श्रीमच्छङ्करभगवत्पूज्यपादविरचितम्

श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम्

ततो महाभारतसारभूताः स व्याकरोद्भागवतीश्च गीताः ।

ಅಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ

ತೇ ಬ್ರಹ್ಮ ತದ್ವಿದುಃ ಕೃತ್ಸ್ನಮ್’ (ಭ. ಗೀ. ೭ । ೨೯) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಭಗವತಾ ಅರ್ಜುನಸ್ಯ ಪ್ರಶ್ನಬೀಜಾನಿ ಉಪದಿಷ್ಟಾನಿ । ಅತಃ ತತ್ಪ್ರಶ್ನಾರ್ಥಮ್ ಅರ್ಜುನಃ ಉವಾಚ
ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ —
ಕಿಂ ತದ್ಬ್ರಹ್ಮ ಕಿಮಧ್ಯಾತ್ಮಂ ಕಿಂ ಕರ್ಮ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ।
ಅಧಿಭೂತಂ ಕಿಂ ಪ್ರೋಕ್ತಮಧಿದೈವಂ ಕಿಮುಚ್ಯತೇ ॥ ೧ ॥
ಅಧಿಯಜ್ಞಃ ಕಥಂ ಕೋಽತ್ರ ದೇಹೇಽಸ್ಮಿನ್ಮಧುಸೂದನ ।
ಪ್ರಯಾಣಕಾಲೇ ಕಥಂ ಜ್ಞೇಯೋಽಸಿ ನಿಯತಾತ್ಮಭಿಃ ॥ ೨ ॥
ಏಷಾಂ ಪ್ರಶ್ನಾನಾಂ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ನಿರ್ಣಯಾಯ ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ —

ಅಕ್ಷರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಂ ಸ್ವಭಾವೋಽಧ್ಯಾತ್ಮಮುಚ್ಯತೇ ।
ಭೂತಭಾವೋದ್ಭವಕರೋ ವಿಸರ್ಗಃ ಕರ್ಮಸಂಜ್ಞಿತಃ ॥ ೩ ॥

ಅಕ್ಷರಂ ಕ್ಷರತೀತಿ ಅಕ್ಷರಂ ಪರಮಾತ್ಮಾ, ಏತಸ್ಯ ವಾ ಅಕ್ಷರಸ್ಯ ಪ್ರಶಾಸನೇ ಗಾರ್ಗಿ’ (ಬೃ. ಉ. ೩ । ೮ । ೯) ಇತಿ ಶ್ರುತೇಃ । ಓಂಕಾರಸ್ಯ ಓಮಿತ್ಯೇಕಾಕ್ಷರಂ ಬ್ರಹ್ಮ’ (ಭ. ಗೀ. ೮ । ೧೩) ಇತಿ ಪರೇಣ ವಿಶೇಷಣಾತ್ ಅಗ್ರಹಣಮ್ । ಪರಮಮ್ ಇತಿ ನಿರತಿಶಯೇ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಅಕ್ಷರೇ ಉಪಪನ್ನತರಮ್ ವಿಶೇಷಣಮ್ । ತಸ್ಯೈವ ಪರಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪ್ರತಿದೇಹಂ ಪ್ರತ್ಯಗಾತ್ಮಭಾವಃ ಸ್ವಭಾವಃ, ಸ್ವೋ ಭಾವಃ ಸ್ವಭಾವಃ ಅಧ್ಯಾತ್ಮಮ್ ಉಚ್ಯತೇ । ಆತ್ಮಾನಂ ದೇಹಮ್ ಅಧಿಕೃತ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಗಾತ್ಮತಯಾ ಪ್ರವೃತ್ತಂ ಪರಮಾರ್ಥಬ್ರಹ್ಮಾವಸಾನಂ ವಸ್ತು ಸ್ವಭಾವಃ ಅಧ್ಯಾತ್ಮಮ್ ಉಚ್ಯತೇ ಅಧ್ಯಾತ್ಮಶಬ್ದೇನ ಅಭಿಧೀಯತೇ । ಭೂತಭಾವೋದ್ಭವಕರಃ ಭೂತಾನಾಂ ಭಾವಃ ಭೂತಭಾವಃ ತಸ್ಯ ಉದ್ಭವಃ ಭೂತಭಾವೋದ್ಭವಃ ತಂ ಕರೋತೀತಿ ಭೂತಭಾವೋದ್ಭವಕರಃ, ಭೂತವಸ್ತೂತ್ಪತ್ತಿಕರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ವಿಸರ್ಗಃ ವಿಸರ್ಜನಂ ದೇವತೋದ್ದೇಶೇನ ಚರುಪುರೋಡಾಶಾದೇಃ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಪರಿತ್ಯಾಗಃ ; ಏಷ ವಿಸರ್ಗಲಕ್ಷಣೋ ಯಜ್ಞಃ ಕರ್ಮಸಂಜ್ಞಿತಃ ಕರ್ಮಶಬ್ದಿತ ಇತ್ಯೇತತ್ । ಏತಸ್ಮಾತ್ ಹಿ ಬೀಜಭೂತಾತ್ ವೃಷ್ಟ್ಯಾದಿಕ್ರಮೇಣ ಸ್ಥಾವರಜಂಗಮಾನಿ ಭೂತಾನಿ ಉದ್ಭವಂತಿ ॥ ೩ ॥

ಅಧಿಭೂತಂ ಕ್ಷರೋ ಭಾವಃ ಪುರುಷಶ್ಚಾಧಿದೈವತಮ್ ।
ಅಧಿಯಜ್ಞೋಽಹಮೇವಾತ್ರ ದೇಹೇ ದೇಹಭೃತಾಂ ವರ ॥ ೪ ॥

ಅಧಿಭೂತಂ ಪ್ರಾಣಿಜಾತಮ್ ಅಧಿಕೃತ್ಯ ಭವತೀತಿ । ಕೋಽಸೌ ? ಕ್ಷರಃ ಕ್ಷರತೀತಿ ಕ್ಷರಃ ವಿನಾಶೀ, ಭಾವಃ ಯತ್ಕಿಂಚಿತ್ ಜನಿಮತ್ ವಸ್ತು ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಪುರುಷಃ ಪೂರ್ಣಮ್ ಅನೇನ ಸರ್ವಮಿತಿ, ಪುರಿ ಶಯನಾತ್ ವಾ, ಪುರುಷಃ ಆದಿತ್ಯಾಂತರ್ಗತೋ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಃ, ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಕರಣಾನಾಮ್ ಅನುಗ್ರಾಹಕಃ, ಸಃ ಅಧಿದೈವತಮ್ । ಅಧಿಯಜ್ಞಃ ಸರ್ವಯಜ್ಞಾಭಿಮಾನಿನೀ ವಿಷ್ಣ್ವಾಖ್ಯಾ ದೇವತಾ, ಯಜ್ಞೋ ವೈ ವಿಷ್ಣುಃ’ (ತೈ. ಸಂ. ೧ । ೭ । ೪) ಇತಿ ಶ್ರುತೇಃ । ಹಿ ವಿಷ್ಣುಃ ಅಹಮೇವ ; ಅತ್ರ ಅಸ್ಮಿನ್ ದೇಹೇ ಯೋ ಯಜ್ಞಃ ತಸ್ಯ ಅಹಮ್ ಅಧಿಯಜ್ಞಃ ; ಯಜ್ಞೋ ಹಿ ದೇಹನಿರ್ವರ್ತ್ಯತ್ವೇನ ದೇಹಸಮವಾಯೀ ಇತಿ ದೇಹಾಧಿಕರಣೋ ಭವತಿ, ದೇಹಭೃತಾಂ ವರ ॥ ೪ ॥

ಅಂತಕಾಲೇ ಮಾಮೇವ ಸ್ಮರನ್ಮುಕ್ತ್ವಾ ಕಲೇಬರಮ್ ।
ಯಃ ಪ್ರಯಾತಿ ಮದ್ಭಾವಂ ಯಾತಿ ನಾಸ್ತ್ಯತ್ರ ಸಂಶಯಃ ॥ ೫ ॥

ಅಂತಕಾಲೇ ಮರಣಕಾಲೇ ಮಾಮೇವ ಪರಮೇಶ್ವರಂ ವಿಷ್ಣುಂ ಸ್ಮರನ್ ಮುಕ್ತ್ವಾ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಕಲೇಬರಂ ಶರೀರಂ ಯಃ ಪ್ರಯಾತಿ ಗಚ್ಛತಿ, ಸಃ ಮದ್ಭಾವಂ ವೈಷ್ಣವಂ ತತ್ತ್ವಂ ಯಾತಿ । ನಾಸ್ತಿ ವಿದ್ಯತೇ ಅತ್ರ ಅಸ್ಮಿನ್ ಅರ್ಥೇ ಸಂಶಯಃಯಾತಿ ವಾ ವಾ ಇತಿ ॥ ೫ ॥
ಮದ್ವಿಷಯ ಏವ ಅಯಂ ನಿಯಮಃ । ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? —

ಯಂ ಯಂ ವಾಪಿ ಸ್ಮರನ್ಭಾವಂ ತ್ಯಜತ್ಯಂತೇ ಕಲೇಬರಮ್ ।
ತಂ ತಮೇವೈತಿ ಕೌಂತೇಯ ಸದಾ ತದ್ಭಾವಭಾವಿತಃ ॥ ೬ ॥

ಯಂ ಯಂ ವಾಪಿ ಯಂ ಯಂ ಭಾವಂ ದೇವತಾವಿಶೇಷಂ ಸ್ಮರನ್ ಚಿಂತಯನ್ ತ್ಯಜತಿ ಪರಿತ್ಯಜತಿ ಅಂತೇ ಅಂತಕಾಲೇ ಪ್ರಾಣವಿಯೋಗಕಾಲೇ ಕಲೇಬರಂ ಶರೀರಂ ತಂ ತಮೇವ ಸ್ಮೃತಂ ಭಾವಮೇವ ಏತಿ ನಾನ್ಯಂ ಕೌಂತೇಯ, ಸದಾ ಸರ್ವದಾ ತದ್ಭಾವಭಾವಿತಃ ತಸ್ಮಿನ್ ಭಾವಃ ತದ್ಭಾವಃ ಭಾವಿತಃ ಸ್ಮರ್ಯಮಾಣತಯಾ ಅಭ್ಯಸ್ತಃ ಯೇನ ಸಃ ತದ್ಭಾವಭಾವಿತಃ ಸನ್ ॥ ೬ ॥
ಯಸ್ಮಾತ್ ಏವಮ್ ಅಂತ್ಯಾ ಭಾವನಾ ದೇಹಾಂತರಪ್ರಾಪ್ತೌ ಕಾರಣಮ್

ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವೇಷು ಕಾಲೇಷು ಮಾಮನುಸ್ಮರ ಯುಧ್ಯ  ।
ಮಯ್ಯರ್ಪಿತಮನೋಬುದ್ಧಿರ್ಮಾಮೇವೈಷ್ಯಸ್ಯಸಂಶಯಃ ॥ ೭ ॥

ತಸ್ಮಾತ್ ಸರ್ವೇಷು ಕಾಲೇಷು ಮಾಮ್ ಅನುಸ್ಮರ ಯಥಾಶಾಸ್ತ್ರಮ್ । ಯುಧ್ಯ ಯುದ್ಧಂ ಸ್ವಧರ್ಮಂ ಕುರು । ಮಯಿ ವಾಸುದೇವೇ ಅರ್ಪಿತೇ ಮನೋಬುದ್ಧೀ ಯಸ್ಯ ತವ ತ್ವಂ ಮಯಿ ಅರ್ಪಿತಮನೋಬುದ್ಧಿಃ ಸನ್ ಮಾಮೇವ ಯಥಾಸ್ಮೃತಮ್ ಏಷ್ಯಸಿ ಆಗಮಿಷ್ಯಸಿ ; ಅಸಂಶಯಃ ಸಂಶಯಃ ಅತ್ರ ವಿದ್ಯತೇ ॥ ೭ ॥
ಕಿಂಚ

ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗಯುಕ್ತೇನ ಚೇತಸಾ ನಾನ್ಯಗಾಮಿನಾ ।
ಪರಮಂ ಪುರುಷಂ ದಿವ್ಯಂ ಯಾತಿ ಪಾರ್ಥಾನುಚಿಂತಯನ್ ॥ ೮ ॥

ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗಯುಕ್ತೇನ ಮಯಿ ಚಿತ್ತಸಮರ್ಪಣವಿಷಯಭೂತೇ ಏಕಸ್ಮಿನ್ ತುಲ್ಯಪ್ರತ್ಯಯಾವೃತ್ತಿಲಕ್ಷಣಃ ವಿಲಕ್ಷಣಪ್ರತ್ಯಯಾನಂತರಿತಃ ಅಭ್ಯಾಸಃ ಚಾಭ್ಯಾಸೋ ಯೋಗಃ ತೇನ ಯುಕ್ತಂ ತತ್ರೈವ ವ್ಯಾಪೃತಂ ಯೋಗಿನಃ ಚೇತಃ ತೇನ, ಚೇತಸಾ ನಾನ್ಯಗಾಮಿನಾ ಅನ್ಯತ್ರ ವಿಷಯಾಂತರೇ ಗಂತುಂ ಶೀಲಮ್ ಅಸ್ಯೇತಿ ನಾನ್ಯಗಾಮಿ ತೇನ ನಾನ್ಯಗಾಮಿನಾ, ಪರಮಂ ನಿರತಿಶಯಂ ಪುರುಷಂ ದಿವ್ಯಂ ದಿವಿ ಸೂರ್ಯಮಂಡಲೇ ಭವಂ ಯಾತಿ ಗಚ್ಛತಿ ಹೇ ಪಾರ್ಥ ಅನುಚಿಂತಯನ್ ಶಾಸ್ತ್ರಾಚಾರ್ಯೋಪದೇಶಮ್ ಅನುಧ್ಯಾಯನ್ ಇತ್ಯೇತತ್ ॥ ೮ ॥
ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಂ ಪುರುಷಂ ಯಾತಿ ಇತಿ ಉಚ್ಯತೇ

ಕವಿಂ ಪುರಾಣಮನುಶಾಸಿತಾರಮಣೋರಣೀಯಾಂಸಮನುಸ್ಮರೇದ್ಯಃ ।
ಸರ್ವಸ್ಯ ಧಾತಾರಮಚಿಂತ್ಯರೂಪಮಾದಿತ್ಯವರ್ಣಂ ತಮಸಃ ಪರಸ್ತಾತ್ ॥ ೯ ॥

ಕವಿಂ ಕ್ರಾಂತದರ್ಶಿನಂ ಸರ್ವಜ್ಞಂ ಪುರಾಣಂ ಚಿರಂತನಮ್ ಅನುಶಾಸಿತಾರಂ ಸರ್ವಸ್ಯ ಜಗತಃ ಪ್ರಶಾಸಿತಾರಮ್ ಅಣೋಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾದಪಿ ಅಣೀಯಾಂಸಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮತರಮ್ ಅನುಸ್ಮರೇತ್ ಅನುಚಿಂತಯೇತ್ ಯಃ ಕಶ್ಚಿತ್ , ಸರ್ವಸ್ಯ ಕರ್ಮಫಲಜಾತಸ್ಯ ಧಾತಾರಂ ವಿಧಾತಾರಂ ವಿಚಿತ್ರತಯಾ ಪ್ರಾಣಿಭ್ಯೋ ವಿಭಕ್ತಾರಮ್ , ಅಚಿಂತ್ಯರೂಪಂ ಅಸ್ಯ ರೂಪಂ ನಿಯತಂ ವಿದ್ಯಮಾನಮಪಿ ಕೇನಚಿತ್ ಚಿಂತಯಿತುಂ ಶಕ್ಯತೇ ಇತಿ ಅಚಿಂತ್ಯರೂಪಃ ತಮ್ , ಆದಿತ್ಯವರ್ಣಮ್ ಆದಿತ್ಯಸ್ಯೇವ ನಿತ್ಯಚೈತನ್ಯಪ್ರಕಾಶೋ ವರ್ಣೋ ಯಸ್ಯ ತಮ್ ಆದಿತ್ಯವರ್ಣಮ್ , ತಮಸಃ ಪರಸ್ತಾತ್ ಅಜ್ಞಾನಲಕ್ಷಣಾತ್ ಮೋಹಾಂಧಕಾರಾತ್ ಪರಂ ತಮ್ ಅನುಚಿಂತಯನ್ ಯಾತಿ ಇತಿ ಪೂರ್ವೇಣ ಸಂಬಂಧಃ ॥ ೯ ॥
ಕಿಂಚ

ಪ್ರಯಾಣಕಾಲೇ ಮನಸಾಚಲೇನ
ಭಕ್ತ್ಯಾ ಯುಕ್ತೋ ಯೋಗಬಲೇನ ಚೈವ ।
ಭ್ರುವೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಪ್ರಾಣಮಾವೇಶ್ಯ ಸಮ್ಯ
ಕ್ಸ ತಂ ಪರಂ ಪುರುಷಮುಪೈತಿ ದಿವ್ಯಮ್ ॥ ೧೦ ॥

ಪ್ರಯಾಣಕಾಲೇ ಮರಣಕಾಲೇ ಮನಸಾ ಅಚಲೇನ ಚಲನವರ್ಜಿತೇನ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಯುಕ್ತಃ ಭಜನಂ ಭಕ್ತಿಃ ತಯಾ ಯುಕ್ತಃ ಯೋಗಬಲೇನ ಚೈವ ಯೋಗಸ್ಯ ಬಲಂ ಯೋಗಬಲಂ ಸಮಾಧಿಜಸಂಸ್ಕಾರಪ್ರಚಯಜನಿತಚಿತ್ತಸ್ಥೈರ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ಯೋಗಬಲಂ ತೇನ ಯುಕ್ತಃ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ಪೂರ್ವಂ ಹೃದಯಪುಂಡರೀಕೇ ವಶೀಕೃತ್ಯ ಚಿತ್ತಂ ತತಃ ಊರ್ಧ್ವಗಾಮಿನ್ಯಾ ನಾಡ್ಯಾ ಭೂಮಿಜಯಕ್ರಮೇಣ ಭ್ರುವೋಃ ಮಧ್ಯೇ ಪ್ರಾಣಮ್ ಆವೇಶ್ಯ ಸ್ಥಾಪಯಿತ್ವಾ ಸಮ್ಯಕ್ ಅಪ್ರಮತ್ತಃ ಸನ್ , ಸಃ ಏವಂ ವಿದ್ವಾನ್ ಯೋಗೀ ಕವಿಂ ಪುರಾಣಮ್’ (ಭ. ಗೀ. ೮ । ೯) ಇತ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣಂ ತಂ ಪರಂ ಪರತರಂ ಪುರುಷಮ್ ಉಪೈತಿ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ದಿವ್ಯಂ ದ್ಯೋತನಾತ್ಮಕಮ್ ॥ ೧೦ ॥
ಪುನರಪಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇನ ಉಪಾಯೇನ ಪ್ರತಿಪಿತ್ಸಿತಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ವೇದವಿದ್ವದನಾದಿವಿಶೇಷಣವಿಶೇಷ್ಯಸ್ಯ ಅಭಿಧಾನಂ ಕರೋತಿ ಭಗವಾನ್

ಯದಕ್ಷರಂ ವೇದವಿದೋ ವದಂತಿ
ವಿಶಂತಿ ಯದ್ಯತಯೋ ವೀತರಾಗಾಃ ।
ಯದಿಚ್ಛಂತೋ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಂ ಚರಂತಿ
ತತ್ತೇ ಪದಂ ಸಂಗ್ರಹೇಣ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯೇ ॥ ೧೧ ॥

ಯತ್ ಅಕ್ಷರಂ ಕ್ಷರತೀತಿ ಅಕ್ಷರಮ್ ಅವಿನಾಶಿ ವೇದವಿದಃ ವೇದಾರ್ಥಜ್ಞಾಃ ವದಂತಿ, ತದ್ವಾ ಏತದಕ್ಷರಂ ಗಾರ್ಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಅಭಿವದಂತಿ’ (ಬೃ. ಉ. ೩ । ೮ । ೮) ಇತಿ ಶ್ರುತೇಃ, ಸರ್ವವಿಶೇಷನಿವರ್ತಕತ್ವೇನ ಅಭಿವದಂತಿಅಸ್ಥೂಲಮನಣುಇತ್ಯಾದಿ । ಕಿಂಚವಿಶಂತಿ ಪ್ರವಿಶಂತಿ ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶನಪ್ರಾಪ್ತೌ ಸತ್ಯಾಂ ಯತ್ ಯತಯಃ ಯತನಶೀಲಾಃ ಸಂನ್ಯಾಸಿನಃ ವೀತರಾಗಾಃ ವೀತಃ ವಿಗತಃ ರಾಗಃ ಯೇಭ್ಯಃ ತೇ ವೀತರಾಗಾಃ । ಯಚ್ಚ ಅಕ್ಷರಮಿಚ್ಛಂತಃಜ್ಞಾತುಮ್ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಶೇಷಃಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಂ ಗುರೌ ಚರಂತಿ ಆಚರಂತಿ, ತತ್ ತೇ ಪದಂ ತತ್ ಅಕ್ಷರಾಖ್ಯಂ ಪದಂ ಪದನೀಯಂ ತೇ ತವ ಸಂಗ್ರಹೇಣ ಸಂಗ್ರಹಃ ಸಂಕ್ಷೇಪಃ ತೇನ ಸಂಕ್ಷೇಪೇಣ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯೇ ಕಥಯಿಷ್ಯಾಮಿ ॥ ೧೧ ॥
ಯೋ ವೈ ತದ್ಭಗವನ್ಮನುಷ್ಯೇಷು ಪ್ರಾಯಣಾಂತಮೋಂಕಾರಮಭಿಧ್ಯಾಯೀತ ಕತಮಮ್ ವಾವ ತೇನ ಲೋಕಂ ಜಯತೀತಿ । ’ (ಪ್ರ. ಉ. ೫ । ೧)ತಸ್ಮೈ ಹೋವಾಚ ಏತದ್ವೈ ಸತ್ಯಕಾಮ ಪರಂ ಚಾಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಯದೋಂಕಾರಃ’ (ಪ್ರ. ಉ. ೫ । ೨) ಇತ್ಯುಪಕ್ರಮ್ಯ ಯಃ ಪುನರೇತಂ ತ್ರಿಮಾತ್ರೇಣೋಮಿತ್ಯೇತೇನೈವಾಕ್ಷರೇಣ ಪರಂ ಪುರುಷಮಭಿಧ್ಯಾಯೀತ ಸಾಮಭಿರುನ್ನೀಯತೇ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಮ್’ (ಪ್ರ. ಉ. ೫ । ೫) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಚನೇನ, ಅನ್ಯತ್ರ ಧರ್ಮಾದನ್ಯತ್ರಾಧರ್ಮಾತ್’ (ಕ. ಉ. ೧ । ೨ । ೧೪) ಇತಿ ಉಪಕ್ರಮ್ಯ ಸರ್ವೇ ವೇದಾ ಯತ್ಪದಮಾಮನಂತಿ । ತಪಾಂಸಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಯದ್ವದಂತಿ । ಯದಿಚ್ಛಂತೋ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಂ ಚರಂತಿ ತತ್ತೇ ಪದಂ ಸಂಗ್ರಹೇಣ ಬ್ರವೀಮ್ಯೋಮಿತ್ಯೇತತ್’ (ಕ. ಉ. ೧ । ೨ । ೧೫) ಇತ್ಯಾದಿಭಿಶ್ಚ ವಚನೈಃ ಪರಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ವಾಚಕರೂಪೇಣ, ಪ್ರತಿಮಾವತ್ ಪ್ರತೀಕರೂಪೇಣ ವಾ, ಪರಬ್ರಹ್ಮಪ್ರತಿಪತ್ತಿಸಾಧನತ್ವೇನ ಮಂದಮಧ್ಯಮಬುದ್ಧೀನಾಂ ವಿವಕ್ಷಿತಸ್ಯ ಓಂಕಾರಸ್ಯ ಉಪಾಸನಂ ಕಾಲಾಂತರೇ ಮುಕ್ತಿಫಲಮ್ ಉಕ್ತಂ ಯತ್ , ತದೇವ ಇಹಾಪಿ ಕವಿಂ ಪುರಾಣಮನುಶಾಸಿತಾರಮ್’ (ಭ. ಗೀ. ೮ । ೯) ಯದಕ್ಷರಂ ವೇದವಿದೋ ವದಂತಿ’ (ಭ. ಗೀ. ೮ । ೧೧) ಇತಿ ಉಪನ್ಯಸ್ತಸ್ಯ ಪರಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತರೂಪೇಣ ಪ್ರತಿಪತ್ತ್ಯುಪಾಯಭೂತಸ್ಯ ಓಂಕಾರಸ್ಯ ಕಾಲಾಂತರಮುಕ್ತಿಫಲಮ್ ಉಪಾಸನಂ ಯೋಗಧಾರಣಾಸಹಿತಂ ವಕ್ತವ್ಯಮ್ , ಪ್ರಸಕ್ತಾನುಪ್ರಸಕ್ತಂ ಯತ್ಕಿಂಚಿತ್ , ಇತ್ಯೇವಮರ್ಥಃ ಉತ್ತರೋ ಗ್ರಂಥ ಆರಭ್ಯತೇ

ಸರ್ವದ್ವಾರಾಣಿ ಸಂಯಮ್ಯ ಮನೋ ಹೃದಿ ನಿರುಧ್ಯ  ।
ಮೂರ್ಧ್ನ್ಯಾಧಾಯಾತ್ಮನಃ ಪ್ರಾಣಮಾಸ್ಥಿತೋ ಯೋಗಧಾರಣಾಮ್ ॥ ೧೨ ॥

ಸರ್ವದ್ವಾರಾಣಿ ಸರ್ವಾಣಿ ತಾನಿ ದ್ವಾರಾಣಿ ಸರ್ವದ್ವಾರಾಣಿ ಉಪಲಬ್ಧೌ, ತಾನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಸಂಯಮ್ಯ ಸಂಯಮನಂ ಕೃತ್ವಾ ಮನಃ ಹೃದಿ ಹೃದಯಪುಂಡರೀಕೇ ನಿರುಧ್ಯ ನಿರೋಧಂ ಕೃತ್ವಾ ನಿಷ್ಪ್ರಚಾರಮಾಪಾದ್ಯ, ತತ್ರ ವಶೀಕೃತೇನ ಮನಸಾ ಹೃದಯಾತ್ ಊರ್ಧ್ವಗಾಮಿನ್ಯಾ ನಾಡ್ಯಾ ಊರ್ಧ್ವಮಾರುಹ್ಯ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಆಧಾಯ ಆತ್ಮನಃ ಪ್ರಾಣಮ್ ಆಸ್ಥಿತಃ ಪ್ರವೃತ್ತಃ ಯೋಗಧಾರಣಾಂ ಧಾರಯಿತುಮ್ ॥ ೧೨ ॥
ತತ್ರೈವ ಧಾರಯನ್

ಓಮಿತ್ಯೇಕಾಕ್ಷರಂ ಬ್ರಹ್ಮ
ವ್ಯಾಹರನ್ಮಾಮನುಸ್ಮರನ್ ।
ಯಃ ಪ್ರಯಾತಿ ತ್ಯಜಂದೇಹಂ
ಯಾತಿ ಪರಮಾಂ ಗತಿಮ್ ॥ ೧೩ ॥

ಓಮಿತಿ ಏಕಾಕ್ಷರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಅಭಿಧಾನಭೂತಮ್ ಓಂಕಾರಂ ವ್ಯಾಹರನ್ ಉಚ್ಚಾರಯನ್ , ತದರ್ಥಭೂತಂ ಮಾಮ್ ಈಶ್ವರಮ್ ಅನುಸ್ಮರನ್ ಅನುಚಿಂತಯನ್ ಯಃ ಪ್ರಯಾತಿ ಮ್ರಿಯತೇ, ಸಃ ತ್ಯಜನ್ ಪರಿತ್ಯಜನ್ ದೇಹಂ ಶರೀರಮ್ — ‘ತ್ಯಜನ್ ದೇಹಮ್ಇತಿ ಪ್ರಯಾಣವಿಶೇಷಣಾರ್ಥಮ್ ದೇಹತ್ಯಾಗೇನ ಪ್ರಯಾಣಮ್ ಆತ್ಮನಃ, ಸ್ವರೂಪನಾಶೇನೇತ್ಯರ್ಥಃಸಃ ಏವಂ ಯಾತಿ ಗಚ್ಛತಿ ಪರಮಾಂ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಾಂ ಗತಿಮ್ ॥ ೧೩ ॥
ಕಿಂಚ

ಅನನ್ಯಚೇತಾಃ ಸತತಂ ಯೋ ಮಾಂ ಸ್ಮರತಿ ನಿತ್ಯಶಃ ।
ತಸ್ಯಾಹಂ ಸುಲಭಃ ಪಾರ್ಥ ನಿತ್ಯಯುಕ್ತಸ್ಯ ಯೋಗಿನಃ ॥ ೧೪ ॥

ಅನನ್ಯಚೇತಾಃ ಅನ್ಯವಿಷಯೇ ಚೇತಃ ಯಸ್ಯ ಸೋಽಯಮ್ ಅನನ್ಯಚೇತಾಃ, ಯೋಗೀ ಸತತಂ ಸರ್ವದಾ ಯಃ ಮಾಂ ಪರಮೇಶ್ವರಂ ಸ್ಮರತಿ ನಿತ್ಯಶಃ । ಸತತಮ್ ಇತಿ ನೈರಂತರ್ಯಮ್ ಉಚ್ಯತೇ, ನಿತ್ಯಶಃ ಇತಿ ದೀರ್ಘಕಾಲತ್ವಮ್ ಉಚ್ಯತೇ । ಷಣ್ಮಾಸಂ ಸಂವತ್ಸರಂ ವಾ ; ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ಯಾವಜ್ಜೀವಂ ನೈರಂತರ್ಯೇಣ ಯಃ ಮಾಂ ಸ್ಮರತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ತಸ್ಯ ಯೋಗಿನಃ ಅಹಂ ಸುಲಭಃ ಸುಖೇನ ಲಭ್ಯಃ ಹೇ ಪಾರ್ಥ, ನಿತ್ಯಯುಕ್ತಸ್ಯ ಸದಾ ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತಸ್ಯ ಯೋಗಿನಃ । ಯತಃ ಏವಮ್ , ಅತಃ ಅನನ್ಯಚೇತಾಃ ಸನ್ ಮಯಿ ಸದಾ ಸಮಾಹಿತಃ ಭವೇತ್ ॥ ೧೪ ॥
ತವ ಸೌಲಭ್ಯೇನ ಕಿಂ ಸ್ಯಾತ್ ತ್ಯುಚ್ಯತೇ ; ಶೃಣು ತತ್ ಮಮ ಸೌಲಭ್ಯೇನ ಯತ್ ಭವತಿ

ಮಾಮುಪೇತ್ಯ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ದುಃಖಾಲಯಮಶಾಶ್ವತಮ್ ।
ನಾಪ್ನುವಂತಿ ಮಹಾತ್ಮಾನಃ ಸಂಸಿದ್ಧಿಂ ಪರಮಾಂ ಗತಾಃ ॥ ೧೫ ॥

ಮಾಮ್ ಉಪೇತ್ಯ ಮಾಮ್ ಈಶ್ವರಮ್ ಉಪೇತ್ಯ ಮದ್ಭಾವಮಾಪದ್ಯ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಪುನರುತ್ಪತ್ತಿಂ ನಾಪ್ನುವಂತಿ ಪ್ರಾಪ್ನುವಂತಿ । ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಂ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ನುವಂತಿ ಇತಿ, ತದ್ವಿಶೇಷಣಮಾಹದುಃಖಾಲಯಂ ದುಃಖಾನಾಮ್ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಾದೀನಾಂ ಆಲಯಮ್ ಆಶ್ರಯಮ್ ಆಲೀಯಂತೇ ಯಸ್ಮಿನ್ ದುಃಖಾನಿ ಇತಿ ದುಃಖಾಲಯಂ ಜನ್ಮ । ಕೇವಲಂ ದುಃಖಾಲಯಮ್ , ಅಶಾಶ್ವತಮ್ ಅನವಸ್ಥಿತಸ್ವರೂಪಂ  । ನಾಪ್ನುವಂತಿ ಈದೃಶಂ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಮಹಾತ್ಮಾನಃ ಯತಯಃ ಸಂಸಿದ್ಧಿಂ ಮೋಕ್ಷಾಖ್ಯಾಂ ಪರಮಾಂ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಾಂ ಗತಾಃ ಪ್ರಾಪ್ತಾಃ । ಯೇ ಪುನಃ ಮಾಂ ಪ್ರಾಪ್ನುವಂತಿ ತೇ ಪುನಃ ಆವರ್ತಂತೇ ॥ ೧೫ ॥
ಕಿಂ ಪುನಃ ತ್ವತ್ತಃ ಅನ್ಯತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಾಃ ಪುನರಾವರ್ತಂತೇ ಇತಿ, ಉಚ್ಯತೇ

ಬ್ರಹ್ಮಭುವನಾಲ್ಲೋಕಾಃ ಪುನರಾವರ್ತಿನೋಽರ್ಜುನ ।
ಮಾಮುಪೇತ್ಯ ತು ಕೌಂತೇಯ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ವಿದ್ಯತೇ ॥ ೧೬ ॥

ಬ್ರಹ್ಮಭುವನಾತ್ ಭವಂತಿ ಅಸ್ಮಿನ್ ಭೂತಾನಿ ಇತಿ ಭುವನಮ್ , ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಭುವನಂ ಬ್ರಹ್ಮಭುವನಮ್ , ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ಬ್ರಹ್ಮಭುವನಾತ್ ಸಹ ಬ್ರಹ್ಮಭುವನೇನ ಲೋಕಾಃ ಸರ್ವೇ ಪುನರಾವರ್ತಿನಃ ಪುನರಾವರ್ತನಸ್ವಭಾವಾಃ ಹೇ ಅರ್ಜುನ । ಮಾಮ್ ಏಕಮ್ ಉಪೇತ್ಯ ತು ಕೌಂತೇಯ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಪುನರುತ್ಪತ್ತಿಃ ವಿದ್ಯತೇ ॥ ೧೬ ॥
ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಸಹಿತಾಃ ಲೋಕಾಃ ಕಸ್ಮಾತ್ ಪುನರಾವರ್ತಿನಃ ? ಕಾಲಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ವಾತ್ । ಕಥಮ್ ? —

ಸಹಸ್ರಯುಗಪರ್ಯಂತಮಹರ್ಯದ್ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ವಿದುಃ ।
ರಾತ್ರಿಂ ಯುಗಸಹಸ್ರಾಂತಾಂ ತೇಽಹೋರಾತ್ರವಿದೋ ಜನಾಃ ॥ ೧೭ ॥

ಸಹಸ್ರಯುಗಪರ್ಯಂತಂ ಸಹಸ್ರಾಣಿ ಯುಗಾನಿ ಪರ್ಯಂತಃ ಪರ್ಯವಸಾನಂ ಯಸ್ಯ ಅಹ್ನಃ ತತ್ ಅಹಃ ಸಹಸ್ರಯುಗಪರ್ಯಂತಮ್ , ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪ್ರಜಾಪತೇಃ ವಿರಾಜಃ ವಿದುಃ, ರಾತ್ರಿಮ್ ಅಪಿ ಯುಗಸಹಸ್ರಾಂತಾಂ ಅಹಃಪರಿಮಾಣಾಮೇವ । ಕೇ ವಿದುರಿತ್ಯಾಹತೇ ಅಹೋರಾತ್ರವಿದಃ ಕಾಲಸಂಖ್ಯಾವಿದೋ ಜನಾಃ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಯತಃ ಏವಂ ಕಾಲಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾಃ ತೇ, ಅತಃ ಪುನರಾವರ್ತಿನೋ ಲೋಕಾಃ ॥ ೧೭ ॥
ಪ್ರಜಾಪತೇಃ ಅಹನಿ ಯತ್ ಭವತಿ ರಾತ್ರೌ , ತತ್ ಉಚ್ಯತೇ

ಅವ್ಯಕ್ತಾದ್ವ್ಯಕ್ತಯಃ ಸರ್ವಾಃ ಪ್ರಭವಂತ್ಯಹರಾಗಮೇ ।
ರಾತ್ರ್ಯಾಗಮೇ ಪ್ರಲೀಯಂತೇ ತತ್ರೈವಾವ್ಯಕ್ತಸಂಜ್ಞಕೇ ॥ ೧೮ ॥

ಅವ್ಯಕ್ತಾತ್ ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಪ್ರಜಾಪತೇಃ ಸ್ವಾಪಾವಸ್ಥಾ ತಸ್ಮಾತ್ ಅವ್ಯಕ್ತಾತ್ ವ್ಯಕ್ತಯಃ ವ್ಯಜ್ಯಂತ ಇತಿ ವ್ಯಕ್ತಯಃ ಸ್ಥಾವರಜಂಗಮಲಕ್ಷಣಾಃ ಸರ್ವಾಃ ಪ್ರಜಾಃ ಪ್ರಭವಂತಿ ಅಭಿವ್ಯಜ್ಯಂತೇ, ಅಹ್ನಃ ಆಗಮಃ ಅಹರಾಗಮಃ ತಸ್ಮಿನ್ ಅಹರಾಗಮೇ ಕಾಲೇ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪ್ರಬೋಧಕಾಲೇ । ತಥಾ ರಾತ್ರ್ಯಾಗಮೇ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಸ್ವಾಪಕಾಲೇ ಪ್ರಲೀಯಂತೇ ಸರ್ವಾಃ ವ್ಯಕ್ತಯಃ ತತ್ರೈವ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇ ಅವ್ಯಕ್ತಸಂಜ್ಞಕೇ ॥ ೧೮ ॥
ಅಕೃತಾಭ್ಯಾಗಮಕೃತವಿಪ್ರಣಾಶದೋಷಪರಿಹಾರಾರ್ಥಮ್ , ಬಂಧಮೋಕ್ಷಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರವೃತ್ತಿಸಾಫಲ್ಯಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್ ಅವಿದ್ಯಾದಿಕ್ಲೇಶಮೂಲಕರ್ಮಾಶಯವಶಾಚ್ಚ ಅವಶಃ ಭೂತಗ್ರಾಮಃ ಭೂತ್ವಾ ಭೂತ್ವಾ ಪ್ರಲೀಯತೇ ಇತ್ಯತಃ ಸಂಸಾರೇ ವೈರಾಗ್ಯಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಂ ಇದಮಾಹ

ಭೂತಗ್ರಾಮಃ ಏವಾಯಂ ಭೂತ್ವಾ ಭೂತ್ವಾ ಪ್ರಲೀಯತೇ ।
ರಾತ್ರ್ಯಾಗಮೇಽವಶಃ ಪಾರ್ಥ ಪ್ರಭವತ್ಯಹರಾಗಮೇ ॥ ೧೯ ॥

ಭೂತಗ್ರಾಮಃ ಭೂತಸಮುದಾಯಃ ಸ್ಥಾವರಜಂಗಮಲಕ್ಷಣಃ ಯಃ ಪೂರ್ವಸ್ಮಿನ್ ಕಲ್ಪೇ ಆಸೀತ್ ಏವ ಅಯಂ ನಾನ್ಯಃ । ಭೂತ್ವಾ ಭೂತ್ವಾ ಅಹರಾಗಮೇ, ಪ್ರಲೀಯತೇ ಪುನಃ ಪುನಃ ರಾತ್ರ್ಯಾಗಮೇ ಅಹ್ನಃ ಕ್ಷಯೇ ಅವಶಃ ಅಸ್ವತಂತ್ರ ಏವ, ಹೇ ಪಾರ್ಥ, ಪ್ರಭವತಿ ಜಾಯತೇ ಅವಶ ಏವ ಅಹರಾಗಮೇ ॥ ೧೯ ॥
ಯತ್ ಉಪನ್ಯಸ್ತಮ್ ಅಕ್ಷರಮ್ , ತಸ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯುಪಾಯೋ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ ಓಮಿತ್ಯೇಕಾಕ್ಷರಂ ಬ್ರಹ್ಮ’ (ಭ. ಗೀ. ೮ । ೧೩) ಇತ್ಯಾದಿನಾ । ಅಥ ಇದಾನೀಮ್ ಅಕ್ಷರಸ್ಯೈವ ಸ್ವರೂಪನಿರ್ದಿದಿಕ್ಷಯಾ ಇದಮ್ ಉಚ್ಯತೇ, ಅನೇನ ಯೋಗಮಾರ್ಗೇಣ ಇದಂ ಗಂತವ್ಯಮಿತಿ

ಪರಸ್ತಸ್ಮಾತ್ತು ಭಾವೋಽನ್ಯೋಽವ್ಯಕ್ತೋಽವ್ಯಕ್ತಾತ್ಸನಾತನಃ ।
ಯಃ ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು ನಶ್ಯತ್ಸು ವಿನಶ್ಯತಿ ॥ ೨೦ ॥

ಪರಃ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತಃ ಭಿನ್ನಃ ; ಕುತಃ ? ತಸ್ಮಾತ್ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾತ್ । ತು—ಶಬ್ದಃ ಅಕ್ಷರಸ್ಯ ವಿವಕ್ಷಿತಸ್ಯ ಅವ್ಯಕ್ತಾತ್ ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯವಿಶೇಷಣಾರ್ಥಃ । ಭಾವಃ ಅಕ್ಷರಾಖ್ಯಂ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ । ವ್ಯತಿರಿಕ್ತತ್ವೇ ಸತ್ಯಪಿ ಸಾಲಕ್ಷಣ್ಯಪ್ರಸಂಗೋಽಸ್ತೀತಿ ತದ್ವಿನಿವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಮ್ ಆಹಅನ್ಯಃ ಇತಿ । ಅನ್ಯಃ ವಿಲಕ್ಷಣಃ । ಅವ್ಯಕ್ತಃ ಅನಿಂದ್ರಿಯಗೋಚರಃ । ‘ಪರಸ್ತಸ್ಮಾತ್ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್ ; ಕಸ್ಮಾತ್ ಪುನಃ ಪರಃ ? ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾತ್ ಭೂತಗ್ರಾಮಬೀಜಭೂತಾತ್ ಅವಿದ್ಯಾಲಕ್ಷಣಾತ್ ಅವ್ಯಕ್ತಾತ್ । ಅನ್ಯಃ ವಿಲಕ್ಷಣಃ ಭಾವಃ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ । ಸನಾತನಃ ಚಿರಂತನಃ ಯಃ ಸಃ ಭಾವಃ ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಷು ನಶ್ಯತ್ಸು ವಿನಶ್ಯತಿ ॥ ೨೦ ॥

ಅವ್ಯಕ್ತೋಽಕ್ಷರ ಇತ್ಯುಕ್ತಸ್ತಮಾಹುಃ ಪರಮಾಂ ಗತಿಮ್ ।
ಯಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ನಿವರ್ತಂತೇ ತದ್ಧಾಮ ಪರಮಂ ಮಮ ॥ ೨೧ ॥

ಯೋಽಸೌ ಅವ್ಯಕ್ತಃ ಅಕ್ಷರಃ ಇತ್ಯುಕ್ತಃ, ತಮೇವ ಅಕ್ಷರಸಂಜ್ಞಕಮ್ ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಭಾವಮ್ ಆಹುಃ ಪರಮಾಂ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಾಂ ಗತಿಮ್ । ಯಂ ಪರಂ ಭಾವಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಗತ್ವಾ ನಿವರ್ತಂತೇ ಸಂಸಾರಾಯ, ತತ್ ಧಾಮ ಸ್ಥಾನಂ ಪರಮಂ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಂ ಮಮ, ವಿಷ್ಣೋಃ ಪರಮಂ ಪದಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨೧ ॥
ತಲ್ಲಬ್ಧೇಃ ಉಪಾಯಃ ಉಚ್ಯತೇ

ಪುರುಷಃ ಪರಃ ಪಾರ್ಥ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಲಭ್ಯಸ್ತ್ವನನ್ಯಯಾ ।
ಯಸ್ಯಾಂತಃಸ್ಥಾನಿ ಭೂತಾನಿ ಯೇನ ಸರ್ವಮಿದಂ ತತಮ್ ॥ ೨೨ ॥

ಪುರುಷಃ ಪುರಿ ಶಯನಾತ್ ಪೂರ್ಣತ್ವಾದ್ವಾ, ಪರಃ ಪಾರ್ಥ, ಪರಃ ನಿರತಿಶಯಃ, ಯಸ್ಮಾತ್ ಪುರುಷಾತ್ ಪರಂ ಕಿಂಚಿತ್ । ಸಃ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಲಭ್ಯಸ್ತು ಜ್ಞಾನಲಕ್ಷಣಯಾ ಅನನ್ಯಯಾ ಆತ್ಮವಿಷಯಯಾ । ಯಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಅಂತಃಸ್ಥಾನಿ ಮಧ್ಯಸ್ಥಾನಿ ಭೂತಾನಿ ಕಾರ್ಯಭೂತಾನಿ ; ಕಾರ್ಯಂ ಹಿ ಕಾರಣಸ್ಯ ಅಂತರ್ವರ್ತಿ ಭವತಿ । ಯೇನ ಪುರುಷೇಣ ಸರ್ವಂ ಇದಂ ಜಗತ್ ತತಂ ವ್ಯಾಪ್ತಮ್ ಆಕಾಶೇನೇವ ಘಟಾದಿ ॥ ೨೨ ॥
ಪ್ರಕೃತಾನಾಂ ಯೋಗಿನಾಂ ಪ್ರಣವಾವೇಶಿತಬ್ರಹ್ಮಬುದ್ಧೀನಾಂ ಕಾಲಾಂತರಮುಕ್ತಿಭಾಜಾಂ ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರತಿಪತ್ತಯೇ ಉತ್ತರೋ ಮಾರ್ಗೋ ವಕ್ತವ್ಯ ಇತಿಯತ್ರ ಕಾಲೇಇತ್ಯಾದಿ ವಿವಕ್ಷಿತಾರ್ಥಸಮರ್ಪಣಾರ್ಥಮ್ ಉಚ್ಯತೇ, ಆವೃತ್ತಿಮಾರ್ಗೋಪನ್ಯಾಸಃ ಇತರಮಾರ್ಗಸ್ತುತ್ಯರ್ಥಃ

ಯತ್ರ ಕಾಲೇ ತ್ವನಾವೃತ್ತಿಮಾವೃತ್ತಿಂ ಚೈವ ಯೋಗಿನಃ ।
ಪ್ರಯಾತಾ ಯಾಂತಿ ತಂ ಕಾಲಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಭರತರ್ಷಭ ॥ ೨೩ ॥

ಯತ್ರ ಕಾಲೇ ಪ್ರಯಾತಾಃ ಇತಿ ವ್ಯವಹಿತೇನ ಸಂಬಂಧಃ । ಯತ್ರ ಯಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ತು ಅನಾವೃತ್ತಿಮ್ ಅಪುನರ್ಜನ್ಮ ಆವೃತ್ತಿಂ ತದ್ವಿಪರೀತಾಂ ಚೈವ । ಯೋಗಿನಃ ಇತಿ ಯೋಗಿನಃ ಕರ್ಮಿಣಶ್ಚ ಉಚ್ಯಂತೇ, ಕರ್ಮಿಣಸ್ತು ಗುಣತಃಕರ್ಮಯೋಗೇನ ಯೋಗಿನಾಮ್’ (ಭ. ಗೀ. ೩ । ೩) ಇತಿ ವಿಶೇಷಣಾತ್ಯೋಗಿನಃ । ಯತ್ರ ಕಾಲೇ ಪ್ರಯಾತಾಃ ಮೃತಾಃ ಯೋಗಿನಃ ಅನಾವೃತ್ತಿಂ ಯಾಂತಿ, ಯತ್ರ ಕಾಲೇ ಪ್ರಯಾತಾಃ ಆವೃತ್ತಿಂ ಯಾಂತಿ, ತಂ ಕಾಲಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಭರತರ್ಷಭ ॥ ೨೩ ॥
ತಂ ಕಾಲಮಾಹ

ಅಗ್ನಿರ್ಜ್ಯೋತಿರಹಃ ಶುಕ್ಲಃ ಷಣ್ಮಾಸಾ ಉತ್ತರಾಯಣಮ್ ।
ತತ್ರ ಪ್ರಯಾತಾ ಗಚ್ಛಂತಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಬ್ರಹ್ಮವಿದೋ ಜನಾಃ ॥ ೨೪ ॥

ಅಗ್ನಿಃ ಕಾಲಾಭಿಮಾನಿನೀ ದೇವತಾ । ತಥಾ ಜ್ಯೋತಿರಪಿ ದೇವತೈವ ಕಾಲಾಭಿಮಾನಿನೀ । ಅಥವಾ, ಅಗ್ನಿಜ್ಯೋತಿಷೀ ಯಥಾಶ್ರುತೇ ಏವ ದೇವತೇ । ಭೂಯಸಾ ತು ನಿರ್ದೇಶೋಯತ್ರ ಕಾಲೇ’ ‘ತಂ ಕಾಲಮ್ಇತಿ ಆಮ್ರವಣವತ್ । ತಥಾ ಅಹಃ ದೇವತಾ ಅಹರಭಿಮಾನಿನೀ ; ಶುಕ್ಲಃ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದೇವತಾ ; ಷಣ್ಮಾಸಾ ಉತ್ತರಾಯಣಮ್ , ತತ್ರಾಪಿ ದೇವತೈವ ಮಾರ್ಗಭೂತಾ ಇತಿ ಸ್ಥಿತಃ ಅನ್ಯತ್ರ ಅಯಂ ನ್ಯಾಯಃ । ತತ್ರ ತಸ್ಮಿನ್ ಮಾರ್ಗೇ ಪ್ರಯಾತಾಃ ಮೃತಾಃ ಗಚ್ಛಂತಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಬ್ರಹ್ಮವಿದೋ ಬ್ರಹ್ಮೋಪಾಸಕಾಃ ಬ್ರಹ್ಮೋಪಾಸನಪರಾ ಜನಾಃ । ‘ಕ್ರಮೇಣಇತಿ ವಾಕ್ಯಶೇಷಃ । ಹಿ ಸದ್ಯೋಮುಕ್ತಿಭಾಜಾಂ ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶನನಿಷ್ಠಾನಾಂ ಗತಿಃ ಆಗತಿರ್ವಾ ಕ್ವಚಿತ್ ಅಸ್ತಿ, ತಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಾ ಉತ್ಕ್ರಾಮಂತಿ’ (ಬೃ. ಉ. ೪ । ೪ । ೬) ಇತಿ ಶ್ರುತೇಃ । ಬ್ರಹ್ಮಸಂಲೀನಪ್ರಾಣಾ ಏವ ತೇ ಬ್ರಹ್ಮಮಯಾ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಾ ಏವ ತೇ ॥ ೨೪ ॥

ಧೂಮೋ ರಾತ್ರಿಸ್ತಥಾ ಕೃಷ್ಣಃ ಷಣ್ಮಾಸಾ ದಕ್ಷಿಣಾಯನಮ್ ।
ತತ್ರ ಚಾಂದ್ರಮಸಂ ಜ್ಯೋತಿರ್ಯೋಗೀ ಪ್ರಾಪ್ಯ ನಿವರ್ತತೇ ॥ ೨೫ ॥

ಧೂಮೋ ರಾತ್ರಿಃ ಧೂಮಾಭಿಮಾನಿನೀ ರಾತ್ರ್ಯಭಿಮಾನಿನೀ ದೇವತಾ । ತಥಾ ಕೃಷ್ಣಃ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದೇವತಾ । ಷಣ್ಮಾಸಾ ದಕ್ಷಿಣಾಯನಮ್ ಇತಿ ಪೂರ್ವವತ್ ದೇವತೈವ । ತತ್ರ ಚಂದ್ರಮಸಿ ಭವಂ ಚಾಂದ್ರಮಸಂ ಜ್ಯೋತಿಃ ಫಲಮ್ ಇಷ್ಟಾದಿಕಾರೀ ಯೋಗೀ ಕರ್ಮೀ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಭುಕ್ತ್ವಾ ತತ್ಕ್ಷಯಾತ್ ಇಹ ಪುನಃ ನಿವರ್ತತೇ ॥ ೨೫ ॥

ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣೇ ಗತೀ ಹ್ಯೇತೇ ಜಗತಃ ಶಾಶ್ವತೇ ಮತೇ ।
ಏಕಯಾ ಯಾತ್ಯನಾವೃತ್ತಿಮನ್ಯಯಾವರ್ತತೇ ಪುನಃ ॥ ೨೬ ॥

ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣೇ ಶುಕ್ಲಾ ಕೃಷ್ಣಾ ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣೇ, ಜ್ಞಾನಪ್ರಕಾಶಕತ್ವಾತ್ ಶುಕ್ಲಾ, ತದಭಾವಾತ್ ಕೃಷ್ಣಾ ; ಏತೇ ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣೇ ಹಿ ಗತೀ ಜಗತಃ ಇತಿ ಅಧಿಕೃತಾನಾಂ ಜ್ಞಾನಕರ್ಮಣೋಃ, ಜಗತಃ ಸರ್ವಸ್ಯೈವ ಏತೇ ಗತೀ ಸಂಭವತಃ ; ಶಾಶ್ವತೇ ನಿತ್ಯೇ, ಸಂಸಾರಸ್ಯ ನಿತ್ಯತ್ವಾತ್ , ಮತೇ ಅಭಿಪ್ರೇತೇ । ತತ್ರ ಏಕಯಾ ಶುಕ್ಲಯಾ ಯಾತಿ ಅನಾವೃತ್ತಿಮ್ , ಅನ್ಯಯಾ ಇತರಯಾ ಆವರ್ತತೇ ಪುನಃ ಭೂಯಃ ॥ ೨೬ ॥

ನೈತೇ ಸೃತೀ ಪಾರ್ಥ ಜಾನನ್ಯೋಗೀ ಮುಹ್ಯತಿ ಕಶ್ಚನ ।
ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವೇಷು ಕಾಲೇಷು ಯೋಗಯುಕ್ತೋ ಭವಾರ್ಜುನ ॥ ೨೭ ॥

ಏತೇ ಯಥೋಕ್ತೇ ಸೃತೀ ಮಾರ್ಗೌ ಪಾರ್ಥ ಜಾನನ್ ಸಂಸಾರಾಯ ಏಕಾ, ಅನ್ಯಾ ಮೋಕ್ಷಾಯ ಇತಿ, ಯೋಗೀ ಮುಹ್ಯತಿ ಕಶ್ಚನ ಕಶ್ಚಿದಪಿ । ತಸ್ಮಾತ್ ಸರ್ವೇಷು ಕಾಲೇಷು ಯೋಗಯುಕ್ತಃ ಸಮಾಹಿತೋ ಭವ ಅರ್ಜುನ ॥ ೨೭ ॥
ಶೃಣು ತಸ್ಯ ಯೋಗಸ್ಯ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಮ್

ವೇದೇಷು ಯಜ್ಞೇಷು ತಪಃಸು ಚೈವ
ದಾನೇಷು ಯತ್ಪುಣ್ಯಫಲಂ ಪ್ರದಿಷ್ಟಮ್ ।
ಅತ್ಯೇತಿ ತತ್ಸರ್ವಮಿದಂ ವಿದಿತ್ವಾ
ಯೋಗೀ ಪರಂ ಸ್ಥಾನಮುಪೈತಿ ಚಾದ್ಯಮ್ ॥ ೨೮ ॥

ವೇದೇಷು ಸಮ್ಯಗಧೀತೇಷು ಯಜ್ಞೇಷು ಸಾದ್ಗುಣ್ಯೇನ ಅನುಷ್ಠಿತೇಷು ತಪಃಸು ಸುತಪ್ತೇಷು ದಾನೇಷು ಸಮ್ಯಗ್ದತ್ತೇಷು, ಏತೇಷು ಯತ್ ಪುಣ್ಯಫಲಂ ಪ್ರದಿಷ್ಟಂ ಶಾಸ್ತ್ರೇಣ, ಅತ್ಯೇತಿ ಅತೀತ್ಯ ಗಚ್ಛತಿ ತತ್ ಸರ್ವಂ ಫಲಜಾತಮ್ ; ಇದಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಸಪ್ತಪ್ರಶ್ನನಿರ್ಣಯದ್ವಾರೇಣ ಉಕ್ತಮ್ ಅರ್ಥಂ ಸಮ್ಯಕ್ ಅವಧಾರ್ಯ ಅನುಷ್ಠಾಯ ಯೋಗೀ, ಪರಮ್ ಉತ್ಕೃಷ್ಟಮ್ ಐಶ್ವರಂ ಸ್ಥಾನಮ್ ಉಪೈತಿ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ಆದ್ಯಮ್ ಆದೌ ಭವಮ್ , ಕಾರಣಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨೮ ॥
ಇತಿ ಶ್ರೀಮತ್ಪರಮಹಂಸಪರಿವ್ರಾಜಕಾಚಾರ್ಯಸ್ಯ ಶ್ರೀಗೋವಿಂದಭಗವತ್ಪೂಜ್ಯಪಾದಶಿಷ್ಯಸ್ಯ ಶ್ರೀಮಚ್ಛಂಕರಭಗವತಃ ಕೃತೌ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಭಾಷ್ಯೇ ಅಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥