ಷೋಡಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ದೈವೀ ಆಸುರೀ ರಾಕ್ಷಸೀ ಇತಿ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಪ್ರಕೃತಯಃ ನವಮೇ ಅಧ್ಯಾಯೇ ಸೂಚಿತಾಃ । ತಾಸಾಂ ವಿಸ್ತರೇಣ ಪ್ರದರ್ಶನಾಯ ‘ಅಭಯಂ ಸತ್ತ್ವಸಂಶುದ್ಧಿಃ’ ಇತ್ಯಾದಿಃ ಅಧ್ಯಾಯಃ ಆರಭ್ಯತೇ । ತತ್ರ ಸಂಸಾರಮೋಕ್ಷಾಯ ದೈವೀ ಪ್ರಕೃತಿಃ, ನಿಬಂಧಾಯ ಆಸುರೀ ರಾಕ್ಷಸೀ ಚ ಇತಿ ದೈವ್ಯಾಃ ಆದಾನಾಯ ಪ್ರದರ್ಶನಂ ಕ್ರಿಯತೇ, ಇತರಯೋಃ ಪರಿವರ್ಜನಾಯ ಚ ॥
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ —
ಅಭಯಂ ಸತ್ತ್ವಸಂಶುದ್ಧಿರ್ಜ್ಞಾನಯೋಗವ್ಯವಸ್ಥಿತಿಃ ।
ದಾನಂ ದಮಶ್ಚ ಯಜ್ಞಶ್ಚ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಸ್ತಪ ಆರ್ಜವಮ್ ॥ ೧ ॥
ಅಭಯಮ್ ಅಭೀರುತಾ । ಸತ್ತ್ವಸಂಶುದ್ಧಿಃ ಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ಅಂತಃಕರಣಸ್ಯ ಸಂಶುದ್ಧಿಃ ಸಂವ್ಯವಹಾರೇಷು ಪರವಂಚನಾಮಾಯಾನೃತಾದಿಪರಿವರ್ಜನಂ ಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವಭಾವೇನ ವ್ಯವಹಾರಃ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಜ್ಞಾನಯೋಗವ್ಯವಸ್ಥಿತಿಃ ಜ್ಞಾನಂ ಶಾಸ್ತ್ರತಃ ಆಚಾರ್ಯತಶ್ಚ ಆತ್ಮಾದಿಪದಾರ್ಥಾನಾಮ್ ಅವಗಮಃ, ಅವಗತಾನಾಮ್ ಇಂದ್ರಿಯಾದ್ಯುಪಸಂಹಾರೇಣ ಏಕಾಗ್ರತಯಾ ಸ್ವಾತ್ಮಸಂವೇದ್ಯತಾಪಾದನಂ ಯೋಗಃ, ತಯೋಃ ಜ್ಞಾನಯೋಗಯೋಃ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಿಃ ವ್ಯವಸ್ಥಾನಂ ತನ್ನಿಷ್ಠತಾ । ಏಷಾ ಪ್ರಧಾನಾ ದೈವೀ ಸಾತ್ತ್ವಿಕೀ ಸಂಪತ್ । ಯತ್ರ ಯೇಷಾಮ್ ಅಧಿಕೃತಾನಾಂ ಯಾ ಪ್ರಕೃತಿಃ ಸಂಭವತಿ, ಸಾತ್ತ್ವಿಕೀ ಸಾ ಉಚ್ಯತೇ । ದಾನಂ ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಸಂವಿಭಾಗಃ ಅನ್ನಾದೀನಾಮ್ । ದಮಶ್ಚ ಬಾಹ್ಯಕರಣಾನಾಮ್ ಉಪಶಮಃ ; ಅಂತಃಕರಣಸ್ಯ ಉಪಶಮಂ ಶಾಂತಿಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ । ಯಜ್ಞಶ್ಚ ಶ್ರೌತಃ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದಿಃ । ಸ್ಮಾರ್ತಶ್ಚ ದೇವಯಜ್ಞಾದಿಃ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಃ ಋಗ್ವೇದಾದ್ಯಧ್ಯಯನಮ್ ಅದೃಷ್ಟಾರ್ಥಮ್ । ತಪಃ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ಶಾರೀರಾದಿ । ಆರ್ಜವಮ್ ಋಜುತ್ವಂ ಸರ್ವದಾ ॥ ೧ ॥
ಕಿಂಚ —
ಅಹಿಂಸಾ ಸತ್ಯಮಕ್ರೋಧಸ್ತ್ಯಾಗಃ ಶಾಂತಿರಪೈಶುನಮ್ ।
ದಯಾ ಭೂತೇಷ್ವಲೋಲುಪ್ತ್ವಂ ಮಾರ್ದವಂ ಹ್ರೀರಚಾಪಲಮ್ ॥ ೨ ॥
ಅಹಿಂಸಾ ಅಹಿಂಸನಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಪೀಡಾವರ್ಜನಮ್ । ಸತ್ಯಮ್ ಅಪ್ರಿಯಾನೃತವರ್ಜಿತಂ ಯಥಾಭೂತಾರ್ಥವಚನಮ್ । ಅಕ್ರೋಧಃ ಪರೈಃ ಆಕ್ರುಷ್ಟಸ್ಯ ಅಭಿಹತಸ್ಯ ವಾ ಪ್ರಾಪ್ತಸ್ಯ ಕ್ರೋಧಸ್ಯ ಉಪಶಮನಮ್ । ತ್ಯಾಗಃ ಸಂನ್ಯಾಸಃ, ಪೂರ್ವಂ ದಾನಸ್ಯ ಉಕ್ತತ್ವಾತ್ । ಶಾಂತಿಃ ಅಂತಃಕರಣಸ್ಯ ಉಪಶಮಃ । ಅಪೈಶುನಂ ಅಪಿಶುನತಾ ; ಪರಸ್ಮೈ ಪರರಂಧ್ರಪ್ರಕಟೀಕರಣಂ ಪೈಶುನಮ್ , ತದಭಾವಃ ಅಪೈಶುನಮ್ । ದಯಾ ಕೃಪಾ ಭೂತೇಷು ದುಃಖಿತೇಷು । ಅಲೋಲುಪ್ತ್ವಮ್ ಇಂದ್ರಿಯಾಣಾಂ ವಿಷಯಸಂನಿಧೌ ಅವಿಕ್ರಿಯಾ । ಮಾರ್ದವಂ ಮೃದುತಾ ಅಕ್ರೌರ್ಯಮ್ । ಹ್ರೀಃ ಲಜ್ಜಾ । ಅಚಾಪಲಮ್ ಅಸತಿ ಪ್ರಯೋಜನೇ ವಾಕ್ಪಾಣಿಪಾದಾದೀನಾಮ್ ಅವ್ಯಾಪಾರಯಿತೃತ್ವಮ್ ॥ ೨ ॥
ಕಿಂಚ —
ತೇಜಃ ಕ್ಷಮಾ ಧೃತಿಃ ಶೌಚಮದ್ರೋಹೋ ನಾತಿಮಾನಿತಾ ।
ಭವಂತಿ ಸಂಪದಂ ದೈವೀಮಭಿಜಾತಸ್ಯ ಭಾರತ ॥ ೩ ॥
ತೇಜಃ ಪ್ರಾಗಲ್ಭ್ಯಂ ನ ತ್ವಗ್ಗತಾ ದೀಪ್ತಿಃ । ಕ್ಷಮಾ ಆಕ್ರುಷ್ಟಸ್ಯ ತಾಡಿತಸ್ಯ ವಾ ಅಂತರ್ವಿಕ್ರಿಯಾನುತ್ಪತ್ತಿಃ, ಉತ್ಪನ್ನಾಯಾಂ ವಿಕ್ರಿಯಾಯಾಮ್ ಉಪಶಮನಮ್ ಅಕ್ರೋಧಃ ಇತಿ ಅವೋಚಾಮ । ಇತ್ಥಂ ಕ್ಷಮಾಯಾಃ ಅಕ್ರೋಧಸ್ಯ ಚ ವಿಶೇಷಃ । ಧೃತಿಃ ದೇಹೇಂದ್ರಿಯೇಷು ಅವಸಾದಂ ಪ್ರಾಪ್ತೇಷು ತಸ್ಯ ಪ್ರತಿಷೇಧಕಃ ಅಂತಃಕರಣವೃತ್ತಿವಿಶೇಷಃ, ಯೇನ ಉತ್ತಂಭಿತಾನಿ ಕರಣಾನಿ ದೇಹಶ್ಚ ನ ಅವಸೀದಂತಿ । ಶೌಚಂ ದ್ವಿವಿಧಂ ಮೃಜ್ಜಲಕೃತಂ ಬಾಹ್ಯಮ್ ಆಭ್ಯಂತರಂ ಚ ಮನೋಬುದ್ಧ್ಯೋಃ ನೈರ್ಮಲ್ಯಂ ಮಾಯಾರಾಗಾದಿಕಾಲುಷ್ಯಾಭಾವಃ ; ಏವಂ ದ್ವಿವಿಧಂ ಶೌಚಮ್ । ಅದ್ರೋಹಃ ಪರಜಿಘಾಂಸಾಭಾವಃ ಅಹಿಂಸನಮ್ । ನಾತಿಮಾನಿತಾ ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಮಾನಃ ಅತಿಮಾನಃ, ಸಃ ಯಸ್ಯ ವಿದ್ಯತೇ ಸಃ ಅತಿಮಾನೀ, ತದ್ಭಾವಃ ಅತಿಮಾನಿತಾ, ತದಭಾವಃ ನಾತಿಮಾನಿತಾ ಆತ್ಮನಃ ಪೂಜ್ಯತಾತಿಶಯಭಾವನಾಭಾವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಭವಂತಿ ಅಭಯಾದೀನಿ ಏತದಂತಾನಿ ಸಂಪದಂ ಅಭಿಜಾತಸ್ಯ । ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಾಂ ಸಂಪದಮ್ ? ದೈವೀಂ ದೇವಾನಾಂ ಯಾ ಸಂಪತ್ ತಾಮ್ ಅಭಿಲಕ್ಷ್ಯ ಜಾತಸ್ಯ ದೇವವಿಭೂತ್ಯರ್ಹಸ್ಯ ಭಾವಿಕಲ್ಯಾಣಸ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ಹೇ ಭಾರತ ॥ ೩ ॥
ಅಥ ಇದಾನೀಂ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ ಉಚ್ಯತೇ —
ದಂಭೋ ದರ್ಪೋಽತಿಮಾನಶ್ಚ ಕ್ರೋಧಃ ಪಾರುಷ್ಯಮೇವ ಚ ।
ಅಜ್ಞಾನಂ ಚಾಭಿಜಾತಸ್ಯ ಪಾರ್ಥ ಸಂಪದಮಾಸುರೀಮ್ ॥ ೪ ॥
ದಂಭಃ ಧರ್ಮಧ್ವಜಿತ್ವಮ್ । ದರ್ಪಃ ವಿದ್ಯಾಧನಸ್ವಜನಾದಿನಿಮಿತ್ತಃ ಉತ್ಸೇಕಃ । ಅತಿಮಾನಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಃ । ಕ್ರೋಧಶ್ಚ । ಪಾರುಷ್ಯಮೇವ ಚ ಪರುಷವಚನಮ್ — ಯಥಾ ಕಾಣಮ್ ‘ಚಕ್ಷುಷ್ಮಾನ್’ ವಿರೂಪಮ್ ‘ರೂಪವಾನ್’ ಹೀನಾಭಿಜನಮ್ ‘ಉತ್ತಮಾಭಿಜನಃ’ ಇತ್ಯಾದಿ । ಅಜ್ಞಾನಂ ಚ ಅವಿವೇಕಜ್ಞಾನಂ ಕರ್ತವ್ಯಾಕರ್ತವ್ಯಾದಿವಿಷಯಮಿಥ್ಯಾಪ್ರತ್ಯಯಃ । ಅಭಿಜಾತಸ್ಯ ಪಾರ್ಥ । ಕಿಮ್ ಅಭಿಜಾತಸ್ಯೇತಿ, ಆಹ — ಸಂಪದಮ್ ಆಸುರೀಮ್ ಅಸುರಾಣಾಂ ಸಂಪತ್ ಆಸುರೀ ತಾಮ್ ಅಭಿಜಾತಸ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೪ ॥
ಅನಯೋಃ ಸಂಪದೋಃ ಕಾರ್ಯಮ್ ಉಚ್ಯತೇ —
ದೈವೀ ಸಂಪದ್ವಿಮೋಕ್ಷಾಯ ನಿಬಂಧಾಯಾಸುರೀ ಮತಾ ।
ಮಾ ಶುಚಃ ಸಂಪದಂ ದೈವೀಮಭಿಜಾತೋಽಸಿ ಪಾಂಡವ ॥ ೫ ॥
ದೈವೀ ಸಂಪತ್ ಯಾ, ಸಾ ವಿಮೋಕ್ಷಾಯ ಸಂಸಾರಬಂಧನಾತ್ । ನಿಬಂಧಾಯ ನಿಯತಃ ಬಂಧಃ ನಿಬಂಧಃ ತದರ್ಥಮ್ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ ಮತಾ ಅಭಿಪ್ರೇತಾ । ತಥಾ ರಾಕ್ಷಸೀ ಚ । ತತ್ರ ಏವಮ್ ಉಕ್ತೇ ಸತಿ ಅರ್ಜುನಸ್ಯ ಅಂತರ್ಗತಂ ಭಾವಮ್ ‘ಕಿಮ್ ಅಹಮ್ ಆಸುರಸಂಪದ್ಯುಕ್ತಃ ? ಕಿಂ ವಾ ದೈವಸಂಪದ್ಯುಕ್ತಃ ? ’ ಇತ್ಯೇವಮ್ ಆಲೋಚನಾರೂಪಮ್ ಆಲಕ್ಷ್ಯ ಆಹ ಭಗವಾನ್ — ಮಾ ಶುಚಃ ಶೋಕಂ ಮಾ ಕಾರ್ಷೀಃ । ಸಂಪದಂ ದೈವೀಮ್ ಅಭಿಜಾತಃ ಅಸಿ ಅಭಿಲಕ್ಷ್ಯ ಜಾತೋಽಸಿ, ಭಾವಿಕಲ್ಯಾಣಃ ತ್ವಮ್ ಅಸಿ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ಹೇ ಪಾಂಡವ ॥ ೫ ॥
ದ್ವೌ ಭೂತಸರ್ಗೌ ಲೋಕೇಽಸ್ಮಿಂದೈವ ಆಸುರ ಏವ ಚ ।
ದೈವೋ ವಿಸ್ತರಶಃ ಪ್ರೋಕ್ತ ಆಸುರಂ ಪಾರ್ಥ ಮೇ ಶೃಣು ॥ ೬ ॥
ದ್ವೌ ದ್ವಿಸಂಖ್ಯಾಕೌ ಭೂತಸರ್ಗೌ ಭೂತಾನಾಂ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಸರ್ಗೌ ಸೃಷ್ಟೀ ಭೂತಸರ್ಗೌ ಸೃಜ್ಯೇತೇತಿ ಸರ್ಗೌ ಭೂತಾನ್ಯೇವ ಸೃಜ್ಯಮಾನಾನಿ ದೈವಾಸುರಸಂಪದ್ದ್ವಯಯುಕ್ತಾನಿ ಇತಿ ದ್ವೌ ಭೂತಸರ್ಗೌ ಇತಿ ಉಚ್ಯತೇ,
‘ದ್ವಯಾ ಹ ವೈ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯಾ ದೇವಾಶ್ಚಾಸುರಾಶ್ಚ’ (ಬೃ. ಉ. ೧ । ೩ । ೧) ಇತಿ ಶ್ರುತೇಃ ।
ಲೋಕೇ ಅಸ್ಮಿನ್ ,
ಸಂಸಾರೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ,
ಸರ್ವೇಷಾಂ ದ್ವೈವಿಧ್ಯೋಪಪತ್ತೇಃ ।
ಕೌ ತೌ ಭೂತಸರ್ಗೌ ಇತಿ,
ಉಚ್ಯತೇ —
ಪ್ರಕೃತಾವೇವ ದೈವ ಆಸುರ ಏವ ಚ ।
ಉಕ್ತಯೋರೇವ ಪುನಃ ಅನುವಾದೇ ಪ್ರಯೋಜನಮ್ ಆಹ —
ದೈವಃ ಭೂತಸರ್ಗಃ ‘ಅಭಯಂ ಸತ್ತ್ವಸಂಶುದ್ಧಿಃ’ (ಭ. ಗೀ. ೧೬ । ೧) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಿಸ್ತರಶಃ ವಿಸ್ತರಪ್ರಕಾರೈಃ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಕಥಿತಃ,
ನ ತು ಆಸುರಃ ವಿಸ್ತರಶಃ ;
ಅತಃ ತತ್ಪರಿವರ್ಜನಾರ್ಥಮ್ ಆಸುರಂ ಪಾರ್ಥ,
ಮೇ ಮಮ ವಚನಾತ್ ಉಚ್ಯಮಾನಂ ವಿಸ್ತರಶಃ ಶೃಣು ಅವಧಾರಯ ॥ ೬ ॥
ಆ ಅಧ್ಯಾಯಪರಿಸಮಾಪ್ತೇಃ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ ಪ್ರಾಣಿವಿಶೇಷಣತ್ವೇನ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯತೇ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೀಕರಣೇನ ಚ ಶಕ್ಯತೇ ತಸ್ಯಾಃ ಪರಿವರ್ಜನಂ ಕರ್ತುಮಿತಿ —
ಪ್ರವೃತ್ತಿಂ ಚ ನಿವೃತ್ತಿಂ ಚ ಜನಾ ನ ವಿದುರಾಸುರಾಃ ।
ನ ಶೌಚಂ ನಾಪಿ ಚಾಚಾರೋ ನ ಸತ್ಯಂ ತೇಷು ವಿದ್ಯತೇ ॥ ೭ ॥
ಪ್ರವೃತ್ತಿಂ ಚ ಪ್ರವರ್ತನಂ ಯಸ್ಮಿನ್ ಪುರುಷಾರ್ಥಸಾಧನೇ ಕರ್ತವ್ಯೇ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ತಾಮ್ , ನಿವೃತ್ತಿಂ ಚ ಏತದ್ವಿಪರೀತಾಂ ಯಸ್ಮಾತ್ ಅನರ್ಥಹೇತೋಃ ನಿವರ್ತಿತವ್ಯಂ ಸಾ ನಿವೃತ್ತಿಃ ತಾಂ ಚ, ಜನಾಃ ಆಸುರಾಃ ನ ವಿದುಃ ನ ಜಾನಂತಿ । ನ ಕೇವಲಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿನಿವೃತ್ತೀ ಏವ ತೇ ನ ವಿದುಃ, ನ ಶೌಚಂ ನಾಪಿ ಚ ಆಚಾರಃ ನ ಸತ್ಯಂ ತೇಷು ವಿದ್ಯತೇ ; ಅಶೌಚಾಃ ಅನಾಚಾರಾಃ ಮಾಯಾವಿನಃ ಅನೃತವಾದಿನೋ ಹಿ ಆಸುರಾಃ ॥ ೭ ॥
ಕಿಂಚ —
ಅಸತ್ಯಮಪ್ರತಿಷ್ಠಂ ತೇ ಜಗದಾಹುರನೀಶ್ವರಮ್ ।
ಅಪರಸ್ಪರಸಂಭೂತಂ ಕಿಮನ್ಯತ್ಕಾಮಹೈತುಕಮ್ ॥ ೮ ॥
ಅಸತ್ಯಂ ಯಥಾ ವಯಮ್ ಅನೃತಪ್ರಾಯಾಃ ತಥಾ ಇದಂ ಜಗತ್ ಸರ್ವಮ್ ಅಸತ್ಯಮ್ , ಅಪ್ರತಿಷ್ಠಂ ಚ ನ ಅಸ್ಯ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮೌ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಅತಃ ಅಪ್ರತಿಷ್ಠಂ ಚ, ಇತಿ ತೇ ಆಸುರಾಃ ಜನಾಃ ಜಗತ್ ಆಹುಃ, ಅನೀಶ್ವರಮ್ ನ ಚ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಸವ್ಯಪೇಕ್ಷಕಃ ಅಸ್ಯ ಶಾಸಿತಾ ಈಶ್ವರಃ ವಿದ್ಯತೇ ಇತಿ ಅತಃ ಅನೀಶ್ವರಂ ಜಗತ್ ಆಹುಃ । ಕಿಂಚ, ಅಪರಸ್ಪರಸಂಭೂತಂ ಕಾಮಪ್ರಯುಕ್ತಯೋಃ ಸ್ತ್ರೀಪುರುಷಯೋಃ ಅನ್ಯೋನ್ಯಸಂಯೋಗಾತ್ ಜಗತ್ ಸರ್ವಂ ಸಂಭೂತಮ್ । ಕಿಮನ್ಯತ್ ಕಾಮಹೈತುಕಂ ಕಾಮಹೇತುಕಮೇವ ಕಾಮಹೈತುಕಮ್ । ಕಿಮನ್ಯತ್ ಜಗತಃ ಕಾರಣಮ್ ? ನ ಕಿಂಚಿತ್ ಅದೃಷ್ಟಂ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಾದಿ ಕಾರಣಾಂತರಂ ವಿದ್ಯತೇ ಜಗತಃ ‘ಕಾಮ ಏವ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಕಾರಣಮ್’ ಇತಿ ಲೋಕಾಯತಿಕದೃಷ್ಟಿಃ ಇಯಮ್ ॥ ೮ ॥
ಏತಾಂ ದೃಷ್ಟಿಮವಷ್ಟಭ್ಯ ನಷ್ಟಾತ್ಮಾನೋಽಲ್ಪಬುದ್ಧಯಃ ।
ಪ್ರಭವಂತ್ಯುಗ್ರಕರ್ಮಾಣಃ ಕ್ಷಯಾಯ ಜಗತೋಽಹಿತಾಃ ॥ ೯ ॥
ಏತಾಂ ದೃಷ್ಟಿಮ್ ಅವಷ್ಟಭ್ಯ ಆಶ್ರಿತ್ಯ ನಷ್ಟಾತ್ಮಾನಃ ನಷ್ಟಸ್ವಭಾವಾಃ ವಿಭ್ರಷ್ಟಪರಲೋಕಸಾಧನಾಃ ಅಲ್ಪಬುದ್ಧಯಃ ವಿಷಯವಿಷಯಾ ಅಲ್ಪೈವ ಬುದ್ಧಿಃ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಅಲ್ಪಬುದ್ಧಯಃ ಪ್ರಭವಂತಿ ಉದ್ಭವಂತಿ ಉಗ್ರಕರ್ಮಾಣಃ ಕ್ರೂರಕರ್ಮಾಣಃ ಹಿಂಸಾತ್ಮಕಾಃ । ಕ್ಷಯಾಯ ಜಗತಃ ಪ್ರಭವಂತಿ ಇತಿ ಸಂಬಂಧಃ । ಜಗತಃ ಅಹಿತಾಃ, ಶತ್ರವಃ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೯ ॥
ತೇ ಚ —
ಕಾಮಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ದುಷ್ಪೂರಂ ದಂಭಮಾನಮದಾನ್ವಿತಾಃ ।
ಮೋಹಾದ್ಗೃಹೀತ್ವಾಸದ್ಗ್ರಾಹಾನ್ಪ್ರವರ್ತಂತೇಽಶುಚಿವ್ರತಾಃ ॥ ೧೦ ॥
ಕಾಮಮ್ ಇಚ್ಛಾವಿಶೇಷಮ್ ಆಶ್ರಿತ್ಯ ಅವಷ್ಟಭ್ಯ ದುಷ್ಪೂರಮ್ ಅಶಕ್ಯಪೂರಣಂ ದಂಭಮಾನಮದಾನ್ವಿತಾಃ ದಂಭಶ್ಚ ಮಾನಶ್ಚ ಮದಶ್ಚ ದಂಭಮಾನಮದಾಃ ತೈಃ ಅನ್ವಿತಾಃ ದಂಭಮಾನಮದಾನ್ವಿತಾಃ ಮೋಹಾತ್ ಅವಿವೇಕತಃ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಉಪಾದಾಯ ಅಸದ್ಗ್ರಾಹಾನ್ ಅಶುಭನಿಶ್ಚಯಾನ್ ಪ್ರವರ್ತಂತೇ ಲೋಕೇ ಅಶುಚಿವ್ರತಾಃ ಅಶುಚೀನಿ ವ್ರತಾನಿ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಅಶುಚಿವ್ರತಾಃ ॥ ೧೦ ॥
ಕಿಂಚ —
ಚಿಂತಾಮಪರಿಮೇಯಾಂ ಚ ಪ್ರಲಯಾಂತಾಮುಪಾಶ್ರಿತಾಃ ।
ಕಾಮೋಪಭೋಗಪರಮಾ ಏತಾವದಿತಿ ನಿಶ್ಚಿತಾಃ ॥ ೧೧ ॥
ಚಿಂತಾಮ್ ಅಪರಿಮೇಯಾಂ ಚ, ನ ಪರಿಮಾತುಂ ಶಕ್ಯತೇ ಯಸ್ಯಾಃ ಚಿಂತಾಯಾಃ ಇಯತ್ತಾ ಸಾ ಅಪರಿಮೇಯಾ, ತಾಮ್ ಅಪರಿಮೇಯಾಮ್ , ಪ್ರಲಯಾಂತಾಂ ಮರಣಾಂತಾಮ್ ಉಪಾಶ್ರಿತಾಃ, ಸದಾ ಚಿಂತಾಪರಾಃ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಕಾಮೋಪಭೋಗಪರಮಾಃ, ಕಾಮ್ಯಂತೇ ಇತಿ ಕಾಮಾಃ ವಿಷಯಾಃ ಶಬ್ದಾದಯಃ ತದುಪಭೋಗಪರಮಾಃ ‘ಅಯಮೇವ ಪರಮಃ ಪುರುಷಾರ್ಥಃ ಯಃ ಕಾಮೋಪಭೋಗಃ’ ಇತ್ಯೇವಂ ನಿಶ್ಚಿತಾತ್ಮಾನಃ, ಏತಾವತ್ ಇತಿ ನಿಶ್ಚಿತಾಃ ॥ ೧೧ ॥
ಆಶಾಪಾಶಶತೈರ್ಬದ್ಧಾಃ ಕಾಮಕ್ರೋಧಪರಾಯಣಾಃ ।
ಈಹಂತೇ ಕಾಮಭೋಗಾರ್ಥಮನ್ಯಾಯೇನಾರ್ಥಸಂಚಯಾನ್ ॥ ೧೨ ॥
ಆಶಾಪಾಶಶತೈಃ ಆಶಾ ಏವ ಪಾಶಾಃ ತಚ್ಛತೈಃ ಬದ್ಧಾಃ ನಿಯಂತ್ರಿತಾಃ ಸಂತಃ ಸರ್ವತಃ ಆಕೃಷ್ಯಮಾಣಾಃ, ಕಾಮಕ್ರೋಧಪರಾಯಣಾಃ ಕಾಮಕ್ರೋಧೌ ಪರಮ್ ಅಯನಮ್ ಆಶ್ರಯಃ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಕಾಮಕ್ರೋಧಪರಾಯಣಾಃ, ಈಹಂತೇ ಚೇಷ್ಟಂತೇ ಕಾಮಭೋಗಾರ್ಥಂ ಕಾಮಭೋಗಪ್ರಯೋಜನಾಯ ನ ಧರ್ಮಾರ್ಥಮ್ , ಅನ್ಯಾಯೇನ ಪರಸ್ವಾಪಹರಣಾದಿನಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ; ಕಿಮ್ ? ಅರ್ಥಸಂಚಯಾನ್ ಅರ್ಥಪ್ರಚಯಾನ್ ॥ ೧೨ ॥
ಈದೃಶಶ್ಚ ತೇಷಾಮ್ ಅಭಿಪ್ರಾಯಃ —
ಇದಮದ್ಯ ಮಯಾ ಲಬ್ಧಮಿದಂ ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯೇ ಮನೋರಥಮ್ ।
ಇದಮಸ್ತೀದಮಪಿ ಮೇ ಭವಿಷ್ಯತಿ ಪುನರ್ಧನಮ್ ॥ ೧೩ ॥
ಇದಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಅದ್ಯ ಇದಾನೀಂ ಮಯಾ ಲಬ್ಧಮ್ । ಇದಂ ಚ ಅನ್ಯತ್ ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯೇ ಮನೋರಥಂ ಮನಸ್ತುಷ್ಟಿಕರಮ್ । ಇದಂ ಚ ಅಸ್ತಿ ಇದಮಪಿ ಮೇ ಭವಿಷ್ಯತಿ ಆಗಾಮಿನಿ ಸಂವತ್ಸರೇ ಪುನಃ ಧನಂ ತೇನ ಅಹಂ ಧನೀ ವಿಖ್ಯಾತಃ ಭವಿಷ್ಯಾಮಿ ಇತಿ ॥ ೧೩ ॥
ಅಸೌ ಮಯಾ ಹತಃ ಶತ್ರುರ್ಹನಿಷ್ಯೇ ಚಾಪರಾನಪಿ ।
ಈಶ್ವರೋಽಹಮಹಂ ಭೋಗೀ ಸಿದ್ಧೋಽಹಂ ಬಲವಾನ್ಸುಖೀ ॥ ೧೪ ॥
ಅಸೌ ದೇವದತ್ತನಾಮಾ ಮಯಾ ಹತಃ ದುರ್ಜಯಃ ಶತ್ರುಃ । ಹನಿಷ್ಯೇ ಚ ಅಪರಾನ್ ಅನ್ಯಾನ್ ವರಾಕಾನ್ ಅಪಿ । ಕಿಮ್ ಏತೇ ಕರಿಷ್ಯಂತಿ ತಪಸ್ವಿನಃ ; ಸರ್ವಥಾಪಿ ನಾಸ್ತಿ ಮತ್ತುಲ್ಯಃ । ಕಥಮ್ ? ಈಶ್ವರಃ ಅಹಮ್ , ಅಹಂ ಭೋಗೀ । ಸರ್ವಪ್ರಕಾರೇಣ ಚ ಸಿದ್ಧಃ ಅಹಂ ಸಂಪನ್ನಃ ಪುತ್ರೈಃ ನಪ್ತೃಭಿಃ, ನ ಕೇವಲಂ ಮಾನುಷಃ, ಬಲವಾನ್ ಸುಖೀ ಚ ಅಹಮೇವ ; ಅನ್ಯೇ ತು ಭೂಮಿಭಾರಾಯಾವತೀರ್ಣಾಃ ॥ ೧೪ ॥
ಆಢ್ಯೋಽಭಿಜನವಾನಸ್ಮಿ
ಕೋಽನ್ಯೋಽಸ್ತಿ ಸದೃಶೋ ಮಯಾ ।
ಯಕ್ಷ್ಯೇ ದಾಸ್ಯಾಮಿ ಮೋದಿಷ್ಯ
ಇತ್ಯಜ್ಞಾನವಿಮೋಹಿತಾಃ ॥ ೧೫ ॥
ಆಢ್ಯಃ ಧನೇನ, ಅಭಿಜನವಾನ್ ಸಪ್ತಪುರುಷಂ ಶ್ರೋತ್ರಿಯತ್ವಾದಿಸಂಪನ್ನಃ — ತೇನಾಪಿ ನ ಮಮ ತುಲ್ಯಃ ಅಸ್ತಿ ಕಶ್ಚಿತ್ । ಕಃ ಅನ್ಯಃ ಅಸ್ತಿ ಸದೃಶಃ ತುಲ್ಯಃ ಮಯಾ ? ಕಿಂಚ, ಯಕ್ಷ್ಯೇ ಯಾಗೇನಾಪಿ ಅನ್ಯಾನ್ ಅಭಿಭವಿಷ್ಯಾಮಿ, ದಾಸ್ಯಾಮಿ ನಟಾದಿಭ್ಯಃ, ಮೋದಿಷ್ಯೇ ಹರ್ಷಂ ಚ ಅತಿಶಯಂ ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯಾಮಿ, ಇತಿ ಏವಮ್ ಅಜ್ಞಾನವಿಮೋಹಿತಾಃ ಅಜ್ಞಾನೇನ ವಿಮೋಹಿತಾಃ ವಿವಿಧಮ್ ಅವಿವೇಕಭಾವಮ್ ಆಪನ್ನಾಃ ॥ ೧೫ ॥
ಅನೇಕಚಿತ್ತವಿಭ್ರಾಂತಾ ಮೋಹಜಾಲಸಮಾವೃತಾಃ ।
ಪ್ರಸಕ್ತಾಃ ಕಾಮಭೋಗೇಷು ಪತಂತಿ ನರಕೇಽಶುಚೌ ॥ ೧೬ ॥
ಅನೇಕಚಿತ್ತವಿಭ್ರಾಂತಾಃ ಉಕ್ತಪ್ರಕಾರೈಃ ಅನೇಕೈಃ ಚಿತ್ತೈಃ ವಿವಿಧಂ ಭ್ರಾಂತಾಃ ಅನೇಕಚಿತ್ತವಿಭ್ರಾಂತಾಃ, ಮೋಹಜಾಲಸಮಾವೃತಾಃ ಮೋಹಃ ಅವಿವೇಕಃ ಅಜ್ಞಾನಂ ತದೇವ ಜಾಲಮಿವ ಆವರಣಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್ , ತೇನ ಸಮಾವೃತಾಃ । ಪ್ರಸಕ್ತಾಃ ಕಾಮಭೋಗೇಷು ತತ್ರೈವ ನಿಷಣ್ಣಾಃ ಸಂತಃ ತೇನ ಉಪಚಿತಕಲ್ಮಷಾಃ ಪತಂತಿ ನರಕೇ ಅಶುಚೌ ವೈತರಣ್ಯಾದೌ ॥ ೧೬ ॥
ಆತ್ಮಸಂಭಾವಿತಾಃ ಸ್ತಬ್ಧಾ ಧನಮಾನಮದಾನ್ವಿತಾಃ ।
ಯಜಂತೇ ನಾಮಯಜ್ಞೈಸ್ತೇ ದಂಭೇನಾವಿಧಿಪೂರ್ವಕಮ್ ॥ ೧೭ ॥
ಆತ್ಮಸಂಭಾವಿತಾಃ ಸರ್ವಗುಣವಿಶಿಷ್ಟತಯಾ ಆತ್ಮನೈವ ಸಂಭಾವಿತಾಃ ಆತ್ಮಸಂಭಾವಿತಾಃ, ನ ಸಾಧುಭಿಃ । ಸ್ತಬ್ಧಾಃ ಅಪ್ರಣತಾತ್ಮಾನಃ । ಧನಮಾನಮದಾನ್ವಿತಾಃ ಧನನಿಮಿತ್ತಃ ಮಾನಃ ಮದಶ್ಚ, ತಾಭ್ಯಾಂ ಧನಮಾನಮದಾಭ್ಯಾಮ್ ಅನ್ವಿತಾಃ । ಯಜಂತೇ ನಾಮಯಜ್ಞೈಃ ನಾಮಮಾತ್ರೈಃ ಯಜ್ಞೈಃ ತೇ ದಂಭೇನ ಧರ್ಮಧ್ವಜಿತಯಾ ಅವಿಧಿಪೂರ್ವಕಂ ವಿಧಿವಿಹಿತಾಂಗೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾರಹಿತಮ್ ॥ ೧೭ ॥
ಅಹಂಕಾರಂ ಬಲಂ ದರ್ಪಂ ಕಾಮಂ ಕ್ರೋಧಂ ಚ ಸಂಶ್ರಿತಾಃ ।
ಮಾಮಾತ್ಮಪರದೇಹೇಷು ಪ್ರದ್ವಿಷಂತೋಽಭ್ಯಸೂಯಕಾಃ ॥ ೧೮ ॥
ಅಹಂಕಾರಂ ಅಹಂಕರಣಮ್ ಅಹಂಕಾರಃ, ವಿದ್ಯಮಾನೈಃ ಅವಿದ್ಯಮಾನೈಶ್ಚ ಗುಣೈಃ ಆತ್ಮನಿ ಅಧ್ಯಾರೋಪಿತೈಃ ‘ವಿಶಿಷ್ಟಮಾತ್ಮಾನಮಹಮ್’ ಇತಿ ಮನ್ಯತೇ, ಸಃ ಅಹಂಕಾರಃ ಅವಿದ್ಯಾಖ್ಯಃ ಕಷ್ಟತಮಃ, ಸರ್ವದೋಷಾಣಾಂ ಮೂಲಂ ಸರ್ವಾನರ್ಥಪ್ರವೃತ್ತೀನಾಂ ಚ, ತಮ್ । ತಥಾ ಬಲಂ ಪರಾಭಿಭವನಿಮಿತ್ತಂ ಕಾಮರಾಗಾನ್ವಿತಮ್ । ದರ್ಪಂ ದರ್ಪೋ ನಾಮ ಯಸ್ಯ ಉದ್ಭವೇ ಧರ್ಮಮ್ ಅತಿಕ್ರಾಮತಿ ಸಃ ಅಯಮ್ ಅಂತಃಕರಣಾಶ್ರಯಃ ದೋಷವಿಶೇಷಃ । ಕಾಮಂ ಸ್ತ್ರ್ಯಾದಿವಿಷಯಮ್ । ಕ್ರೋಧಮ್ ಅನಿಷ್ಟವಿಷಯಮ್ । ಏತಾನ್ ಅನ್ಯಾಂಶ್ಚ ಮಹತೋ ದೋಷಾನ್ ಸಂಶ್ರಿತಾಃ । ಕಿಂಚ ತೇ ಮಾಮ್ ಈಶ್ವರಮ್ ಆತ್ಮಪರದೇಹೇಷು ಸ್ವದೇಹೇ ಪರದೇಹೇಷು ಚ ತದ್ಬುದ್ಧಿಕರ್ಮಸಾಕ್ಷಿಭೂತಂ ಮಾಂ ಪ್ರದ್ವಿಷಂತಃ, ಮಚ್ಛಾಸನಾತಿವರ್ತಿತ್ವಂ ಪ್ರದ್ವೇಷಃ, ತಂ ಕುರ್ವಂತಃ ಅಭ್ಯಸೂಯಕಾಃ ಸನ್ಮಾರ್ಗಸ್ಥಾನಾಂ ಗುಣೇಷು ಅಸಹಮಾನಾಃ ॥ ೧೮ ॥
ತಾನಹಂ ದ್ವಿಷತಃ ಕ್ರೂರಾನ್ಸಂಸಾರೇಷು ನರಾಧಮಾನ್ ।
ಕ್ಷಿಪಾಮ್ಯಜಸ್ರಮಶುಭಾನಾಸುರೀಷ್ವೇವ ಯೋನಿಷು ॥ ೧೯ ॥
ತಾನ್ ಅಹಂ ಸನ್ಮಾರ್ಗಪ್ರತಿಪಕ್ಷಭೂತಾನ್ ಸಾಧುದ್ವೇಷಿಣಃ ದ್ವಿಷತಶ್ಚ ಮಾಂ ಕ್ರೂರಾನ್ ಸಂಸಾರೇಷು ಏವ ಅನೇಕನರಕಸಂಸರಣಮಾರ್ಗೇಷು ನರಾಧಮಾನ್ ಅಧರ್ಮದೋಷವತ್ತ್ವಾತ್ ಕ್ಷಿಪಾಮಿ ಪ್ರಕ್ಷಿಪಾಮಿ ಅಜಸ್ರಂ ಸಂತತಮ್ ಅಶುಭಾನ್ ಅಶುಭಕರ್ಮಕಾರಿಣಃ ಆಸುರೀಷ್ವೇವ ಕ್ರೂರಕರ್ಮಪ್ರಾಯಾಸು ವ್ಯಾಘ್ರಸಿಂಹಾದಿಯೋನಿಷು ‘ಕ್ಷಿಪಾಮಿ’ ಇತ್ಯನೇನ ಸಂಬಂಧಃ ॥ ೧೯ ॥
ಆಸುರೀಂ ಯೋನಿಮಾಪನ್ನಾ
ಮೂಢಾ ಜನ್ಮನಿ ಜನ್ಮನಿ ।
ಮಾಮಪ್ರಾಪ್ಯೈವ ಕೌಂತೇಯ
ತತೋ ಯಾಂತ್ಯಧಮಾಂ ಗತಿಮ್ ॥ ೨೦ ॥
ಆಸುರೀಂ ಯೋನಿಮ್ ಆಪನ್ನಾಃ ಪ್ರತಿಪನ್ನಾಃ ಮೂಢಾಃ ಅವಿವೇಕಿನಃ ಜನ್ಮನಿ ಜನ್ಮನಿ ಪ್ರತಿಜನ್ಮ ತಮೋಬಹುಲಾಸ್ವೇವ ಯೋನಿಷು ಜಾಯಮಾನಾಃ ಅಧೋ ಗಚ್ಛಂತೋ ಮೂಢಾಃ ಮಾಮ್ ಈಶ್ವರಮ್ ಅಪ್ರಾಪ್ಯ ಅನಾಸಾದ್ಯ ಏವ ಹೇ ಕೌಂತೇಯ, ತತಃ ತಸ್ಮಾದಪಿ ಯಾಂತಿ ಅಧಮಾಂ ಗತಿಂ ನಿಕೃಷ್ಟತಮಾಂ ಗತಿಮ್ । ‘ಮಾಮ್ ಅಪ್ರಾಪ್ಯೈವ’ ಇತಿ ನ ಮತ್ಪ್ರಾಪ್ತೌ ಕಾಚಿದಪಿ ಆಶಂಕಾ ಅಸ್ತಿ, ಅತಃ ಮಚ್ಛಿಷ್ಟಸಾಧುಮಾರ್ಗಮ್ ಅಪ್ರಾಪ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨೦ ॥
ಸರ್ವಸ್ಯಾ ಆಸುರ್ಯಾಃ ಸಂಪದಃ ಸಂಕ್ಷೇಪಃ ಅಯಮ್ ಉಚ್ಯತೇ, ಯಸ್ಮಿನ್ ತ್ರಿವಿಧೇ ಸರ್ವಃ ಆಸುರೀಸಂಪದ್ಭೇದಃ ಅನಂತೋಽಪಿ ಅಂತರ್ಭವತಿ । ಯತ್ಪರಿಹಾರೇಣ ಪರಿಹೃತಶ್ಚ ಭವತಿ, ಯತ್ ಮೂಲಂ ಸರ್ವಸ್ಯ ಅನರ್ಥಸ್ಯ, ತತ್ ಏತತ್ ಉಚ್ಯತೇ —
ತ್ರಿವಿಧಂ ನರಕಸ್ಯೇದಂ ದ್ವಾರಂ ನಾಶನಮಾತ್ಮನಃ ।
ಕಾಮಃ ಕ್ರೋಧಸ್ತಥಾ ಲೋಭಸ್ತಸ್ಮಾದೇತತ್ತ್ರಯಂ ತ್ಯಜೇತ್ ॥ ೨೧ ॥
ತ್ರಿವಿಧಂ ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಂ ನರಕಸ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತೌ ಇದಂ ದ್ವಾರಂ ನಾಶನಮ್ ಆತ್ಮನಃ, ಯತ್ ದ್ವಾರಂ ಪ್ರವಿಶನ್ನೇವ ನಶ್ಯತಿ ಆತ್ಮಾ ; ಕಸ್ಮೈಚಿತ್ ಪುರುಷಾರ್ಥಾಯ ಯೋಗ್ಯೋ ನ ಭವತಿ ಇತ್ಯೇತತ್ , ಅತಃ ಉಚ್ಯತೇ ‘ದ್ವಾರಂ ನಾಶನಮಾತ್ಮನಃ’ ಇತಿ । ಕಿಂ ತತ್ ? ಕಾಮಃ ಕ್ರೋಧಃ ತಥಾ ಲೋಭಃ । ತಸ್ಮಾತ್ ಏತತ್ ತ್ರಯಂ ತ್ಯಜೇತ್ । ಯತಃ ಏತತ್ ದ್ವಾರಂ ನಾಶನಮ್ ಆತ್ಮನಃ ತಸ್ಮಾತ್ ಕಾಮಾದಿತ್ರಯಮೇತತ್ ತ್ಯಜೇತ್ ॥ ೨೧ ॥
ತ್ಯಾಗಸ್ತುತಿರಿಯಮ್ —
ಏತೈರ್ವಿಮುಕ್ತಃ ಕೌಂತೇಯ ತಮೋದ್ವಾರೈಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ನರಃ ।
ಆಚರತ್ಯಾತ್ಮನಃ ಶ್ರೇಯಸ್ತತೋ ಯಾತಿ ಪರಾಂ ಗತಿಮ್ ॥ ೨೨ ॥
ಏತೈಃ ವಿಮುಕ್ತಃ ಕೌಂತೇಯ ತಮೋದ್ವಾರೈಃ ತಮಸಃ ನರಕಸ್ಯ ದುಃಖಮೋಹಾತ್ಮಕಸ್ಯ ದ್ವಾರಾಣಿ ಕಾಮಾದಯಃ ತೈಃ, ಏತೈಃ ತ್ರಿಭಿಃ ವಿಮುಕ್ತಃ ನರಃ ಆಚರತಿ ಅನುತಿಷ್ಠತಿ । ಕಿಮ್ ? ಆತ್ಮನಃ ಶ್ರೇಯಃ । ಯತ್ಪ್ರತಿಬದ್ಧಃ ಪೂರ್ವಂ ನ ಆಚಚಾರ, ತದಪಗಮಾತ್ ಆಚರತಿ । ತತಃ ತದಾಚರಣಾತ್ ಯಾತಿ ಪರಾಂ ಗತಿಂ ಮೋಕ್ಷಮಪಿ ಇತಿ ॥ ೨೨ ॥
ಸರ್ವಸ್ಯ ಏತಸ್ಯ ಆಸುರೀಸಂಪತ್ಪರಿವರ್ಜನಸ್ಯ ಶ್ರೇಯಆಚರಣಸ್ಯ ಚ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಕಾರಣಮ್ । ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಮಾಣಾತ್ ಉಭಯಂ ಶಕ್ಯಂ ಕರ್ತುಮ್ , ನ ಅನ್ಯಥಾ । ಅತಃ —
ಯಃ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಮುತ್ಸೃಜ್ಯ
ವರ್ತತೇ ಕಾಮಕಾರತಃ ।
ನ ಸ ಸಿದ್ಧಿಮವಾಪ್ನೋತಿ
ನ ಸುಖಂ ನ ಪರಾಂ ಗತಿಮ್ ॥ ೨೩ ॥
ಯಃ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಂ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ವೇದಃ ತಸ್ಯ ವಿಧಿಂ ಕರ್ತವ್ಯಾಕರ್ತವ್ಯಜ್ಞಾನಕಾರಣಂ ವಿಧಿಪ್ರತಿಷೇಧಾಖ್ಯಮ್ ಉತ್ಸೃಜ್ಯ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ವರ್ತತೇ ಕಾಮಕಾರತಃ ಕಾಮಪ್ರಯುಕ್ತಃ ಸನ್ , ನ ಸಃ ಸಿದ್ಧಿಂ ಪುರುಷಾರ್ಥಯೋಗ್ಯತಾಮ್ ಅವಾಪ್ನೋತಿ, ನ ಅಪಿ ಅಸ್ಮಿನ್ ಲೋಕೇ ಸುಖಂ ನ ಅಪಿ ಪರಾಂ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಾಂ ಗತಿಂ ಸ್ವರ್ಗಂ ಮೋಕ್ಷಂ ವಾ ॥ ೨೩ ॥
ತಸ್ಮಾಚ್ಛಾಸ್ತ್ರಂ ಪ್ರಮಾಣಂ ತೇ
ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯವ್ಯವಸ್ಥಿತೌ ।
ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಾನೋಕ್ತಂ
ಕರ್ಮ ಕರ್ತುಮಿಹಾರ್ಹಸಿ ॥ ೨೪ ॥
ತಸ್ಮಾತ್ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಪ್ರಮಾಣಂ ಜ್ಞಾನಸಾಧನಂ ತೇ ತವ ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯವ್ಯವಸ್ಥಿತೌ ಕರ್ತವ್ಯಾಕರ್ತವ್ಯವ್ಯವಸ್ಥಾಯಾಮ್ । ಅತಃ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಬುದ್ಧ್ವಾ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಾನೋಕ್ತಂ ವಿಧಿಃ ವಿಧಾನಂ ಶಾಸ್ತ್ರಮೇವ ವಿಧಾನಂ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಾನಮ್ ‘ಕುರ್ಯಾತ್ , ನ ಕುರ್ಯಾತ್’ ಇತ್ಯೇವಂಲಕ್ಷಣಮ್ , ತೇನ ಉಕ್ತಂ ಸ್ವಕರ್ಮ ಯತ್ ತತ್ ಕರ್ತುಮ್ ಇಹ ಅರ್ಹಸಿ, ಇಹ ಇತಿ ಕರ್ಮಾಧಿಕಾರಭೂಮಿಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್ ಇತಿ ॥ ೨೪ ॥
ಇತಿ ಶ್ರೀಮತ್ಪರಮಹಂಸಪರಿವ್ರಾಜಕಾಚಾರ್ಯಸ್ಯ ಶ್ರೀಗೋವಿಂದಭಗವತ್ಪೂಜ್ಯಪಾದಶಿಷ್ಯಸ್ಯ ಶ್ರೀಮಚ್ಛಂಕರಭಗವತಃ ಕೃತೌ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಭಾಷ್ಯೇ ಷೋಡಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥