श्रीमच्छङ्करभगवत्पूज्यपादविरचितम्

श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम्

ततो महाभारतसारभूताः स व्याकरोद्भागवतीश्च गीताः ।

ಚತುರ್ದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ

ಸರ್ವಮ್ ಉತ್ಪದ್ಯಮಾನಂ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಸಂಯೋಗಾತ್ ಉತ್ಪದ್ಯತೇ ಇತಿ ಉಕ್ತಮ್ । ತತ್ ಕಥಮಿತಿ, ತತ್ಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್ಪರಂ ಭೂಯಃಇತ್ಯಾದಿಃ ಅಧ್ಯಾಯಃ ಆರಭ್ಯತೇ । ಅಥವಾ, ಈಶ್ವರಪರತಂತ್ರಯೋಃ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಯೋಃ ಜಗತ್ಕಾರಣತ್ವಂ ತು ಸಾಂಖ್ಯಾನಾಮಿವ ಸ್ವತಂತ್ರಯೋಃ ಇತ್ಯೇವಮರ್ಥಮ್ । ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥತ್ವಂ ಗುಣೇಷು ಸಂಗಃ ಸಂಸಾರಕಾರಣಮ್ ಇತಿ ಉಕ್ತಮ್ । ಕಸ್ಮಿನ್ ಗುಣೇ ಕಥಂ ಸಂಗಃ ? ಕೇ ವಾ ಗುಣಾಃ ? ಕಥಂ ವಾ ತೇ ಬಧ್ನಂತಿ ಇತಿ ? ಗುಣೇಭ್ಯಶ್ಚ ಮೋಕ್ಷಣಂ ಕಥಂ ಸ್ಯಾತ್ ? ಮುಕ್ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ವಕ್ತವ್ಯಮ್ , ಇತ್ಯೇವಮರ್ಥಂ ಭಗವಾನ್ ಉವಾಚ
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ —

ಪರಂ ಭೂಯಃ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ
ಜ್ಞಾನಾನಾಂ ಜ್ಞಾನಮುತ್ತಮಮ್ ।
ಯಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಮುನಯಃ ಸರ್ವೇ
ಪರಾಂ ಸಿದ್ಧಿಮಿತೋ ಗತಾಃ ॥ ೧ ॥

ಪರಂ ಜ್ಞಾನಮ್ ಇತಿ ವ್ಯವಹಿತೇನ ಸಂಬಂಧಃ, ಭೂಯಃ ಪುನಃ ಪೂರ್ವೇಷು ಸರ್ವೇಷ್ವಧ್ಯಾಯೇಷು ಅಸಕೃತ್ ಉಕ್ತಮಪಿ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ । ತಚ್ಚ ಪರಂ ಪರವಸ್ತುವಿಷಯತ್ವಾತ್ । ಕಿಂ ತತ್ ? ಜ್ಞಾನಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಜ್ಞಾನಾನಾಮ್ ಉತ್ತಮಮ್ , ಉತ್ತಮಫಲತ್ವಾತ್ । ಜ್ಞಾನಾನಾಮ್ ಇತಿ ಅಮಾನಿತ್ವಾದೀನಾಮ್ ; ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ಯಜ್ಞಾದಿಜ್ಞೇಯವಸ್ತುವಿಷಯಾಣಾಮ್ ಇತಿ । ತಾನಿ ಮೋಕ್ಷಾಯ, ಇದಂ ತು ಮೋಕ್ಷಾಯ ಇತಿ ಪರೋತ್ತಮಶಬ್ದಾಭ್ಯಾಂ ಸ್ತೌತಿ ಶ್ರೋತೃಬುದ್ಧಿರುಚ್ಯುತ್ಪಾದನಾರ್ಥಮ್ । ಯತ್ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಯತ್ ಜ್ಞಾನಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಮುನಯಃ ಸಂನ್ಯಾಸಿನಃ ಮನನಶೀಲಾಃ ಸರ್ವೇ ಪರಾಂ ಸಿದ್ಧಿಂ ಮೋಕ್ಷಾಖ್ಯಾಮ್ ಇತಃ ಅಸ್ಮಾತ್ ದೇಹಬಂಧನಾತ್ ಊರ್ಧ್ವಂ ಗತಾಃ ಪ್ರಾಪ್ತಾಃ ॥ ೧ ॥
ಅಸ್ಯಾಶ್ಚ ಸಿದ್ಧೇಃ ಐಕಾಂತಿಕತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ

ಇದಂ ಜ್ಞಾನಮುಪಾಶ್ರಿತ್ಯ ಮಮ ಸಾಧರ್ಮ್ಯಮಾಗತಾಃ ।
ಸರ್ಗೇಽಪಿ ನೋಪಜಾಯಂತೇ ಪ್ರಲಯೇ ವ್ಯಥಂತಿ ॥ ೨ ॥

ಇದಂ ಜ್ಞಾನಂ ಯಥೋಕ್ತಮುಪಾಶ್ರಿತ್ಯ, ಜ್ಞಾನಸಾಧನಮ್ ಅನುಷ್ಠಾಯ ಇತ್ಯೇತತ್ , ಮಮ ಪರಮೇಶ್ವರಸ್ಯ ಸಾಧರ್ಮ್ಯಂ ಮತ್ಸ್ವರೂಪತಾಮ್ ಆಗತಾಃ ಪ್ರಾಪ್ತಾಃ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ತು ಸಮಾನಧರ್ಮತಾ ಸಾಧರ್ಮ್ಯಮ್ , ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞೇಶ್ವರಯೋಃ ಭೇದಾನಭ್ಯುಪಗಮಾತ್ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರೇ । ಫಲವಾದಶ್ಚ ಅಯಂ ಸ್ತುತ್ಯರ್ಥಮ್ ಉಚ್ಯತೇ । ಸರ್ಗೇಽಪಿ ಸೃಷ್ಟಿಕಾಲೇಽಪಿ ಉಪಜಾಯಂತೇ । ಉತ್ಪದ್ಯಂತೇ । ಪ್ರಲಯೇ ಬ್ರಹ್ಮಣೋಽಪಿ ವಿನಾಶಕಾಲೇ ವ್ಯಥಂತಿ ವ್ಯಥಾಂ ಆಪದ್ಯಂತೇ, ಚ್ಯವಂತಿ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨ ॥
ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಸಂಯೋಗಃ ಈದೃಶಃ ಭೂತಕಾರಣಮ್ ಇತ್ಯಾಹ

ಮಮ ಯೋನಿರ್ಮಹದ್ಬ್ರಹ್ಮ ತಸ್ಮಿನ್ಗರ್ಭಂ ದಧಾಮ್ಯಹಮ್ ।
ಸಂಭವಃ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ತತೋ ಭವತಿ ಭಾರತ ॥ ೩ ॥

ಮಮ ಸ್ವಭೂತಾ ಮದೀಯಾ ಮಾಯಾ ತ್ರಿಗುಣಾತ್ಮಿಕಾ ಪ್ರಕೃತಿಃ ಯೋನಿಃ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಕಾರಣಮ್ । ಸರ್ವಕಾರ್ಯೇಭ್ಯೋ ಮಹತ್ತ್ವಾತ್ ಭರಣಾಚ್ಚ ಸ್ವವಿಕಾರಾಣಾಂ ಮಹತ್ ಬ್ರಹ್ಮ ಇತಿ ಯೋನಿರೇವ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ । ತಸ್ಮಿನ್ ಮಹತಿ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಯೋನೌ ಗರ್ಭಂ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಸ್ಯ ಜನ್ಮನಃ ಬೀಜಂ ಸರ್ವಭೂತಜನ್ಮಕಾರಣಂ ಬೀಜಂ ದಧಾಮಿ ನಿಕ್ಷಿಪಾಮಿ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಪ್ರಕೃತಿದ್ವಯಶಕ್ತಿಮಾನ್ ಈಶ್ವರಃ ಅಹಮ್ , ಅವಿದ್ಯಾಕಾಮಕರ್ಮೋಪಾಧಿಸ್ವರೂಪಾನುವಿಧಾಯಿನಂ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಂ ಕ್ಷೇತ್ರೇಣ ಸಂಯೋಜಯಾಮಿ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಸಂಭವಃ ಉತ್ಪತ್ತಿಃ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭೋತ್ಪತ್ತಿದ್ವಾರೇಣ ತತಃ ತಸ್ಮಾತ್ ಗರ್ಭಾಧಾನಾತ್ ಭವತಿ ಹೇ ಭಾರತ ॥ ೩ ॥

ಸರ್ವಯೋನಿಷು ಕೌಂತೇಯ ಮೂರ್ತಯಃ ಸಂಭವಂತಿ ಯಾಃ ।
ತಾಸಾಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಮಹದ್ಯೋನಿರಹಂ ಬೀಜಪ್ರದಃ ಪಿತಾ ॥ ೪ ॥

ದೇವಪಿತೃಮನುಷ್ಯಪಶುಮೃಗಾದಿಸರ್ವಯೋನಿಷು ಕೌಂತೇಯ, ಮೂರ್ತಯಃ ದೇಹಸಂಸ್ಥಾನಲಕ್ಷಣಾಃ ಮೂರ್ಛಿತಾಂಗಾವಯವಾಃ ಮೂರ್ತಯಃ ಸಂಭವಂತಿ ಯಾಃ, ತಾಸಾಂ ಮೂರ್ತೀನಾಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಮಹತ್ ಸರ್ವಾವಸ್ಥಂ ಯೋನಿಃ ಕಾರಣಮ್ ಅಹಮ್ ಈಶ್ವರಃ ಬೀಜಪ್ರದಃ ಗರ್ಭಾಧಾನಸ್ಯ ಕರ್ತಾ ಪಿತಾ ॥ ೪ ॥
ಕೇ ಗುಣಾಃ ಕಥಂ ಬಧ್ನಂತೀತಿ, ಉಚ್ಯತೇ

ಸತ್ತ್ವಂ ರಜಸ್ತಮ ಇತಿ ಗುಣಾಃ ಪ್ರಕೃತಿಸಂಭವಾಃ ।
ನಿಬಧ್ನಂತಿ ಮಹಾಬಾಹೋ ದೇಹೇ ದೇಹಿನಮವ್ಯಯಮ್ ॥ ೫ ॥

ಸತ್ತ್ವಂ ರಜಃ ತಮಃ ಇತಿ ಏವಂನಾಮಾನಃ । ಗುಣಾಃ ಇತಿ ಪಾರಿಭಾಷಿಕಃ ಶಬ್ದಃ, ರೂಪಾದಿವತ್ ದ್ರವ್ಯಾಶ್ರಿತಾಃ ಗುಣಾಃ । ಗುಣಗುಣಿನೋಃ ಅನ್ಯತ್ವಮತ್ರ ವಿವಕ್ಷಿತಮ್ । ತಸ್ಮಾತ್ ಗುಣಾ ಇವ ನಿತ್ಯಪರತಂತ್ರಾಃ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಂ ಪ್ರತಿ ಅವಿದ್ಯಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಂ ನಿಬಧ್ನಂತೀವ । ತಮ್ ಆಸ್ಪದೀಕೃತ್ಯ ಆತ್ಮಾನಂ ಪ್ರತಿಲಭಂತೇ ಇತಿ ನಿಬಧ್ನಂತಿ ಇತಿ ಉಚ್ಯತೇ । ತೇ ಪ್ರಕೃತಿಸಂಭವಾಃ ಭಗವನ್ಮಾಯಾಸಂಭವಾಃ ನಿಬಧ್ನಂತಿ ಇವ ಹೇ ಮಹಾಬಾಹೋ, ಮಹಾಂತೌ ಸಮರ್ಥತರೌ ಆಜಾನುಪ್ರಲಂಬೌ ಬಾಹೂ ಯಸ್ಯ ಸಃ ಮಹಾಬಾಹುಃ, ಹೇ ಮಹಾಬಾಹೋ ದೇಹೇ ಶರೀರೇ ದೇಹಿನಂ ದೇಹವಂತಮ್ ಅವ್ಯಯಮ್ , ಅವ್ಯಯತ್ವಂ ಉಕ್ತಮ್ ಅನಾದಿತ್ವಾತ್’ (ಭ. ಗೀ. ೧೩ । ೩೧) ಇತ್ಯಾದಿಶ್ಲೋಕೇನ । ನನು ದೇಹೀ ಲಿಪ್ಯತೇ’ (ಭ. ಗೀ. ೧೩ । ೩೧) ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್ । ತತ್ ಕಥಮ್ ಇಹ ನಿಬಧ್ನಂತಿ ಇತಿ ಅನ್ಯಥಾ ಉಚ್ಯತೇ ? ಪರಿಹೃತಮ್ ಅಸ್ಮಾಭಿಃ ಇವಶಬ್ದೇನ ನಿಬಧ್ನಂತಿ ಇವ ಇತಿ ॥ ೫ ॥
ತತ್ರ ಸತ್ತ್ವಾದೀನಾಂ ಸತ್ತ್ವಸ್ಯೈವ ತಾವತ್ ಲಕ್ಷಣಮ್ ಉಚ್ಯತೇ

ತತ್ರ ಸತ್ತ್ವಂ ನಿರ್ಮಲತ್ವಾತ್ಪ್ರಕಾಶಕಮನಾಮಯಮ್ ।
ಸುಖಸಂಗೇನ ಬಧ್ನಾತಿ ಜ್ಞಾನಸಂಗೇನ ಚಾನಘ ॥ ೬ ॥

ನಿರ್ಮಲತ್ವಾತ್ ಸ್ಫಟಿಕಮಣಿರಿವ ಪ್ರಕಾಶಕಮ್ ಅನಾಮಯಂ ನಿರುಪದ್ರವಂ ಸತ್ತ್ವಂ ತನ್ನಿಬಧ್ನಾತಿ । ಕಥಮ್ ? ಸುಖಸಂಗೇನಸುಖೀ ಅಹಮ್ಇತಿ ವಿಷಯಭೂತಸ್ಯ ಸುಖಸ್ಯ ವಿಷಯಿಣಿ ಆತ್ಮನಿ ಸಂಶ್ಲೇಷಾಪಾದನಂ ಮೃಷೈವ ಸುಖೇ ಸಂಜನಮ್ ಇತಿ । ಸೈಷಾ ಅವಿದ್ಯಾ । ಹಿ ವಿಷಯಧರ್ಮಃ ವಿಷಯಿಣಃ ಭವತಿ । ಇಚ್ಛಾದಿ ಧೃತ್ಯಂತಂ ಕ್ಷೇತ್ರಸ್ಯೈವ ವಿಷಯಸ್ಯ ಧರ್ಮಃ ಇತಿ ಉಕ್ತಂ ಭಗವತಾ । ಅತಃ ಅವಿದ್ಯಯೈ ಸ್ವಕೀಯಧರ್ಮಭೂತಯಾ ವಿಷಯವಿಷಯ್ಯವಿವೇಕಲಕ್ಷಣಯಾ ಅಸ್ವಾತ್ಮಭೂತೇ ಸುಖೇ ಸಂಜಯತಿ ಇವ, ಆಸಕ್ತಮಿವ ಕರೋತಿ, ಅಸಂಗಂ ಸಕ್ತಮಿವ ಕರೋತಿ, ಅಸುಖಿನಂ ಸುಖಿನಮಿವ । ತಥಾ ಜ್ಞಾನಸಂಗೇನ , ಜ್ಞಾನಮಿತಿ ಸುಖಸಾಹಚರ್ಯಾತ್ ಕ್ಷೇತ್ರಸ್ಯೈವ ವಿಷಯಸ್ಯ ಅಂತಃಕರಣಸ್ಯ ಧರ್ಮಃ, ಆತ್ಮನಃ ; ಆತ್ಮಧರ್ಮತ್ವೇ ಸಂಗಾನುಪಪತ್ತೇಃ, ಬಂಧಾನುಪಪತ್ತೇಶ್ಚ । ಸುಖೇ ಇವ ಜ್ಞಾನಾದೌ ಸಂಗಃ ಮಂತವ್ಯಃ । ಹೇ ಅನಘ ಅವ್ಯಸನ ॥ ೬ ॥

ರಜೋ ರಾಗಾತ್ಮಕಂ ವಿದ್ಧಿ ತೃಷ್ಣಾಸಂಗಸಮುದ್ಭವಮ್ ।
ತನ್ನಿಬಧ್ನಾತಿ ಕೌಂತೇಯ ಕರ್ಮಸಂಗೇನ ದೇಹಿನಮ್ ॥ ೭ ॥

ರಜಃ ರಾಗಾತ್ಮಕಂ ರಂಜನಾತ್ ರಾಗಃ ಗೈರಿಕಾದಿವದ್ರಾಗಾತ್ಮಕಂ ವಿದ್ಧಿ ಜಾನೀಹಿ । ತೃಷ್ಣಾಸಂಗಸಮುದ್ಭವಂ ತೃಷ್ಣಾ ಅಪ್ರಾಪ್ತಾಭಿಲಾಷಃ, ಆಸಂಗಃ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ವಿಷಯೇ ಮನಸಃ ಪ್ರೀತಿಲಕ್ಷಣಃ ಸಂಶ್ಲೇಷಃ, ತೃಷ್ಣಾಸಂಗಯೋಃ ಸಮುದ್ಭವಂ ತೃಷ್ಣಾಸಂಗಸಮುದ್ಭವಮ್ । ತನ್ನಿಬಧ್ನಾತಿ ತತ್ ರಜಃ ನಿಬಧ್ನಾತಿ ಕೌಂತೇಯ ಕರ್ಮಸಂಗೇನ, ದೃಷ್ಟಾದೃಷ್ಟಾರ್ಥೇಷು ಕರ್ಮಸು ಸಂಜನಂ ತತ್ಪರತಾ ಕರ್ಮಸಂಗಃ, ತೇನ ನಿಬಧ್ನಾತಿ ರಜಃ ದೇಹಿನಮ್ ॥ ೭ ॥

ತಮಸ್ತ್ವಜ್ಞಾನಜಂ ವಿದ್ಧಿ ಮೋಹನಂ ಸರ್ವದೇಹಿನಾಮ್ ।
ಪ್ರಮಾದಾಲಸ್ಯನಿದ್ರಾಭಿಸ್ತನ್ನಿಬಧ್ನಾತಿ ಭಾರತ ॥ ೮ ॥

ತಮಃ ತೃತೀಯಃ ಗುಣಃ ಅಜ್ಞಾನಜಮ್ ಅಜ್ಞಾನಾತ್ ಜಾತಮ್ ಅಜ್ಞಾನಜಂ ವಿದ್ಧಿ ಮೋಹನಂ ಮೋಹಕರಮ್ ಅವಿವೇಕಕರಂ ಸರ್ವದೇಹಿನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ದೇಹವತಾಮ್ । ಪ್ರಮಾದಾಲಸ್ಯನಿದ್ರಾಭಿಃ ಪ್ರಮಾದಶ್ಚ ಆಲಸ್ಯಂ ನಿದ್ರಾ ಪ್ರಮಾದಾಲಸ್ಯನಿದ್ರಾಃ ತಾಭಿಃ ಪ್ರಮಾದಾಲಸ್ಯನಿದ್ರಾಭಿಃ ತತ್ ತಮಃ ನಿಬಧ್ನಾತಿ ಭಾರತ ॥ ೮ ॥
ಪುನಃ ಗುಣಾನಾಂ ವ್ಯಾಪಾರಃ ಸಂಕ್ಷೇಪತಃ ಉಚ್ಯತೇ

ಸತ್ತ್ವಂ ಸುಖೇ ಸಂಜಯತಿ ರಜಃ ಕರ್ಮಣಿ ಭಾರತ ।
ಜ್ಞಾನಮಾವೃತ್ಯ ತು ತಮಃ ಪ್ರಮಾದೇ ಸಂಜಯತ್ಯುತ ॥ ೯ ॥

ಸತ್ತ್ವಂ ಸುಖೇ ಸಂಜಯತಿ ಸಂಶ್ಲೇಷಯತಿ, ರಜಃ ಕರ್ಮಣಿ ಹೇ ಭಾರತ ಸಂಜಯತಿ ಇತಿ ಅನುವರ್ತತೇ । ಜ್ಞಾನಂ ಸತ್ತ್ವಕೃತಂ ವಿವೇಕಮ್ ಆವೃತ್ಯ ಆಚ್ಛಾದ್ಯ ತು ತಮಃ ಸ್ವೇನ ಆವರಣಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಮಾದೇ ಸಂಜಯತಿ ಉತ ಪ್ರಮಾದಃ ನಾಮ ಪ್ರಾಪ್ತಕರ್ತವ್ಯಾಕರಣಮ್ ॥ ೯ ॥
ಉಕ್ತಂ ಕಾರ್ಯಂ ಕದಾ ಕುರ್ವಂತಿ ಗುಣಾ ಇತಿ ಉಚ್ಯತೇ

ರಜಸ್ತಮಶ್ಚಾಭಿಭೂಯ ಸತ್ತ್ವಂ ಭವತಿ ಭಾರತ ।
ರಜಃ ಸತ್ತ್ವಂ ತಮಶ್ಚೈವ ತಮಃ ಸತ್ತ್ವಂ ರಜಸ್ತಥಾ ॥ ೧೦ ॥

ರಜಃ ತಮಶ್ಚ ಉಭಾವಪಿ ಅಭಿಭೂಯ ಸತ್ತ್‌ವಂ ಭವತಿ ಉದ್ಭವತಿ ವರ್ಧತೇ ಯದಾ, ತದಾ ಲಬ್ಧಾತ್ಮಕಂ ಸತ್ತ್ವಂ ಸ್ವಕಾರ್ಯಂ ಜ್ಞಾನಸುಖಾದಿ ಆರಭತೇ ಹೇ ಭಾರತ । ತಥಾ ರಜೋಗುಣಃ ಸತ್ತ್ವಂ ತಮಶ್ಚ ಏವ ಉಭಾವಪಿ ಅಭಿಭೂಯ ವರ್ಧತೇ ಯದಾ, ತದಾ ಕರ್ಮ ಕೃಷ್ಯಾದಿ ಸ್ವಕಾರ್ಯಮ್ ಆರಭತೇ । ತಮಆಖ್ಯೋ ಗುಣಃ ಸತ್ತ್ವಂ ರಜಶ್ಚ ಉಭಾವಪಿ ಅಭಿಭೂಯ ತಥೈವ ವರ್ಧತೇ ಯದಾ, ತದಾ ಜ್ಞಾನಾವರಣಾದಿ ಸ್ವಕಾರ್ಯಮ್ ಆರಭತೇ ॥ ೧೦ ॥
ಯದಾ ಯೋ ಗುಣಃ ಉದ್ಭೂತಃ ಭವತಿ, ತದಾ ತಸ್ಯ ಕಿಂ ಲಿಂಗಮಿತಿ ಉಚ್ಯತೇ

ಸರ್ವದ್ವಾರೇಷು ದೇಹೇಽಸ್ಮಿನ್ಪ್ರಕಾಶ ಉಪಜಾಯತೇ ।
ಜ್ಞಾನಂ ಯದಾ ತದಾ ವಿದ್ಯಾದ್ವಿವೃದ್ಧಂ ಸತ್ತ್ವಮಿತ್ಯುತ ॥ ೧೧ ॥

ಸರ್ವದ್ವಾರೇಷು, ಆತ್ಮನಃ ಉಪಲಬ್ಧಿದ್ವಾರಾಣಿ ಶ್ರೋತ್ರಾದೀನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಕರಣಾನಿ, ತೇಷು ಸರ್ವದ್ವಾರೇಷು ಅಂತಃಕರಣಸ್ಯ ಬುದ್ಧೇಃ ವೃತ್ತಿಃ ಪ್ರಕಾಶಃ ದೇಹೇ ಅಸ್ಮಿನ್ ಉಪಜಾಯತೇ । ತದೇವ ಜ್ಞಾನಮ್ । ಯದಾ ಏವಂ ಪ್ರಕಾಶೋ ಜ್ಞಾನಾಖ್ಯಃ ಉಪಜಾಯತೇ, ತದಾ ಜ್ಞಾನಪ್ರಕಾಶೇನ ಲಿಂಗೇನ ವಿದ್ಯಾತ್ ವಿವೃದ್ಧಮ್ ಉದ್ಭೂತಂ ಸತ್ತ್ವಮ್ ಇತಿ ಉತ ಅಪಿ ॥ ೧೧ ॥
ರಜಸಃ ಉದ್ಭೂತಸ್ಯ ಇದಂ ಚಿಹ್ನಮ್

ಲೋಭಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿರಾರಂಭಃ ಕರ್ಮಣಾಮಶಮಃ ಸ್ಪೃಹಾ ।
ರಜಸ್ಯೇತಾನಿ ಜಾಯಂತೇ ವಿವೃದ್ಧೇ ಭರತರ್ಷಭ ॥ ೧೨ ॥

ಲೋಭಃ ಪರದ್ರವ್ಯಾದಿತ್ಸಾ, ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಪ್ರವರ್ತನಂ ಸಾಮಾನ್ಯಚೇಷ್ಟಾ, ಆರಂಭಃ ; ಕಸ್ಯ ? ಕರ್ಮಣಾಮ್ । ಅಶಮಃ ಅನುಪಶಮಃ, ಹರ್ಷರಾಗಾದಿಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ಸ್ಪೃಹಾ ಸರ್ವಸಾಮಾನ್ಯವಸ್ತುವಿಷಯಾ ತೃಷ್ಣಾರಜಸಿ ಗುಣೇ ವಿವೃದ್ಧೇ ಏತಾನಿ ಲಿಂಗಾನಿ ಜಾಯಂತೇ ಹೇ ಭರತರ್ಷಭ ॥ ೧೨ ॥

ಅಪ್ರಕಾಶೋಽಪ್ರವೃತ್ತಿಶ್ಚ ಪ್ರಮಾದೋ ಮೋಹ ಏವ  ।
ತಮಸ್ಯೇತಾನಿ ಜಾಯಂತೇ ವಿವೃದ್ಧೇ ಕುರುನಂದನ ॥ ೧೩ ॥

ಅಪ್ರಕಾಶಃ ಅವಿವೇಕಃ, ಅತ್ಯಂತಮ್ ಅಪ್ರವೃತ್ತಿಶ್ಚ ಪ್ರವೃತ್ತ್ಯಭಾವಃ ತತ್ಕಾರ್ಯಂ ಪ್ರಮಾದೋ ಮೋಹ ಏವ ಅವಿವೇಕಃ ಮೂಢತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ತಮಸಿ ಗುಣೇ ವಿವೃದ್ಧೇ ಏತಾನಿ ಲಿಂಗಾನಿ ಜಾಯಂತೇ ಹೇ ಕುರುನಂದನ ॥ ೧೩ ॥
ಮರಣದ್ವಾರೇಣಾಪಿ ಯತ್ ಫಲಂ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ, ತದಪಿ ಸಂಗರಾಗಹೇತುಕಂ ಸರ್ವಂ ಗೌಣಮೇವ ಇತಿ ದರ್ಶಯನ್ ಆಹ

ಯದಾ ಸತ್ತ್ವೇ ಪ್ರವೃದ್ಧೇ ತು ಪ್ರಲಯಂ ಯಾತಿ ದೇಹಭೃತ್ ।
ತದೋತ್ತಮವಿದಾಂ ಲೋಕಾನಮಲಾನ್ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ॥ ೧೪ ॥

ಯದಾ ಸತ್ತ್ವೇ ಪ್ರವೃದ್ಧೇ ಉದ್ಭೂತೇ ತು ಪ್ರಲಯಂ ಮರಣಂ ಯಾತಿ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ದೇಹಭೃತ್ ಆತ್ಮಾ, ತದಾ ಉತ್ತಮವಿದಾಂ ಮಹದಾದಿತತ್ತ್ವವಿದಾಮ್ ಇತ್ಯೇತತ್ , ಲೋಕಾನ್ ಅಮಲಾನ್ ಮಲರಹಿತಾನ್ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ಇತ್ಯೇತತ್ ॥ ೧೪ ॥

ರಜಸಿ ಪ್ರಲಯಂ ಗತ್ವಾ ಕರ್ಮಸಂಗಿಷು ಜಾಯತೇ ।
ತಥಾ ಪ್ರಲೀನಸ್ತಮಸಿ ಮೂಢಯೋನಿಷು ಜಾಯತೇ ॥ ೧೫ ॥

ರಜಸಿ ಗುಣೇ ವಿವೃದ್ಧೇ ಪ್ರಲಯಂ ಮರಣಂ ಗತ್ವಾ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಕರ್ಮಸಂಗಿಷು ಕರ್ಮಾಸಕ್ತಿಯುಕ್ತೇಷು ಮನುಷ್ಯೇಷು ಜಾಯತೇ । ತಥಾ ತದ್ವದೇ ಪ್ರಲೀನಃ ಮೃತಃ ತಮಸಿ ವಿವೃದ್ಧೇ ಮೂಢಯೋನಿಷು ಪಶ್ವಾದಿಯೋನಿಷು ಜಾಯತೇ ॥ ೧೫ ॥
ಅತೀತಶ್ಲೋಕಾರ್ಥಸ್ಯೈವ ಸಂಕ್ಷೇಪಃ ಉಚ್ಯತೇ

ಕರ್ಮಣಃ ಸುಕೃತಸ್ಯಾಹುಃ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಂ ನಿರ್ಮಲಂ ಫಲಮ್ ।
ರಜಸಸ್ತು ಫಲಂ ದುಃಖಮಜ್ಞಾನಂ ತಮಸಃ ಫಲಮ್ ॥ ೧೬ ॥

ಕರ್ಮಣಃ ಸುಕೃತಸ್ಯ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಸ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ಆಹುಃ ಶಿಷ್ಟಾಃ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಮ್ ಏವ ನಿರ್ಮಲಂ ಫಲಮ್ ಇತಿ । ರಜಸಸ್ತು ಫಲಂ ದುಃಖಂ ರಾಜಸಸ್ಯ ಕರ್ಮಣಃ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ಕರ್ಮಾಧಿಕಾರಾತ್ ಫಲಮ್ ಅಪಿ ದುಃಖಮ್ ಏವ, ಕಾರಣಾನುರೂಪ್ಯಾತ್ ರಾಜಸಮೇವ । ತಥಾ ಅಜ್ಞಾನಂ ತಮಸಃ ತಾಮಸಸ್ಯ ಕರ್ಮಣಃ ಅಧರ್ಮಸ್ಯ ಪೂರ್ವವತ್ ॥ ೧೬ ॥
ಕಿಂಚ ಗುಣೇಭ್ಯೋ ಭವತಿ

ಸತ್ತ್ವಾತ್ಸಂಜಾಯತೇ ಜ್ಞಾನಂ ರಜಸೋ ಲೋಭ ಏವ  ।
ಪ್ರಮಾದಮೋಹೌ ತಮಸೋ ಭವತೋಽಜ್ಞಾನಮೇವ ॥ ೧೭ ॥

ಸತ್ತ್ವಾತ್ ಲಬ್ಧಾತ್ಮಕಾತ್ ಸಂಜಾಯತೇ ಸಮುತ್ಪದ್ಯತೇ ಜ್ಞಾನಮ್ , ರಜಸೋ ಲೋಭ ಏವ , ಪ್ರಮಾದಮೋಹೌ ಉಭೌ ತಮಸೋ ಭವತಃ, ಅಜ್ಞಾನಮೇವ ಭವತಿ ॥ ೧೭ ॥
ಕಿಂಚ

ಊರ್ಧ್ವಂ ಗಚ್ಛಂತಿ ಸತ್ತ್ವಸ್ಥಾ
ಮಧ್ಯೇ ತಿಷ್ಠಂತಿ ರಾಜಸಾಃ ।
ಜಘನ್ಯಗುಣವೃತ್ತಸ್ಥಾ
ಅಧೋ ಗಚ್ಛಂತಿ ತಾಮಸಾಃ ॥ ೧೮ ॥

ಊರ್ಧ್ವಂ ಗಚ್ಛಂತಿ ದೇವಲೋಕಾದಿಷು ಉತ್ಪದ್ಯಂತೇ ಸತ್ತ್ವಸ್ಥಾಃ ಸತ್ತ್ವಗುಣವೃತ್ತಸ್ಥಾಃ । ಮಧ್ಯೇ ತಿಷ್ಠಂತಿ ಮನುಷ್ಯೇಷು ಉತ್ಪದ್ಯಂತೇ ರಾಜಸಾಃ । ಜಘನ್ಯಗುಣವೃತ್ತಸ್ಥಾಃ ಜಘನ್ಯಶ್ಚ ಅಸೌ ಗುಣಶ್ಚ ಜಘನ್ಯಗುಣಃ ತಮಃ, ತಸ್ಯ ವೃತ್ತಂ ನಿದ್ರಾಲಸ್ಯಾದಿ, ತಸ್ಮಿನ್ ಸ್ಥಿತಾಃ ಜಘನ್ಯಗುಣವೃತ್ತಸ್ಥಾಃ ಮೂಢಾಃ ಅಧಃ ಗಚ್ಛಂತಿ ಪಶ್ವಾದಿಷು ಉತ್ಪದ್ಯಂತೇ ತಾಮಸಾಃ ॥ ೧೮ ॥
ಪುರುಷಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥತ್ವರೂಪೇಣ ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನೇನ ಯುಕ್ತಸ್ಯ ಭೋಗ್ಯೇಷು ಗುಣೇಷು ಸುಖದುಃಖಮೋಹಾತ್ಮಕೇಷುಸುಖೀ ದುಃಖೀ ಮೂಢಃ ಅಹಮ್ ಅಸ್ಮಿಇತ್ಯೇವಂರೂಪಃ ಯಃ ಸಂಗಃ ತತ್ಕಾರಣಂ ಪುರುಷಸ್ಯ ಸದಸದ್ಯೋನಿಜನ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ಸಂಸಾರಸ್ಯ ಇತಿ ಸಮಾಸೇನ ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯೇ ಯತ್ ಉಕ್ತಮ್ , ತತ್ ಇಹ ಸತ್ತ್ವಂ ರಜಸ್ತಮ ಇತಿ ಗುಣಾಃ ಪ್ರಕೃತಿಸಂಭವಾಃ’ (ಭ. ಗೀ. ೧೪ । ೫) ಇತಿ ಆರಭ್ಯ ಗುಣಸ್ವರೂಪಮ್ , ಗುಣವೃತ್ತಮ್ , ಸ್ವವೃತ್ತೇನ ಗುಣಾನಾಂ ಬಂಧಕತ್ವಮ್ , ಗುಣವೃತ್ತನಿಬದ್ಧಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಯಾ ಗತಿಃ, ಇತ್ಯೇತತ್ ಸರ್ವಂ ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನಮೂಲಂ ಬಂಧಕಾರಣಂ ವಿಸ್ತರೇಣ ಉಕ್ತ್ವಾ, ಅಧುನಾ ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶನಾನ್ಮೋಕ್ಷೋ ವಕ್ತವ್ಯಃ ಇತ್ಯತ ಆಹ ಭಗವಾನ್

ನಾನ್ಯಂ ಗುಣೇಭ್ಯಃ ಕರ್ತಾರಂ ಯದಾ ದ್ರಷ್ಟಾನುಪಶ್ಯತಿ ।
ಗುಣೇಭ್ಯಶ್ಚ ಪರಂ ವೇತ್ತಿ ಮದ್ಭಾವಂ ಸೋಽಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥ ೧೯ ॥

ಅನ್ಯಂ ಕಾರ್ಯಕರಣವಿಷಯಾಕಾರಪರಿಣತೇಭ್ಯಃ ಗುಣೇಭ್ಯಃ ಕರ್ತಾರಮ್ ಅನ್ಯಂ ಯದಾ ದ್ರಷ್ಟಾ ವಿದ್ವಾನ್ ಸನ್ ಅನುಪಶ್ಯತಿ, ಗುಣಾ ಏವ ಸರ್ವಾವಸ್ಥಾಃ ಸರ್ವಕರ್ಮಣಾಂ ಕರ್ತಾರಃ ಇತ್ಯೇವಂ ಪಶ್ಯತಿ, ಗುಣೇಭ್ಯಶ್ಚ ಪರಂ ಗುಣವ್ಯಾಪಾರಸಾಕ್ಷಿಭೂತಂ ವೇತ್ತಿ, ಮದ್ಭಾವಂ ಮಮ ಭಾವಂ ಸಃ ದ್ರಷ್ಟಾ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥ ೧೯ ॥
ಕಥಮ್ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ ಇತಿ, ಉಚ್ಯತೇ

ಗುಣಾನೇತಾನತೀತ್ಯ ತ್ರೀಂದೇಹೀ ದೇಹಸಮುದ್ಭವಾನ್ ।
ಜನ್ಮಮೃತ್ಯುಜರಾದುಃಖೈರ್ವಿಮುಕ್ತೋಽಮೃತಮಶ್ನುತೇ ॥ ೨೦ ॥

ಗುಣಾನ್ ಏತಾನ್ ಯಥೋಕ್ತಾನ್ ಅತೀತ್ಯ ಜೀವನ್ನೇವ ಅತಿಕ್ರಮ್ಯ ಮಾಯೋಪಾಧಿಭೂತಾನ್ ತ್ರೀನ್ ದೇಹೀ ದೇಹಸಮುದ್ಭವಾನ್ ದೇಹೋತ್ಪತ್ತಿಬೀಜಭೂತಾನ್ ಜನ್ಮಮೃತ್ಯುಜರಾದುಃಖೈಃ ಜನ್ಮ ಮೃತ್ಯುಶ್ಚ ಜರಾ ದುಃಖಾನಿ ಜನ್ಮಮೃತ್ಯುಜರಾದುಃಖಾನಿ ತೈಃ ಜೀವನ್ನೇವ ವಿಮುಕ್ತಃ ಸನ್ ವಿದ್ವಾನ್ ಅಮೃತಮ್ ಅಶ್ನುತೇ, ಏವಂ ಮದ್ಭಾವಮ್ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨೦ ॥
ಜೀವನ್ನೇವ ಗುಣಾನ್ ಅತೀತ್ಯ ಅಮೃತಮ್ ಅಶ್ನುತೇ ಇತಿ ಪ್ರಶ್ನಬೀಜಂ ಪ್ರತಿಲಭ್ಯ, ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ
ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ —

ಕೈರ್ಲಿಂಗೈಸ್ತ್ರೀನ್ಗುಣಾನೇತಾನತೀತೋ ಭವತಿ ಪ್ರಭೋ ।
ಕಿಮಾಚಾರಃ ಕಥಂ ಚೈತಾಂಸ್ತ್ರೀನ್ಗುಣಾನತಿವರ್ತತೇ ॥ ೨೧ ॥

ಕೈಃ ಲಿಂಗೈಃ ಚಿಹ್ನೈಃ ತ್ರೀನ್ ಏತಾನ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾನ್ ಗುಣಾನ್ ಅತೀತಃ ಅತಿಕ್ರಾಂತಃ ಭವತಿ ಪ್ರಭೋ, ಕಿಮಾಚಾರಃ ಕಃ ಅಸ್ಯ ಆಚಾರಃ ಇತಿ ಕಿಮಾಚಾರಃ ಕಥಂ ಕೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಏತಾನ್ ತ್ರೀನ್ ಗುಣಾನ್ ಅತಿವರ್ತತೇ ಅತೀತ್ಯ ವರ್ತತೇ ॥ ೨೧ ॥
ಗುಣಾತೀತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಗುಣಾತೀತತ್ವೋಪಾಯಂ ಅರ್ಜುನೇನ ಪೃಷ್ಟಃ ಅಸ್ಮಿನ್ ಶ್ಲೋಕೇ ಪ್ರಶ್ನದ್ವಯಾರ್ಥಂ ಪ್ರತಿವಚನಂ ಭಗವಾನ್ ಉವಾಚ । ಯತ್ ತಾವತ್ಕೈಃ ಲಿಂಗೈಃ ಯುಕ್ತೋ ಗುಣಾತೀತೋ ಭವತಿಇತಿ, ತತ್ ಶೃಣು
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ —

ಪ್ರಕಾಶಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿಂ ಮೋಹಮೇವ ಪಾಂಡವ ।
ದ್ವೇಷ್ಟಿ ಸಂಪ್ರವೃತ್ತಾನಿ ನಿವೃತ್ತಾನಿ ಕಾಂಕ್ಷತಿ ॥ ೨೨ ॥

ಪ್ರಕಾಶಂ ಸತ್ತ್ವಕಾರ್ಯಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿಂ ರಜಃಕಾರ್ಯಂ ಮೋಹಮೇವ ತಮಃಕಾರ್ಯಮ್ ಇತ್ಯೇತಾನಿ ದ್ವೇಷ್ಟಿ ಸಂಪ್ರವೃತ್ತಾನಿ ಸಮ್ಯಗ್ವಿಷಯಭಾವೇನ ಉದ್ಭೂತಾನಿ — ‘ಮಮ ತಾಮಸಃ ಪ್ರತ್ಯಯೋ ಜಾತಃ, ತೇನ ಅಹಂ ಮೂಢಃ ; ತಥಾ ರಾಜಸೀ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಮಮ ಉತ್ಪನ್ನಾ ದುಃಖಾತ್ಮಿಕಾ, ತೇನ ಅಹಂ ರಜಸಾ ಪ್ರವರ್ತಿತಃ ಪ್ರಚಲಿತಃ ಸ್ವರೂಪಾತ್ ; ಕಷ್ಟಂ ಮಮ ವರ್ತತೇ ಯಃ ಅಯಂ ಮತ್ಸ್ವರೂಪಾವಸ್ಥಾನಾತ್ ಭ್ರಂಶಃ ; ತಥಾ ಸಾತ್ತ್ವಿಕೋ ಗುಣಃ ಪ್ರಕಾಶಾತ್ಮಾ ಮಾಂ ವಿವೇಕಿತ್ವಮ್ ಆಪಾದಯನ್ ಸುಖೇ ಸಂಜಯನ್ ಬಧ್ನಾತಿಇತಿ ತಾನಿ ದ್ವೇಷ್ಟಿ ಅಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶಿತ್ವೇನ । ತತ್ ಏವಂ ಗುಣಾತೀತೋ ದ್ವೇಷ್ಟಿ ಸಂಪ್ರವೃತ್ತಾನಿ । ಯಥಾ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾದಿಪುರುಷಃ ಸತ್ತ್ವಾದಿಕಾರ್ಯಾಣಿ ಆತ್ಮಾನಂ ಪ್ರತಿ ಪ್ರಕಾಶ್ಯ ನಿವೃತ್ತಾನಿ ಕಾಂಕ್ಷತಿ, ತಥಾ ಗುಣಾತೀತೋ ನಿವೃತ್ತಾನಿ ಕಾಂಕ್ಷತಿ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಏತತ್ ಪರಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ಲಿಂಗಮ್ । ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ಸ್ವಾತ್ಮಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತ್ವಾತ್ ಆತ್ಮಾರ್ಥಮೇವ ಏತತ್ ಲಕ್ಷಣಮ್ । ಹಿ ಸ್ವಾತ್ಮವಿಷಯಂ ದ್ವೇಷಮಾಕಾಂಕ್ಷಾಂ ವಾ ಪರಃ ಪಶ್ಯತಿ ॥ ೨೨ ॥
ಅಥ ಇದಾನೀಮ್ಗುಣಾತೀತಃ ಕಿಮಾಚಾರಃ ? ’ ಇತಿ ಪ್ರಶ್ನಸ್ಯ ಪ್ರತಿವಚನಮ್ ಆಹ

ಉದಾಸೀನವದಾಸೀನೋ ಗುಣೈರ್ಯೋ ವಿಚಾಲ್ಯತೇ ।
ಗುಣಾ ವರ್ತಂತ ಇತ್ಯೇವ ಯೋಽವತಿಷ್ಠತಿ ನೇಂಗತೇ ॥ ೨೩ ॥

ಉದಾಸೀನವತ್ ಯಥಾ ಉದಾಸೀನಃ ಕಸ್ಯಚಿತ್ ಪಕ್ಷಂ ಭಜತೇ, ತಥಾ ಅಯಂ ಗುಣಾತೀತತ್ವೋಪಾಯಮಾರ್ಗೇಽವಸ್ಥಿತಃ ಆಸೀನಃ ಆತ್ಮವಿತ್ ಗುಣೈಃ ಯಃ ಸಂನ್ಯಾಸೀ ವಿಚಾಲ್ಯತೇ ವಿವೇಕದರ್ಶನಾವಸ್ಥಾತಃ । ತದೇತತ್ ಸ್ಫುಟೀಕರೋತಿಗುಣಾಃ ಕಾರ್ಯಕರಣವಿಷಯಾಕಾರಪರಿಣತಾಃ ಅನ್ಯೋಽನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ವರ್ತಂತೇ ಇತಿ ಯಃ ಅವತಿಷ್ಠತಿ । ಛಂದೋಭಂಗಭಯಾತ್ ಪರಸ್ಮೈಪದಪ್ರಯೋಗಃ । ಯೋಽನುತಿಷ್ಠತೀತಿ ವಾ ಪಾಠಾಂತರಮ್ । ಇಂಗತೇ ಚಲತಿ, ಸ್ವರೂಪಾವಸ್ಥ ಏವ ಭವತಿ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨೩ ॥
ಕಿಂಚ

ಸಮದುಃಖಸುಖಃ ಸ್ವಸ್ಥಃ ಸಮಲೋಷ್ಟಾಶ್ಮಕಾಂಚನಃ ।
ತುಲ್ಯಪ್ರಿಯಾಪ್ರಿಯೋ ಧೀರಸ್ತುಲ್ಯನಿಂದಾತ್ಮಸಂಸ್ತುತಿಃ ॥ ೨೪ ॥

ಸಮದುಃಖಸುಖಃ ಸಮೇ ದುಃಖಸುಖೇ ಯಸ್ಯ ಸಃ ಸಮದುಃಖಸುಖಃ, ಸ್ವಸ್ಥಃ ಸ್ವೇ ಆತ್ಮನಿ ಸ್ಥಿತಃ ಪ್ರಸನ್ನಃ, ಸಮಲೋಷ್ಟಾಶ್ಮಕಾಂಚನಃ ಲೋಷ್ಟಂ ಅಶ್ಮಾ ಕಾಂಚನಂ ಲೋಷ್ಟಾಶ್ಮಕಾಂಚನಾನಿ ಸಮಾನಿ ಯಸ್ಯ ಸಃ ಸಮಲೋಷ್ಟಾಶ್ಮಕಾಂಚನಃ, ತುಲ್ಯಪ್ರಿಯಾಪ್ರಿಯಃ ಪ್ರಿಯಂ ಅಪ್ರಿಯಂ ಪ್ರಿಯಾಪ್ರಿಯೇ ತುಲ್ಯೇ ಸಮೇ ಯಸ್ಯ ಸೋಽಯಂ ತುಲ್ಯಪ್ರಿಯಾಪ್ರಿಯಃ, ಧೀರಃ ಧೀಮಾನ್ , ತುಲ್ಯನಿಂದಾತ್ಮಸಂಸ್ತುತಿಃ ನಿಂದಾ ಆತ್ಮಸಂಸ್ತುತಿಶ್ಚ ನಿಂದಾತ್ಮಸಂಸ್ತುತೀ, ತುಲ್ಯೇ ನಿಂದಾತ್ಮಸಂಸ್ತುತೀ ಯಸ್ಯ ಯತೇಃ ಸಃ ತುಲ್ಯನಿಂದಾತ್ಮಸಂಸ್ತುತಿಃ ॥ ೨೪ ॥
ಕಿಂಚ

ಮಾನಾಪಮಾನಯೋಸ್ತುಲ್ಯಸ್ತುಲ್ಯೋ ಮಿತ್ರಾರಿಪಕ್ಷಯೋಃ ।
ಸರ್ವಾರಂಭಪರಿತ್ಯಾಗೀ ಗುಣಾತೀತಃ ಉಚ್ಯತೇ ॥ ೨೫ ॥

ಮಾನಾಪಮಾನಯೋಃ ತುಲ್ಯಃ ಸಮಃ ನಿರ್ವಿಕಾರಃ ; ತುಲ್ಯಃ ಮಿತ್ರಾರಿಪಕ್ಷಯೋಃ, ಯದ್ಯಪಿ ಉದಾಸೀನಾ ಭವಂತಿ ಕೇಚಿತ್ ಸ್ವಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ, ತಥಾಪಿ ಪರಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಮಿತ್ರಾರಿಪಕ್ಷಯೋರಿವ ಭವಂತಿ ಇತಿ ತುಲ್ಯೋ ಮಿತ್ರಾರಿಪಕ್ಷಯೋಃ ಇತ್ಯಾಹ । ಸರ್ವಾರಂಭಪರಿತ್ಯಾಗೀ, ದೃಷ್ಟಾದೃಷ್ಟಾರ್ಥಾನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಆರಭ್ಯಂತೇ ಇತಿ ಆರಂಭಾಃ, ಸರ್ವಾನ್ ಆರಂಭಾನ್ ಪರಿತ್ಯಕ್ತುಂ ಶೀಲಮ್ ಅಸ್ಯ ಇತಿ ಸರ್ವಾರಂಭಪರಿತ್ಯಾಗೀ, ದೇಹಧಾರಣಮಾತ್ರನಿಮಿತ್ತವ್ಯತಿರೇಕೇಣ ಸರ್ವಕರ್ಮಪರಿತ್ಯಾಗೀ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಗುಣಾತೀತಃ ಸಃ ಉಚ್ಯತೇ ಉದಾಸೀನವತ್’ (ಭ. ಗೀ. ೧೪ । ೨೩) ಇತ್ಯಾದಿ ಗುಣಾತೀತಃ ಉಚ್ಯತೇ’ (ಭ. ಗೀ. ೧೪ । ೨೫) ಇತ್ಯೇತದಂತಮ್ ಉಕ್ತಂ ಯಾವತ್ ಯತ್ನಸಾಧ್ಯಂ ತಾವತ್ ಸಂನ್ಯಾಸಿನಃ ಅನುಷ್ಠೇಯಂ ಗುಣಾತೀತತ್ವಸಾಧನಂ ಮುಮುಕ್ಷೋಃ ; ಸ್ಥಿರೀಭೂತಂ ತು ಸ್ವಸಂವೇದ್ಯಂ ಸತ್ ಗುಣಾತೀತಸ್ಯ ಯತೇಃ ಲಕ್ಷಣಂ ಭವತಿ ಇತಿ । ॥ ೨೫ ॥
ಅಧುನಾ ಕಥಂ ತ್ರೀನ್ಗುಣಾನತಿವರ್ತತೇ ? ’ (ಭ. ಗೀ. ೧೪ । ೨೧) ಇತ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಶ್ನಸ್ಯ ಪ್ರತಿವಚನಮ್ ಆಹ

ಮಾಂ ಯೋಽವ್ಯಭಿಚಾರೇಣ ಭಕ್ತಿಯೋಗೇನ ಸೇವತೇ ।
ಗುಣಾನ್ಸಮತೀತ್ಯೈತಾನ್ಬ್ರಹ್ಮಭೂಯಾಯ ಕಲ್ಪತೇ ॥ ೨೬ ॥

ಮಾಂ ಈಶ್ವರಂ ನಾರಾಯಣಂ ಸರ್ವಭೂತಹೃದಯಾಶ್ರಿತಂ ಯೋ ಯತಿಃ ಕರ್ಮೀ ವಾ ಅವ್ಯಭಿಚಾರೇಣ ಕದಾಚಿತ್ ಯೋ ವ್ಯಭಿಚರತಿ ಭಕ್ತಿಯೋಗೇನ ಭಜನಂ ಭಕ್ತಿಃ ಸೈವ ಯೋಗಃ ತೇನ ಭಕ್ತಿಯೋಗೇನ ಸೇವತೇ, ಸಃ ಗುಣಾನ್ ಸಮತೀತ್ಯ ಏತಾನ್ ಯಥೋಕ್ತಾನ್ ಬ್ರಹ್ಮಭೂಯಾಯ, ಭವನಂ ಭೂಯಃ, ಬ್ರಹ್ಮಭೂಯಾಯ ಬ್ರಹ್ಮಭವನಾಯ ಮೋಕ್ಷಾಯ ಕಲ್ಪತೇ ಸಮರ್ಥೋ ಭವತಿ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨೬ ॥
ಕುತ ಏತದಿತಿ ಉಚ್ಯತೇ

ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಹಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಹಮಮೃತಸ್ಯಾವ್ಯಯಸ್ಯ  ।
ಶಾಶ್ವತಸ್ಯ ಧರ್ಮಸ್ಯ ಸುಖಸ್ಯೈಕಾಂತಿಕಸ್ಯ ॥ ೨೭ ॥

ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪರಮಾತ್ಮನಃ ಹಿ ಯಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಅಹಂ ಪ್ರತಿತಿಷ್ಠತಿ ಅಸ್ಮಿನ್ ಇತಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಅಹಂ ಪ್ರತ್ಯಗಾತ್ಮಾ । ಕೀದೃಶಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ? ಅಮೃತಸ್ಯ ಅವಿನಾಶಿನಃ ಅವ್ಯಯಸ್ಯ ಅವಿಕಾರಿಣಃ ಶಾಶ್ವತಸ್ಯ ನಿತ್ಯಸ್ಯ ಧರ್ಮಸ್ಯ ಧರ್ಮಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಯೋಗಧರ್ಮಪ್ರಾಪ್ಯಸ್ಯ ಸುಖಸ್ಯ ಆನಂದರೂಪಸ್ಯ ಐಕಾಂತಿಕಸ್ಯ ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿಣಃ ಅಮೃತಾದಿಸ್ವಭಾವಸ್ಯ ಪರಮಾನಂದರೂಪಸ್ಯ ಪರಮಾತ್ಮನಃ ಪ್ರತ್ಯಗಾತ್ಮಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ, ಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾನೇನ ಪರಮಾತ್ಮತಯಾ ನಿಶ್ಚೀಯತೇ । ತದೇತತ್ ಬ್ರಹ್ಮಭೂಯಾಯ ಕಲ್ಪತೇ’ (ಭ. ಗೀ. ೧೪ । ೨೬) ಇತಿ ಉಕ್ತಮ್ । ಯಯಾ ಈಶ್ವರಶಕ್ತ್ಯಾ ಭಕ್ತಾನುಗ್ರಹಾದಿಪ್ರಯೋಜನಾಯ ಬ್ರಹ್ಮ ಪ್ರತಿಷ್ಠತೇ ಪ್ರವರ್ತತೇ, ಸಾ ಶಕ್ತಿಃ ಬ್ರಹ್ಮೈವ ಅಹಮ್ , ಶಕ್ತಿಶಕ್ತಿಮತೋಃ ಅನನ್ಯತ್ವಾತ್ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ । ಅಥವಾ, ಬ್ರಹ್ಮಶಬ್ದವಾಚ್ಯತ್ವಾತ್ ಸವಿಕಲ್ಪಕಂ ಬ್ರಹ್ಮ । ತಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪಕಃ ಅಹಮೇವ ನಾನ್ಯಃ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಆಶ್ರಯಃ । ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ? ಅಮೃತಸ್ಯ ಅಮರಣಧರ್ಮಕಸ್ಯ ಅವ್ಯಯಸ್ಯ ವ್ಯಯರಹಿತಸ್ಯ । ಕಿಂಚ, ಶಾಶ್ವತಸ್ಯ ನಿತ್ಯಸ್ಯ ಧರ್ಮಸ್ಯ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠಾಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ಸುಖಸ್ಯ ತಜ್ಜನಿತಸ್ಯ ಐಕಾಂತಿಕಸ್ಯ ಏಕಾಂತನಿಯತಸ್ಯ , ‘ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಅಹಮ್ಇತಿ ವರ್ತತೇ ॥ ೨೭ ॥
ಇತಿ ಶ್ರೀಮತ್ಪರಮಹಂಸಪರಿವ್ರಾಜಕಾಚಾರ್ಯಸ್ಯ ಶ್ರೀಗೋವಿಂದಭಗವತ್ಪೂಜ್ಯಪಾದಶಿಷ್ಯಸ್ಯ ಶ್ರೀಮಚ್ಛಂಕರಭಗವತಃ ಕೃತೌ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಭಾಷ್ಯೇ ಚತುರ್ದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥