ಪಂಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ನನು ಚ ಆತ್ಮವಿದಃ ಜ್ಞಾನಯೋಗೇನ ನಿಷ್ಠಾಂ ಪ್ರತಿಪಿಪಾದಯಿಷನ್ ಪೂರ್ವೋದಾಹೃತೈಃ ವಚನೈಃ ಭಗವಾನ್ ಸರ್ವಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಮ್ ಅವೋಚತ್ , ನ ತು ಅನಾತ್ಮಜ್ಞಸ್ಯ । ಅತಶ್ಚ ಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಯೋಃ ಭಿನ್ನಪುರುಷವಿಷಯತ್ವಾತ್ ಅನ್ಯತರಸ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ಯತರತ್ವಬುಭುತ್ಸಯಾ ಅಯಂ ಪ್ರಶ್ನಃ ಅನುಪಪನ್ನಃ । ಸತ್ಯಮೇವ ತ್ವದಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಪ್ರಶ್ನೋ ನ ಉಪಪದ್ಯತೇ ; ಪ್ರಷ್ಟುಃ ಸ್ವಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಪುನಃ ಪ್ರಶ್ನಃ ಯುಜ್ಯತ ಏವೇತಿ ವದಾಮಃ । ಕಥಮ್ ? ಪೂರ್ವೋದಾಹೃತೈಃ ವಚನೈಃ ಭಗವತಾ ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಸ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯತಯಾ ವಿವಕ್ಷಿತತ್ವಾತ್ , ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮಂತರೇಣ ಚ ಕರ್ತಾರಂ ತಸ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯತ್ವಾಸಂಭವಾತ್ ಅನಾತ್ಮವಿದಪಿ ಕರ್ತಾ ಪಕ್ಷೇ ಪ್ರಾಪ್ತಃ ಅನೂದ್ಯತ ಏವ ; ನ ಪುನಃ ಆತ್ಮವಿತ್ಕರ್ತೃಕತ್ವಮೇವ ಸಂನ್ಯಾಸಸ್ಯ ವಿವಕ್ಷಿತಮ್ , ಇತ್ಯೇವಂ ಮನ್ವಾನಸ್ಯ ಅರ್ಜುನಸ್ಯ ಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಯೋಃ ಅವಿದ್ವತ್ಪುರುಷಕರ್ತೃಕತ್ವಮಪಿ ಅಸ್ತೀತಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ತಯೋಃ ಪರಸ್ಪರವಿರೋಧಾತ್ ಅನ್ಯತರಸ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯತ್ವೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಪ್ರಶಸ್ಯತರಂ ಚ ಕರ್ತವ್ಯಮ್ ನ ಇತರತ್ ಇತಿ ಪ್ರಶಸ್ಯತರವಿವಿದಿಷಯಾ ಪ್ರಶ್ನಃ ನ ಅನುಪಪನ್ನಃ ॥
ಪ್ರತಿವಚನವಾಕ್ಯಾರ್ಥನಿರೂಪಣೇನಾಪಿ ಪ್ರಷ್ಟುಃ ಅಭಿಪ್ರಾಯಃ ಏವಮೇವೇತಿ ಗಮ್ಯತೇ ।
ಕಥಮ್ ?
‘ಸಂನ್ಯಾಸಕರ್ಮಯೋಗೌ ನಿಃಶ್ರೇಯಸಕರೌ ತಯೋಸ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗೋ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ’ (ಭ. ಗೀ. ೫ । ೨) ಇತಿ ಪ್ರತಿವಚನಮ್ ।
ಏತತ್ ನಿರೂಪ್ಯಮ್ —
ಕಿಂ ಅನೇನ ಆತ್ಮವಿತ್ಕರ್ತೃಕಯೋಃ ಸಂನ್ಯಾಸಕರ್ಮಯೋಗಯೋಃ ನಿಃಶ್ರೇಯಸಕರತ್ವಂ ಪ್ರಯೋಜನಮ್ ಉಕ್ತ್ವಾ ತಯೋರೇವ ಕುತಶ್ಚಿತ್ ವಿಶೇಷಾತ್ ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಾತ್ ಕರ್ಮಯೋಗಸ್ಯ ವಿಶಿಷ್ಟತ್ವಮ್ ಉಚ್ಯತೇ ?
ಆಹೋಸ್ವಿತ್ ಅನಾತ್ಮವಿತ್ಕರ್ತೃಕಯೋಃ ಸಂನ್ಯಾಸಕರ್ಮಯೋಗಯೋಃ ತದುಭಯಮ್ ಉಚ್ಯತೇ ?
ಇತಿ ।
ಕಿಂಚಾತಃ —
ಯದಿ ಆತ್ಮವಿತ್ಕರ್ತೃಕಯೋಃ ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಕರ್ಮಯೋಗಯೋಃ ನಿಃಶ್ರೇಯಸಕರತ್ವಮ್ ,
ತಯೋಸ್ತು ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಾತ್ ಕರ್ಮಯೋಗಸ್ಯ ವಿಶಿಷ್ಟತ್ವಮ್ ಉಚ್ಯತೇ ;
ಯದಿ ವಾ ಅನಾತ್ಮವಿತ್ಕರ್ತೃಕಯೋಃ ಸಂನ್ಯಾಸಕರ್ಮಯೋಗಯೋಃ ತದುಭಯಮ್ ಉಚ್ಯತೇ ಇತಿ ।
ಅತ್ರ ಉಚ್ಯತೇ —
ಆತ್ಮವಿತ್ಕರ್ತೃಕಯೋಃ ಸಂನ್ಯಾಸಕರ್ಮಯೋಗಯೋಃ ಅಸಂಭವಾತ್ ತಯೋಃ ನಿಃಶ್ರೇಯಸಕರತ್ವವಚನಂ ತದೀಯಾಚ್ಚ ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಾತ್ ಕರ್ಮಯೋಗಸ್ಯ ವಿಶಿಷ್ಟತ್ವಾಭಿಧಾನಮ್ ಇತ್ಯೇತತ್ ಉಭಯಮ್ ಅನುಪಪನ್ನಮ್ ।
ಯದಿ ಅನಾತ್ಮವಿದಃ ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಃ ತತ್ಪ್ರತಿಕೂಲಶ್ಚ ಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನಲಕ್ಷಣಃ ಕರ್ಮಯೋಗಃ ಸಂಭವೇತಾಮ್ ,
ತದಾ ತಯೋಃ ನಿಃಶ್ರೇಯಸಕರತ್ವೋಕ್ತಿಃ ಕರ್ಮಯೋಗಸ್ಯ ಚ ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಾತ್ ವಿಶಿಷ್ಟತ್ವಾಭಿಧಾನಮ್ ಇತ್ಯೇತತ್ ಉಭಯಮ್ ಉಪಪದ್ಯೇತ ।
ಆತ್ಮವಿದಸ್ತು ಸಂನ್ಯಾಸಕರ್ಮಯೋಗಯೋಃ ಅಸಂಭವಾತ್ ತಯೋಃ ನಿಃಶ್ರೇಯಸಕರತ್ವಾಭಿಧಾನಂ ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಾಚ್ಚ ಕರ್ಮಯೋಗಃ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ ಇತಿ ಚ ಅನುಪಪನ್ನಮ್ ॥
ಅತ್ರ ಆಹ — ಕಿಮ್ ಆತ್ಮವಿದಃ ಸಂನ್ಯಾಸಕರ್ಮಯೋಗಯೋಃ ಉಭಯೋರಪಿ ಅಸಂಭವಃ ? ಆಹೋಸ್ವಿತ್ ಅನ್ಯತರಸ್ಯ ಅಸಂಭವಃ ? ಯದಾ ಚ ಅನ್ಯತರಸ್ಯ ಅಸಂಭವಃ, ತದಾ ಕಿಂ ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಸ್ಯ, ಉತ ಕರ್ಮಯೋಗಸ್ಯ ? ಇತಿ ; ಅಸಂಭವೇ ಕಾರಣಂ ಚ ವಕ್ತವ್ಯಮ್ ಇತಿ । ಅತ್ರ ಉಚ್ಯತೇ — ಆತ್ಮವಿದಃ ನಿವೃತ್ತಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನತ್ವಾತ್ ವಿಪರ್ಯಯಜ್ಞಾನಮೂಲಸ್ಯ ಕರ್ಮಯೋಗಸ್ಯ ಅಸಂಭವಃ ಸ್ಯಾತ್ । ಜನ್ಮಾದಿಸರ್ವವಿಕ್ರಿಯಾರಹಿತತ್ವೇನ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಮ್ ಆತ್ಮಾನಮ್ ಆತ್ಮತ್ವೇನ ಯೋ ವೇತ್ತಿ ತಸ್ಯ ಆತ್ಮವಿದಃ ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶನೇನ ಅಪಾಸ್ತಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನಸ್ಯ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಸ್ವರೂಪಾವಸ್ಥಾನಲಕ್ಷಣಂ ಸರ್ವಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಮ್ ಉಕ್ತ್ವಾ ತದ್ವಿಪರೀತಸ್ಯ ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನಮೂಲಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನಪುರಃಸರಸ್ಯ ಸಕ್ರಿಯಾತ್ಮಸ್ವರೂಪಾವಸ್ಥಾನರೂಪಸ್ಯ ಕರ್ಮಯೋಗಸ್ಯ ಇಹ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರೇ ತತ್ರ ತತ್ರ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪನಿರೂಪಣಪ್ರದೇಶೇಷು ಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾನಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನತತ್ಕಾರ್ಯವಿರೋಧಾತ್ ಅಭಾವಃ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯತೇ ಯಸ್ಮಾತ್ , ತಸ್ಮಾತ್ ಆತ್ಮವಿದಃ ನಿವೃತ್ತಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನಸ್ಯ ವಿಪರ್ಯಯಜ್ಞಾನಮೂಲಃ ಕರ್ಮಯೋಗೋ ನ ಸಂಭವತೀತಿ ಯುಕ್ತಮ್ ಉಕ್ತಂ ಸ್ಯಾತ್ ॥
ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ —
ಸಂನ್ಯಾಸಂ ಕರ್ಮಣಾಂ ಕೃಷ್ಣ ಪುನರ್ಯೋಗಂ ಚ ಶಂಸಸಿ ।
ಯಚ್ಛ್ರೇಯ ಏತಯೋರೇಕಂ ತನ್ಮೇ ಬ್ರೂಹಿ ಸುನಿಶ್ಚಿತಮ್ ॥ ೧ ॥
ಸಂನ್ಯಾಸಂ ಪರಿತ್ಯಾಗಂ ಕರ್ಮಣಾಂ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯಾಣಾಮ್ ಅನುಷ್ಠೇಯವಿಶೇಷಾಣಾಂ ಶಂಸಸಿ ಪ್ರಶಂಸಸಿ ಕಥಯಸಿ ಇತ್ಯೇತತ್ । ಪುನಃ ಯೋಗಂ ಚ ತೇಷಾಮೇವ ಅನುಷ್ಠಾನಮ್ ಅವಶ್ಯಕರ್ತವ್ಯಂ ಶಂಸಸಿ । ಅತಃ ಮೇ ಕತರತ್ ಶ್ರೇಯಃ ಇತಿ ಸಂಶಯಃ — ಕಿಂ ಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನಂ ಶ್ರೇಯಃ, ಕಿಂ ವಾ ತದ್ಧಾನಮ್ ಇತಿ । ಪ್ರಶಸ್ಯತರಂ ಚ ಅನುಷ್ಠೇಯಮ್ । ಅತಶ್ಚ ಯತ್ ಶ್ರೇಯಃ ಪ್ರಶಸ್ಯತರಮ್ ಏತಯೋಃ ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಕರ್ಮಯೋಗಯೋಃ ಯದನುಷ್ಠಾನಾತ್ ಶ್ರೇಯೋವಾಪ್ತಿಃ ಮಮ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಮನ್ಯಸೇ, ತತ್ ಏಕಮ್ ಅನ್ಯತರಮ್ ಸಹ ಏಕಪುರುಷಾನುಷ್ಠೇಯತ್ವಾಸಂಭವಾತ್ ಮೇ ಬ್ರೂಹಿ ಸುನಿಶ್ಚಿತಮ್ ಅಭಿಪ್ರೇತಂ ತವೇತಿ ॥ ೧ ॥
ಸ್ವಾಭಿಪ್ರಾಯಮ್ ಆಚಕ್ಷಾಣೋ ನಿರ್ಣಯಾಯ ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ —
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ —
ಸಂನ್ಯಾಸಃ ಕರ್ಮಯೋಗಶ್ಚ ನಿಃಶ್ರೇಯಸಕರಾವುಭೌ ।
ತಯೋಸ್ತು ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಾತ್ಕರ್ಮಯೋಗೋ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ ॥ ೨ ॥
ಸಂನ್ಯಾಸಃ ಕರ್ಮಣಾಂ ಪರಿತ್ಯಾಗಃ ಕರ್ಮಯೋಗಶ್ಚ ತೇಷಾಮನುಷ್ಠಾನಂ ತೌ ಉಭೌ ಅಪಿ ನಿಃಶ್ರೇಯಸಕರೌ ಮೋಕ್ಷಂ ಕುರ್ವಾತೇ ಜ್ಞಾನೋತ್ಪತ್ತಿಹೇತುತ್ವೇನ । ಉಭೌ ಯದ್ಯಪಿ ನಿಃಶ್ರೇಯಸಕರೌ, ತಥಾಪಿ ತಯೋಸ್ತು ನಿಃಶ್ರೇಯಸಹೇತ್ವೋಃ ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಾತ್ ಕೇವಲಾತ್ ಕರ್ಮಯೋಗೋ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ ಇತಿ ಕರ್ಮಯೋಗಂ ಸ್ತೌತಿ ॥ ೨ ॥
ಕಸ್ಮಾತ್ ಇತಿ ಆಹ —
ಜ್ಞೇಯಃ ಸ ನಿತ್ಯಸಂನ್ಯಾಸೀ ಯೋ ನ ದ್ವೇಷ್ಟಿ ನ ಕಾಂಕ್ಷತಿ ।
ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವೋ ಹಿ ಮಹಾಬಾಹೋ ಸುಖಂ ಬಂಧಾತ್ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ ॥ ೩ ॥
ಜ್ಞೇಯಃ ಜ್ಞಾತವ್ಯಃ ಸ ಕರ್ಮಯೋಗೀ ನಿತ್ಯಸಂನ್ಯಾಸೀ ಇತಿ ಯೋ ನ ದ್ವೇಷ್ಟಿ ಕಿಂಚಿತ್ ನ ಕಾಂಕ್ಷತಿ ದುಃಖಸುಖೇ ತತ್ಸಾಧನೇ ಚ । ಏವಂವಿಧೋ ಯಃ, ಕರ್ಮಣಿ ವರ್ತಮಾನೋಽಪಿ ಸ ನಿತ್ಯಸಂನ್ಯಾಸೀ ಇತಿ ಜ್ಞಾತವ್ಯಃ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವಃ ದ್ವಂದ್ವವರ್ಜಿತಃ ಹಿ ಯಸ್ಮಾತ್ ಮಹಾಬಾಹೋ ಸುಖಂ ಬಂಧಾತ್ ಅನಾಯಾಸೇನ ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ ॥ ೩ ॥
ಸಂನ್ಯಾಸಕರ್ಮಯೋಗಯೋಃ ಭಿನ್ನಪುರುಷಾನುಷ್ಠೇಯಯೋಃ ವಿರುದ್ಧಯೋಃ ಫಲೇಽಪಿ ವಿರೋಧೋ ಯುಕ್ತಃ, ನ ತು ಉಭಯೋಃ ನಿಃಶ್ರೇಯಸಕರತ್ವಮೇವ ಇತಿ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಇದಮ್ ಉಚ್ಯತೇ —
ಸಾಙ್ಖ್ಯಯೋಗೌ ಪೃಥಗ್ಬಾಲಾಃ ಪ್ರವದಂತಿ ನ ಪಂಡಿತಾಃ ।
ಏಕಮಪ್ಯಾಸ್ಥಿತಃ ಸಮ್ಯಗುಭಯೋರ್ವಿಂದತೇ ಫಲಮ್ ॥ ೪ ॥
ಸಾಙ್ಖ್ಯಯೋಗೌ ಪೃಥಕ್ ವಿರುದ್ಧಭಿನ್ನಫಲೌ ಬಾಲಾಃ ಪ್ರವದಂತಿ ನ ಪಂಡಿತಾಃ । ಪಂಡಿತಾಸ್ತು ಜ್ಞಾನಿನ ಏಕಂ ಫಲಮ್ ಅವಿರುದ್ಧಮ್ ಇಚ್ಛಂತಿ । ಕಥಮ್ ? ಏಕಮಪಿ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಯೋಃ ಸಮ್ಯಕ್ ಆಸ್ಥಿತಃ ಸಮ್ಯಗನುಷ್ಠಿತವಾನ್ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ಉಭಯೋಃ ವಿಂದತೇ ಫಲಮ್ । ಉಭಯೋಃ ತದೇವ ಹಿ ನಿಃಶ್ರೇಯಸಂ ಫಲಮ್ ; ಅತಃ ನ ಫಲೇ ವಿರೋಧಃ ಅಸ್ತಿ ॥
ನನು ಸಂನ್ಯಾಸಕರ್ಮಯೋಗಶಬ್ದೇನ ಪ್ರಸ್ತುತ್ಯ ಸಾಙ್ಖ್ಯಯೋಗಯೋಃ ಫಲೈಕತ್ವಂ ಕಥಮ್ ಇಹ ಅಪ್ರಕೃತಂ ಬ್ರವೀತಿ ? ನೈಷ ದೋಷಃ — ಯದ್ಯಪಿ ಅರ್ಜುನೇನ ಸಂನ್ಯಾಸಂ ಕರ್ಮಯೋಗಂ ಚ ಕೇವಲಮ್ ಅಭಿಪ್ರೇತ್ಯ ಪ್ರಶ್ನಃ ಕೃತಃ, ಭಗವಾಂಸ್ತು ತದಪರಿತ್ಯಾಗೇನೈವ ಸ್ವಾಭಿಪ್ರೇತಂ ಚ ವಿಶೇಷಂ ಸಂಯೋಜ್ಯ ಶಬ್ದಾಂತರವಾಚ್ಯತಯಾ ಪ್ರತಿವಚನಂ ದದೌ ‘ಸಾಙ್ಖ್ಯಯೋಗೌ’ ಇತಿ । ತೌ ಏವ ಸಂನ್ಯಾಸಕರ್ಮಯೋಗೌ ಜ್ಞಾನತದುಪಾಯಸಮಬುದ್ಧಿತ್ವಾದಿಸಂಯುಕ್ತೌ ಸಾಙ್ಖ್ಯಯೋಗಶಬ್ದವಾಚ್ಯೌ ಇತಿ ಭಗವತೋ ಮತಮ್ । ಅತಃ ನ ಅಪ್ರಕೃತಪ್ರಕ್ರಿಯೇತಿ ॥ ೪ ॥
ಏಕಸ್ಯಾಪಿ ಸಮ್ಯಗನುಷ್ಠಾನಾತ್ ಕಥಮ್ ಉಭಯೋಃ ಫಲಂ ವಿಂದತೇ ಇತಿ ಉಚ್ಯತೇ —
ಯತ್ಸಾಙ್ಖ್ಯೈಃ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ಸ್ಥಾನಂ ತದ್ಯೋಗೈರಪಿ ಗಮ್ಯತೇ ।
ಏಕಂ ಸಾಙ್ಖ್ಯಂ ಚ ಯೋಗಂ ಚ ಯಃ ಪಶ್ಯತಿ ಸ ಪಶ್ಯತಿ ॥ ೫ ॥
ಯತ್ ಸಾಂಖ್ಯೈಃ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೈಃ ಸಂನ್ಯಾಸಿಭಿಃ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ಸ್ಥಾನಂ ಮೋಕ್ಷಾಖ್ಯಮ್ , ತತ್ ಯೋಗೈರಪಿ ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತ್ಯುಪಾಯತ್ವೇನ ಈಶ್ವರೇ ಸಮರ್ಪ್ಯ ಕರ್ಮಾಣಿ ಆತ್ಮನಃ ಫಲಮ್ ಅನಭಿಸಂಧಾಯ ಅನುತಿಷ್ಠಂತಿ ಯೇ ತೇ ಯೋಗಾಃ ಯೋಗಿನಃ ತೈರಪಿ ಪರಮಾರ್ಥಜ್ಞಾನಸಂನ್ಯಾಸಪ್ರಾಪ್ತಿದ್ವಾರೇಣ ಗಮ್ಯತೇ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ । ಅತಃ ಏಕಂ ಸಾಙ್ಖ್ಯಂ ಚ ಯೋಗಂ ಚ ಯಃ ಪಶ್ಯತಿ ಫಲೈಕತ್ವಾತ್ ಸ ಪಶ್ಯತಿ ಸಮ್ಯಕ್ ಪಶ್ಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ — ॥ ೫ ॥
ಏವಂ ತರ್ಹಿ ಯೋಗಾತ್ ಸಂನ್ಯಾಸ ಏವ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ ;
ಕಥಂ ತರ್ಹಿ ಇದಮುಕ್ತಮ್ ‘ತಯೋಸ್ತು ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಾತ್ ಕರ್ಮಯೋಗೋ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ’ (ಭ. ಗೀ. ೫ । ೨) ಇತಿ ?
ಶೃಣು ತತ್ರ ಕಾರಣಮ್ —
ತ್ವಯಾ ಪೃಷ್ಟಂ ಕೇವಲಂ ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಂ ಕರ್ಮಯೋಗಂ ಚ ಅಭಿಪ್ರೇತ್ಯ ತಯೋಃ ಅನ್ಯತರಃ ಕಃ ಶ್ರೇಯಾನ್ ಇತಿ ।
ತದನುರೂಪಂ ಪ್ರತಿವಚನಂ ಮಯಾ ಉಕ್ತಂ ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಾತ್ ಕರ್ಮಯೋಗಃ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ ಇತಿ ಜ್ಞಾನಮ್ ಅನಪೇಕ್ಷ್ಯ ।
ಜ್ಞಾನಾಪೇಕ್ಷಸ್ತು ಸಂನ್ಯಾಸಃ ಸಾಙ್ಖ್ಯಮಿತಿ ಮಯಾ ಅಭಿಪ್ರೇತಃ ।
ಪರಮಾರ್ಥಯೋಗಶ್ಚ ಸ ಏವ ।
ಯಸ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗಃ ವೈದಿಕಃ ಸ ಚ ತಾದರ್ಥ್ಯಾತ್ ಯೋಗಃ ಸಂನ್ಯಾಸ ಇತಿ ಚ ಉಪಚರ್ಯತೇ ।
ಕಥಂ ತಾದರ್ಥ್ಯಮ್ ಇತಿ ಉಚ್ಯತೇ
ಸಂನ್ಯಾಸಸ್ತು ಮಹಾಬಾಹೋ ದುಃಖಮಾಪ್ತುಮಯೋಗತಃ ।
ಯೋಗಯುಕ್ತೋ ಮುನಿರ್ಬ್ರಹ್ಮ ನಚಿರೇಣಾಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥ ೬ ॥
ಸಂನ್ಯಾಸಸ್ತು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕಃ ಹೇ ಮಹಾಬಾಹೋ ದುಃಖಮ್ ಆಪ್ತುಂ ಪ್ರಾಪ್ತುಮ್ ಅಯೋಗತಃ ಯೋಗೇನ ವಿನಾ ।
ಯೋಗಯುಕ್ತಃ ವೈದಿಕೇನ ಕರ್ಮಯೋಗೇನ ಈಶ್ವರಸಮರ್ಪಿತರೂಪೇಣ ಫಲನಿರಪೇಕ್ಷೇಣ ಯುಕ್ತಃ,
ಮುನಿಃ ಮನನಾತ್ ಈಶ್ವರಸ್ವರೂಪಸ್ಯ ಮುನಿಃ,
ಬ್ರಹ್ಮ —
ಪರಮಾತ್ಮಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠಾಲಕ್ಷಣತ್ವಾತ್ ಪ್ರಕೃತಃ ಸಂನ್ಯಾಸಃ ಬ್ರಹ್ಮ ಉಚ್ಯತೇ,
‘ನ್ಯಾಸ ಇತಿ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಹಿ ಪರಃ’ (ತೈ. ನಾ. ೭೮) ಇತಿ ಶ್ರುತೇಃ —
ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾರ್ಥಸಂನ್ಯಾಸಂ ಪರಮಾರ್ಥಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠಾಲಕ್ಷಣಂ ನಚಿರೇಣ ಕ್ಷಿಪ್ರಮೇವ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ।
ಅತಃ ಮಯಾ ಉಕ್ತಮ್ ‘ಕರ್ಮಯೋಗೋ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ’ (ಭ. ಗೀ. ೫ । ೨) ಇತಿ ॥ ೬ ॥
ಯದಾ ಪುನಃ ಅಯಂ ಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತ್ಯುಪಾಯತ್ವೇನ —
ಯೋಗಯುಕ್ತೋ ವಿಶುದ್ಧಾತ್ಮಾ
ವಿಜಿತಾತ್ಮಾ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯಃ ।
ಸರ್ವಭೂತಾತ್ಮಭೂತಾತ್ಮಾ
ಕುರ್ವನ್ನಪಿ ನ ಲಿಪ್ಯತೇ ॥ ೭ ॥
ಯೋಗೇನ ಯುಕ್ತಃ ಯೋಗಯುಕ್ತಃ, ವಿಶುದ್ಧಾತ್ಮಾ ವಿಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವಃ, ವಿಜಿತಾತ್ಮಾ ವಿಜಿತದೇಹಃ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯಶ್ಚ, ಸರ್ವಭೂತಾತ್ಮಭೂತಾತ್ಮಾ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಬ್ರಹ್ಮಾದೀನಾಂ ಸ್ತಂಬಪರ್ಯಂತಾನಾಂ ಭೂತಾನಾಮ್ ಆತ್ಮಭೂತಃ ಆತ್ಮಾ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಚೇತನೋ ಯಸ್ಯ ಸಃ ಸರ್ವಭೂತಾತ್ಮಭೂತಾತ್ಮಾ ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶೀತ್ಯರ್ಥಃ, ಸ ತತ್ರೈವಂ ವರ್ತಮಾನಃ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಾಯ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವನ್ನಪಿ ನ ಲಿಪ್ಯತೇ ನ ಕರ್ಮಭಿಃ ಬಧ್ಯತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೭ ॥
ನ ಚ ಅಸೌ ಪರಮಾರ್ಥತಃ ಕರೋತೀತ್ಯತಃ —
ನೈವ ಕಿಂಚಿತ್ಕರೋಮೀತಿ ಯುಕ್ತೋ ಮನ್ಯೇತ ತತ್ತ್ವವಿತ್ ।
ಪಶ್ಯಞ್ಶೃಣ್ವನ್ಸ್ಪೃಶಂಜಿಘ್ರನ್ನಶ್ನನ್ಗಚ್ಛನ್ಸ್ವಪಞ್ಶ್ವಸನ್ ॥ ೮ ॥
ಪ್ರಲಪನ್ ವಿಸೃಜನ್ಗೃಹ್ಣನ್ನುನ್ಮಿಷನ್ನಿಮಿಷನ್ನಪಿ ।
ಇಂದ್ರಿಯಾಣೀಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷು ವರ್ತಂತ ಇತಿ ಧಾರಯನ್ ॥ ೯ ॥
ನೈವ ಕಿಂಚಿತ್ ಕರೋಮೀತಿ ಯುಕ್ತಃ ಸಮಾಹಿತಃ ಸನ್ ಮನ್ಯೇತ ಚಿಂತಯೇತ್ , ತತ್ತ್ವವಿತ್ ಆತ್ಮನೋ ಯಾಥಾತ್ಮ್ಯಂ ತತ್ತ್ವಂ ವೇತ್ತೀತಿ ತತ್ತ್ವವಿತ್ ಪರಮಾರ್ಥದರ್ಶೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥
ಕದಾ ಕಥಂ ವಾ ತತ್ತ್ವಮವಧಾರಯನ್ ಮನ್ಯೇತ ಇತಿ, ಉಚ್ಯತೇ — ಪಶ್ಯನ್ನಿತಿ । ಮನ್ಯೇತ ಇತಿ ಪೂರ್ವೇಣ ಸಂಬಂಧಃ । ಯಸ್ಯ ಏವಂ ತತ್ತ್ವವಿದಃ ಸರ್ವಕಾರ್ಯಕರಣಚೇಷ್ಟಾಸು ಕರ್ಮಸು ಅಕರ್ಮೈವ, ಪಶ್ಯತಃ ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶಿನಃ ತಸ್ಯ ಸರ್ವಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸೇ ಏವ ಅಧಿಕಾರಃ, ಕರ್ಮಣಃ ಅಭಾವದರ್ಶನಾತ್ । ನ ಹಿ ಮೃಗತೃಷ್ಣಿಕಾಯಾಮ್ ಉದಕಬುದ್ಧ್ಯಾ ಪಾನಾಯ ಪ್ರವೃತ್ತಃ ಉದಕಾಭಾವಜ್ಞಾನೇಽಪಿ ತತ್ರೈವ ಪಾನಪ್ರಯೋಜನಾಯ ಪ್ರವರ್ತತೇ ॥ ೯ ॥
ಯಸ್ತು ಪುನಃ ಅತತ್ತ್ವವಿತ್ ಪ್ರವೃತ್ತಶ್ಚ ಕರ್ಮಯೋಗೇ —
ಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಾಧಾಯ+ಕರ್ಮಾಣಿ
ಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಾಧಾಯ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸಂಗಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಕರೋತಿ ಯಃ ।
ಲಿಪ್ಯತೇ ನ ಸ ಪಾಪೇನ ಪದ್ಮಪತ್ರಮಿವಾಂಭಸಾ ॥ ೧೦ ॥
ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಈಶ್ವರೇ ಆಧಾಯ ನಿಕ್ಷಿಪ್ಯ ‘ತದರ್ಥಂ ಕರ್ಮ ಕರೋಮಿ’ ಇತಿ ಭೃತ್ಯ ಇವ ಸ್ವಾಮ್ಯರ್ಥಂ ಸರ್ವಾಣಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಮೋಕ್ಷೇಽಪಿ ಫಲೇ ಸಂಗಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಕರೋತಿ ಯಃ ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ, ಲಿಪ್ಯತೇ ನ ಸ ಪಾಪೇನ ನ ಸಂಬಧ್ಯತೇ ಪದ್ಮಪತ್ರಮಿವ ಅಂಭಸಾ ಉದಕೇನ । ಕೇವಲಂ ಸತ್ತ್ವಶುದ್ಧಿಮಾತ್ರಮೇವ ಫಲಂ ತಸ್ಯ ಕರ್ಮಣಃ ಸ್ಯಾತ್ ॥ ೧೦ ॥
ಯಸ್ಮಾತ್ —
ಕಾಯೇನ ಮನಸಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಕೇವಲೈರಿಂದ್ರಿಯೈರಪಿ ।
ಯೋಗಿನಃ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವಂತಿ ಸಂಗಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾತ್ಮಶುದ್ಧಯೇ ॥ ೧೧ ॥
ಕಾಯೇನ ದೇಹೇನ ಮನಸಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಚ ಕೇವಲೈಃ ಮಮತ್ವವರ್ಜಿತೈಃ ‘ಈಶ್ವರಾಯೈವ ಕರ್ಮ ಕರೋಮಿ, ನ ಮಮ ಫಲಾಯ’ ಇತಿ ಮಮತ್ವಬುದ್ಧಿಶೂನ್ಯೈಃ ಇಂದ್ರಿಯೈರಪಿ — ಕೇವಲಶಬ್ದಃ ಕಾಯಾದಿಭಿರಪಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಂಬಧ್ಯತೇ — ಸರ್ವವ್ಯಾಪಾರೇಷು ಮಮತಾವರ್ಜನಾಯ । ಯೋಗಿನಃ ಕರ್ಮಿಣಃ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವಂತಿ ಸಂಗಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಫಲವಿಷಯಮ್ ಆತ್ಮಶುದ್ಧಯೇ ಸತ್ತ್ವಶುದ್ಧಯೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ತಸ್ಮಾತ್ ತತ್ರೈವ ತವ ಅಧಿಕಾರಃ ಇತಿ ಕುರು ಕರ್ಮೈವ ॥ ೧೧ ॥
ಯಸ್ಮಾಚ್ಚ —
ಯುಕ್ತಃ ಕರ್ಮಫಲಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ
ಶಾಂತಿಮಾಪ್ನೋತಿ ನೈಷ್ಠಿಕೀಮ್ ।
ಅಯುಕ್ತಃ ಕಾಮಕಾರೇಣ
ಫಲೇ ಸಕ್ತೋ ನಿಬಧ್ಯತೇ ॥ ೧೨ ॥
ಯುಕ್ತಃ ‘ಈಶ್ವರಾಯ ಕರ್ಮಾಣಿ ಕರೋಮಿ ನ ಮಮ ಫಲಾಯ’ ಇತ್ಯೇವಂ ಸಮಾಹಿತಃ ಸನ್ ಕರ್ಮಫಲಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಶಾಂತಿಂ ಮೋಕ್ಷಾಖ್ಯಾಮ್ ಆಪ್ನೋತಿ ನೈಷ್ಠಿಕೀಂ ನಿಷ್ಠಾಯಾಂ ಭವಾಂ ಸತ್ತ್ವಶುದ್ಧಿಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಸರ್ವಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠಾಕ್ರಮೇಣೇತಿ ವಾಕ್ಯಶೇಷಃ । ಯಸ್ತು ಪುನಃ ಅಯುಕ್ತಃ ಅಸಮಾಹಿತಃ ಕಾಮಕಾರೇಣ ಕರಣಂ ಕಾರಃ ಕಾಮಸ್ಯ ಕಾರಃ ಕಾಮಕಾರಃ ತೇನ ಕಾಮಕಾರೇಣ, ಕಾಮಪ್ರೇರಿತತಯೇತ್ಯರ್ಥಃ, ‘ಮಮ ಫಲಾಯ ಇದಂ ಕರೋಮಿ ಕರ್ಮ’ ಇತ್ಯೇವಂ ಫಲೇ ಸಕ್ತಃ ನಿಬಧ್ಯತೇ । ಅತಃ ತ್ವಂ ಯುಕ್ತೋ ಭವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧೨ ॥
ಯಸ್ತು ಪರಮಾರ್ಥದರ್ಶೀ ಸಃ —
ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ ಮನಸಾ ಸಂನ್ಯಸ್ಯಾಸ್ತೇ ಸುಖಂ ವಶೀ ।
ನವದ್ವಾರೇ ಪುರೇ ದೇಹೀ ನೈವ ಕುರ್ವನ್ನ ಕಾರಯನ್ ॥ ೧೩ ॥
ಸರ್ವಾಣಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ ಸಂನ್ಯಸ್ಯ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ನಿತ್ಯಂ ನೈಮಿತ್ತಿಕಂ ಕಾಮ್ಯಂ ಪ್ರತಿಷಿದ್ಧಂ ಚ ತಾನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಮನಸಾ ವಿವೇಕಬುದ್ಧ್ಯಾ, ಕರ್ಮಾದೌ ಅಕರ್ಮಸಂದರ್ಶನೇನ ಸಂತ್ಯಜ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ, ಆಸ್ತೇ ತಿಷ್ಠತಿ ಸುಖಮ್ । ತ್ಯಕ್ತವಾಙ್ಮನಃಕಾಯಚೇಷ್ಟಃ ನಿರಾಯಾಸಃ ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತಃ ಆತ್ಮನಃ ಅನ್ಯತ್ರ ನಿವೃತ್ತಸರ್ವಬಾಹ್ಯಪ್ರಯೋಜನಃ ಇತಿ ‘ಸುಖಮ್ ಆಸ್ತೇ’ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ । ವಶೀ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಕ್ವ ಕಥಮ್ ಆಸ್ತೇ ಇತಿ, ಆಹ — ನವದ್ವಾರೇ ಪುರೇ । ಸಪ್ತ ಶೀರ್ಷಣ್ಯಾನಿ ಆತ್ಮನ ಉಪಲಬ್ಧಿದ್ವಾರಾಣಿ, ಅವಾಕ್ ದ್ವೇ ಮೂತ್ರಪುರೀಷವಿಸರ್ಗಾರ್ಥೇ, ತೈಃ ದ್ವಾರೈಃ ನವದ್ವಾರಂ ಪುರಮ್ ಉಚ್ಯತೇ ಶರೀರಮ್ , ಪುರಮಿವ ಪುರಮ್ , ಆತ್ಮೈಕಸ್ವಾಮಿಕಮ್ , ತದರ್ಥಪ್ರಯೋಜನೈಶ್ಚ ಇಂದ್ರಿಯಮನೋಬುದ್ಧಿವಿಷಯೈಃ ಅನೇಕಫಲವಿಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಉತ್ಪಾದಕೈಃ ಪೌರೈರಿವ ಅಧಿಷ್ಠಿತಮ್ । ತಸ್ಮಿನ್ ನವದ್ವಾರೇ ಪುರೇ ದೇಹೀ ಸರ್ವಂ ಕರ್ಮ ಸಂನ್ಯಸ್ಯ ಆಸ್ತೇ ; ಕಿಂ ವಿಶೇಷಣೇನ ? ಸರ್ವೋ ಹಿ ದೇಹೀ ಸಂನ್ಯಾಸೀ ಅಸಂನ್ಯಾಸೀ ವಾ ದೇಹೇ ಏವ ಆಸ್ತೇ ; ತತ್ರ ಅನರ್ಥಕಂ ವಿಶೇಷಣಮಿತಿ । ಉಚ್ಯತೇ — ಯಸ್ತು ಅಜ್ಞಃ ದೇಹೀ ದೇಹೇಂದ್ರಿಯಸಂಘಾತಮಾತ್ರಾತ್ಮದರ್ಶೀ ಸ ಸರ್ವೋಽಪಿ ‘ಗೇಹೇ ಭೂಮೌ ಆಸನೇ ವಾ ಆಸೇ’ ಇತಿ ಮನ್ಯತೇ । ನ ಹಿ ದೇಹಮಾತ್ರಾತ್ಮದರ್ಶಿನಃ ಗೇಹೇ ಇವ ದೇಹೇ ಆಸೇ ಇತಿ ಪ್ರತ್ಯಯಃ ಸಂಭವತಿ । ದೇಹಾದಿಸಂಘಾತವ್ಯತಿರಿಕ್ತಾತ್ಮದರ್ಶಿನಸ್ತು ‘ದೇಹೇ ಆಸೇ’ ಇತಿ ಪ್ರತ್ಯಯಃ ಉಪಪದ್ಯತೇ । ಪರಕರ್ಮಣಾಂ ಚ ಪರಸ್ಮಿನ್ ಆತ್ಮನಿ ಅವಿದ್ಯಯಾ ಅಧ್ಯಾರೋಪಿತಾನಾಂ ವಿದ್ಯಯಾ ವಿವೇಕಜ್ಞಾನೇನ ಮನಸಾ ಸಂನ್ಯಾಸ ಉಪಪದ್ಯತೇ । ಉತ್ಪನ್ನವಿವೇಕಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಸರ್ವಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಿನೋಽಪಿ ಗೇಹೇ ಇವ ದೇಹೇ ಏವ ನವದ್ವಾರೇ ಪುರೇ ಆಸನಮ್ ಪ್ರಾರಬ್ಧಫಲಕರ್ಮಸಂಸ್ಕಾರಶೇಷಾನುವೃತ್ತ್ಯಾ ದೇಹ ಏವ ವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನೋತ್ಪತ್ತೇಃ । ದೇಹೇ ಏವ ಆಸ್ತೇ ಇತಿ ಅಸ್ತ್ಯೇವ ವಿಶೇಷಣಫಲಮ್ , ವಿದ್ವದವಿದ್ವತ್ಪ್ರತ್ಯಯಭೇದಾಪೇಕ್ಷತ್ವಾತ್ ॥
ಕಿಂಚ—
ನ ಕರ್ತೃತ್ವಂ ನ ಕರ್ಮಾಣಿ ಲೋಕಸ್ಯ ಸೃಜತಿ ಪ್ರಭುಃ ।
ನ ಕರ್ಮಫಲಸಂಯೋಗಂ ಸ್ವಭಾವಸ್ತು ಪ್ರವರ್ತತೇ ॥ ೧೪ ॥
ನ ಕರ್ತೃತ್ವಂ ಸ್ವತಃ ಕುರು ಇತಿ ನಾಪಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ರಥಘಟಪ್ರಾಸಾದಾದೀನಿ ಈಪ್ಸಿತತಮಾನಿ ಲೋಕಸ್ಯ ಸೃಜತಿ ಉತ್ಪಾದಯತಿ ಪ್ರಭುಃ ಆತ್ಮಾ ।
ನಾಪಿ ರಥಾದಿ ಕೃತವತಃ ತತ್ಫಲೇನ ಸಂಯೋಗಂ ನ ಕರ್ಮಫಲಸಂಯೋಗಮ್ ।
ಯದಿ ಕಿಂಚಿದಪಿ ಸ್ವತಃ ನ ಕರೋತಿ ನ ಕಾರಯತಿ ಚ ದೇಹೀ,
ಕಃ ತರ್ಹಿ ಕುರ್ವನ್ ಕಾರಯಂಶ್ಚ ಪ್ರವರ್ತತೇ ಇತಿ,
ಉಚ್ಯತೇ —
ಸ್ವಭಾವಸ್ತು ಸ್ವೋ ಭಾವಃ ಸ್ವಭಾವಃ ಅವಿದ್ಯಾಲಕ್ಷಣಾ ಪ್ರಕೃತಿಃ ಮಾಯಾ ಪ್ರವರ್ತತೇ ‘ದೈವೀ ಹಿ’ (ಭ. ಗೀ. ೭ । ೧೪) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾ ॥ ೧೪ ॥
ಪರಮಾರ್ಥತಸ್ತು —
ನಾದತ್ತೇ ಕಸ್ಯಚಿತ್ಪಾಪಂ ನ ಚೈವ ಸುಕೃತಂ ವಿಭುಃ ।
ಅಜ್ಞಾನೇನಾವೃತಂ ಜ್ಞಾನಂ ತೇನ ಮುಹ್ಯಂತಿ ಜಂತವಃ ॥ ೧೫ ॥
ನ ಆದತ್ತೇ ನ ಚ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಭಕ್ತಸ್ಯಾಪಿ ಕಸ್ಯಚಿತ್ ಪಾಪಮ್ । ನ ಚೈವ ಆದತ್ತೇ ಸುಕೃತಂ ಭಕ್ತೈಃ ಪ್ರಯುಕ್ತಂ ವಿಭುಃ । ಕಿಮರ್ಥಂ ತರ್ಹಿ ಭಕ್ತೈಃ ಪೂಜಾದಿಲಕ್ಷಣಂ ಯಾಗದಾನಹೋಮಾದಿಕಂ ಚ ಸುಕೃತಂ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ ಇತ್ಯಾಹ — ಅಜ್ಞಾನೇನ ಆವೃತಂ ಜ್ಞಾನಂ ವಿವೇಕವಿಜ್ಞಾನಮ್ , ತೇನ ಮುಹ್ಯಂತಿ ‘ಕರೋಮಿ ಕಾರಯಾಮಿ ಭೋಕ್ಷ್ಯೇ ಭೋಜಯಾಮಿ’ ಇತ್ಯೇವಂ ಮೋಹಂ ಗಚ್ಛಂತಿ ಅವಿವೇಕಿನಃ ಸಂಸಾರಿಣೋ ಜಂತವಃ ॥ ೧೫ ॥
ಜ್ಞಾನೇನ ತು ತದಜ್ಞಾನಂ ಯೇಷಾಂ ನಾಶಿತಮಾತ್ಮನಃ ।
ತೇಷಾಮಾದಿತ್ಯವಜ್ಜ್ಞಾನಂ ಪ್ರಕಾಶಯತಿ ತತ್ಪರಮ್ ॥ ೧೬ ॥
ಜ್ಞಾನೇನ ತು ಯೇನ ಅಜ್ಞಾನೇನ ಆವೃತಾಃ ಮುಹ್ಯಂತಿ ಜಂತವಃ ತತ್ ಅಜ್ಞಾನಂ ಯೇಷಾಂ ಜಂತೂನಾಂ ವಿವೇಕಜ್ಞಾನೇನ ಆತ್ಮವಿಷಯೇಣ ನಾಶಿತಮ್ ಆತ್ಮನಃ ಭವತಿ, ತೇಷಾಂ ಜಂತೂನಾಮ್ ಆದಿತ್ಯವತ್ ಯಥಾ ಆದಿತ್ಯಃ ಸಮಸ್ತಂ ರೂಪಜಾತಮ್ ಅವಭಾಸಯತಿ ತದ್ವತ್ ಜ್ಞಾನಂ ಜ್ಞೇಯಂ ವಸ್ತು ಸರ್ವಂ ಪ್ರಕಾಶಯತಿ ತತ್ ಪರಂ ಪರಮಾರ್ಥತತ್ತ್ವಮ್ ॥ ೧೬ ॥
ಯತ್ ಪರಂ ಜ್ಞಾನಂ ಪ್ರಕಾಶಿತಮ್ —
ತದ್ಬುದ್ಧಯಸ್ತದಾತ್ಮಾನಸ್ತನ್ನಿಷ್ಠಾಸ್ತತ್ಪರಾಯಣಾಃ ।
ಗಚ್ಛಂತ್ಯಪುನರಾವೃತ್ತಿಂ ಜ್ಞಾನನಿರ್ಧೂತಕಲ್ಮಷಾಃ ॥ ೧೭ ॥
ತಸ್ಮಿನ್ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಗತಾ ಬುದ್ಧಿಃ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತದ್ಬುದ್ಧಯಃ, ತದಾತ್ಮಾನಃ ತದೇವ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಆತ್ಮಾ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತದಾತ್ಮಾನಃ, ತನ್ನಿಷ್ಠಾಃ ನಿಷ್ಠಾ ಅಭಿನಿವೇಶಃ ತಾತ್ಪರ್ಯಂ ಸರ್ವಾಣಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸಂನ್ಯಸ್ಯ ತಸ್ಮಿನ್ ಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯೇವ ಅವಸ್ಥಾನಂ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತನ್ನಿಷ್ಠಾಃ, ತತ್ಪರಾಯಣಾಶ್ಚ ತದೇವ ಪರಮ್ ಅಯನಂ ಪರಾ ಗತಿಃ ಯೇಷಾಂ ಭವತಿ ತೇ ತತ್ಪರಾಯಣಾಃ ಕೇವಲಾತ್ಮರತಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಯೇಷಾಂ ಜ್ಞಾನೇನ ನಾಶಿತಮ್ ಆತ್ಮನಃ ಅಜ್ಞಾನಂ ತೇ ಗಚ್ಛಂತಿ ಏವಂವಿಧಾಃ ಅಪುನರಾವೃತ್ತಿಮ್ ಅಪುನರ್ದೇಹಸಂಬಂಧಂ ಜ್ಞಾನನಿರ್ಧೂತಕಲ್ಮಷಾಃ ಯಥೋಕ್ತೇನ ಜ್ಞಾನೇನ ನಿರ್ಧೂತಃ ನಾಶಿತಃ ಕಲ್ಮಷಃ ಪಾಪಾದಿಸಂಸಾರಕಾರಣದೋಷಃ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಜ್ಞಾನನಿರ್ಧೂತಕಲ್ಮಷಾಃ ಯತಯಃ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧೭ ॥
ಯೇಷಾಂ ಜ್ಞಾನೇನ ನಾಶಿತಮ್ ಆತ್ಮನಃ ಅಜ್ಞಾನಂ ತೇ ಪಂಡಿತಾಃ ಕಥಂ ತತ್ತ್ವಂ ಪಶ್ಯಂತಿ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ —
ವಿದ್ಯಾವಿನಯಸಂಪನ್ನೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ಗವಿ ಹಸ್ತಿನಿ ।
ಶುನಿ ಚೈವ ಶ್ವಪಾಕೇ ಚ ಪಂಡಿತಾಃ ಸಮದರ್ಶಿನಃ ॥ ೧೮ ॥
ವಿದ್ಯಾವಿನಯಸಂಪನ್ನೇ ವಿದ್ಯಾ ಚ ವಿನಯಶ್ಚ ವಿದ್ಯಾವಿನಯೌ, ವಿನಯಃ ಉಪಶಮಃ, ತಾಭ್ಯಾಂ ವಿದ್ಯಾವಿನಯಾಭ್ಯಾಂ ಸಂಪನ್ನಃ ವಿದ್ಯಾವಿನಯಸಂಪನ್ನಃ ವಿದ್ವಾನ್ ವಿನೀತಶ್ಚ ಯೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಃ ತಸ್ಮಿನ್ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ಗವಿ ಹಸ್ತಿನಿ ಶುನಿ ಚೈವ ಶ್ವಪಾಕೇ ಚ ಪಂಡಿತಾಃ ಸಮದರ್ಶಿನಃ । ವಿದ್ಯಾವಿನಯಸಂಪನ್ನೇ ಉತ್ತಮಸಂಸ್ಕಾರವತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ಸಾತ್ತ್ವಿಕೇ, ಮಧ್ಯಮಾಯಾಂ ಚ ರಾಜಸ್ಯಾಂ ಗವಿ, ಸಂಸ್ಕಾರಹೀನಾಯಾಂ ಅತ್ಯಂತಮೇವ ಕೇವಲತಾಮಸೇ ಹಸ್ತ್ಯಾದೌ ಚ, ಸತ್ತ್ವಾದಿಗುಣೈಃ ತಜ್ಜೈಶ್ಚ ಸಂಸ್ಕಾರೈಃ ತಥಾ ರಾಜಸೈಃ ತಥಾ ತಾಮಸೈಶ್ಚ ಸಂಸ್ಕಾರೈಃ ಅತ್ಯಂತಮೇವ ಅಸ್ಪೃಷ್ಟಂ ಸಮಮ್ ಏಕಮ್ ಅವಿಕ್ರಿಯಂ ತತ್ ಬ್ರಹ್ಮ ದ್ರಷ್ಟುಂ ಶೀಲಂ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಪಂಡಿತಾಃ ಸಮದರ್ಶಿನಃ ॥ ೧೮ ॥
ನನು ಅಭೋಜ್ಯಾನ್ನಾಃ ತೇ ದೋಷವಂತಃ, ‘ಸಮಾಸಮಾಭ್ಯಾಂ ವಿಷಮಸಮೇ ಪೂಜಾತಃ’ (ಗೌ. ಧ. ೨ । ೮ । ೨೦ ; ೧೭ । ೧೮) ಇತಿ ಸ್ಮೃತೇಃ । ನ ತೇ ದೋಷವಂತಃ । ಕಥಮ್ ? —
ಇಹೈವ ತೈರ್ಜಿತಃ ಸರ್ಗೋ ಯೇಷಾಂ ಸಾಮ್ಯೇ ಸ್ಥಿತಂ ಮನಃ ।
ನಿರ್ದೋಷಂ ಹಿ ಸಮಂ ಬ್ರಹ್ಮ ತಸ್ಮಾದ್ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ತೇ ಸ್ಥಿತಾಃ ॥ ೧೯ ॥
ಇಹ ಏವ ಜೀವದ್ಭಿರೇವ ತೈಃ ಸಮದರ್ಶಿಭಿಃ ಪಂಡಿತೈಃ ಜಿತಃ ವಶೀಕೃತಃ ಸರ್ಗಃ ಜನ್ಮ,
ಯೇಷಾಂ ಸಾಮ್ಯೇ ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಸಮಭಾವೇ ಸ್ಥಿತಂ ನಿಶ್ಚಲೀಭೂತಂ ಮನಃ ಅಂತಃಕರಣಮ್ ।
ನಿರ್ದೋಷಂ ಯದ್ಯಪಿ ದೋಷವತ್ಸು ಶ್ವಪಾಕಾದಿಷು ಮೂಢೈಃ ತದ್ದೋಷೈಃ ದೋಷವತ್ ಇವ ವಿಭಾವ್ಯತೇ,
ತಥಾಪಿ ತದ್ದೋಷೈಃ ಅಸ್ಪೃಷ್ಟಮ್ ಇತಿ ನಿರ್ದೋಷಂ ದೋಷವರ್ಜಿತಂ ಹಿ ಯಸ್ಮಾತ್ ;
ನಾಪಿ ಸ್ವಗುಣಭೇದಭಿನ್ನಮ್ ,
ನಿರ್ಗುಣತ್ವಾತ್ ಚೈತನ್ಯಸ್ಯ ।
ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಚ ಭಗವಾನ್ ಇಚ್ಛಾದೀನಾಂ ಕ್ಷೇತ್ರಧರ್ಮತ್ವಮ್ ,
‘ಅನಾದಿತ್ವಾನ್ನಿರ್ಗುಣತ್ವಾತ್’ (ಭ. ಗೀ. ೧೩ । ೩೧) ಇತಿ ಚ ।
ನಾಪಿ ಅಂತ್ಯಾ ವಿಶೇಷಾಃ ಆತ್ಮನೋ ಭೇದಕಾಃ ಸಂತಿ,
ಪ್ರತಿಶರೀರಂ ತೇಷಾಂ ಸತ್ತ್ವೇ ಪ್ರಮಾಣಾನುಪಪತ್ತೇಃ ।
ಅತಃ ಸಮಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಏಕಂ ಚ ।
ತಸ್ಮಾತ್ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಏವ ತೇ ಸ್ಥಿತಾಃ ।
ತಸ್ಮಾತ್ ನ ದೋಷಗಂಧಮಾತ್ರಮಪಿ ತಾನ್ ಸ್ಪೃಶತಿ,
ದೇಹಾದಿಸಂಘಾತಾತ್ಮದರ್ಶನಾಭಿಮಾನಾಭಾವಾತ್ ತೇಷಾಮ್ ।
ದೇಹಾದಿಸಂಘಾತಾತ್ಮದರ್ಶನಾಭಿಮಾನವದ್ವಿಷಯಂ ತು ತತ್ ಸೂತ್ರಮ್ ‘ಸಮಾಸಮಾಭ್ಯಾಂ ವಿಷಮಸಮೇ ಪೂಜಾತಃ’ (ಗೌ. ಧ. ೨ । ೮ । ೨೦) ಇತಿ,
ಪೂಜಾವಿಷಯತ್ವೇನ ವಿಶೇಷಣಾತ್ ।
ದೃಶ್ಯತೇ ಹಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿತ್ ಷಡಂಗವಿತ್ ಚತುರ್ವೇದವಿತ್ ಇತಿ ಪೂಜಾದಾನಾದೌ ಗುಣವಿಶೇಷಸಂಬಂಧಃ ಕಾರಣಮ್ ।
ಬ್ರಹ್ಮ ತು ಸರ್ವಗುಣದೋಷಸಂಬಂಧವರ್ಜಿತಮಿತ್ಯತಃ ‘
ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ತೇ ಸ್ಥಿತಾಃ’
ಇತಿ ಯುಕ್ತಮ್ ।
ಕರ್ಮವಿಷಯಂ ಚ ‘ಸಮಾಸಮಾಭ್ಯಾಮ್’ (ಗೌ. ಧ. ೨ । ೮ । ೨೦) ಇತ್ಯಾದಿ ।
ಇದಂ ತು ಸರ್ವಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸವಿಷಯಂ ಪ್ರಸ್ತುತಮ್ ,
‘ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ ಮನಸಾ’ (ಭ. ಗೀ. ೫ । ೧೩) ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಅಧ್ಯಾಯಪರಿಸಮಾಪ್ತೇಃ ॥ ೧೯ ॥
ಯಸ್ಮಾತ್ ನಿರ್ದೋಷಂ ಸಮಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಆತ್ಮಾ, ತಸ್ಮಾತ್ —
ನ ಪ್ರಹೃಷ್ಯೇತ್ಪ್ರಿಯಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ನೋದ್ವಿಜೇತ್ಪ್ರಾಪ್ಯ ಚಾಪ್ರಿಯಮ್ ।
ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿರಸಂಮೂಢೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಸ್ಥಿತಃ ॥ ೨೦ ॥
ನ ಪ್ರಹೃಷ್ಯೇತ್ ಪ್ರಹರ್ಷಂ ನ ಕುರ್ಯಾತ್ ಪ್ರಿಯಮ್ ಇಷ್ಟಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಲಬ್ಧ್ವಾ । ನ ಉದ್ವಿಜೇತ್ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಚ ಅಪ್ರಿಯಮ್ ಅನಿಷ್ಟಂ ಲಬ್ಧ್ವಾ । ದೇಹಮಾತ್ರಾತ್ಮದರ್ಶಿನಾಂ ಹಿ ಪ್ರಿಯಾಪ್ರಿಯಪ್ರಾಪ್ತೀ ಹರ್ಷವಿಷಾದೌ ಕುರ್ವಾತೇ, ನ ಕೇವಲಾತ್ಮದರ್ಶಿನಃ, ತಸ್ಯ ಪ್ರಿಯಾಪ್ರಿಯಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಸಂಭವಾತ್ । ಕಿಂಚ — ‘ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಏಕಃ ಸಮಃ ನಿರ್ದೋಷಃ ಆತ್ಮಾ’ ಇತಿ ಸ್ಥಿರಾ ನಿರ್ವಿಚಿಕಿತ್ಸಾ ಬುದ್ಧಿಃ ಯಸ್ಯ ಸಃ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಃ ಅಸಂಮೂಢಃ ಸಂಮೋಹವರ್ಜಿತಶ್ಚ ಸ್ಯಾತ್ ಯಥೋಕ್ತಬ್ರಹ್ಮವಿತ್ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಸ್ಥಿತಃ, ಅಕರ್ಮಕೃತ್ ಸರ್ವಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸೀ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨೦ ॥
ಕಿಂಚ, ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಸ್ಥಿತಃ —
ಬಾಹ್ಯಸ್ಪರ್ಶೇಷ್ವಸಕ್ತಾತ್ಮಾ
ವಿಂದತ್ಯಾತ್ಮನಿ ಯತ್ಸುಖಮ್ ।
ಸ ಬ್ರಹ್ಮಯೋಗಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ
ಸುಖಮಕ್ಷಯಮಶ್ನುತೇ ॥ ೨೧ ॥
ಬಾಹ್ಯಸ್ಪರ್ಶೇಷು ಬಾಹ್ಯಾಶ್ಚ ತೇ ಸ್ಪರ್ಶಾಶ್ಚ ಬಾಹ್ಯಸ್ಪರ್ಶಾಃ ಸ್ಪೃಶ್ಯಂತೇ ಇತಿ ಸ್ಪರ್ಶಾಃ ಶಬ್ದಾದಯೋ ವಿಷಯಾಃ ತೇಷು ಬಾಹ್ಯಸ್ಪರ್ಶೇಷು, ಅಸಕ್ತಃ ಆತ್ಮಾ ಅಂತಃಕರಣಂ ಯಸ್ಯ ಸಃ ಅಯಮ್ ಅಸಕ್ತಾತ್ಮಾ ವಿಷಯೇಷು ಪ್ರೀತಿವರ್ಜಿತಃ ಸನ್ ವಿಂದತಿ ಲಭತೇ ಆತ್ಮನಿ ಯತ್ ಸುಖಂ ತತ್ ವಿಂದತಿ ಇತ್ಯೇತತ್ । ಸ ಬ್ರಹ್ಮಯೋಗಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಯೋಗಃ ಸಮಾಧಿಃ ಬ್ರಹ್ಮಯೋಗಃ ತೇನ ಬ್ರಹ್ಮಯೋಗೇನ ಯುಕ್ತಃ ಸಮಾಹಿತಃ ತಸ್ಮಿನ್ ವ್ಯಾಪೃತಃ ಆತ್ಮಾ ಅಂತಃಕರಣಂ ಯಸ್ಯ ಸಃ ಬ್ರಹ್ಮಯೋಗಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ, ಸುಖಮ್ ಅಕ್ಷಯಮ್ ಅಶ್ನುತೇ ವ್ಯಾಪ್ನೋತಿ । ತಸ್ಮಾತ್ ಬಾಹ್ಯವಿಷಯಪ್ರೀತೇಃ ಕ್ಷಣಿಕಾಯಾಃ ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ನಿವರ್ತಯೇತ್ ಆತ್ಮನಿ ಅಕ್ಷಯಸುಖಾರ್ಥೀ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨೧ ॥
ಇತಶ್ಚ ನಿವರ್ತಯೇತ್ —
ಯೇ ಹಿ ಸಂಸ್ಪರ್ಶಜಾ ಭೋಗಾ ದುಃಖಯೋನಯ ಏವ ತೇ ।
ಆದ್ಯಂತವಂತಃ ಕೌಂತೇಯ ನ ತೇಷು ರಮತೇ ಬುಧಃ ॥ ೨೨ ॥
ಯೇ ಹಿ ಯಸ್ಮಾತ್ ಸಂಸ್ಪರ್ಶಜಾಃ ವಿಷಯೇಂದ್ರಿಯಸಂಸ್ಪರ್ಶೇಭ್ಯೋ ಜಾತಾಃ ಭೋಗಾ ಭುಕ್ತಯಃ ದುಃಖಯೋನಯ ಏವ ತೇ, ಅವಿದ್ಯಾಕೃತತ್ವಾತ್ । ದೃಶ್ಯಂತೇ ಹಿ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಾದೀನಿ ದುಃಖಾನಿ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಾನ್ಯೇವ । ಯಥಾ ಇಹಲೋಕೇ ತಥಾ ಪರಲೋಕೇಽಪಿ ಇತಿ ಗಮ್ಯತೇ ಏವಶಬ್ದಾತ್ । ನ ಸಂಸಾರೇ ಸುಖಸ್ಯ ಗಂಧಮಾತ್ರಮಪಿ ಅಸ್ತಿ ಇತಿ ಬುದ್ಧ್ವಾ ವಿಷಯಮೃಗತೃಷ್ಣಿಕಾಯಾ ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ನಿವರ್ತಯೇತ್ । ನ ಕೇವಲಂ ದುಃಖಯೋನಯ ಏವ, ಆದ್ಯಂತವಂತಶ್ಚ, ಆದಿಃ ವಿಷಯೇಂದ್ರಿಯಸಂಯೋಗೋ ಭೋಗಾನಾಮ್ ಅಂತಶ್ಚ ತದ್ವಿಯೋಗ ಏವ ; ಅತಃ ಆದ್ಯಂತವಂತಃ ಅನಿತ್ಯಾಃ, ಮಧ್ಯಕ್ಷಣಭಾವಿತ್ವಾತ್ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಕೌಂತೇಯ, ನ ತೇಷು ಭೋಗೇಷು ರಮತೇ ಬುಧಃ ವಿವೇಕೀ ಅವಗತಪರಮಾರ್ಥತತ್ತ್ವಃ ; ಅತ್ಯಂತಮೂಢಾನಾಮೇವ ಹಿ ವಿಷಯೇಷು ರತಿಃ ದೃಶ್ಯತೇ, ಯಥಾ ಪಶುಪ್ರಭೃತೀನಾಮ್ ॥ ೨೨ ॥
ಅಯಂ ಚ ಶ್ರೇಯೋಮಾರ್ಗಪ್ರತಿಪಕ್ಷೀ ಕಷ್ಟತಮೋ ದೋಷಃ ಸರ್ವಾನರ್ಥಪ್ರಾಪ್ತಿಹೇತುಃ ದುರ್ನಿವಾರಶ್ಚ ಇತಿ ತತ್ಪರಿಹಾರೇ ಯತ್ನಾಧಿಕ್ಯಂ ಕರ್ತವ್ಯಮ್ ಇತ್ಯಾಹ ಭಗವಾನ್ —
ಶಕ್ನೋತೀಹೈವ ಯಃ ಸೋಢುಂ ಪ್ರಾಕ್ಛರೀರವಿಮೋಕ್ಷಣಾತ್ ।
ಕಾಮಕ್ರೋಧೋದ್ಭವಂ ವೇಗಂ ಸ ಯುಕ್ತಃ ಸ ಸುಖೀ ನರಃ ॥ ೨೩ ॥
ಶಕ್ನೋತಿ ಉತ್ಸಹತೇ ಇಹೈವ ಜೀವನ್ನೇವ ಯಃ ಸೋಢುಂ ಪ್ರಸಹಿತುಂ ಪ್ರಾಕ್ ಪೂರ್ವಂ ಶರೀರವಿಮೋಕ್ಷಣಾತ್ ಆ ಮರಣಾತ್ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಮರಣಸೀಮಾಕರಣಂ ಜೀವತೋಽವಶ್ಯಂಭಾವಿ ಹಿ ಕಾಮಕ್ರೋಧೋದ್ಭವೋ ವೇಗಃ, ಅನಂತನಿಮಿತ್ತವಾನ್ ಹಿ ಸಃ ಇತಿ ಯಾವತ್ ಮರಣಂ ತಾವತ್ ನ ವಿಸ್ರಂಭಣೀಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಕಾಮಃ ಇಂದ್ರಿಯಗೋಚರಪ್ರಾಪ್ತೇ ಇಷ್ಟೇ ವಿಷಯೇ ಶ್ರೂಯಮಾಣೇ ಸ್ಮರ್ಯಮಾಣೇ ವಾ ಅನುಭೂತೇ ಸುಖಹೇತೌ ಯಾ ಗರ್ಧಿಃ ತೃಷ್ಣಾ ಸ ಕಾಮಃ ; ಕ್ರೋಧಶ್ಚ ಆತ್ಮನಃ ಪ್ರತಿಕೂಲೇಷು ದುಃಖಹೇತುಷು ದೃಶ್ಯಮಾನೇಷು ಶ್ರೂಯಮಾಣೇಷು ಸ್ಮರ್ಯಮಾಣೇಷು ವಾ ಯೋ ದ್ವೇಷಃ ಸಃ ಕ್ರೋಧಃ ; ತೌ ಕಾಮಕ್ರೋಧೌ ಉದ್ಭವೋ ಯಸ್ಯ ವೇಗಸ್ಯ ಸಃ ಕಾಮಕ್ರೋಧೋದ್ಭವಃ ವೇಗಃ । ರೋಮಾಂಚನಪ್ರಹೃಷ್ಟನೇತ್ರವದನಾದಿಲಿಂಗಃ ಅಂತಃಕರಣಪ್ರಕ್ಷೋಭರೂಪಃ ಕಾಮೋದ್ಭವೋ ವೇಗಃ, ಗಾತ್ರಪ್ರಕಂಪಪ್ರಸ್ವೇದಸಂದಷ್ಟೋಷ್ಠಪುಟರಕ್ತನೇತ್ರಾದಿಲಿಂಗಃ ಕ್ರೋಧೋದ್ಭವೋ ವೇಗಃ, ತಂ ಕಾಮಕ್ರೋಧೋದ್ಭವಂ ವೇಗಂ ಯಃ ಉತ್ಸಹತೇ ಪ್ರಸಹತೇ ಸೋಢುಂ ಪ್ರಸಹಿತುಮ್ , ಸಃ ಯುಕ್ತಃ ಯೋಗೀ ಸುಖೀ ಚ ಇಹ ಲೋಕೇ ನರಃ ॥ ೨೩ ॥
ಕಥಂಭೂತಶ್ಚ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಸ್ಥಿತಃ ಬ್ರಹ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ಇತಿ ಆಹ ಭಗವಾನ್ —
ಯೋಽಂತಃಸುಖೋಽಂತರಾರಾಮಸ್ತಥಾಂತರ್ಜ್ಯೋತಿರೇವ ಯಃ ।
ಸ ಯೋಗೀ ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣಂ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತೋಽಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥ ೨೪ ॥
ಯಃ ಅಂತಃಸುಖಃ ಅಂತಃ ಆತ್ಮನಿ ಸುಖಂ ಯಸ್ಯ ಸಃ ಅಂತಃಸುಖಃ, ತಥಾ ಅಂತರೇವ ಆತ್ಮನಿ ಆರಾಮಃ ಆರಮಣಂ ಕ್ರೀಡಾ ಯಸ್ಯ ಸಃ ಅಂತರಾರಾಮಃ, ತಥಾ ಏವ ಅಂತಃ ಏವ ಆತ್ಮನ್ಯೇವ ಜ್ಯೋತಿಃ ಪ್ರಕಾಶೋ ಯಸ್ಯ ಸಃ ಅಂತರ್ಜ್ಯೋತಿರೇವ, ಯಃ ಈದೃಶಃ ಸಃ ಯೋಗೀ ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣಂ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ನಿರ್ವೃತಿಂ ಮೋಕ್ಷಮ್ ಇಹ ಜೀವನ್ನೇವ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಃ ಸನ್ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ॥ ೨೪ ॥
ಕಿಂಚ —
ಲಭಂತೇ ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣಮೃಷಯಃ ಕ್ಷೀಣಕಲ್ಮಷಾಃ ।
ಛಿನ್ನದ್ವೈಧಾ ಯತಾತ್ಮಾನಃ ಸರ್ವಭೂತಹಿತೇ ರತಾಃ ॥ ೨೫ ॥
ಲಭಂತೇ ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣಂ ಮೋಕ್ಷಮ್ ಋಷಯಃ ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶಿನಃ ಸಂನ್ಯಾಸಿನಃ ಕ್ಷೀಣಕಲ್ಮಷಾಃ ಕ್ಷೀಣಪಾಪಾಃ ನಿರ್ದೋಷಾಃ ಛಿನ್ನದ್ವೈಧಾಃ ಛಿನ್ನಸಂಶಯಾಃ ಯತಾತ್ಮಾನಃ ಸಂಯತೇಂದ್ರಿಯಾಃ ಸರ್ವಭೂತಹಿತೇ ರತಾಃ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಭೂತಾನಾಂ ಹಿತೇ ಆನುಕೂಲ್ಯೇ ರತಾಃ ಅಹಿಂಸಕಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨೫ ॥
ಕಿಂಚ —
ಕಾಮಕ್ರೋಧವಿಯುಕ್ತಾನಾಂ ಯತೀನಾಂ ಯತಚೇತಸಾಮ್ ।
ಅಭಿತೋ ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣಂ ವರ್ತತೇ ವಿದಿತಾತ್ಮನಾಮ್ ॥ ೨೬ ॥
ಕಾಮಕ್ರೋಧವಿಯುಕ್ತಾನಾಂ ಕಾಮಶ್ಚ ಕ್ರೋಧಶ್ಚ ಕಾಮಕ್ರೋಧೌ ತಾಭ್ಯಾಂ ವಿಯುಕ್ತಾನಾಂ ಯತೀನಾಂ ಸಂನ್ಯಾಸಿನಾಂ ಯತಚೇತಸಾಂ ಸಂಯತಾಂತಃಕರಣಾನಾಮ್ ಅಭಿತಃ ಉಭಯತಃ ಜೀವತಾಂ ಮೃತಾನಾಂ ಚ ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣಂ ಮೋಕ್ಷೋ ವರ್ತತೇ ವಿದಿತಾತ್ಮನಾಂ ವಿದಿತಃ ಜ್ಞಾತಃ ಆತ್ಮಾ ಯೇಷಾಂ ತೇ ವಿದಿತಾತ್ಮಾನಃ ತೇಷಾಂ ವಿದಿತಾತ್ಮನಾಂ ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶಿನಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨೬ ॥
ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶನನಿಷ್ಠಾನಾಂ ಸಂನ್ಯಾಸಿನಾಂ ಸದ್ಯಃ ಮುಕ್ತಿಃ ಉಕ್ತಾ । ಕರ್ಮಯೋಗಶ್ಚ ಈಶ್ವರಾರ್ಪಿತಸರ್ವಭಾವೇನ ಈಶ್ವರೇ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಆಧಾಯ ಕ್ರಿಯಮಾಣಃ ಸತ್ತ್ವಶುದ್ಧಿಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಸರ್ವಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಕ್ರಮೇಣ ಮೋಕ್ಷಾಯ ಇತಿ ಭಗವಾನ್ ಪದೇ ಪದೇ ಅಬ್ರವೀತ್ , ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಚ । ಅಥ ಇದಾನೀಂ ಧ್ಯಾನಯೋಗಂ ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶನಸ್ಯ ಅಂತರಂಗಂ ವಿಸ್ತರೇಣ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಇತಿ ತಸ್ಯ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೀಯಾನ್ ಶ್ಲೋಕಾನ್ ಉಪದಿಶತಿ ಸ್ಮ —
ಸ್ಪರ್ಶಾನ್ಕೃತ್ವಾ ಬಹಿರ್ಬಾಹ್ಯಾಂಶ್ಚಕ್ಷುಶ್ಚೈವಾಂತರೇ ಭ್ರುವೋಃ ।
ಪ್ರಾಣಾಪಾನೌ ಸಮೌ ಕೃತ್ವಾ ನಾಸಾಭ್ಯಂತರಚಾರಿಣೌ ॥ ೨೭ ॥
ಯತೇಂದ್ರಿಯಮನೋಬುದ್ಧಿರ್ಮುನಿರ್ಮೋಕ್ಷಪರಾಯಣಃ ।
ವಿಗತೇಚ್ಛಾಭಯಕ್ರೋಧೋ ಯಃ ಸದಾ ಮುಕ್ತ ಏವ ಸಃ ॥ ೨೮ ॥
ಸ್ಪರ್ಶಾನ್ ಶಬ್ದಾದೀನ್ ಕೃತ್ವಾ ಬಹಿಃ ಬಾಹ್ಯಾನ್ — ಶ್ರೋತ್ರಾದಿದ್ವಾರೇಣ ಅಂತಃ ಬುದ್ಧೌ ಪ್ರವೇಶಿತಾಃ ಶಬ್ದಾದಯಃ ವಿಷಯಾಃ ತಾನ್ ಅಚಿಂತಯತಃ ಶಬ್ದಾದಯೋ ಬಾಹ್ಯಾ ಬಹಿರೇವ ಕೃತಾಃ ಭವಂತಿ — ತಾನ್ ಏವಂ ಬಹಿಃ ಕೃತ್ವಾ ಚಕ್ಷುಶ್ಚೈವ ಅಂತರೇ ಭ್ರುವೋಃ ‘ಕೃತ್ವಾ’ ಇತಿ ಅನುಷಜ್ಯತೇ । ತಥಾ ಪ್ರಾಣಾಪಾನೌ ನಾಸಾಭ್ಯಂತರಚಾರಿಣೌ ಸಮೌ ಕೃತ್ವಾ, ಯತೇಂದ್ರಿಯಮನೋಬುದ್ಧಿಃ ಯತಾನಿ ಸಂಯತಾನಿ ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಮನಃ ಬುದ್ಧಿಶ್ಚ ಯಸ್ಯ ಸಃ ಯತೇಂದ್ರಿಯಮನೋಬುದ್ಧಿಃ, ಮನನಾತ್ ಮುನಿಃ ಸಂನ್ಯಾಸೀ, ಮೋಕ್ಷಪರಾಯಣಃ ಏವಂ ದೇಹಸಂಸ್ಥಾನಾತ್ ಮೋಕ್ಷಪರಾಯಣಃ ಮೋಕ್ಷ ಏವ ಪರಮ್ ಅಯನಂ ಪರಾ ಗತಿಃ ಯಸ್ಯ ಸಃ ಅಯಂ ಮೋಕ್ಷಪರಾಯಣೋ ಮುನಿಃ ಭವೇತ್ । ವಿಗತೇಚ್ಛಾಭಯಕ್ರೋಧಃ ಇಚ್ಛಾ ಚ ಭಯಂ ಚ ಕ್ರೋಧಶ್ಚ ಇಚ್ಛಾಭಯಕ್ರೋಧಾಃ ತೇ ವಿಗತಾಃ ಯಸ್ಮಾತ್ ಸಃ ವಿಗತೇಚ್ಛಾಭಯಕ್ರೋಧಃ, ಯಃ ಏವಂ ವರ್ತತೇ ಸದಾ ಸಂನ್ಯಾಸೀ, ಮುಕ್ತ ಏವ ಸಃ ನ ತಸ್ಯ ಮೋಕ್ಷಾಯಾನ್ಯಃ ಕರ್ತವ್ಯೋಽಸ್ತಿ ॥ ೨೮ ॥
ಏವಂ ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತೇನ ಕಿಂ ವಿಜ್ಞೇಯಮ್ ಇತಿ, ಉಚ್ಯತೇ —
ಭೋಕ್ತಾರಂ ಯಜ್ಞತಪಸಾಂ ಸರ್ವಲೋಕಮಹೇಶ್ವರಮ್ ।
ಸುಹೃದಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಮಾಂ ಶಾಂತಿಮೃಚ್ಛತಿ ॥ ೨೯ ॥
ಭೋಕ್ತಾರಂ ಯಜ್ಞತಪಸಾಂ ಯಜ್ಞಾನಾಂ ತಪಸಾಂ ಚ ಕರ್ತೃರೂಪೇಣ ದೇವತಾರೂಪೇಣ ಚ, ಸರ್ವಲೋಕಮಹೇಶ್ವರಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಲೋಕಾನಾಂ ಮಹಾಂತಮ್ ಈಶ್ವರಂ ಸುಹೃದಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರನಿರಪೇಕ್ಷತಯಾ ಉಪಕಾರಿಣಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಹೃದಯೇಶಯಂ ಸರ್ವಕರ್ಮಫಲಾಧ್ಯಕ್ಷಂ ಸರ್ವಪ್ರತ್ಯಯಸಾಕ್ಷಿಣಂ ಮಾಂ ನಾರಾಯಣಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಶಾಂತಿಂ ಸರ್ವಸಂಸಾರೋಪರತಿಮ್ ಋಚ್ಛತಿ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ॥ ೨೯ ॥
ಇತಿ ಶ್ರೀಮತ್ಪರಮಹಂಸಪರಿವ್ರಾಜಕಾಚಾರ್ಯಸ್ಯ ಶ್ರೀಗೋವಿಂದಭಗವತ್ಪೂಜಯಪಾದಶಿಷ್ಯಸ್ಯ ಶ್ರೀಮಚ್ಛಂಕರಭಗವತಃ ಕೃತೌ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಭಾಷ್ಯೇ ಪಂಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥