ಅಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ —
ಕಿಂ ತದ್ಬ್ರಹ್ಮ ಕಿಮಧ್ಯಾತ್ಮಂ ಕಿಂ ಕರ್ಮ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ।
ಅಧಿಭೂತಂ ಚ ಕಿಂ ಪ್ರೋಕ್ತಮಧಿದೈವಂ ಕಿಮುಚ್ಯತೇ ॥ ೧ ॥
ಅಧಿಯಜ್ಞಃ ಕಥಂ ಕೋಽತ್ರ ದೇಹೇಽಸ್ಮಿನ್ಮಧುಸೂದನ ।
ಪ್ರಯಾಣಕಾಲೇ ಚ ಕಥಂ ಜ್ಞೇಯೋಽಸಿ ನಿಯತಾತ್ಮಭಿಃ ॥ ೨ ॥
ಏಷಾಂ ಪ್ರಶ್ನಾನಾಂ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ನಿರ್ಣಯಾಯ ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ —
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ —
ಅಕ್ಷರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಂ ಸ್ವಭಾವೋಽಧ್ಯಾತ್ಮಮುಚ್ಯತೇ ।
ಭೂತಭಾವೋದ್ಭವಕರೋ ವಿಸರ್ಗಃ ಕರ್ಮಸಂಜ್ಞಿತಃ ॥ ೩ ॥
ಅಕ್ಷರಂ ನ ಕ್ಷರತೀತಿ ಅಕ್ಷರಂ ಪರಮಾತ್ಮಾ,
‘ಏತಸ್ಯ ವಾ ಅಕ್ಷರಸ್ಯ ಪ್ರಶಾಸನೇ ಗಾರ್ಗಿ’ (ಬೃ. ಉ. ೩ । ೮ । ೯) ಇತಿ ಶ್ರುತೇಃ ।
ಓಂಕಾರಸ್ಯ ಚ ‘ಓಮಿತ್ಯೇಕಾಕ್ಷರಂ ಬ್ರಹ್ಮ’ (ಭ. ಗೀ. ೮ । ೧೩) ಇತಿ ಪರೇಣ ವಿಶೇಷಣಾತ್ ಅಗ್ರಹಣಮ್ ।
ಪರಮಮ್ ಇತಿ ಚ ನಿರತಿಶಯೇ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಅಕ್ಷರೇ ಉಪಪನ್ನತರಮ್ ವಿಶೇಷಣಮ್ ।
ತಸ್ಯೈವ ಪರಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪ್ರತಿದೇಹಂ ಪ್ರತ್ಯಗಾತ್ಮಭಾವಃ ಸ್ವಭಾವಃ,
ಸ್ವೋ ಭಾವಃ ಸ್ವಭಾವಃ ಅಧ್ಯಾತ್ಮಮ್ ಉಚ್ಯತೇ ।
ಆತ್ಮಾನಂ ದೇಹಮ್ ಅಧಿಕೃತ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಗಾತ್ಮತಯಾ ಪ್ರವೃತ್ತಂ ಪರಮಾರ್ಥಬ್ರಹ್ಮಾವಸಾನಂ ವಸ್ತು ಸ್ವಭಾವಃ ಅಧ್ಯಾತ್ಮಮ್ ಉಚ್ಯತೇ ಅಧ್ಯಾತ್ಮಶಬ್ದೇನ ಅಭಿಧೀಯತೇ ।
ಭೂತಭಾವೋದ್ಭವಕರಃ ಭೂತಾನಾಂ ಭಾವಃ ಭೂತಭಾವಃ ತಸ್ಯ ಉದ್ಭವಃ ಭೂತಭಾವೋದ್ಭವಃ ತಂ ಕರೋತೀತಿ ಭೂತಭಾವೋದ್ಭವಕರಃ,
ಭೂತವಸ್ತೂತ್ಪತ್ತಿಕರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ವಿಸರ್ಗಃ ವಿಸರ್ಜನಂ ದೇವತೋದ್ದೇಶೇನ ಚರುಪುರೋಡಾಶಾದೇಃ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಪರಿತ್ಯಾಗಃ ;
ಸ ಏಷ ವಿಸರ್ಗಲಕ್ಷಣೋ ಯಜ್ಞಃ ಕರ್ಮಸಂಜ್ಞಿತಃ ಕರ್ಮಶಬ್ದಿತ ಇತ್ಯೇತತ್ ।
ಏತಸ್ಮಾತ್ ಹಿ ಬೀಜಭೂತಾತ್ ವೃಷ್ಟ್ಯಾದಿಕ್ರಮೇಣ ಸ್ಥಾವರಜಂಗಮಾನಿ ಭೂತಾನಿ ಉದ್ಭವಂತಿ ॥ ೩ ॥
ಅಧಿಭೂತಂ ಕ್ಷರೋ ಭಾವಃ ಪುರುಷಶ್ಚಾಧಿದೈವತಮ್ ।
ಅಧಿಯಜ್ಞೋಽಹಮೇವಾತ್ರ ದೇಹೇ ದೇಹಭೃತಾಂ ವರ ॥ ೪ ॥
ಅಧಿಭೂತಂ ಪ್ರಾಣಿಜಾತಮ್ ಅಧಿಕೃತ್ಯ ಭವತೀತಿ । ಕೋಽಸೌ ? ಕ್ಷರಃ ಕ್ಷರತೀತಿ ಕ್ಷರಃ ವಿನಾಶೀ, ಭಾವಃ ಯತ್ಕಿಂಚಿತ್ ಜನಿಮತ್ ವಸ್ತು ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಪುರುಷಃ ಪೂರ್ಣಮ್ ಅನೇನ ಸರ್ವಮಿತಿ, ಪುರಿ ಶಯನಾತ್ ವಾ, ಪುರುಷಃ ಆದಿತ್ಯಾಂತರ್ಗತೋ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಃ, ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಕರಣಾನಾಮ್ ಅನುಗ್ರಾಹಕಃ, ಸಃ ಅಧಿದೈವತಮ್ । ಅಧಿಯಜ್ಞಃ ಸರ್ವಯಜ್ಞಾಭಿಮಾನಿನೀ ವಿಷ್ಣ್ವಾಖ್ಯಾ ದೇವತಾ, ‘ಯಜ್ಞೋ ವೈ ವಿಷ್ಣುಃ’ (ತೈ. ಸಂ. ೧ । ೭ । ೪) ಇತಿ ಶ್ರುತೇಃ । ಸ ಹಿ ವಿಷ್ಣುಃ ಅಹಮೇವ ; ಅತ್ರ ಅಸ್ಮಿನ್ ದೇಹೇ ಯೋ ಯಜ್ಞಃ ತಸ್ಯ ಅಹಮ್ ಅಧಿಯಜ್ಞಃ ; ಯಜ್ಞೋ ಹಿ ದೇಹನಿರ್ವರ್ತ್ಯತ್ವೇನ ದೇಹಸಮವಾಯೀ ಇತಿ ದೇಹಾಧಿಕರಣೋ ಭವತಿ, ದೇಹಭೃತಾಂ ವರ ॥ ೪ ॥
ಅಂತಕಾಲೇ ಚ ಮಾಮೇವ ಸ್ಮರನ್ಮುಕ್ತ್ವಾ ಕಲೇಬರಮ್ ।
ಯಃ ಪ್ರಯಾತಿ ಸ ಮದ್ಭಾವಂ ಯಾತಿ ನಾಸ್ತ್ಯತ್ರ ಸಂಶಯಃ ॥ ೫ ॥
ಅಂತಕಾಲೇ ಮರಣಕಾಲೇ ಚ ಮಾಮೇವ ಪರಮೇಶ್ವರಂ ವಿಷ್ಣುಂ ಸ್ಮರನ್ ಮುಕ್ತ್ವಾ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಕಲೇಬರಂ ಶರೀರಂ ಯಃ ಪ್ರಯಾತಿ ಗಚ್ಛತಿ, ಸಃ ಮದ್ಭಾವಂ ವೈಷ್ಣವಂ ತತ್ತ್ವಂ ಯಾತಿ । ನಾಸ್ತಿ ನ ವಿದ್ಯತೇ ಅತ್ರ ಅಸ್ಮಿನ್ ಅರ್ಥೇ ಸಂಶಯಃ — ಯಾತಿ ವಾ ನ ವಾ ಇತಿ ॥ ೫ ॥
ನ ಮದ್ವಿಷಯ ಏವ ಅಯಂ ನಿಯಮಃ । ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? —
ಯಂ ಯಂ ವಾಪಿ ಸ್ಮರನ್ಭಾವಂ ತ್ಯಜತ್ಯಂತೇ ಕಲೇಬರಮ್ ।
ತಂ ತಮೇವೈತಿ ಕೌಂತೇಯ ಸದಾ ತದ್ಭಾವಭಾವಿತಃ ॥ ೬ ॥
ಯಂ ಯಂ ವಾಪಿ ಯಂ ಯಂ ಭಾವಂ ದೇವತಾವಿಶೇಷಂ ಸ್ಮರನ್ ಚಿಂತಯನ್ ತ್ಯಜತಿ ಪರಿತ್ಯಜತಿ ಅಂತೇ ಅಂತಕಾಲೇ ಪ್ರಾಣವಿಯೋಗಕಾಲೇ ಕಲೇಬರಂ ಶರೀರಂ ತಂ ತಮೇವ ಸ್ಮೃತಂ ಭಾವಮೇವ ಏತಿ ನಾನ್ಯಂ ಕೌಂತೇಯ, ಸದಾ ಸರ್ವದಾ ತದ್ಭಾವಭಾವಿತಃ ತಸ್ಮಿನ್ ಭಾವಃ ತದ್ಭಾವಃ ಸ ಭಾವಿತಃ ಸ್ಮರ್ಯಮಾಣತಯಾ ಅಭ್ಯಸ್ತಃ ಯೇನ ಸಃ ತದ್ಭಾವಭಾವಿತಃ ಸನ್ ॥ ೬ ॥
ಯಸ್ಮಾತ್ ಏವಮ್ ಅಂತ್ಯಾ ಭಾವನಾ ದೇಹಾಂತರಪ್ರಾಪ್ತೌ ಕಾರಣಮ್ —
ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವೇಷು ಕಾಲೇಷು ಮಾಮನುಸ್ಮರ ಯುಧ್ಯ ಚ ।
ಮಯ್ಯರ್ಪಿತಮನೋಬುದ್ಧಿರ್ಮಾಮೇವೈಷ್ಯಸ್ಯಸಂಶಯಃ ॥ ೭ ॥
ತಸ್ಮಾತ್ ಸರ್ವೇಷು ಕಾಲೇಷು ಮಾಮ್ ಅನುಸ್ಮರ ಯಥಾಶಾಸ್ತ್ರಮ್ । ಯುಧ್ಯ ಚ ಯುದ್ಧಂ ಚ ಸ್ವಧರ್ಮಂ ಕುರು । ಮಯಿ ವಾಸುದೇವೇ ಅರ್ಪಿತೇ ಮನೋಬುದ್ಧೀ ಯಸ್ಯ ತವ ಸ ತ್ವಂ ಮಯಿ ಅರ್ಪಿತಮನೋಬುದ್ಧಿಃ ಸನ್ ಮಾಮೇವ ಯಥಾಸ್ಮೃತಮ್ ಏಷ್ಯಸಿ ಆಗಮಿಷ್ಯಸಿ ; ಅಸಂಶಯಃ ನ ಸಂಶಯಃ ಅತ್ರ ವಿದ್ಯತೇ ॥ ೭ ॥
ಕಿಂಚ—
ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗಯುಕ್ತೇನ ಚೇತಸಾ ನಾನ್ಯಗಾಮಿನಾ ।
ಪರಮಂ ಪುರುಷಂ ದಿವ್ಯಂ ಯಾತಿ ಪಾರ್ಥಾನುಚಿಂತಯನ್ ॥ ೮ ॥
ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗಯುಕ್ತೇನ ಮಯಿ ಚಿತ್ತಸಮರ್ಪಣವಿಷಯಭೂತೇ ಏಕಸ್ಮಿನ್ ತುಲ್ಯಪ್ರತ್ಯಯಾವೃತ್ತಿಲಕ್ಷಣಃ ವಿಲಕ್ಷಣಪ್ರತ್ಯಯಾನಂತರಿತಃ ಅಭ್ಯಾಸಃ ಸ ಚಾಭ್ಯಾಸೋ ಯೋಗಃ ತೇನ ಯುಕ್ತಂ ತತ್ರೈವ ವ್ಯಾಪೃತಂ ಯೋಗಿನಃ ಚೇತಃ ತೇನ, ಚೇತಸಾ ನಾನ್ಯಗಾಮಿನಾ ನ ಅನ್ಯತ್ರ ವಿಷಯಾಂತರೇ ಗಂತುಂ ಶೀಲಮ್ ಅಸ್ಯೇತಿ ನಾನ್ಯಗಾಮಿ ತೇನ ನಾನ್ಯಗಾಮಿನಾ, ಪರಮಂ ನಿರತಿಶಯಂ ಪುರುಷಂ ದಿವ್ಯಂ ದಿವಿ ಸೂರ್ಯಮಂಡಲೇ ಭವಂ ಯಾತಿ ಗಚ್ಛತಿ ಹೇ ಪಾರ್ಥ ಅನುಚಿಂತಯನ್ ಶಾಸ್ತ್ರಾಚಾರ್ಯೋಪದೇಶಮ್ ಅನುಧ್ಯಾಯನ್ ಇತ್ಯೇತತ್ ॥ ೮ ॥
ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಂ ಚ ಪುರುಷಂ ಯಾತಿ ಇತಿ ಉಚ್ಯತೇ —
ಕವಿಂ ಪುರಾಣಮನುಶಾಸಿತಾರಮಣೋರಣೀಯಾಂಸಮನುಸ್ಮರೇದ್ಯಃ ।
ಸರ್ವಸ್ಯ ಧಾತಾರಮಚಿಂತ್ಯರೂಪಮಾದಿತ್ಯವರ್ಣಂ ತಮಸಃ ಪರಸ್ತಾತ್ ॥ ೯ ॥
ಕವಿಂ ಕ್ರಾಂತದರ್ಶಿನಂ ಸರ್ವಜ್ಞಂ ಪುರಾಣಂ ಚಿರಂತನಮ್ ಅನುಶಾಸಿತಾರಂ ಸರ್ವಸ್ಯ ಜಗತಃ ಪ್ರಶಾಸಿತಾರಮ್ ಅಣೋಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾದಪಿ ಅಣೀಯಾಂಸಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮತರಮ್ ಅನುಸ್ಮರೇತ್ ಅನುಚಿಂತಯೇತ್ ಯಃ ಕಶ್ಚಿತ್ , ಸರ್ವಸ್ಯ ಕರ್ಮಫಲಜಾತಸ್ಯ ಧಾತಾರಂ ವಿಧಾತಾರಂ ವಿಚಿತ್ರತಯಾ ಪ್ರಾಣಿಭ್ಯೋ ವಿಭಕ್ತಾರಮ್ , ಅಚಿಂತ್ಯರೂಪಂ ನ ಅಸ್ಯ ರೂಪಂ ನಿಯತಂ ವಿದ್ಯಮಾನಮಪಿ ಕೇನಚಿತ್ ಚಿಂತಯಿತುಂ ಶಕ್ಯತೇ ಇತಿ ಅಚಿಂತ್ಯರೂಪಃ ತಮ್ , ಆದಿತ್ಯವರ್ಣಮ್ ಆದಿತ್ಯಸ್ಯೇವ ನಿತ್ಯಚೈತನ್ಯಪ್ರಕಾಶೋ ವರ್ಣೋ ಯಸ್ಯ ತಮ್ ಆದಿತ್ಯವರ್ಣಮ್ , ತಮಸಃ ಪರಸ್ತಾತ್ ಅಜ್ಞಾನಲಕ್ಷಣಾತ್ ಮೋಹಾಂಧಕಾರಾತ್ ಪರಂ ತಮ್ ಅನುಚಿಂತಯನ್ ಯಾತಿ ಇತಿ ಪೂರ್ವೇಣ ಸಂಬಂಧಃ ॥ ೯ ॥
ಕಿಂಚ —
ಪ್ರಯಾಣಕಾಲೇ ಮನಸಾಚಲೇನ
ಭಕ್ತ್ಯಾ ಯುಕ್ತೋ ಯೋಗಬಲೇನ ಚೈವ ।
ಭ್ರುವೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಪ್ರಾಣಮಾವೇಶ್ಯ ಸಮ್ಯ
ಕ್ಸ ತಂ ಪರಂ ಪುರುಷಮುಪೈತಿ ದಿವ್ಯಮ್ ॥ ೧೦ ॥
ಪ್ರಯಾಣಕಾಲೇ ಮರಣಕಾಲೇ ಮನಸಾ ಅಚಲೇನ ಚಲನವರ್ಜಿತೇನ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಯುಕ್ತಃ ಭಜನಂ ಭಕ್ತಿಃ ತಯಾ ಯುಕ್ತಃ ಯೋಗಬಲೇನ ಚೈವ ಯೋಗಸ್ಯ ಬಲಂ ಯೋಗಬಲಂ ಸಮಾಧಿಜಸಂಸ್ಕಾರಪ್ರಚಯಜನಿತಚಿತ್ತಸ್ಥೈರ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ಯೋಗಬಲಂ ತೇನ ಚ ಯುಕ್ತಃ ಇತ್ಯರ್ಥಃ,
ಪೂರ್ವಂ ಹೃದಯಪುಂಡರೀಕೇ ವಶೀಕೃತ್ಯ ಚಿತ್ತಂ ತತಃ ಊರ್ಧ್ವಗಾಮಿನ್ಯಾ ನಾಡ್ಯಾ ಭೂಮಿಜಯಕ್ರಮೇಣ ಭ್ರುವೋಃ ಮಧ್ಯೇ ಪ್ರಾಣಮ್ ಆವೇಶ್ಯ ಸ್ಥಾಪಯಿತ್ವಾ ಸಮ್ಯಕ್ ಅಪ್ರಮತ್ತಃ ಸನ್ ,
ಸಃ ಏವಂ ವಿದ್ವಾನ್ ಯೋಗೀ ‘ಕವಿಂ ಪುರಾಣಮ್’ (ಭ. ಗೀ. ೮ । ೯) ಇತ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣಂ ತಂ ಪರಂ ಪರತರಂ ಪುರುಷಮ್ ಉಪೈತಿ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ದಿವ್ಯಂ ದ್ಯೋತನಾತ್ಮಕಮ್ ॥ ೧೦ ॥
ಪುನರಪಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇನ ಉಪಾಯೇನ ಪ್ರತಿಪಿತ್ಸಿತಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ವೇದವಿದ್ವದನಾದಿವಿಶೇಷಣವಿಶೇಷ್ಯಸ್ಯ ಅಭಿಧಾನಂ ಕರೋತಿ ಭಗವಾನ್ —
ಯದಕ್ಷರಂ ವೇದವಿದೋ ವದಂತಿ
ವಿಶಂತಿ ಯದ್ಯತಯೋ ವೀತರಾಗಾಃ ।
ಯದಿಚ್ಛಂತೋ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಂ ಚರಂತಿ
ತತ್ತೇ ಪದಂ ಸಂಗ್ರಹೇಣ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯೇ ॥ ೧೧ ॥
ಯತ್ ಅಕ್ಷರಂ ನ ಕ್ಷರತೀತಿ ಅಕ್ಷರಮ್ ಅವಿನಾಶಿ ವೇದವಿದಃ ವೇದಾರ್ಥಜ್ಞಾಃ ವದಂತಿ,
‘ತದ್ವಾ ಏತದಕ್ಷರಂ ಗಾರ್ಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಅಭಿವದಂತಿ’ (ಬೃ. ಉ. ೩ । ೮ । ೮) ಇತಿ ಶ್ರುತೇಃ,
ಸರ್ವವಿಶೇಷನಿವರ್ತಕತ್ವೇನ ಅಭಿವದಂತಿ ‘
ಅಸ್ಥೂಲಮನಣು’
ಇತ್ಯಾದಿ ।
ಕಿಂಚ —
ವಿಶಂತಿ ಪ್ರವಿಶಂತಿ ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶನಪ್ರಾಪ್ತೌ ಸತ್ಯಾಂ ಯತ್ ಯತಯಃ ಯತನಶೀಲಾಃ ಸಂನ್ಯಾಸಿನಃ ವೀತರಾಗಾಃ ವೀತಃ ವಿಗತಃ ರಾಗಃ ಯೇಭ್ಯಃ ತೇ ವೀತರಾಗಾಃ ।
ಯಚ್ಚ ಅಕ್ಷರಮಿಚ್ಛಂತಃ —
ಜ್ಞಾತುಮ್ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಶೇಷಃ —
ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಂ ಗುರೌ ಚರಂತಿ ಆಚರಂತಿ,
ತತ್ ತೇ ಪದಂ ತತ್ ಅಕ್ಷರಾಖ್ಯಂ ಪದಂ ಪದನೀಯಂ ತೇ ತವ ಸಂಗ್ರಹೇಣ ಸಂಗ್ರಹಃ ಸಂಕ್ಷೇಪಃ ತೇನ ಸಂಕ್ಷೇಪೇಣ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯೇ ಕಥಯಿಷ್ಯಾಮಿ ॥ ೧೧ ॥
ಸರ್ವದ್ವಾರಾಣಿ ಸಂಯಮ್ಯ ಮನೋ ಹೃದಿ ನಿರುಧ್ಯ ಚ ।
ಮೂರ್ಧ್ನ್ಯಾಧಾಯಾತ್ಮನಃ ಪ್ರಾಣಮಾಸ್ಥಿತೋ ಯೋಗಧಾರಣಾಮ್ ॥ ೧೨ ॥
ಸರ್ವದ್ವಾರಾಣಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಚ ತಾನಿ ದ್ವಾರಾಣಿ ಚ ಸರ್ವದ್ವಾರಾಣಿ ಉಪಲಬ್ಧೌ, ತಾನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಸಂಯಮ್ಯ ಸಂಯಮನಂ ಕೃತ್ವಾ ಮನಃ ಹೃದಿ ಹೃದಯಪುಂಡರೀಕೇ ನಿರುಧ್ಯ ನಿರೋಧಂ ಕೃತ್ವಾ ನಿಷ್ಪ್ರಚಾರಮಾಪಾದ್ಯ, ತತ್ರ ವಶೀಕೃತೇನ ಮನಸಾ ಹೃದಯಾತ್ ಊರ್ಧ್ವಗಾಮಿನ್ಯಾ ನಾಡ್ಯಾ ಊರ್ಧ್ವಮಾರುಹ್ಯ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಆಧಾಯ ಆತ್ಮನಃ ಪ್ರಾಣಮ್ ಆಸ್ಥಿತಃ ಪ್ರವೃತ್ತಃ ಯೋಗಧಾರಣಾಂ ಧಾರಯಿತುಮ್ ॥ ೧೨ ॥
ತತ್ರೈವ ಚ ಧಾರಯನ್ —
ಓಮಿತ್ಯೇಕಾಕ್ಷರಂ ಬ್ರಹ್ಮ
ವ್ಯಾಹರನ್ಮಾಮನುಸ್ಮರನ್ ।
ಯಃ ಪ್ರಯಾತಿ ತ್ಯಜಂದೇಹಂ
ಸ ಯಾತಿ ಪರಮಾಂ ಗತಿಮ್ ॥ ೧೩ ॥
ಓಮಿತಿ ಏಕಾಕ್ಷರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಅಭಿಧಾನಭೂತಮ್ ಓಂಕಾರಂ ವ್ಯಾಹರನ್ ಉಚ್ಚಾರಯನ್ , ತದರ್ಥಭೂತಂ ಮಾಮ್ ಈಶ್ವರಮ್ ಅನುಸ್ಮರನ್ ಅನುಚಿಂತಯನ್ ಯಃ ಪ್ರಯಾತಿ ಮ್ರಿಯತೇ, ಸಃ ತ್ಯಜನ್ ಪರಿತ್ಯಜನ್ ದೇಹಂ ಶರೀರಮ್ — ‘ತ್ಯಜನ್ ದೇಹಮ್’ ಇತಿ ಪ್ರಯಾಣವಿಶೇಷಣಾರ್ಥಮ್ ದೇಹತ್ಯಾಗೇನ ಪ್ರಯಾಣಮ್ ಆತ್ಮನಃ, ನ ಸ್ವರೂಪನಾಶೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ — ಸಃ ಏವಂ ಯಾತಿ ಗಚ್ಛತಿ ಪರಮಾಂ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಾಂ ಗತಿಮ್ ॥ ೧೩ ॥
ಕಿಂಚ —
ಅನನ್ಯಚೇತಾಃ ಸತತಂ ಯೋ ಮಾಂ ಸ್ಮರತಿ ನಿತ್ಯಶಃ ।
ತಸ್ಯಾಹಂ ಸುಲಭಃ ಪಾರ್ಥ ನಿತ್ಯಯುಕ್ತಸ್ಯ ಯೋಗಿನಃ ॥ ೧೪ ॥
ಅನನ್ಯಚೇತಾಃ ನ ಅನ್ಯವಿಷಯೇ ಚೇತಃ ಯಸ್ಯ ಸೋಽಯಮ್ ಅನನ್ಯಚೇತಾಃ, ಯೋಗೀ ಸತತಂ ಸರ್ವದಾ ಯಃ ಮಾಂ ಪರಮೇಶ್ವರಂ ಸ್ಮರತಿ ನಿತ್ಯಶಃ । ಸತತಮ್ ಇತಿ ನೈರಂತರ್ಯಮ್ ಉಚ್ಯತೇ, ನಿತ್ಯಶಃ ಇತಿ ದೀರ್ಘಕಾಲತ್ವಮ್ ಉಚ್ಯತೇ । ನ ಷಣ್ಮಾಸಂ ಸಂವತ್ಸರಂ ವಾ ; ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ಯಾವಜ್ಜೀವಂ ನೈರಂತರ್ಯೇಣ ಯಃ ಮಾಂ ಸ್ಮರತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ತಸ್ಯ ಯೋಗಿನಃ ಅಹಂ ಸುಲಭಃ ಸುಖೇನ ಲಭ್ಯಃ ಹೇ ಪಾರ್ಥ, ನಿತ್ಯಯುಕ್ತಸ್ಯ ಸದಾ ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತಸ್ಯ ಯೋಗಿನಃ । ಯತಃ ಏವಮ್ , ಅತಃ ಅನನ್ಯಚೇತಾಃ ಸನ್ ಮಯಿ ಸದಾ ಸಮಾಹಿತಃ ಭವೇತ್ ॥ ೧೪ ॥
ತವ ಸೌಲಭ್ಯೇನ ಕಿಂ ಸ್ಯಾತ್ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ; ಶೃಣು ತತ್ ಮಮ ಸೌಲಭ್ಯೇನ ಯತ್ ಭವತಿ —
ಮಾಮುಪೇತ್ಯ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ದುಃಖಾಲಯಮಶಾಶ್ವತಮ್ ।
ನಾಪ್ನುವಂತಿ ಮಹಾತ್ಮಾನಃ ಸಂಸಿದ್ಧಿಂ ಪರಮಾಂ ಗತಾಃ ॥ ೧೫ ॥
ಮಾಮ್ ಉಪೇತ್ಯ ಮಾಮ್ ಈಶ್ವರಮ್ ಉಪೇತ್ಯ ಮದ್ಭಾವಮಾಪದ್ಯ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಪುನರುತ್ಪತ್ತಿಂ ನಾಪ್ನುವಂತಿ ನ ಪ್ರಾಪ್ನುವಂತಿ । ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಂ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ನ ಪ್ರಾಪ್ನುವಂತಿ ಇತಿ, ತದ್ವಿಶೇಷಣಮಾಹ — ದುಃಖಾಲಯಂ ದುಃಖಾನಾಮ್ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಾದೀನಾಂ ಆಲಯಮ್ ಆಶ್ರಯಮ್ ಆಲೀಯಂತೇ ಯಸ್ಮಿನ್ ದುಃಖಾನಿ ಇತಿ ದುಃಖಾಲಯಂ ಜನ್ಮ । ನ ಕೇವಲಂ ದುಃಖಾಲಯಮ್ , ಅಶಾಶ್ವತಮ್ ಅನವಸ್ಥಿತಸ್ವರೂಪಂ ಚ । ನಾಪ್ನುವಂತಿ ಈದೃಶಂ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಮಹಾತ್ಮಾನಃ ಯತಯಃ ಸಂಸಿದ್ಧಿಂ ಮೋಕ್ಷಾಖ್ಯಾಂ ಪರಮಾಂ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಾಂ ಗತಾಃ ಪ್ರಾಪ್ತಾಃ । ಯೇ ಪುನಃ ಮಾಂ ನ ಪ್ರಾಪ್ನುವಂತಿ ತೇ ಪುನಃ ಆವರ್ತಂತೇ ॥ ೧೫ ॥
ಕಿಂ ಪುನಃ ತ್ವತ್ತಃ ಅನ್ಯತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಾಃ ಪುನರಾವರ್ತಂತೇ ಇತಿ, ಉಚ್ಯತೇ —
ಆ ಬ್ರಹ್ಮಭುವನಾಲ್ಲೋಕಾಃ ಪುನರಾವರ್ತಿನೋಽರ್ಜುನ ।
ಮಾಮುಪೇತ್ಯ ತು ಕೌಂತೇಯ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ನ ವಿದ್ಯತೇ ॥ ೧೬ ॥
ಆ ಬ್ರಹ್ಮಭುವನಾತ್ ಭವಂತಿ ಅಸ್ಮಿನ್ ಭೂತಾನಿ ಇತಿ ಭುವನಮ್ , ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಭುವನಂ ಬ್ರಹ್ಮಭುವನಮ್ , ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ಆ ಬ್ರಹ್ಮಭುವನಾತ್ ಸಹ ಬ್ರಹ್ಮಭುವನೇನ ಲೋಕಾಃ ಸರ್ವೇ ಪುನರಾವರ್ತಿನಃ ಪುನರಾವರ್ತನಸ್ವಭಾವಾಃ ಹೇ ಅರ್ಜುನ । ಮಾಮ್ ಏಕಮ್ ಉಪೇತ್ಯ ತು ಕೌಂತೇಯ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಪುನರುತ್ಪತ್ತಿಃ ನ ವಿದ್ಯತೇ ॥ ೧೬ ॥
ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಸಹಿತಾಃ ಲೋಕಾಃ ಕಸ್ಮಾತ್ ಪುನರಾವರ್ತಿನಃ ? ಕಾಲಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ವಾತ್ । ಕಥಮ್ ? —
ಸಹಸ್ರಯುಗಪರ್ಯಂತಮಹರ್ಯದ್ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ವಿದುಃ ।
ರಾತ್ರಿಂ ಯುಗಸಹಸ್ರಾಂತಾಂ ತೇಽಹೋರಾತ್ರವಿದೋ ಜನಾಃ ॥ ೧೭ ॥
ಸಹಸ್ರಯುಗಪರ್ಯಂತಂ ಸಹಸ್ರಾಣಿ ಯುಗಾನಿ ಪರ್ಯಂತಃ ಪರ್ಯವಸಾನಂ ಯಸ್ಯ ಅಹ್ನಃ ತತ್ ಅಹಃ ಸಹಸ್ರಯುಗಪರ್ಯಂತಮ್ , ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪ್ರಜಾಪತೇಃ ವಿರಾಜಃ ವಿದುಃ, ರಾತ್ರಿಮ್ ಅಪಿ ಯುಗಸಹಸ್ರಾಂತಾಂ ಅಹಃಪರಿಮಾಣಾಮೇವ । ಕೇ ವಿದುರಿತ್ಯಾಹ — ತೇ ಅಹೋರಾತ್ರವಿದಃ ಕಾಲಸಂಖ್ಯಾವಿದೋ ಜನಾಃ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಯತಃ ಏವಂ ಕಾಲಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾಃ ತೇ, ಅತಃ ಪುನರಾವರ್ತಿನೋ ಲೋಕಾಃ ॥ ೧೭ ॥
ಪ್ರಜಾಪತೇಃ ಅಹನಿ ಯತ್ ಭವತಿ ರಾತ್ರೌ ಚ, ತತ್ ಉಚ್ಯತೇ —
ಅವ್ಯಕ್ತಾದ್ವ್ಯಕ್ತಯಃ ಸರ್ವಾಃ ಪ್ರಭವಂತ್ಯಹರಾಗಮೇ ।
ರಾತ್ರ್ಯಾಗಮೇ ಪ್ರಲೀಯಂತೇ ತತ್ರೈವಾವ್ಯಕ್ತಸಂಜ್ಞಕೇ ॥ ೧೮ ॥
ಅವ್ಯಕ್ತಾತ್ ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಪ್ರಜಾಪತೇಃ ಸ್ವಾಪಾವಸ್ಥಾ ತಸ್ಮಾತ್ ಅವ್ಯಕ್ತಾತ್ ವ್ಯಕ್ತಯಃ ವ್ಯಜ್ಯಂತ ಇತಿ ವ್ಯಕ್ತಯಃ ಸ್ಥಾವರಜಂಗಮಲಕ್ಷಣಾಃ ಸರ್ವಾಃ ಪ್ರಜಾಃ ಪ್ರಭವಂತಿ ಅಭಿವ್ಯಜ್ಯಂತೇ, ಅಹ್ನಃ ಆಗಮಃ ಅಹರಾಗಮಃ ತಸ್ಮಿನ್ ಅಹರಾಗಮೇ ಕಾಲೇ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪ್ರಬೋಧಕಾಲೇ । ತಥಾ ರಾತ್ರ್ಯಾಗಮೇ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಸ್ವಾಪಕಾಲೇ ಪ್ರಲೀಯಂತೇ ಸರ್ವಾಃ ವ್ಯಕ್ತಯಃ ತತ್ರೈವ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇ ಅವ್ಯಕ್ತಸಂಜ್ಞಕೇ ॥ ೧೮ ॥
ಅಕೃತಾಭ್ಯಾಗಮಕೃತವಿಪ್ರಣಾಶದೋಷಪರಿಹಾರಾರ್ಥಮ್ , ಬಂಧಮೋಕ್ಷಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರವೃತ್ತಿಸಾಫಲ್ಯಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್ ಅವಿದ್ಯಾದಿಕ್ಲೇಶಮೂಲಕರ್ಮಾಶಯವಶಾಚ್ಚ ಅವಶಃ ಭೂತಗ್ರಾಮಃ ಭೂತ್ವಾ ಭೂತ್ವಾ ಪ್ರಲೀಯತೇ ಇತ್ಯತಃ ಸಂಸಾರೇ ವೈರಾಗ್ಯಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಂ ಚ ಇದಮಾಹ —
ಭೂತಗ್ರಾಮಃ ಸ ಏವಾಯಂ ಭೂತ್ವಾ ಭೂತ್ವಾ ಪ್ರಲೀಯತೇ ।
ರಾತ್ರ್ಯಾಗಮೇಽವಶಃ ಪಾರ್ಥ ಪ್ರಭವತ್ಯಹರಾಗಮೇ ॥ ೧೯ ॥
ಭೂತಗ್ರಾಮಃ ಭೂತಸಮುದಾಯಃ ಸ್ಥಾವರಜಂಗಮಲಕ್ಷಣಃ ಯಃ ಪೂರ್ವಸ್ಮಿನ್ ಕಲ್ಪೇ ಆಸೀತ್ ಸ ಏವ ಅಯಂ ನಾನ್ಯಃ । ಭೂತ್ವಾ ಭೂತ್ವಾ ಅಹರಾಗಮೇ, ಪ್ರಲೀಯತೇ ಪುನಃ ಪುನಃ ರಾತ್ರ್ಯಾಗಮೇ ಅಹ್ನಃ ಕ್ಷಯೇ ಅವಶಃ ಅಸ್ವತಂತ್ರ ಏವ, ಹೇ ಪಾರ್ಥ, ಪ್ರಭವತಿ ಜಾಯತೇ ಅವಶ ಏವ ಅಹರಾಗಮೇ ॥ ೧೯ ॥
ಯತ್ ಉಪನ್ಯಸ್ತಮ್ ಅಕ್ಷರಮ್ ,
ತಸ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯುಪಾಯೋ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ ‘ಓಮಿತ್ಯೇಕಾಕ್ಷರಂ ಬ್ರಹ್ಮ’ (ಭ. ಗೀ. ೮ । ೧೩) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಅಥ ಇದಾನೀಮ್ ಅಕ್ಷರಸ್ಯೈವ ಸ್ವರೂಪನಿರ್ದಿದಿಕ್ಷಯಾ ಇದಮ್ ಉಚ್ಯತೇ,
ಅನೇನ ಯೋಗಮಾರ್ಗೇಣ ಇದಂ ಗಂತವ್ಯಮಿತಿ —
ಪರಸ್ತಸ್ಮಾತ್ತು ಭಾವೋಽನ್ಯೋಽವ್ಯಕ್ತೋಽವ್ಯಕ್ತಾತ್ಸನಾತನಃ ।
ಯಃ ಸ ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು ನಶ್ಯತ್ಸು ನ ವಿನಶ್ಯತಿ ॥ ೨೦ ॥
ಪರಃ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತಃ ಭಿನ್ನಃ ; ಕುತಃ ? ತಸ್ಮಾತ್ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾತ್ । ತು—ಶಬ್ದಃ ಅಕ್ಷರಸ್ಯ ವಿವಕ್ಷಿತಸ್ಯ ಅವ್ಯಕ್ತಾತ್ ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯವಿಶೇಷಣಾರ್ಥಃ । ಭಾವಃ ಅಕ್ಷರಾಖ್ಯಂ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ । ವ್ಯತಿರಿಕ್ತತ್ವೇ ಸತ್ಯಪಿ ಸಾಲಕ್ಷಣ್ಯಪ್ರಸಂಗೋಽಸ್ತೀತಿ ತದ್ವಿನಿವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಮ್ ಆಹ — ಅನ್ಯಃ ಇತಿ । ಅನ್ಯಃ ವಿಲಕ್ಷಣಃ । ಸ ಚ ಅವ್ಯಕ್ತಃ ಅನಿಂದ್ರಿಯಗೋಚರಃ । ‘ಪರಸ್ತಸ್ಮಾತ್’ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್ ; ಕಸ್ಮಾತ್ ಪುನಃ ಪರಃ ? ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾತ್ ಭೂತಗ್ರಾಮಬೀಜಭೂತಾತ್ ಅವಿದ್ಯಾಲಕ್ಷಣಾತ್ ಅವ್ಯಕ್ತಾತ್ । ಅನ್ಯಃ ವಿಲಕ್ಷಣಃ ಭಾವಃ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ । ಸನಾತನಃ ಚಿರಂತನಃ ಯಃ ಸಃ ಭಾವಃ ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಷು ನಶ್ಯತ್ಸು ನ ವಿನಶ್ಯತಿ ॥ ೨೦ ॥
ಅವ್ಯಕ್ತೋಽಕ್ಷರ ಇತ್ಯುಕ್ತಸ್ತಮಾಹುಃ ಪರಮಾಂ ಗತಿಮ್ ।
ಯಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ನ ನಿವರ್ತಂತೇ ತದ್ಧಾಮ ಪರಮಂ ಮಮ ॥ ೨೧ ॥
ಯೋಽಸೌ ಅವ್ಯಕ್ತಃ ಅಕ್ಷರಃ ಇತ್ಯುಕ್ತಃ, ತಮೇವ ಅಕ್ಷರಸಂಜ್ಞಕಮ್ ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಭಾವಮ್ ಆಹುಃ ಪರಮಾಂ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಾಂ ಗತಿಮ್ । ಯಂ ಪರಂ ಭಾವಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಗತ್ವಾ ನ ನಿವರ್ತಂತೇ ಸಂಸಾರಾಯ, ತತ್ ಧಾಮ ಸ್ಥಾನಂ ಪರಮಂ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಂ ಮಮ, ವಿಷ್ಣೋಃ ಪರಮಂ ಪದಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨೧ ॥
ತಲ್ಲಬ್ಧೇಃ ಉಪಾಯಃ ಉಚ್ಯತೇ —
ಪುರುಷಃ ಸ ಪರಃ ಪಾರ್ಥ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಲಭ್ಯಸ್ತ್ವನನ್ಯಯಾ ।
ಯಸ್ಯಾಂತಃಸ್ಥಾನಿ ಭೂತಾನಿ ಯೇನ ಸರ್ವಮಿದಂ ತತಮ್ ॥ ೨೨ ॥
ಪುರುಷಃ ಪುರಿ ಶಯನಾತ್ ಪೂರ್ಣತ್ವಾದ್ವಾ, ಸ ಪರಃ ಪಾರ್ಥ, ಪರಃ ನಿರತಿಶಯಃ, ಯಸ್ಮಾತ್ ಪುರುಷಾತ್ ನ ಪರಂ ಕಿಂಚಿತ್ । ಸಃ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಲಭ್ಯಸ್ತು ಜ್ಞಾನಲಕ್ಷಣಯಾ ಅನನ್ಯಯಾ ಆತ್ಮವಿಷಯಯಾ । ಯಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಅಂತಃಸ್ಥಾನಿ ಮಧ್ಯಸ್ಥಾನಿ ಭೂತಾನಿ ಕಾರ್ಯಭೂತಾನಿ ; ಕಾರ್ಯಂ ಹಿ ಕಾರಣಸ್ಯ ಅಂತರ್ವರ್ತಿ ಭವತಿ । ಯೇನ ಪುರುಷೇಣ ಸರ್ವಂ ಇದಂ ಜಗತ್ ತತಂ ವ್ಯಾಪ್ತಮ್ ಆಕಾಶೇನೇವ ಘಟಾದಿ ॥ ೨೨ ॥
ಪ್ರಕೃತಾನಾಂ ಯೋಗಿನಾಂ ಪ್ರಣವಾವೇಶಿತಬ್ರಹ್ಮಬುದ್ಧೀನಾಂ ಕಾಲಾಂತರಮುಕ್ತಿಭಾಜಾಂ ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರತಿಪತ್ತಯೇ ಉತ್ತರೋ ಮಾರ್ಗೋ ವಕ್ತವ್ಯ ಇತಿ ‘ಯತ್ರ ಕಾಲೇ’ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿವಕ್ಷಿತಾರ್ಥಸಮರ್ಪಣಾರ್ಥಮ್ ಉಚ್ಯತೇ, ಆವೃತ್ತಿಮಾರ್ಗೋಪನ್ಯಾಸಃ ಇತರಮಾರ್ಗಸ್ತುತ್ಯರ್ಥಃ —
ಯತ್ರ ಕಾಲೇ ತ್ವನಾವೃತ್ತಿಮಾವೃತ್ತಿಂ ಚೈವ ಯೋಗಿನಃ ।
ಪ್ರಯಾತಾ ಯಾಂತಿ ತಂ ಕಾಲಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಭರತರ್ಷಭ ॥ ೨೩ ॥
ಯತ್ರ ಕಾಲೇ ಪ್ರಯಾತಾಃ ಇತಿ ವ್ಯವಹಿತೇನ ಸಂಬಂಧಃ ।
ಯತ್ರ ಯಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ತು ಅನಾವೃತ್ತಿಮ್ ಅಪುನರ್ಜನ್ಮ ಆವೃತ್ತಿಂ ತದ್ವಿಪರೀತಾಂ ಚೈವ ।
ಯೋಗಿನಃ ಇತಿ ಯೋಗಿನಃ ಕರ್ಮಿಣಶ್ಚ ಉಚ್ಯಂತೇ,
ಕರ್ಮಿಣಸ್ತು ಗುಣತಃ —
‘ಕರ್ಮಯೋಗೇನ ಯೋಗಿನಾಮ್’ (ಭ. ಗೀ. ೩ । ೩) ಇತಿ ವಿಶೇಷಣಾತ್ —
ಯೋಗಿನಃ ।
ಯತ್ರ ಕಾಲೇ ಪ್ರಯಾತಾಃ ಮೃತಾಃ ಯೋಗಿನಃ ಅನಾವೃತ್ತಿಂ ಯಾಂತಿ,
ಯತ್ರ ಕಾಲೇ ಚ ಪ್ರಯಾತಾಃ ಆವೃತ್ತಿಂ ಯಾಂತಿ,
ತಂ ಕಾಲಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಭರತರ್ಷಭ ॥ ೨೩ ॥
ತಂ ಕಾಲಮಾಹ —
ಅಗ್ನಿರ್ಜ್ಯೋತಿರಹಃ ಶುಕ್ಲಃ ಷಣ್ಮಾಸಾ ಉತ್ತರಾಯಣಮ್ ।
ತತ್ರ ಪ್ರಯಾತಾ ಗಚ್ಛಂತಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಬ್ರಹ್ಮವಿದೋ ಜನಾಃ ॥ ೨೪ ॥
ಅಗ್ನಿಃ ಕಾಲಾಭಿಮಾನಿನೀ ದೇವತಾ ।
ತಥಾ ಜ್ಯೋತಿರಪಿ ದೇವತೈವ ಕಾಲಾಭಿಮಾನಿನೀ ।
ಅಥವಾ,
ಅಗ್ನಿಜ್ಯೋತಿಷೀ ಯಥಾಶ್ರುತೇ ಏವ ದೇವತೇ ।
ಭೂಯಸಾ ತು ನಿರ್ದೇಶೋ ‘
ಯತ್ರ ಕಾಲೇ’ ‘
ತಂ ಕಾಲಮ್’
ಇತಿ ಆಮ್ರವಣವತ್ ।
ತಥಾ ಅಹಃ ದೇವತಾ ಅಹರಭಿಮಾನಿನೀ ;
ಶುಕ್ಲಃ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದೇವತಾ ;
ಷಣ್ಮಾಸಾ ಉತ್ತರಾಯಣಮ್ ,
ತತ್ರಾಪಿ ದೇವತೈವ ಮಾರ್ಗಭೂತಾ ಇತಿ ಸ್ಥಿತಃ ಅನ್ಯತ್ರ ಅಯಂ ನ್ಯಾಯಃ ।
ತತ್ರ ತಸ್ಮಿನ್ ಮಾರ್ಗೇ ಪ್ರಯಾತಾಃ ಮೃತಾಃ ಗಚ್ಛಂತಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಬ್ರಹ್ಮವಿದೋ ಬ್ರಹ್ಮೋಪಾಸಕಾಃ ಬ್ರಹ್ಮೋಪಾಸನಪರಾ ಜನಾಃ । ‘
ಕ್ರಮೇಣ’
ಇತಿ ವಾಕ್ಯಶೇಷಃ ।
ನ ಹಿ ಸದ್ಯೋಮುಕ್ತಿಭಾಜಾಂ ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶನನಿಷ್ಠಾನಾಂ ಗತಿಃ ಆಗತಿರ್ವಾ ಕ್ವಚಿತ್ ಅಸ್ತಿ,
‘ನ ತಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಾ ಉತ್ಕ್ರಾಮಂತಿ’ (ಬೃ. ಉ. ೪ । ೪ । ೬) ಇತಿ ಶ್ರುತೇಃ ।
ಬ್ರಹ್ಮಸಂಲೀನಪ್ರಾಣಾ ಏವ ತೇ ಬ್ರಹ್ಮಮಯಾ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಾ ಏವ ತೇ ॥ ೨೪ ॥
ಧೂಮೋ ರಾತ್ರಿಸ್ತಥಾ ಕೃಷ್ಣಃ ಷಣ್ಮಾಸಾ ದಕ್ಷಿಣಾಯನಮ್ ।
ತತ್ರ ಚಾಂದ್ರಮಸಂ ಜ್ಯೋತಿರ್ಯೋಗೀ ಪ್ರಾಪ್ಯ ನಿವರ್ತತೇ ॥ ೨೫ ॥
ಧೂಮೋ ರಾತ್ರಿಃ ಧೂಮಾಭಿಮಾನಿನೀ ರಾತ್ರ್ಯಭಿಮಾನಿನೀ ಚ ದೇವತಾ । ತಥಾ ಕೃಷ್ಣಃ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದೇವತಾ । ಷಣ್ಮಾಸಾ ದಕ್ಷಿಣಾಯನಮ್ ಇತಿ ಚ ಪೂರ್ವವತ್ ದೇವತೈವ । ತತ್ರ ಚಂದ್ರಮಸಿ ಭವಂ ಚಾಂದ್ರಮಸಂ ಜ್ಯೋತಿಃ ಫಲಮ್ ಇಷ್ಟಾದಿಕಾರೀ ಯೋಗೀ ಕರ್ಮೀ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಭುಕ್ತ್ವಾ ತತ್ಕ್ಷಯಾತ್ ಇಹ ಪುನಃ ನಿವರ್ತತೇ ॥ ೨೫ ॥
ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣೇ ಗತೀ ಹ್ಯೇತೇ ಜಗತಃ ಶಾಶ್ವತೇ ಮತೇ ।
ಏಕಯಾ ಯಾತ್ಯನಾವೃತ್ತಿಮನ್ಯಯಾವರ್ತತೇ ಪುನಃ ॥ ೨೬ ॥
ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣೇ ಶುಕ್ಲಾ ಚ ಕೃಷ್ಣಾ ಚ ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣೇ, ಜ್ಞಾನಪ್ರಕಾಶಕತ್ವಾತ್ ಶುಕ್ಲಾ, ತದಭಾವಾತ್ ಕೃಷ್ಣಾ ; ಏತೇ ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣೇ ಹಿ ಗತೀ ಜಗತಃ ಇತಿ ಅಧಿಕೃತಾನಾಂ ಜ್ಞಾನಕರ್ಮಣೋಃ, ನ ಜಗತಃ ಸರ್ವಸ್ಯೈವ ಏತೇ ಗತೀ ಸಂಭವತಃ ; ಶಾಶ್ವತೇ ನಿತ್ಯೇ, ಸಂಸಾರಸ್ಯ ನಿತ್ಯತ್ವಾತ್ , ಮತೇ ಅಭಿಪ್ರೇತೇ । ತತ್ರ ಏಕಯಾ ಶುಕ್ಲಯಾ ಯಾತಿ ಅನಾವೃತ್ತಿಮ್ , ಅನ್ಯಯಾ ಇತರಯಾ ಆವರ್ತತೇ ಪುನಃ ಭೂಯಃ ॥ ೨೬ ॥
ನೈತೇ ಸೃತೀ ಪಾರ್ಥ ಜಾನನ್ಯೋಗೀ ಮುಹ್ಯತಿ ಕಶ್ಚನ ।
ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವೇಷು ಕಾಲೇಷು ಯೋಗಯುಕ್ತೋ ಭವಾರ್ಜುನ ॥ ೨೭ ॥
ನ ಏತೇ ಯಥೋಕ್ತೇ ಸೃತೀ ಮಾರ್ಗೌ ಪಾರ್ಥ ಜಾನನ್ ಸಂಸಾರಾಯ ಏಕಾ, ಅನ್ಯಾ ಮೋಕ್ಷಾಯ ಇತಿ, ಯೋಗೀ ನ ಮುಹ್ಯತಿ ಕಶ್ಚನ ಕಶ್ಚಿದಪಿ । ತಸ್ಮಾತ್ ಸರ್ವೇಷು ಕಾಲೇಷು ಯೋಗಯುಕ್ತಃ ಸಮಾಹಿತೋ ಭವ ಅರ್ಜುನ ॥ ೨೭ ॥
ಶೃಣು ತಸ್ಯ ಯೋಗಸ್ಯ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಮ್ —
ವೇದೇಷು ಯಜ್ಞೇಷು ತಪಃಸು ಚೈವ
ದಾನೇಷು ಯತ್ಪುಣ್ಯಫಲಂ ಪ್ರದಿಷ್ಟಮ್ ।
ಅತ್ಯೇತಿ ತತ್ಸರ್ವಮಿದಂ ವಿದಿತ್ವಾ
ಯೋಗೀ ಪರಂ ಸ್ಥಾನಮುಪೈತಿ ಚಾದ್ಯಮ್ ॥ ೨೮ ॥
ವೇದೇಷು ಸಮ್ಯಗಧೀತೇಷು ಯಜ್ಞೇಷು ಚ ಸಾದ್ಗುಣ್ಯೇನ ಅನುಷ್ಠಿತೇಷು ತಪಃಸು ಚ ಸುತಪ್ತೇಷು ದಾನೇಷು ಚ ಸಮ್ಯಗ್ದತ್ತೇಷು, ಏತೇಷು ಯತ್ ಪುಣ್ಯಫಲಂ ಪ್ರದಿಷ್ಟಂ ಶಾಸ್ತ್ರೇಣ, ಅತ್ಯೇತಿ ಅತೀತ್ಯ ಗಚ್ಛತಿ ತತ್ ಸರ್ವಂ ಫಲಜಾತಮ್ ; ಇದಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಸಪ್ತಪ್ರಶ್ನನಿರ್ಣಯದ್ವಾರೇಣ ಉಕ್ತಮ್ ಅರ್ಥಂ ಸಮ್ಯಕ್ ಅವಧಾರ್ಯ ಅನುಷ್ಠಾಯ ಯೋಗೀ, ಪರಮ್ ಉತ್ಕೃಷ್ಟಮ್ ಐಶ್ವರಂ ಸ್ಥಾನಮ್ ಉಪೈತಿ ಚ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ಆದ್ಯಮ್ ಆದೌ ಭವಮ್ , ಕಾರಣಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨೮ ॥
ಇತಿ ಶ್ರೀಮತ್ಪರಮಹಂಸಪರಿವ್ರಾಜಕಾಚಾರ್ಯಸ್ಯ ಶ್ರೀಗೋವಿಂದಭಗವತ್ಪೂಜ್ಯಪಾದಶಿಷ್ಯಸ್ಯ ಶ್ರೀಮಚ್ಛಂಕರಭಗವತಃ ಕೃತೌ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಭಾಷ್ಯೇ ಅಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥