ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಸಂಜಯ ಉವಾಚ —
ತಂ ತಥಾ ಕೃಪಯಾವಿಷ್ಟಮಶ್ರುಪೂರ್ಣಾಕುಲೇಕ್ಷಣಮ್ ।
ವಿಷೀದಂತಮಿದಂ ವಾಕ್ಯಮುವಾಚ ಮಧುಸೂದನಃ ॥ ೧ ॥
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ —
ಕುತಸ್ತ್ವಾ ಕಶ್ಮಲಮಿದಂ ವಿಷಮೇ ಸಮುಪಸ್ಥಿತಮ್ ।
ಅನಾರ್ಯಜುಷ್ಟಮಸ್ವರ್ಗ್ಯಮಕೀರ್ತಿಕರಮರ್ಜುನ ॥ ೨ ॥
ಕ್ಲೈಬ್ಯಂ ಮಾ ಸ್ಮ ಗಮಃ ಪಾರ್ಥ ನೈತತ್ತ್ವಯ್ಯುಪಪದ್ಯತೇ ।
ಕ್ಷುದ್ರಂ ಹೃದಯದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವೋತ್ತಿಷ್ಠ ಪರಂತಪ ॥ ೩ ॥
ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ —
ಕಥಂ ಭೀಷ್ಮಮಹಂ ಸಂಖ್ಯೇ ದ್ರೋಣಂ ಚ ಮಧುಸೂದನ ।
ಇಷುಭಿಃ ಪ್ರತಿಯೋತ್ಸ್ಯಾಮಿ ಪೂಜಾರ್ಹಾವರಿಸೂದನ ॥ ೪ ॥
ಗುರೂನಹತ್ವಾ ಹಿ ಮಹಾನುಭಾವಾನ್ ಶ್ರೇಯೋ ಭೋಕ್ತುಂ ಭೈಕ್ಷಮಪೀಹ ಲೋಕೇ ।
ಹತ್ವಾರ್ಥಕಾಮಾಂಸ್ತು ಗುರೂನಿಹೈವ ಭುಂಜೀಯ ಭೋಗಾನ್ರುಧಿರಪ್ರದಿಗ್ಧಾನ್ ॥ ೫ ॥
ನ ಚೈತದ್ವಿದ್ಮಃ ಕತರನ್ನೋ ಗರೀಯೋ ಯದ್ವಾ ಜಯೇಮ ಯದಿ ವಾ ನೋ ಜಯೇಯುಃ ।
ಯಾನೇವ ಹತ್ವಾ ನ ಜಿಜೀವಿಷಾಮಸ್ತೇಽವಸ್ಥಿತಾಃ ಪ್ರಮುಖೇ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಃ ॥ ೬ ॥
ಕಾರ್ಪಣ್ಯದೋಷೋಪಹತಸ್ವಭಾವಃ ಪೃಚ್ಛಾಮಿ ತ್ವಾಂ ಧರ್ಮಸಂಮೂಢಚೇತಾಃ ।
ಯಚ್ಛ್ರೇಯಃ ಸ್ಯಾನ್ನಿಶ್ಚಿತಂ ಬ್ರೂಹಿ ತನ್ಮೇ ಶಿಷ್ಯಸ್ತೇಽಹಂ ಶಾಧಿ ಮಾಂ ತ್ವಾಂ ಪ್ರಪನ್ನಮ್ ॥ ೭ ॥
ನ ಹಿ ಪ್ರಪಶ್ಯಾಮಿ ಮಮಾಪನುದ್ಯಾದ್ಯಚ್ಛೋಕಮುಚ್ಛೋಷಣಮಿಂದ್ರಿಯಾಣಾಮ್ ।
ಅವಾಪ್ಯ ಭೂಮಾವಸಪತ್ನಮೃದ್ಧಂ ರಾಜ್ಯಂ ಸುರಾಣಾಮಪಿ ಚಾಧಿಪತ್ಯಮ್ ॥ ೮ ॥
ಸಂಜಯ ಉವಾಚ —
ಏವಮುಕ್ತ್ವಾ ಹೃಷೀಕೇಶಂ ಗುಡಾಕೇಶಃ ಪರಂತಪಃ ।
ನ ಯೋತ್ಸ್ಯ ಇತಿ ಗೋವಿಂದಮುಕ್ತ್ವಾ ತೂಷ್ಣೀಂ ಬಭೂವ ಹ ॥ ೯ ॥
ತಮುವಾಚ ಹೃಷೀಕೇಶಃ ಪ್ರಹಸನ್ನಿವ ಭಾರತ ।
ಸೇನಯೋರುಭಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ವಿಷೀದಂತಮಿದಂ ವಚಃ ॥ ೧೦ ॥
ಅತ್ರ ‘ದೃಷ್ಟ್ವಾ ತು ಪಾಂಡವಾನೀಕಮ್’ (ಭ. ಗೀ. ೧ । ೨) ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಯಾವತ್ ‘ನ ಯೋತ್ಸ್ಯ ಇತಿ ಗೋವಿಂದಮುಕ್ತ್ವಾ ತೂಷ್ಣೀಂ ಬಭೂವ ಹ’ (ಭ. ಗೀ. ೨ । ೯) ಇತ್ಯೇತದಂತಃ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಶೋಕಮೋಹಾದಿಸಂಸಾರಬೀಜಭೂತದೋಷೋದ್ಭವಕಾರಣಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥತ್ವೇನ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯೋ ಗ್ರಂಥಃ ।
ತಥಾಹಿ —
ಅರ್ಜುನೇನ ರಾಜ್ಯಗುರುಪುತ್ರಮಿತ್ರಸುಹೃತ್ಸ್ವಜನಸಂಬಂಧಿಬಾಂಧವೇಷು ‘
ಅಹಮೇತೇಷಾಮ್’ ‘
ಮಮೈತೇ’
ಇತ್ಯೇವಂಪ್ರತ್ಯಯನಿಮಿತ್ತಸ್ನೇಹವಿಚ್ಛೇದಾದಿನಿಮಿತ್ತೌ ಆತ್ಮನಃ ಶೋಕಮೋಹೌ ಪ್ರದರ್ಶಿತೌ ‘ಕಥಂ ಭೀಷ್ಮಮಹಂ ಸಙ್ಖ್ಯೇ’ (ಭ. ಗೀ. ೨ । ೪) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಶೋಕಮೋಹಾಭ್ಯಾಂ ಹ್ಯಭಿಭೂತವಿವೇಕವಿಜ್ಞಾನಃ ಸ್ವತ ಏವ ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮೇ ಯುದ್ಧೇ ಪ್ರವೃತ್ತೋಽಪಿ ತಸ್ಮಾದ್ಯುದ್ಧಾದುಪರರಾಮ ;
ಪರಧರ್ಮಂ ಚ ಭಿಕ್ಷಾಜೀವನಾದಿಕಂ ಕರ್ತುಂ ಪ್ರವವೃತೇ ।
ತಥಾ ಚ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಶೋಕಮೋಹಾದಿದೋಷಾವಿಷ್ಟಚೇತಸಾಂ ಸ್ವಭಾವತ ಏವ ಸ್ವಧರ್ಮಪರಿತ್ಯಾಗಃ ಪ್ರತಿಷಿದ್ಧಸೇವಾ ಚ ಸ್ಯಾತ್ ।
ಸ್ವಧರ್ಮೇ ಪ್ರವೃತ್ತಾನಾಮಪಿ ತೇಷಾಂ ವಾಙ್ಮನಃಕಾಯಾದೀನಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಫಲಾಭಿಸಂಧಿಪೂರ್ವಿಕೈವ ಸಾಹಂಕಾರಾ ಚ ಭವತಿ ।
ತತ್ರೈವಂ ಸತಿ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮೋಪಚಯಾತ್ ಇಷ್ಟಾನಿಷ್ಟಜನ್ಮಸುಖದುಃख़ಾದಿಪ್ರಾಪ್ತಿಲಕ್ಷಣಃ ಸಂಸಾರಃ ಅನುಪರತೋ ಭವತಿ ।
ಇತ್ಯತಃ ಸಂಸಾರಬೀಜಭೂತೌ ಶೋಕಮೋಹೌ ತಯೋಶ್ಚ ಸರ್ವಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಪೂರ್ವಕಾದಾತ್ಮಜ್ಞಾನಾತ್ ನಾನ್ಯತೋ ನಿವೃತ್ತಿರಿತಿ ತದುಪದಿದಿಕ್ಷುಃ ಸರ್ವಲೋಕಾನುಗ್ರಹಾರ್ಥಮ್ ಅರ್ಜುನಂ ನಿಮಿತ್ತೀಕೃತ್ಯ ಆಹ ಭಗವಾನ್ವಾಸುದೇವಃ —
‘ಅಶೋಚ್ಯಾನ್’ (ಭ. ಗೀ. ೨ । ೧೧) ಇತ್ಯಾದಿ ॥
ತದಸತ್ ;
ಜ್ಞಾನಕರ್ಮನಿಷ್ಠಯೋರ್ವಿಭಾಗವಚನಾದ್ಬುದ್ಧಿದ್ವಯಾಶ್ರಯಯೋಃ ।
‘ಅಶೋಚ್ಯಾನ್’ (ಭ. ಗೀ. ೨ । ೧೧) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಭಗವತಾ ಯಾವತ್ ‘ಸ್ವಧರ್ಮಮಪಿ ಚಾವೇಕ್ಷ್ಯ’ (ಭ. ಗೀ. ೨ । ೩೧) ಇತ್ಯೇತದಂತೇನ ಗ್ರಂಥೇನ ಯತ್ಪರಮಾರ್ಥಾತ್ಮತತ್ತ್ವನಿರೂಪಣಂ ಕೃತಮ್ ,
ತತ್ಸಾಂಖ್ಯಮ್ ।
ತದ್ವಿಷಯಾ ಬುದ್ಧಿಃ ಆತ್ಮನೋ ಜನ್ಮಾದಿಷಡ್ವಿಕ್ರಿಯಾಭಾವಾದಕರ್ತಾ ಆತ್ಮೇತಿ ಪ್ರಕರಣಾರ್ಥನಿರೂಪಣಾತ್ ಯಾ ಜಾಯತೇ,
ಸಾ ಸಾಂಖ್ಯಾ ಬುದ್ಧಿಃ ।
ಸಾ ಯೇಷಾಂ ಜ್ಞಾನಿನಾಮುಚಿತಾ ಭವತಿ,
ತೇ ಸಾಂಖ್ಯಾಃ ।
ಏತಸ್ಯಾ ಬುದ್ಧೇಃ ಜನ್ಮನಃ ಪ್ರಾಕ್ ಆತ್ಮನೋ ದೇಹಾದಿವ್ಯತಿರಿಕ್ತತ್ವಕರ್ತೃತ್ವಭೋಕ್ತೃತ್ವಾದ್ಯಪೇಕ್ಷೋ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮವಿವೇಕಪೂರ್ವಕೋ ಮೋಕ್ಷಸಾಧನಾನುಷ್ಠಾನಲಕ್ಷಣೋ ಯೋಗಃ ।
ತದ್ವಿಷಯಾ ಬುದ್ಧಿಃ ಯೋಗಬುದ್ಧಿಃ ।
ಸಾ ಯೇಷಾಂ ಕರ್ಮಿಣಾಮುಚಿತಾ ಭವತಿ ತೇ ಯೋಗಿನಃ ।
ತಥಾ ಚ ಭಗವತಾ ವಿಭಕ್ತೇ ದ್ವೇ ಬುದ್ಧೀ ನಿರ್ದಿಷ್ಟೇ ‘ಏಷಾ ತೇಽಭಿಹಿತಾ ಸಾಙ್ಖ್ಯೇ ಬುದ್ಧಿರ್ಯೋಗೇ ತ್ವಿಮಾಂ ಶೃಣು’ (ಭ. ಗೀ. ೨ । ೩೯) ಇತಿ ।
ತಯೋಶ್ಚ ಸಾಙ್ಖ್ಯಬುದ್ಧ್ಯಾಶ್ರಯಾಂ ಜ್ಞಾನಯೋಗೇನ ನಿಷ್ಠಾಂ ಸಾಙ್ಖ್ಯಾನಾಂ ವಿಭಕ್ತಾಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ ‘ಪುರಾ ವೇದಾತ್ಮನಾ ಮಯಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾ’ (ಭ. ಗೀ. ೩ । ೩) ಇತಿ ।
ತಥಾ ಚ ಯೋಗಬುದ್ಧ್ಯಾಶ್ರಯಾಂ ಕರ್ಮಯೋಗೇನ ನಿಷ್ಠಾಂ ವಿಭಕ್ತಾಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ — ‘
ಕರ್ಮಯೋಗೇನ ಯೋಗಿನಾಮ್’
ಇತಿ ।
ಏವಂ ಸಾಙ್ಖ್ಯಬುದ್ಧಿಂ ಯೋಗಬುದ್ಧಿಂ ಚ ಆಶ್ರಿತ್ಯ ದ್ವೇ ನಿಷ್ಠೇ ವಿಭಕ್ತೇ ಭಗವತೈವ ಉಕ್ತೇ ಜ್ಞಾನಕರ್ಮಣೋಃ ಕರ್ತೃತ್ವಾಕರ್ತೃತ್ವೈಕತ್ವಾನೇಕತ್ವಬುದ್ಧ್ಯಾಶ್ರಯಯೋಃ ಯುಗಪದೇಕಪುರುಷಾಶ್ರಯತ್ವಾಸಂಭವಂ ಪಶ್ಯತಾ ।
ಯಥಾ ಏತದ್ವಿಭಾಗವಚನಮ್ ,
ತಥೈವ ದರ್ಶಿತಂ ಶಾತಪಥೀಯೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ — ‘
ಏತಮೇವ ಪ್ರವ್ರಾಜಿನೋ ಲೋಕಮಿಚ್ಛಂತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಃ ಪ್ರವ್ರಜಂತಿ’
ಇತಿ ಸರ್ವಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಂ ವಿಧಾಯ ತಚ್ಛೇಷೇಣ ‘ಕಿಂ ಪ್ರಜಯಾ ಕರಿಷ್ಯಾಮೋ ಯೇಷಾಂ ನೋಽಯಮಾತ್ಮಾಯಂ ಲೋಕಃ’ (ಬೃ. ಉ. ೪ । ೪ । ೨೨) ಇತಿ ।
ತತ್ರ ಚ ಪ್ರಾಕ್ ದಾರಪರಿಗ್ರಹಾತ್ ಪುರುಷಃ ಆತ್ಮಾ ಪ್ರಾಕೃತೋ ಧರ್ಮಜಿಜ್ಞಾಸೋತ್ತರಕಾಲಂ ಲೋಕತ್ರಯಸಾಧನಮ್ —
ಪುತ್ರಮ್ ,
ದ್ವಿಪ್ರಕಾರಂ ಚ ವಿತ್ತಂ ಮಾನುಷಂ ದೈವಂ ಚ ;
ತತ್ರ ಮಾನುಷಂ ಕರ್ಮರೂಪಂ ಪಿತೃಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿಸಾಧನಂ ವಿದ್ಯಾಂ ಚ ದೈವಂ ವಿತ್ತಂ ದೇವಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿಸಾಧನಮ್ —
‘ಸೋಽಕಾಮಯತ’ (ಬೃ. ಉ. ೧ । ೪ । ೧೭) ಇತಿ ಅವಿದ್ಯಾಕಾಮವತ ಏವ ಸರ್ವಾಣಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಶ್ರೌತಾದೀನಿ ದರ್ಶಿತಾನಿ ।
ತೇಭ್ಯಃ ‘
ವ್ಯುತ್ಥಾಯ,
ಪ್ರವ್ರಜಂತಿ’
ಇತಿ ವ್ಯುತ್ಥಾನಮಾತ್ಮಾನಮೇವ ಲೋಕಮಿಚ್ಛತೋಽಕಾಮಸ್ಯ ವಿಹಿತಮ್ ।
ತದೇತದ್ವಿಭಾಗವಚನಮನುಪಪನ್ನಂ ಸ್ಯಾದ್ಯದಿ ಶ್ರೌತಕರ್ಮಜ್ಞಾನಯೋಃ ಸಮುಚ್ಚಯೋಽಭಿಪ್ರೇತಃ ಸ್ಯಾದ್ಭಗವತಃ ॥
ಕಿಂಚ —
ಯದಿ ಬುದ್ಧಿಕರ್ಮಣೋಃ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸಮುಚ್ಚಯ ಉಕ್ತಃ ಸ್ಯಾತ್ ಅರ್ಜುನಸ್ಯಾಪಿ ಸ ಉಕ್ತ ಏವೇತಿ,
‘ಯಚ್ಛ್ರೇಯ ಏತಯೋರೇಕಂ ತನ್ಮೇ ಬ್ರೂಹಿ ಸುನಿಶ್ಚಿತಮ್’ (ಭ. ಗೀ. ೫ । ೧) ಇತಿ ಕಥಮುಭಯೋರುಪದೇಶೇ ಸತಿ ಅನ್ಯತರವಿಷಯ ಏವ ಪ್ರಶ್ನಃ ಸ್ಯಾತ್ ?
ನ ಹಿ ಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನಾರ್ಥಿನಃ ವೈದ್ಯೇನ ಮಧುರಂ ಶೀತಲಂ ಚ ಭೋಕ್ತವ್ಯಮ್ ಇತ್ಯುಪದಿಷ್ಟೇ ತಯೋರನ್ಯತರತ್ಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನಕಾರಣಂ ಬ್ರೂಹಿ ಇತಿ ಪ್ರಶ್ನಃ ಸಂಭವತಿ ॥
ಅಥ ಅರ್ಜುನಸ್ಯ ಭಗವದುಕ್ತವಚನಾರ್ಥವಿವೇಕಾನವಧಾರಣನಿಮಿತ್ತಃ ಪ್ರಶ್ನಃ ಕಲ್ಪ್ಯೇತ,
ತಥಾಪಿ ಭಗವತಾ ಪ್ರಶ್ನಾನುರೂಪಂ ಪ್ರತಿವಚನಂ ದೇಯಮ್ —
ಮಯಾ ಬುದ್ಧಿಕರ್ಮಣೋಃ ಸಮುಚ್ಚಯ ಉಕ್ತಃ,
ಕಿಮರ್ಥಮಿತ್ಥಂ ತ್ವಂ ಭ್ರಾಂತೋಽಸಿ —
ಇತಿ ।
ನ ತು ಪುನಃ ಪ್ರತಿವಚನಮನನುರೂಪಂ ಪೃಷ್ಟಾದನ್ಯದೇವ ‘ದ್ವೇ ನಿಷ್ಠೇ ಮಯಾ ಪುರಾ ಪ್ರೋಕ್ತೇ’ (ಭ. ಗೀ. ೩ । ೩) ಇತಿ ವಕ್ತುಂ ಯುಕ್ತಮ್ ॥
ತಸ್ಮಾದ್ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರೇ ಈಷನ್ಮಾತ್ರೇಣಾಪಿ ಶ್ರೌತೇನ ಸ್ಮಾರ್ತೇನ ವಾ ಕರ್ಮಣಾ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಸಮುಚ್ಚಯೋ ನ ಕೇನಚಿದ್ದರ್ಶಯಿತುಂ ಶಕ್ಯಃ ।
ಯಸ್ಯ ತು ಅಜ್ಞಾನಾತ್ ರಾಗಾದಿದೋಷತೋ ವಾ ಕರ್ಮಣಿ ಪ್ರವೃತ್ತಸ್ಯ ಯಜ್ಞೇನ ದಾನೇನ ತಪಸಾ ವಾ ವಿಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಮುತ್ಪನ್ನಂಪರಮಾರ್ಥತತ್ತ್ವವಿಷಯಮ್ ‘
ಏಕಮೇವೇದಂ ಸರ್ವಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಅಕರ್ತೃ ಚ’
ಇತಿ,
ತಸ್ಯ ಕರ್ಮಣಿ ಕರ್ಮಪ್ರಯೋಜನೇ ಚ ನಿವೃತ್ತೇಽಪಿ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಾರ್ಥಂ ಯತ್ನಪೂರ್ವಂ ಯಥಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ,
ತಥೈವ ಪ್ರವೃತ್ತಸ್ಯ ಯತ್ಪ್ರವೃತ್ತಿರೂಪಂ ದೃಶ್ಯತೇ ನ ತತ್ಕರ್ಮ ಯೇನ ಬುದ್ಧೇಃ ಸಮುಚ್ಚಯಃ ಸ್ಯಾತ್ ;
ಯಥಾ ಭಗವತೋ ವಾಸುದೇವಸ್ಯ ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮಚೇಷ್ಟಿತಂ ನ ಜ್ಞಾನೇನ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ ಪುರುಷಾರ್ಥಸಿದ್ಧಯೇ,
ತದ್ವತ್ ತತ್ಫಲಾಭಿಸಂಧ್ಯಹಂಕಾರಾಭಾವಸ್ಯ ತುಲ್ಯತ್ವಾದ್ವಿದುಷಃ ।
ತತ್ತ್ವವಿನ್ನಾಹಂ ಕರೋಮೀತಿ ಮನ್ಯತೇ,
ನ ಚ ತತ್ಫಲಮಭಿಸಂಧತ್ತೇ ।
ಯಥಾ ಚ ಸ್ವರ್ಗಾದಿಕಾಮಾರ್ಥಿನಃ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದಿಕರ್ಮಲಕ್ಷಣಧರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನಾಯ ಆಹಿತಾಗ್ನೇಃ ಕಾಮ್ಯೇ ಏವ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದೌ ಪ್ರವೃತ್ತಸ್ಯ ಸಾಮಿ ಕೃತೇ ವಿನಷ್ಟೇಽಪಿ ಕಾಮೇ ತದೇವ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದ್ಯನುತಿಷ್ಠತೋಽಪಿ ನ ತತ್ಕಾಮ್ಯಮಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದಿ ಭವತಿ ।
ತಥಾ ಚ ದರ್ಶಯತಿ ಭಗವಾನ್ —
‘ಕುರ್ವನ್ನಪಿ ನ ಲಿಪ್ಯತೇ’ (ಭ. ಗೀ. ೫ । ೭) ‘ನ ಕರೋತಿ ನ ಲಿಪ್ಯತೇ’ (ಭ. ಗೀ. ೧೩ । ೩೧) ಇತಿ ತತ್ರ ತತ್ರ ॥
ತಸ್ಮಾದ್ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರೇ ಕೇವಲಾದೇವ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಾನ್ಮೋಕ್ಷಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ನ ಕರ್ಮಸಮುಚ್ಚಿತಾತ್ , ಇತಿ ನಿಶ್ಚಿತೋಽರ್ಥಃ । ಯಥಾ ಚಾಯಮರ್ಥಃ, ತಥಾ ಪ್ರಕರಣಶೋ ವಿಭಜ್ಯ ತತ್ರ ತತ್ರ ದರ್ಶಯಿಷ್ಯಾಮಃ ॥
ತತ್ರೈವಂ ಧರ್ಮಸಂಮೂಢಚೇತಸೋ ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನವತೋ ಮಹತಿ ಶೋಕಸಾಗರೇ ನಿಮಗ್ನಸ್ಯ ಅರ್ಜುನಸ್ಯ ಅನ್ಯತ್ರಾತ್ಮಜ್ಞಾನಾದುದ್ಧರಣಮಪಶ್ಯನ್ ಭಗವಾನ್ವಾಸುದೇವಃ ತತಃ ಕೃಪಯಾ ಅರ್ಜುನಮುದ್ದಿಧಾರಯಿಷುಃ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಾಯಾವತಾರಯನ್ನಾಹ —
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ —
ಅಶೋಚ್ಯಾನನ್ವಶೋಚಸ್ತ್ವಂ ಪ್ರಜ್ಞಾವಾದಾಂಶ್ಚ ಭಾಷಸೇ ।
ಗತಾಸೂನಗತಾಸೂಂಶ್ಚ ನಾನುಶೋಚಂತಿ ಪಂಡಿತಾಃ ॥ ೧೧ ॥
ಅಶೋಚ್ಯಾನ್ ಇತ್ಯಾದಿ ।
ನ ಶೋಚ್ಯಾ ಅಶೋಚ್ಯಾಃ ಭೀಷ್ಮದ್ರೋಣಾದಯಃ,
ಸದ್ವೃತ್ತತ್ವಾತ್ ಪರಮಾರ್ಥಸ್ವರೂಪೇಣ ಚ ನಿತ್ಯತ್ವಾತ್ ,
ತಾನ್ ಅಶೋಚ್ಯಾನ್ ಅನ್ವಶೋಚಃ ಅನುಶೋಚಿತವಾನಸಿ ‘
ತೇ ಮ್ರಿಯಂತೇ ಮನ್ನಿಮಿತ್ತಮ್ ,
ಅಹಂ ತೈರ್ವಿನಾಭೂತಃ ಕಿಂ ಕರಿಷ್ಯಾಮಿ ರಾಜ್ಯಸುಖಾದಿನಾ’
ಇತಿ ।
ತ್ವಂ ಪ್ರಜ್ಞಾವಾದಾನ್ ಪ್ರಜ್ಞಾವತಾಂ ಬುದ್ಧಿಮತಾಂ ವಾದಾಂಶ್ಚ ವಚನಾನಿ ಚ ಭಾಷಸೇ |
ತದೇತತ್ ಮೌಢ್ಯಂ ಪಾಂಡಿತ್ಯಂ ಚ ವಿರುದ್ಧಮ್ ಆತ್ಮನಿ ದರ್ಶಯಸಿ ಉನ್ಮತ್ತ ಇವ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ ।
ಯಸ್ಮಾತ್ ಗತಾಸೂನ್ ಗತಪ್ರಾಣಾನ್ ಮೃತಾನ್ ,
ಅಗತಾಸೂನ್ ಅಗತಪ್ರಾಣಾನ್ ಜೀವತಶ್ಚ ನ ಅನುಶೋಚಂತಿ ಪಂಡಿತಾಃ ಆತ್ಮಜ್ಞಾಃ ।
ಪಂಡಾ ಆತ್ಮವಿಷಯಾ ಬುದ್ಧಿಃ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಹಿ ಪಂಡಿತಾಃ,
‘ಪಾಂಡಿತ್ಯಂ ನಿರ್ವಿದ್ಯ’ (ಬೃ. ಉ. ೩ । ೫ । ೧) ಇತಿ ಶ್ರುತೇಃ ।
ಪರಮಾರ್ಥತಸ್ತು ತಾನ್ ನಿತ್ಯಾನ್ ಅಶೋಚ್ಯಾನ್ ಅನುಶೋಚಸಿ,
ಅತೋ ಮೂಢೋಽಸಿ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ ॥ ೧೧ ॥
ಕುತಸ್ತೇ ಅಶೋಚ್ಯಾಃ, ಯತೋ ನಿತ್ಯಾಃ । ಕಥಮ್ ? —
ನ ತ್ವೇವಾಹಂ ಜಾತು ನಾಸಂ ನ ತ್ವಂ ನೇಮೇ ಜನಾಧಿಪಾಃ ।
ನ ಚೈವ ನ ಭವಿಷ್ಯಾಮಃ ಸರ್ವೇ ವಯಮತಃ ಪರಮ್ ॥ ೧೨ ॥
ನ ತು ಏವ ಜಾತು ಕದಾಚಿತ್ ಅಹಂ ನಾಸಮ್ , ಕಿಂ ತು ಆಸಮೇವ । ಅತೀತೇಷು ದೇಹೋತ್ಪತ್ತಿವಿನಾಶೇಷು ಘಟಾದಿಷು ವಿಯದಿವ ನಿತ್ಯ ಏವ ಅಹಮಾಸಮಿತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ । ತಥಾ ನ ತ್ವಂ ನ ಆಸೀಃ, ಕಿಂ ತು ಆಸೀರೇವ । ತಥಾ ನ ಇಮೇ ಜನಾಧಿಪಾಃ ನ ಆಸನ್ , ಕಿಂ ತು ಆಸನ್ನೇವ । ತಥಾ ನ ಚ ಏವ ನ ಭವಿಷ್ಯಾಮಃ, ಕಿಂ ತು ಭವಿಷ್ಯಾಮ ಏವ, ಸರ್ವೇ ವಯಮ್ ಅತಃ ಅಸ್ಮಾತ್ ದೇಹವಿನಾಶಾತ್ ಪರಮ್ ಉತ್ತರಕಾಲೇ ಅಪಿ । ತ್ರಿಷ್ವಪಿ ಕಾಲೇಷು ನಿತ್ಯಾ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪೇಣ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ದೇಹಭೇದಾನುವೃತ್ತ್ಯಾ ಬಹುವಚನಮ್ , ನಾತ್ಮಭೇದಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ॥ ೧೨ ॥
ತತ್ರ ಕಥಮಿವ ನಿತ್ಯ ಆತ್ಮೇತಿ ದೃಷ್ಟಾಂತಮಾಹ —
ದೇಹಿನೋಽಸ್ಮಿನ್ಯಥಾ ದೇಹೇ ಕೌಮಾರಂ ಯೌವನಂ ಜರಾ ।
ತಥಾ ದೇಹಾಂತರಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಧೀರಸ್ತತ್ರ ನ ಮುಹ್ಯತಿ ॥ ೧೩ ॥
ದೇಹಃ ಅಸ್ಯ ಅಸ್ತೀತಿ ದೇಹೀ, ತಸ್ಯ ದೇಹಿನೋ ದೇಹವತಃ ಆತ್ಮನಃ ಅಸ್ಮಿನ್ ವರ್ತಮಾನೇ ದೇಹೇ ಯಥಾ ಯೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಕೌಮಾರಂ ಕುಮಾರಭಾವೋ ಬಾಲ್ಯಾವಸ್ಥಾ, ಯೌವನಂ ಯೂನೋ ಭಾವೋ ಮಧ್ಯಮಾವಸ್ಥಾ, ಜರಾ ವಯೋಹಾನಿಃ ಜೀರ್ಣಾವಸ್ಥಾ, ಇತ್ಯೇತಾಃ ತಿಸ್ರಃ ಅವಸ್ಥಾಃ ಅನ್ಯೋನ್ಯವಿಲಕ್ಷಣಾಃ । ತಾಸಾಂ ಪ್ರಥಮಾವಸ್ಥಾನಾಶೇ ನ ನಾಶಃ, ದ್ವಿತೀಯಾವಸ್ಥೋಪಜನೇ ನ ಉಪಜನ ಆತ್ಮನಃ । ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ಅವಿಕ್ರಿಯಸ್ಯೈವ ದ್ವಿತೀಯತೃತೀಯಾವಸ್ಥಾಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಆತ್ಮನೋ ದೃಷ್ಟಾ । ತಥಾ ತದ್ವದೇವ ದೇಹಾತ್ ಅನ್ಯೋ ದೇಹೋ ದೇಹಾಂತರಮ್ , ತಸ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ದೇಹಾಂತರಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಅವಿಕ್ರಿಯಸ್ಯೈವ ಆತ್ಮನಃ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಧೀರೋ ಧೀಮಾನ್ , ತತ್ರ ಏವಂ ಸತಿ ನ ಮುಹ್ಯತಿ ನ ಮೋಹಮಾಪದ್ಯತೇ ॥ ೧೩ ॥
ಯದ್ಯಪಿ ಆತ್ಮವಿನಾಶನಿಮಿತ್ತೋ ಮೋಹೋ ನ ಸಂಭವತಿ ನಿತ್ಯ ಆತ್ಮಾ ಇತಿ ವಿಜಾನತಃ, ತಥಾಪಿ ಶೀತೋಷ್ಣಸುಖದುಃಖಪ್ರಾಪ್ತಿನಿಮಿತ್ತೋ ಮೋಹೋ ಲೌಕಿಕೋ ದೃಶ್ಯತೇ, ಸುಖವಿಯೋಗನಿಮಿತ್ತೋ ಮೋಹಃ ದುಃಖಸಂಯೋಗನಿಮಿತ್ತಶ್ಚ ಶೋಕಃ । ಇತ್ಯೇತದರ್ಜುನಸ್ಯ ವಚನಮಾಶಂಕ್ಯ ಭಗವಾನಾಹ —
ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶಾಸ್ತು ಕೌಂತೇಯ ಶೀತೋಷ್ಣಸುಖದುಃಖದಾಃ ।
ಆಗಮಾಪಾಯಿನೋಽನಿತ್ಯಾಸ್ತಾಂಸ್ತಿತಿಕ್ಷಸ್ವ ಭಾರತ ॥ ೧೪ ॥
ಮಾತ್ರಾಃ ಆಭಿಃ ಮೀಯಂತೇ ಶಬ್ದಾದಯ ಇತಿ ಶ್ರೋತ್ರಾದೀನಿ ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ । ಮಾತ್ರಾಣಾಂ ಸ್ಪರ್ಶಾಃ ಶಬ್ದಾದಿಭಿಃ ಸಂಯೋಗಾಃ । ತೇ ಶೀತೋಷ್ಣಸುಖದುಃಖದಾಃ ಶೀತಮ್ ಉಷ್ಣಂ ಸುಖಂ ದುಃಖಂ ಚ ಪ್ರಯಚ್ಛಂತೀತಿ । ಅಥವಾ ಸ್ಪೃಶ್ಯಂತ ಇತಿ ಸ್ಪರ್ಶಾಃ ವಿಷಯಾಃ ಶಬ್ದಾದಯಃ । ಮಾತ್ರಾಶ್ಚ ಸ್ಪರ್ಶಾಶ್ಚ ಶೀತೋಷ್ಣಸುಖದುಃಖದಾಃ । ಶೀತಂ ಕದಾಚಿತ್ ಸುಖಂ ಕದಾಚಿತ್ ದುಃಖಮ್ । ತಥಾ ಉಷ್ಣಮಪಿ ಅನಿಯತಸ್ವರೂಪಮ್ । ಸುಖದುಃಖೇ ಪುನಃ ನಿಯತರೂಪೇ ಯತೋ ನ ವ್ಯಭಿಚರತಃ । ಅತಃ ತಾಭ್ಯಾಂ ಪೃಥಕ್ ಶೀತೋಷ್ಣಯೋಃ ಗ್ರಹಣಮ್ । ಯಸ್ಮಾತ್ ತೇ ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶಾದಯಃ ಆಗಮಾಪಾಯಿನಃ ಆಗಮಾಪಾಯಶೀಲಾಃ ತಸ್ಮಾತ್ ಅನಿತ್ಯಾಃ । ಅತಃ ತಾನ್ ಶೀತೋಷ್ಣಾದೀನ್ ತಿತಿಕ್ಷಸ್ವ ಪ್ರಸಹಸ್ವ । ತೇಷು ಹರ್ಷಂ ವಿಷಾದಂ ವಾ ಮಾ ಕಾರ್ಷೀಃ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧೪ ॥
ಶೀತೋಷ್ಣಾದೀನ್ ಸಹತಃ ಕಿಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಶೃಣು —
ಯಂ ಹಿ ನ ವ್ಯಥಯಂತ್ಯೇತೇ ಪುರುಷಂ ಪುರುಷರ್ಷಭ ।
ಸಮದುಃಖಸುಖಂ ಧೀರಂ ಸೋಽಮೃತತ್ವಾಯ ಕಲ್ಪತೇ ॥ ೧೫ ॥
ಯಂ ಹಿ ಪುರುಷಂ ಸಮೇ ದುಃಖಸುಖೇ ಯಸ್ಯ ತಂ ಸಮದುಃಖಸುಖಂ ಸುಖದುಃಖಪ್ರಾಪ್ತೌ ಹರ್ಷವಿಷಾದರಹಿತಂ ಧೀರಂ ಧೀಮಂತಂ ನ ವ್ಯಥಯಂತಿ ನ ಚಾಲಯಂತಿ ನಿತ್ಯಾತ್ಮದರ್ಶನಾತ್ ಏತೇ ಯಥೋಕ್ತಾಃ ಶೀತೋಷ್ಣಾದಯಃ, ಸಃ ನಿತ್ಯಾತ್ಮಸ್ವರೂಪದರ್ಶನನಿಷ್ಠೋ ದ್ವಂದ್ವಸಹಿಷ್ಣುಃ ಅಮೃತತ್ವಾಯ ಅಮೃತಭಾವಾಯ ಮೋಕ್ಷಾಯೇತ್ಯರ್ಥಃ, ಕಲ್ಪತೇ ಸಮರ್ಥೋ ಭವತಿ ॥ ೧೫ ॥
ಇತಶ್ಚ ಶೋಕಮೋಹೌ ಅಕೃತ್ವಾ ಶೀತೋಷ್ಣಾದಿಸಹನಂ ಯುಕ್ತಮ್ , ಯಸ್ಮಾತ್ —
ನಾಸತೋ ವಿದ್ಯತೇ ಭಾವೋ ನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ ।
ಉಭಯೋರಪಿ ದೃಷ್ಟೋಽಂತಸ್ತ್ವನಯೋಸ್ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿಭಿಃ ॥ ೧೬ ॥
ನ ಅಸತಃ ಅವಿದ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಶೀತೋಷ್ಣಾದೇಃ ಸಕಾರಣಸ್ಯ ನ ವಿದ್ಯತೇ ನಾಸ್ತಿ ಭಾವೋ ಭವನಮ್ ಅಸ್ತಿತಾ ॥
ನ ಹಿ ಶೀತೋಷ್ಣಾದಿ ಸಕಾರಣಂ ಪ್ರಮಾಣೈರ್ನಿರೂಪ್ಯಮಾಣಂ ವಸ್ತುಸದ್ಭವತಿ । ವಿಕಾರೋ ಹಿ ಸಃ, ವಿಕಾರಶ್ಚ ವ್ಯಭಿಚರತಿ । ಯಥಾ ಘಟಾದಿಸಂಸ್ಥಾನಂ ಚಕ್ಷುಷಾ ನಿರೂಪ್ಯಮಾಣಂ ಮೃದ್ವ್ಯತಿರೇಕೇಣಾನುಪಲಬ್ಧೇರಸತ್ , ತಥಾ ಸರ್ವೋ ವಿಕಾರಃ ಕಾರಣವ್ಯತಿರೇಕೇಣಾನುಪಲಬ್ಧೇರಸನ್ । ಜನ್ಮಪ್ರಧ್ವಂಸಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರಾಗೂರ್ಧ್ವಂ ಚ ಅನುಪಲಬ್ಧೇಃ ಕಾರ್ಯಸ್ಯ ಘಟಾದೇಃ ಮೃದಾದಿಕಾರಣಸ್ಯ ಚ ತತ್ಕಾರಣವ್ಯತಿರೇಕೇಣಾನುಪಲಬ್ಧೇರಸತ್ತ್ವಮ್ ॥
ತದಸತ್ತ್ವೇ ಸರ್ವಾಭಾವಪ್ರಸಂಗ ಇತಿ ಚೇತ್ , ನ ; ಸರ್ವತ್ರ ಬುದ್ಧಿದ್ವಯೋಪಲಬ್ಧೇಃ, ಸದ್ಬುದ್ಧಿರಸದ್ಬುದ್ಧಿರಿತಿ । ಯದ್ವಿಷಯಾ ಬುದ್ಧಿರ್ನ ವ್ಯಭಿಚರತಿ, ತತ್ ಸತ್ ; ಯದ್ವಿಷಯಾ ವ್ಯಭಿಚರತಿ, ತದಸತ್ ; ಇತಿ ಸದಸದ್ವಿಭಾಗೇ ಬುದ್ಧಿತಂತ್ರೇ ಸ್ಥಿತೇ, ಸರ್ವತ್ರ ದ್ವೇ ಬುದ್ಧೀ ಸರ್ವೈರುಪಲಭ್ಯೇತೇ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣೇ ನ ನೀಲೋತ್ಪಲವತ್ , ಸನ್ ಘಟಃ, ಸನ್ ಪಟಃ, ಸನ್ ಹಸ್ತೀ ಇತಿ । ಏವಂ ಸರ್ವತ್ರ ತಯೋರ್ಬುದ್ಧ್ಯೋಃ ಘಟಾದಿಬುದ್ಧಿಃ ವ್ಯಭಿಚರತಿ । ತಥಾ ಚ ದರ್ಶಿತಮ್ । ನ ತು ಸದ್ಬುದ್ಧಿಃ । ತಸ್ಮಾತ್ ಘಟಾದಿಬುದ್ಧಿವಿಷಯಃ ಅಸನ್ , ವ್ಯಭಿಚಾರಾತ್ ; ನ ತು ಸದ್ಬುದ್ಧಿವಿಷಯಃ, ಅವ್ಯಭಿಚಾರಾತ್ ॥
ಘಟೇ ವಿನಷ್ಟೇ ಘಟಬುದ್ದೌ ವ್ಯಭಿಚರಂತ್ಯಾಂ ಸದ್ಬುದ್ಧಿರಪಿ ವ್ಯಭಿಚರತೀತಿ ಚೇತ್ , ನ ; ಪಟಾದಾವಪಿ ಸದ್ಬುದ್ಧಿದರ್ಶನಾತ್ । ವಿಶೇಷಣವಿಷಯೈವ ಸಾ ಸದ್ಬುದ್ಧಿಃ ॥
ಸದ್ಬುದ್ಧಿವತ್ ಘಟಬುದ್ಧಿರಪಿ ಘಟಾಂತರೇ ದೃಶ್ಯತ ಇತಿ ಚೇತ್ , ನ ; ಪಟಾದೌ ಅದರ್ಶನಾತ್ ॥
ಸದ್ಬುದ್ಧಿರಪಿ ನಷ್ಟೇ ಘಟೇ ನ ದೃಶ್ಯತ ಇತಿ ಚೇತ್ , ನ ; ವಿಶೇಷ್ಯಾಭಾವಾತ್ ಸದ್ಬುದ್ಧಿಃ ವಿಶೇಷಣವಿಷಯಾ ಸತೀ ವಿಶೇಷ್ಯಾಭಾವೇ ವಿಶೇಷಣಾನುಪಪತ್ತೌ ಕಿಂವಿಷಯಾ ಸ್ಯಾತ್ ? ನ ತು ಪುನಃ ಸದ್ಬುದ್ಧೇಃ ವಿಷಯಾಭಾವಾತ್ ॥
ಏಕಾಧಿಕರಣತ್ವಂ ಘಟಾದಿವಿಶೇಷ್ಯಾಭಾವೇ ನ ಯುಕ್ತಮಿತಿ ಚೇತ್ , ನ ; ‘ಇದಮುದಕಮ್’ ಇತಿ ಮರೀಚ್ಯಾದೌ ಅನ್ಯತರಾಭಾವೇಽಪಿ ಸಾಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯದರ್ಶನಾತ್ ॥
ತಸ್ಮಾದ್ದೇಹಾದೇಃ ದ್ವಂದ್ವಸ್ಯ ಚ ಸಕಾರಣಸ್ಯ ಅಸತೋ ನ ವಿದ್ಯತೇ ಭಾವ ಇತಿ । ತಥಾ ಸತಶ್ಚ ಆತ್ಮನಃ ಅಭಾವಃ ಅವಿದ್ಯಮಾನತಾ ನ ವಿದ್ಯತೇ, ಸರ್ವತ್ರ ಅವ್ಯಭಿಚಾರಾತ್ ಇತಿ ಅವೋಚಾಮ ॥
ಏವಮ್ ಆತ್ಮಾನಾತ್ಮನೋಃ ಸದಸತೋಃ ಉಭಯೋರಪಿ ದೃಷ್ಟಃ ಉಪಲಬ್ಧಃ ಅಂತೋ ನಿರ್ಣಯಃ ಸತ್ ಸದೇವ ಅಸತ್ ಅಸದೇವೇತಿ, ತು ಅನಯೋಃ ಯಥೋಕ್ತಯೋಃ ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿಭಿಃ । ತದಿತಿ ಸರ್ವನಾಮ, ಸರ್ವಂ ಚ ಬ್ರಹ್ಮ, ತಸ್ಯ ನಾಮ ತದಿತಿ, ತದ್ಭಾವಃ ತತ್ತ್ವಮ್ , ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಯಾಥಾತ್ಮ್ಯಮ್ । ತತ್ ದ್ರಷ್ಟುಂ ಶೀಲಂ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿನಃ, ತೈಃ ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿಭಿಃ । ತ್ವಮಪಿ ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿನಾಂ ದೃಷ್ಟಿಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಶೋಕಂ ಮೋಹಂ ಚ ಹಿತ್ವಾ ಶೀತೋಷ್ಣಾದೀನಿ ನಿಯತಾನಿಯತರೂಪಾಣಿ ದ್ವಂದ್ವಾನಿ ‘ವಿಕಾರೋಽಯಮಸನ್ನೇವ ಮರೀಚಿಜಲವನ್ಮಿಥ್ಯಾವಭಾಸತೇ’ ಇತಿ ಮನಸಿ ನಿಶ್ಚಿತ್ಯ ತಿತಿಕ್ಷಸ್ವ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ ॥ ೧೬ ॥
ಕಿಂ ಪುನಸ್ತತ್ , ಯತ್ ಸದೇವ ಸರ್ವದಾ ಇತಿ ; ಉಚ್ಯತೇ —
ಅವಿನಾಶಿ ತು ತದ್ವಿದ್ಧಿ ಯೇನ ಸರ್ವಮಿದಂ ತತಮ್ ।
ವಿನಾಶಮವ್ಯಯಸ್ಯಾಸ್ಯ ನ ಕಶ್ಚಿತ್ಕರ್ತುಮರ್ಹತಿ ॥ ೧೭ ॥
ಅವಿನಾಶಿ ನ ವಿನಷ್ಟುಂ ಶೀಲಂ ಯಸ್ಯೇತಿ । ತುಶಬ್ದಃ ಅಸತೋ ವಿಶೇಷಣಾರ್ಥಃ । ತತ್ ವಿದ್ಧಿ ವಿಜಾನೀಹಿ । ಕಿಮ್ ? ಯೇನ ಸರ್ವಮ್ ಇದಂ ಜಗತ್ ತತಂ ವ್ಯಾಪ್ತಂ ಸದಾಖ್ಯೇನ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಸಾಕಾಶಮ್ , ಆಕಾಶೇನೇವ ಘಟಾದಯಃ । ವಿನಾಶಮ್ ಅದರ್ಶನಮ್ ಅಭಾವಮ್ । ಅವ್ಯಯಸ್ಯ ನ ವ್ಯೇತಿ ಉಪಚಯಾಪಚಯೌ ನ ಯಾತಿ ಇತಿ ಅವ್ಯಯಂ ತಸ್ಯ ಅವ್ಯಯಸ್ಯ । ನೈತತ್ ಸದಾಖ್ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಸ್ವೇನ ರೂಪೇಣ ವ್ಯೇತಿ ವ್ಯಭಿಚರತಿ, ನಿರವಯವತ್ವಾತ್ , ದೇಹಾದಿವತ್ । ನಾಪ್ಯಾತ್ಮೀಯೇನ, ಆತ್ಮೀಯಾಭಾವಾತ್ । ಯಥಾ ದೇವದತ್ತೋ ಧನಹಾನ್ಯಾ ವ್ಯೇತಿ, ನ ತು ಏವಂ ಬ್ರಹ್ಮ ವ್ಯೇತಿ । ಅತಃ ಅವ್ಯಯಸ್ಯ ಅಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ವಿನಾಶಂ ನ ಕಶ್ಚಿತ್ ಕರ್ತುಮರ್ಹತಿ, ನ ಕಶ್ಚಿತ್ ಆತ್ಮಾನಂ ವಿನಾಶಯಿತುಂ ಶಕ್ನೋತಿ ಈಶ್ವರೋಽಪಿ । ಆತ್ಮಾ ಹಿ ಬ್ರಹ್ಮ, ಸ್ವಾತ್ಮನಿ ಚ ಕ್ರಿಯಾವಿರೋಧಾತ್ ॥ ೧೭ ॥
ಕಿಂ ಪುನಸ್ತದಸತ್ , ಯತ್ಸ್ವಾತ್ಮಸತ್ತಾಂ ವ್ಯಭಿಚರತೀತಿ, ಉಚ್ಯತೇ —
ಅಂತವಂತ ಇಮೇ ದೇಹಾ ನಿತ್ಯಸ್ಯೋಕ್ತಾಃ ಶರೀರಿಣಃ ।
ಅನಾಶಿನೋಽಪ್ರಮೇಯಸ್ಯ ತಸ್ಮಾದ್ಯುಧ್ಯಸ್ವ ಭಾರತ ॥ ೧೮ ॥
ಅಂತಃ ವಿನಾಶಃ ವಿದ್ಯತೇ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಅಂತವಂತಃ । ಯಥಾ ಮೃಗತೃಷ್ಣಿಕಾದೌ ಸದ್ಬುದ್ಧಿಃ ಅನುವೃತ್ತಾ ಪ್ರಮಾಣನಿರೂಪಣಾಂತೇ ವಿಚ್ಛಿದ್ಯತೇ, ಸ ತಸ್ಯ ಅಂತಃ ; ತಥಾ ಇಮೇ ದೇಹಾಃ ಸ್ವಪ್ನಮಾಯಾದೇಹಾದಿವಚ್ಚ ಅಂತವಂತಃ ನಿತ್ಯಸ್ಯ ಶರೀರಿಣಃ ಶರೀರವತಃ ಅನಾಶಿನಃ ಅಪ್ರಮೇಯಸ್ಯ ಆತ್ಮನಃ ಅಂತವಂತ ಇತಿ ಉಕ್ತಾಃ ವಿವೇಕಿಭಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ । ‘ನಿತ್ಯಸ್ಯ’ ‘ಅನಾಶಿನಃ’ ಇತಿ ನ ಪುನರುಕ್ತಮ್ ; ನಿತ್ಯತ್ವಸ್ಯ ದ್ವಿವಿಧತ್ವಾತ್ ಲೋಕೇ, ನಾಶಸ್ಯ ಚ । ಯಥಾ ದೇಹೋ ಭಸ್ಮೀಭೂತಃ ಅದರ್ಶನಂ ಗತೋ ನಷ್ಟ ಉಚ್ಯತೇ । ವಿದ್ಯಮಾನೋಽಪಿ ಯಥಾ ಅನ್ಯಥಾ ಪರಿಣತೋ ವ್ಯಾಧ್ಯಾದಿಯುಕ್ತೋ ಜಾತೋ ನಷ್ಟ ಉಚ್ಯತೇ । ತತ್ರ ‘ನಿತ್ಯಸ್ಯ’ ‘ಅನಾಶಿನಃ’ ಇತಿ ದ್ವಿವಿಧೇನಾಪಿ ನಾಶೇನ ಅಸಂಬಂಧಃ ಅಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಅನ್ಯಥಾ ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿವದಪಿ ನಿತ್ಯತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್ ಆತ್ಮನಃ ; ತತ್ ಮಾ ಭೂದಿತಿ ‘ನಿತ್ಯಸ್ಯ’ ‘ಅನಾಶಿನಃ’ ಇತ್ಯಾಹ । ಅಪ್ರಮೇಯಸ್ಯ ನ ಪ್ರಮೇಯಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾದಿಪ್ರಮಾಣೈಃ ಅಪರಿಚ್ಛೇದ್ಯಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ ॥
ನನು ಆಗಮೇನ ಆತ್ಮಾ ಪರಿಚ್ಛಿದ್ಯತೇ,
ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾದಿನಾ ಚ ಪೂರ್ವಮ್ ।
ನ ;
ಆತ್ಮನಃ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧತ್ವಾತ್ ।
ಸಿದ್ಧೇ ಹಿ ಆತ್ಮನಿ ಪ್ರಮಾತರಿ ಪ್ರಮಿತ್ಸೋಃ ಪ್ರಮಾಣಾನ್ವೇಷಣಾ ಭವತಿ ।
ನ ಹಿ ಪೂರ್ವಮ್ ‘
ಇತ್ಥಮಹಮ್’
ಇತಿ ಆತ್ಮಾನಮಪ್ರಮಾಯ ಪಶ್ಚಾತ್ ಪ್ರಮೇಯಪರಿಚ್ಛೇದಾಯ ಪ್ರವರ್ತತೇ ।
ನ ಹಿ ಆತ್ಮಾ ನಾಮ ಕಸ್ಯಚಿತ್ ಅಪ್ರಸಿದ್ಧೋ ಭವತಿ ।
ಶಾಸ್ತ್ರಂ ತು ಅಂತ್ಯಂ ಪ್ರಮಾಣಮ್ ಅತದ್ಧರ್ಮಾಧ್ಯಾರೋಪಣಮಾತ್ರನಿವರ್ತಕತ್ವೇನ ಪ್ರಮಾಣತ್ವಮ್ ಆತ್ಮನಃ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ,
ನ ತು ಅಜ್ಞಾತಾರ್ಥಜ್ಞಾಪಕತ್ವೇನ ।
ತಥಾ ಚ ಶ್ರುತಿಃ —
‘ಯತ್ಸಾಕ್ಷಾದಪರೋಕ್ಷಾದ್ಬ್ರಹ್ಮ ಯ ಆತ್ಮಾ ಸರ್ವಾಂತರಃ’ (ಬೃ. ಉ. ೩ । ೫ । ೧) ಇತಿ ॥
ಯಸ್ಮಾದೇವಂ ನಿತ್ಯಃ ಅವಿಕ್ರಿಯಶ್ಚ ಆತ್ಮಾ ತಸ್ಮಾತ್ ಯುಧ್ಯಸ್ವ, ಯುದ್ಧಾತ್ ಉಪರಮಂ ಮಾ ಕಾರ್ಷೀಃ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥
ನ ಹಿ ಅತ್ರ ಯುದ್ಧಕರ್ತವ್ಯತಾ ವಿಧೀಯತೇ, ಯುದ್ಧೇ ಪ್ರವೃತ್ತ ಏವ ಹಿ ಅಸೌ ಶೋಕಮೋಹಪ್ರತಿಬದ್ಧಃ ತೂಷ್ಣೀಮಾಸ್ತೇ । ಅತಃ ತಸ್ಯ ಪ್ರತಿಬಂಧಾಪನಯನಮಾತ್ರಂ ಭಗವತಾ ಕ್ರಿಯತೇ । ತಸ್ಮಾತ್ ‘ಯುಧ್ಯಸ್ವ’ ಇತಿ ಅನುವಾದಮಾತ್ರಮ್ , ನ ವಿಧಿಃ ॥ ೧೮ ॥
ಶೋಕಮೋಹಾದಿಸಂಸಾರಕಾರಣನಿವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಃ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರಮ್ , ನ ಪ್ರವರ್ತಕಮ್ ಇತ್ಯೇತಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಸಾಕ್ಷಿಭೂತೇ ಋಚೌ ಆನೀನಾಯ ಭಗವಾನ್ । ಯತ್ತು ಮನ್ಯಸೇ ‘ಯುದ್ಧೇ ಭೀಷ್ಮಾದಯೋ ಮಯಾ ಹನ್ಯಂತೇ’ ‘ಅಹಮೇವ ತೇಷಾಂ ಹಂತಾ’ ಇತಿ, ಏಷಾ ಬುದ್ಧಿಃ ಮೃಷೈವ ತೇ । ಕಥಮ್ ? —
ಯ ಏನಂ ವೇತ್ತಿ ಹಂತಾರಂ ಯಶ್ಚೈನಂ ಮನ್ಯತೇ ಹತಮ್ ।
ಉಭೌ ತೌ ನ ವಿಜಾನೀತೋ ನಾಯಂ ಹಂತಿ ನ ಹನ್ಯತೇ ॥ ೧೯ ॥
ಯ ಏನಂ ಪ್ರಕೃತಂ ದೇಹಿನಂ ವೇತ್ತಿ ವಿಜಾನಾತಿ ಹಂತಾರಂ ಹನನಕ್ರಿಯಾಯಾಃ ಕರ್ತಾರಂ ಯಶ್ಚ ಏನಮ್ ಅನ್ಯೋ ಮನ್ಯತೇ ಹತಂ ದೇಹಹನನೇನ ‘ಹತಃ ಅಹಮ್’ ಇತಿ ಹನನಕ್ರಿಯಾಯಾಃ ಕರ್ಮಭೂತಮ್ , ತೌ ಉಭೌ ನ ವಿಜಾನೀತಃ ನ ಜ್ಞಾತವಂತೌ ಅವಿವೇಕೇನ ಆತ್ಮಾನಮ್ । ‘ಹಂತಾ ಅಹಮ್’ ‘ಹತಃ ಅಸ್ಮಿ ಅಹಮ್’ ಇತಿ ದೇಹಹನನೇನ ಆತ್ಮಾನಮಹಂ ಪ್ರತ್ಯಯವಿಷಯಂ ಯೌ ವಿಜಾನೀತಃ ತೌ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪಾನಭಿಜ್ಞೌ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಯಸ್ಮಾತ್ ನ ಅಯಮ್ ಆತ್ಮಾ ಹಂತಿ ನ ಹನನಕ್ರಿಯಾಯಾಃ ಕರ್ತಾ ಭವತಿ, ನ ಚ ಹನ್ಯತೇ ನ ಚ ಕರ್ಮ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ, ಅವಿಕ್ರಿಯತ್ವಾತ್ ॥ ೧೯ ॥
ಕಥಮವಿಕ್ರಯ ಆತ್ಮೇತಿ ದ್ವಿತೀಯೋ ಮಂತ್ರಃ —
ನ ಜಾಯತೇ ಮ್ರಿಯತೇ ವಾ ಕದಾಚಿನ್ನಾಯಂ ಭೂತ್ವಾಭವಿತಾ ವಾ ನ ಭೂಯಃ ।
ಅಜೋ ನಿತ್ಯಃ ಶಾಶ್ವತೋಽಯಂ ಪುರಾಣೋ ನ ಹನ್ಯತೇ ಹನ್ಯಮಾನೇ ಶರೀರೇ ॥ ೨೦ ॥
ನ ಜಾಯತೇ ನ ಉತ್ಪದ್ಯತೇ, ಜನಿಲಕ್ಷಣಾ ವಸ್ತುವಿಕ್ರಿಯಾ ನ ಆತ್ಮನೋ ವಿದ್ಯತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ತಥಾ ನ ಮ್ರಿಯತೇ ವಾ । ವಾಶಬ್ದಃ ಚಾರ್ಥೇ । ನ ಮ್ರಿಯತೇ ಚ ಇತಿ ಅಂತ್ಯಾ ವಿನಾಶಲಕ್ಷಣಾ ವಿಕ್ರಿಯಾ ಪ್ರತಿಷಿಧ್ಯತೇ । ಕದಾಚಿಚ್ಛಬ್ದಃ ಸರ್ವವಿಕ್ರಿಯಾಪ್ರತಿಷೇಧೈಃ ಸಂಬಧ್ಯತೇ — ನ ಕದಾಚಿತ್ ಜಾಯತೇ, ನ ಕದಾಚಿತ್ ಮ್ರಿಯತೇ, ಇತ್ಯೇವಮ್ । ಯಸ್ಮಾತ್ ಅಯಮ್ ಆತ್ಮಾ ಭೂತ್ವಾ ಭವನಕ್ರಿಯಾಮನುಭೂಯ ಪಶ್ಚಾತ್ ಅಭವಿತಾ ಅಭಾವಂ ಗಂತಾ ನ ಭೂಯಃ ಪುನಃ, ತಸ್ಮಾತ್ ನ ಮ್ರಿಯತೇ । ಯೋಹಿ ಭೂತ್ವಾ ನ ಭವಿತಾ ಸ ಮ್ರಿಯತ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಲೋಕೇ । ವಾಶಬ್ದಾತ್ ನಶಬ್ದಾಚ್ಚ ಅಯಮಾತ್ಮಾ ಅಭೂತ್ವಾ ವಾ ಭವಿತಾ ದೇಹವತ್ ನ ಭೂಯಃ । ತಸ್ಮಾತ್ ನ ಜಾಯತೇ । ಯೋ ಹಿ ಅಭೂತ್ವಾ ಭವಿತಾ ಸ ಜಾಯತ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ । ನೈವಮಾತ್ಮಾ । ಅತೋ ನ ಜಾಯತೇ । ಯಸ್ಮಾದೇವಂ ತಸ್ಮಾತ್ ಅಜಃ, ಯಸ್ಮಾತ್ ನ ಮ್ರಿಯತೇ ತಸ್ಮಾತ್ ನಿತ್ಯಶ್ಚ । ಯದ್ಯಪಿ ಆದ್ಯಂತಯೋರ್ವಿಕ್ರಿಯಯೋಃ ಪ್ರತಿಷೇಧೇ ಸರ್ವಾ ವಿಕ್ರಿಯಾಃ ಪ್ರತಿಷಿದ್ಧಾ ಭವಂತಿ, ತಥಾಪಿ ಮಧ್ಯಭಾವಿನೀನಾಂ ವಿಕ್ರಿಯಾಣಾಂ ಸ್ವಶಬ್ದೈರೇವ ಪ್ರತಿಷೇಧಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ ಅನುಕ್ತಾನಾಮಪಿ ಯೌವನಾದಿಸಮಸ್ತವಿಕ್ರಿಯಾಣಾಂ ಪ್ರತಿಷೇಧೋ ಯಥಾ ಸ್ಯಾತ್ ಇತ್ಯಾಹ — ಶಾಶ್ವತ ಇತ್ಯಾದಿನಾ । ಶಾಶ್ವತ ಇತಿ ಅಪಕ್ಷಯಲಕ್ಷಣಾ ವಿಕ್ರಿಯಾ ಪ್ರತಿಷಿಧ್ಯತೇ । ಶಶ್ವದ್ಭವಃ ಶಾಶ್ವತಃ । ನ ಅಪಕ್ಷೀಯತೇ ಸ್ವರೂಪೇಣ, ನಿರವಯವತ್ವಾತ್ । ನಾಪಿ ಗುಣಕ್ಷಯೇಣ ಅಪಕ್ಷಯಃ, ನಿರ್ಗುಣತ್ವಾತ್ । ಅಪಕ್ಷಯವಿಪರೀತಾಪಿ ವೃದ್ಧಿಲಕ್ಷಣಾ ವಿಕ್ರಿಯಾ ಪ್ರತಿಷಿಧ್ಯತೇ — ಪುರಾಣ ಇತಿ । ಯೋ ಹಿ ಅವಯವಾಗಮೇನ ಉಪಚೀಯತೇ ಸ ವರ್ಧತೇ ಅಭಿನವ ಇತಿ ಚ ಉಚ್ಯತೇ । ಅಯಂ ತು ಆತ್ಮಾ ನಿರವಯವತ್ವಾತ್ ಪುರಾಪಿ ನವ ಏವೇತಿ ಪುರಾಣಃ ; ನ ವರ್ಧತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ತಥಾ ನ ಹನ್ಯತೇ । ಹಂತಿ ; ಅತ್ರ ವಿಪರಿಣಾಮಾರ್ಥೇ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ ಅಪುನರುಕ್ತತಾಯೈ । ನ ವಿಪರಿಣಮ್ಯತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಹನ್ಯಮಾನೇ ವಿಪರಿಣಮ್ಯಮಾನೇಽಪಿ ಶರೀರೇ । ಅಸ್ಮಿನ್ ಮಂತ್ರೇ ಷಡ್ ಭಾವವಿಕಾರಾ ಲೌಕಿಕವಸ್ತುವಿಕ್ರಿಯಾ ಆತ್ಮನಿ ಪ್ರತಿಷಿಧ್ಯಂತೇ । ಸರ್ವಪ್ರಕಾರವಿಕ್ರಿಯಾರಹಿತ ಆತ್ಮಾ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ । ಯಸ್ಮಾದೇವಂ ತಸ್ಮಾತ್ ‘ಉಭೌ ತೌ ನ ವಿಜಾನೀತಃ’ ಇತಿ ಪೂರ್ವೇಣ ಮಂತ್ರೇಣ ಅಸ್ಯ ಸಂಬಂಧಃ ॥ ೨೦ ॥
ವೇದಾವಿನಾಶಿನಂ ನಿತ್ಯಂ ಯ ಏನಮಜಮವ್ಯಯಮ್ ।
ಕಥಂ ಸ ಪುರುಷಃ ಪಾರ್ಥ ಕಂ ಘಾತಯತಿ ಹಂತಿ ಕಮ್ ॥ ೨೧ ॥
ವೇದ ವಿಜಾನಾತಿ ಅವಿನಾಶಿನಮ್ ಅಂತ್ಯಭಾವವಿಕಾರರಹಿತಂ ನಿತ್ಯಂ ವಿಪರಿಣಾಮರಹಿತಂ ಯೋ ವೇದ ಇತಿ ಸಂಬಂಧಃ । ಏನಂ ಪೂರ್ವೇಣ ಮಂತ್ರೇಣೋಕ್ತಲಕ್ಷಣಮ್ ಅಜಂ ಜನ್ಮರಹಿತಮ್ ಅವ್ಯಯಮ್ ಅಪಕ್ಷಯರಹಿತಂ ಕಥಂ ಕೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಸಃ ವಿದ್ವಾನ್ ಪುರುಷಃ ಅಧಿಕೃತಃ ಹಂತಿ ಹನನಕ್ರಿಯಾಂ ಕರೋತಿ, ಕಥಂ ವಾ ಘಾತಯತಿ ಹಂತಾರಂ ಪ್ರಯೋಜಯತಿ । ನ ಕಥಂಚಿತ್ ಕಂಚಿತ್ ಹಂತಿ, ನ ಕಥಂಚಿತ್ ಕಂಚಿತ್ ಘಾತಯತಿ ಇತಿ ಉಭಯತ್ರ ಆಕ್ಷೇಪ ಏವಾರ್ಥಃ, ಪ್ರಶ್ನಾರ್ಥಾಸಂಭವಾತ್ । ಹೇತ್ವರ್ಥಸ್ಯ ಚ ಅವಿಕ್ರಿಯತ್ವಸ್ಯ ತುಲ್ಯತ್ವಾತ್ ವಿದುಷಃ ಸರ್ವಕರ್ಮಪ್ರತಿಷೇಧ ಏವ ಪ್ರಕರಣಾರ್ಥಃ ಅಭಿಪ್ರೇತೋ ಭಗವತಾ । ಹಂತೇಸ್ತು ಆಕ್ಷೇಪಃ ಉದಾಹರಣಾರ್ಥತ್ವೇನ ಕಥಿತಃ ॥
ವಿದುಷಃ ಕಂ ಕರ್ಮಾಸಂಭವಹೇತುವಿಶೇಷಂ ಪಶ್ಯನ್ ಕರ್ಮಾಣ್ಯಾಕ್ಷಿಪತಿ ಭಗವಾನ್ ‘ಕಥಂ ಸ ಪುರುಷಃ’ ಇತಿ । ನನು ಉಕ್ತ ಏವಾತ್ಮನಃ ಅವಿಕ್ರಿಯತ್ವಂ ಸರ್ವಕರ್ಮಾಸಂಭವಕಾರಣವಿಶೇಷಃ । ಸತ್ಯಮುಕ್ತಃ । ನ ತು ಸಃ ಕಾರಣವಿಶೇಷಃ, ಅನ್ಯತ್ವಾತ್ ವಿದುಷಃ ಅವಿಕ್ರಿಯಾದಾತ್ಮನಃ । ನ ಹಿ ಅವಿಕ್ರಿಯಂ ಸ್ಥಾಣುಂ ವಿದಿತವತಃ ಕರ್ಮ ನ ಸಂಭವತಿ ಇತಿ ಚೇತ್ , ನ ; ವಿದುಷಃ ಆತ್ಮತ್ವಾತ್ । ನ ದೇಹಾದಿಸಂಘಾತಸ್ಯ ವಿದ್ವತ್ತಾ । ಅತಃ ಪಾರಿಶೇಷ್ಯಾತ್ ಅಸಂಹತಃ ಆತ್ಮಾ ವಿದ್ವಾನ್ ಅವಿಕ್ರಿಯಃ ಇತಿ ತಸ್ಯ ವಿದುಷಃ ಕರ್ಮಾಸಂಭವಾತ್ ಆಕ್ಷೇಪೋ ಯುಕ್ತಃ ‘ಕಥಂ ಸ ಪುರುಷಃ’ ಇತಿ । ಯಥಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾದ್ಯಾಹೃತಸ್ಯ ಶಬ್ದಾದ್ಯರ್ಥಸ್ಯ ಅವಿಕ್ರಿಯ ಏವ ಸನ್ ಬುದ್ಧಿವೃತ್ತ್ಯವಿವೇಕವಿಜ್ಞಾನೇನ ಅವಿದ್ಯಯಾ ಉಪಲಬ್ಧಾ ಆತ್ಮಾ ಕಲ್ಪ್ಯತೇ, ಏವಮೇವ ಆತ್ಮಾನಾತ್ಮವಿವೇಕಜ್ಞಾನೇನ ಬುದ್ಧಿವೃತ್ತ್ಯಾ ವಿದ್ಯಯಾ ಅಸತ್ಯರೂಪಯೈವ ಪರಮಾರ್ಥತಃ ಅವಿಕ್ರಿಯ ಏವ ಆತ್ಮಾ ವಿದ್ವಾನುಚ್ಯತೇ । ವಿದುಷಃ ಕರ್ಮಾಸಂಭವವಚನಾತ್ ಯಾನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಶಾಸ್ತ್ರೇಣ ವಿಧೀಯಂತೇ ತಾನಿ ಅವಿದುಷೋ ವಿಹಿತಾನಿ ಇತಿ ಭಗವತೋ ನಿಶ್ಚಯೋಽವಗಮ್ಯತೇ ॥
ನನು ವಿದ್ಯಾಪಿ ಅವಿದುಷ ಏವ ವಿಧೀಯತೇ,
ವಿದಿತವಿದ್ಯಸ್ಯ ಪಿಷ್ಟಪೇಷಣವತ್ ವಿದ್ಯಾವಿಧಾನಾನರ್ಥಕ್ಯಾತ್ ।
ತತ್ರ ಅವಿದುಷಃ ಕರ್ಮಾಣಿ ವಿಧೀಯಂತೇ ನ ವಿದುಷಃ ಇತಿ ವಿಶೇಷೋ ನೋಪಪದ್ಯತೇ ಇತಿ ಚೇತ್ ,
ನ ;
ಅನುಷ್ಠೇಯಸ್ಯ ಭಾವಾಭಾವವಿಶೇಷೋಪಪತ್ತೇಃ ।
ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದಿವಿಧ್ಯರ್ಥಜ್ಞಾನೋತ್ತರಕಾಲಮ್ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದಿಕರ್ಮ ಅನೇಕಸಾಧನೋಪಸಂಹಾರಪೂರ್ವಕಮನುಷ್ಠೇಯಮ್ ‘
ಕರ್ತಾ ಅಹಮ್ ,
ಮಮ ಕರ್ತವ್ಯಮ್’
ಇತ್ಯೇವಂಪ್ರಕಾರವಿಜ್ಞಾನವತಃ ಅವಿದುಷಃ ಯಥಾ ಅನುಷ್ಠೇಯಂ ಭವತಿ,
ನ ತು ತಥಾ ‘
ನ ಜಾಯತೇ’
ಇತ್ಯಾದ್ಯಾತ್ಮಸ್ವರೂಪವಿಧ್ಯರ್ಥಜ್ಞಾನೋತ್ತರಕಾಲಭಾವಿ ಕಿಂಚಿದನುಷ್ಠೇಯಂ ಭವತಿ ;
ಕಿಂ ತು ‘
ನಾಹಂ ಕರ್ತಾ,
ನಾಹಂ ಭೋಕ್ತಾ’
ಇತ್ಯಾದ್ಯಾತ್ಮೈಕತ್ವಾಕರ್ತೃತ್ವಾದಿವಿಷಯಜ್ಞಾನಾತ್ ನಾನ್ಯದುತ್ಪದ್ಯತೇ ಇತಿ ಏಷ ವಿಶೇಷ ಉಪಪದ್ಯತೇ ।
ಯಃ ಪುನಃ ‘
ಕರ್ತಾ ಅಹಮ್’
ಇತಿ ವೇತ್ತಿ ಆತ್ಮಾನಮ್ ,
ತಸ್ಯ ‘
ಮಮ ಇದಂ ಕರ್ತವ್ಯಮ್’
ಇತಿ ಅವಶ್ಯಂಭಾವಿನೀ ಬುದ್ಧಿಃ ಸ್ಯಾತ್ ;
ತದಪೇಕ್ಷಯಾ ಸಃ ಅಧಿಕ್ರಿಯತೇ ಇತಿ ತಂ ಪ್ರತಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸಂಭವಂತಿ ।
ಸ ಚ ಅವಿದ್ವಾನ್ ,
‘ಉಭೌ ತೌ ನ ವಿಜಾನೀತಃ’ (ಭ. ಗೀ. ೨ । ೧೯) ಇತಿ ವಚನಾತ್ ,
ವಿಶೇಷಿತಸ್ಯ ಚ ವಿದುಷಃ ಕರ್ಮಾಕ್ಷೇಪವಚನಾಚ್ಚ ‘
ಕಥಂ ಸ ಪುರುಷಃ’
ಇತಿ ।
ತಸ್ಮಾತ್ ವಿಶೇಷಿತಸ್ಯ ಅವಿಕ್ರಿಯಾತ್ಮದರ್ಶಿನಃ ವಿದುಷಃ ಮುಮುಕ್ಷೋಶ್ಚ ಸರ್ವಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸೇ ಏವ ಅಧಿಕಾರಃ ।
ಅತ ಏವ ಭಗವಾನ್ ನಾರಾಯಣಃ ಸಾಂಖ್ಯಾನ್ ವಿದುಷಃ ಅವಿದುಷಶ್ಚ ಕರ್ಮಿಣಃ ಪ್ರವಿಭಜ್ಯ ದ್ವೇ ನಿಷ್ಠೇ ಗ್ರಾಹಯತಿ —
‘ಜ್ಞಾನಯೋಗೇನ ಸಾಙ್ಖ್ಯಾನಾಂ ಕರ್ಮಯೋಗೇನ ಯೋಗಿನಾಮ್’ (ಭ. ಗೀ. ೩ । ೩) ಇತಿ ।
ತಥಾ ಚ ಪುತ್ರಾಯ ಆಹ ಭಗವಾನ್ ವ್ಯಾಸಃ —
‘ದ್ವಾವಿಮಾವಥ ಪಂಥಾನೌ’ (ಶಾಂ. ೨೪೧ । ೬) ಇತ್ಯಾದಿ ।
ತಥಾ ಚ ಕ್ರಿಯಾಪಥಶ್ಚೈವ ಪುರಸ್ತಾತ್ ಪಶ್ಚಾತ್ಸಂನ್ಯಾಸಶ್ಚೇತಿ ।
ಏತಮೇವ ವಿಭಾಗಂ ಪುನಃ ಪುನರ್ದರ್ಶಯಿಷ್ಯತಿ ಭಗವಾನ್ —
ಅತತ್ತ್ವವಿತ್ ‘ಅಹಂಕಾರವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ ಕರ್ತಾಹಮಿತಿ ಮನ್ಯತೇ’ (ಭ. ಗೀ. ೩ । ೨೭),
ತತ್ತ್ವವಿತ್ತು ನಾಹಂ ಕರೋಮಿ ಇತಿ ।
ತಥಾ ಚ ‘ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ ಮನಸಾ ಸಂನ್ಯಸ್ಯಾಸ್ತೇ’ (ಭ. ಗೀ. ೫ । ೧೩) ಇತ್ಯಾದಿ ॥
ತತ್ರ ಕೇಚಿತ್ಪಂಡಿತಂಮನ್ಯಾ ವದಂತಿ — ‘
ಜನ್ಮಾದಿಷಡ್ಭಾವವಿಕ್ರಿಯಾರಹಿತಃ ಅವಿಕ್ರಿಯಃ ಅಕರ್ತಾ ಏಕಃ ಅಹಮಾತ್ಮಾ’
ಇತಿ ನ ಕಸ್ಯಚಿತ್ ಜ್ಞಾನಮ್ ಉತ್ಪದ್ಯತೇ,
ಯಸ್ಮಿನ್ ಸತಿ ಸರ್ವಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಃ ಉಪದಿಶ್ಯತೇ ಇತಿ ।
ತನ್ನ ;
‘ನ ಜಾಯತೇ’ (ಭ. ಗೀ. ೨ । ೨೦) ಇತ್ಯಾದಿಶಾಸ್ತ್ರೋಪದೇಶಾನರ್ಥಕ್ಯಪ್ರಸಂಗಾತ್ ।
ಯಥಾ ಚ ಶಾಸ್ತ್ರೋಪದೇಶಸಾಮರ್ಥ್ಯಾತ್ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಾಸ್ತಿತ್ವವಿಜ್ಞಾನಂ ಕರ್ತುಶ್ಚ ದೇಹಾಂತರಸಂಬಂಧವಿಜ್ಞಾನಮುತ್ಪದ್ಯತೇ,
ತಥಾ ಶಾಸ್ತ್ರಾತ್ ತಸ್ಯೈವ ಆತ್ಮನಃ ಅವಿಕ್ರಿಯತ್ವಾಕರ್ತೃತ್ವೈಕತ್ವಾದಿವಿಜ್ಞಾನಂ ಕಸ್ಮಾತ್ ನೋತ್ಪದ್ಯತೇ ಇತಿ ಪ್ರಷ್ಟವ್ಯಾಃ ತೇ ।
ಕರಣಾಗೋಚರತ್ವಾತ್ ಇತಿ ಚೇತ್ ,
ನ ;
‘ಮನಸೈವಾನುದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್’ (ಬೃ. ಉ. ೪ । ೪ । ೧೯) ಇತಿ ಶ್ರುತೇಃ ।
ಶಾಸ್ತ್ರಾಚಾರ್ಯೋಪದೇಶಶಮದಮಾದಿಸಂಸ್ಕೃತಂ ಮನಃ ಆತ್ಮದರ್ಶನೇ ಕರಣಮ್ ।
ತಥಾ ಚ ತದಧಿಗಮಾಯ ಅನುಮಾನೇ ಆಗಮೇ ಚ ಸತಿ ಜ್ಞಾನಂ ನೋತ್ಪದ್ಯತ ಇತಿ ಸಾಹಸಮಾತ್ರಮೇತತ್ ।
ಜ್ಞಾನಂ ಚ ಉತ್ಪದ್ಯಮಾನಂ ತದ್ವಿಪರೀತಮಜ್ಞಾನಮ್ ಅವಶ್ಯಂ ಬಾಧತೇ ಇತ್ಯಭ್ಯುಪಗಂತವ್ಯಮ್ ।
ತಚ್ಚ ಅಜ್ಞಾನಂ ದರ್ಶಿತಮ್ ‘
ಹಂತಾ ಅಹಮ್ ,
ಹತಃ ಅಸ್ಮಿ’
ಇತಿ ‘
ಉಭೌ ತೌ ನ ವಿಜಾನೀತಃ’
ಇತಿ ।
ಅತ್ರ ಚ ಆತ್ಮನಃ ಹನನಕ್ರಿಯಾಯಾಃ ಕರ್ತೃತ್ವಂ ಕರ್ಮತ್ವಂ ಹೇತುಕರ್ತೃತ್ವಂ ಚ ಅಜ್ಞಾನಕೃತಂ ದರ್ಶಿತಮ್ ।
ತಚ್ಚ ಸರ್ವಕ್ರಿಯಾಸ್ವಪಿ ಸಮಾನಂ ಕರ್ತೃತ್ವಾದೇಃ ಅವಿದ್ಯಾಕೃತತ್ವಮ್ ,
ಅವಿಕ್ರಿಯತ್ವಾತ್ ಆತ್ಮನಃ ।
ವಿಕ್ರಿಯಾವಾನ್ ಹಿ ಕರ್ತಾ ಆತ್ಮನಃ ಕರ್ಮಭೂತಮನ್ಯಂ ಪ್ರಯೋಜಯತಿ ‘
ಕುರು’
ಇತಿ ।
ತದೇತತ್ ಅವಿಶೇಷೇಣ ವಿದುಷಃ ಸರ್ವಕ್ರಿಯಾಸು ಕರ್ತೃತ್ವಂ ಹೇತುಕರ್ತೃತ್ವಂ ಚ ಪ್ರತಿಷೇಧತಿ ಭಗವಾನ್ವಾಸುದೇವಃ ವಿದುಷಃ ಕರ್ಮಾಧಿಕಾರಾಭಾವಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್ ‘
ವೇದಾವಿನಾಶಿನಂ . . .
ಕಥಂ ಸ ಪುರುಷಃ’
ಇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಕ್ವ ಪುನಃ ವಿದುಷಃ ಅಧಿಕಾರ ಇತಿ ಏತದುಕ್ತಂ ಪೂರ್ವಮೇವ ‘ಜ್ಞಾನಯೋಗೇನ ಸಾಂಖ್ಯಾನಾಮ್’ (ಭ. ಗೀ. ೩ । ೩) ಇತಿ ।
ತಥಾ ಚ ಸರ್ವಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ ‘ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ ಮನಸಾ’ (ಭ. ಗೀ. ೫ । ೧೩) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ॥
ನನು ಮನಸಾ ಇತಿ ವಚನಾತ್ ನ ವಾಚಿಕಾನಾಂ ಕಾಯಿಕಾನಾಂ ಚ ಸಂನ್ಯಾಸಃ ಇತಿ ಚೇತ್ ,
ನ ;
ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ ಇತಿ ವಿಶೇಷಿತತ್ವಾತ್ ।
ಮಾನಸಾನಾಮೇವ ಸರ್ವಕರ್ಮಣಾಮಿತಿ ಚೇತ್ ,
ನ ;
ಮನೋವ್ಯಾಪಾರಪೂರ್ವಕತ್ವಾದ್ವಾಕ್ಕಾಯವ್ಯಾಪಾರಾಣಾಂ ಮನೋವ್ಯಾಪಾರಾಭಾವೇ ತದನುಪಪತ್ತೇಃ ।
ಶಾಸ್ತ್ರೀಯಾಣಾಂ ವಾಕ್ಕಾಯಕರ್ಮಣಾಂ ಕಾರಣಾನಿ ಮಾನಸಾನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ ಅನ್ಯಾನಿ ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ ಮನಸಾ ಸಂನ್ಯಸ್ಯೇದಿತಿ ಚೇತ್ ,
ನ ;
‘ನೈವ ಕುರ್ವನ್ನ ಕಾರಯನ್’ (ಭ. ಗೀ. ೫ । ೧೩) ಇತಿ ವಿಶೇಷಣಾತ್ ।
ಸರ್ವಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಃ ಅಯಂ ಭಗವತಾ ಉಕ್ತಃ ಮರಿಷ್ಯತಃ ನ ಜೀವತಃ ಇತಿ ಚೇತ್ ,
ನ ;
‘ನವದ್ವಾರೇ ಪುರೇ ದೇಹೀ ಆಸ್ತೇ’ (ಭ. ಗೀ. ೫ । ೧೩) ಇತಿ ವಿಶೇಷಣಾನುಪಪತ್ತೇಃ ।
ನ ಹಿ ಸರ್ವಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸೇನ ಮೃತಸ್ಯ ತದ್ದೇಹೇ ಆಸನಂ ಸಂಭವತಿ ।
ಅಕುರ್ವತಃ ಅಕಾರಯತಶ್ಚ ದೇಹೇ ಸಂನ್ಯಸ್ಯ ಇತಿ ಸಂಬಂಧಃ ನ ದೇಹೇ ಆಸ್ತೇ ಇತಿ ಚೇತ್ ,
ನ ;
ಸರ್ವತ್ರ ಆತ್ಮನಃ ಅವಿಕ್ರಿಯತ್ವಾವಧಾರಣಾತ್ ,
ಆಸನಕ್ರಿಯಾಯಾಶ್ಚ ಅಧಿಕರಣಾಪೇಕ್ಷತ್ವಾತ್ ,
ತದನಪೇಕ್ಷತ್ವಾಚ್ಚ ಸಂನ್ಯಾಸಸ್ಯ ।
ಸಂಪೂರ್ವಸ್ತು ನ್ಯಾಸಶಬ್ದಃ ಅತ್ರ ತ್ಯಾಗಾರ್ಥಃ,
ನ ನಿಕ್ಷೇಪಾರ್ಥಃ ।
ತಸ್ಮಾತ್ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರೇ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನವತಃ ಸಂನ್ಯಾಸೇ ಏವ ಅಧಿಕಾರಃ,
ನ ಕರ್ಮಣಿ ಇತಿ ತತ್ರ ತತ್ರ ಉಪರಿಷ್ಟಾತ್ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಪ್ರಕರಣೇ ದರ್ಶಯಿಷ್ಯಾಮಃ ॥ ೨೧ ॥
ಪ್ರಕೃತಂ ತು ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ । ತತ್ರ ಆತ್ಮನಃ ಅವಿನಾಶಿತ್ವಂ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಮ್ । ತತ್ ಕಿಮಿವೇತಿ, ಉಚ್ಯತೇ —
ವಾಸಾಂಸಿ ಜೀರ್ಣಾನಿ ಯಥಾ ವಿಹಾಯ ನವಾನಿ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ನರೋಽಪರಾಣಿ ।
ತಥಾ ಶರೀರಾಣಿ ವಿಹಾಯ ಜೀರ್ಣಾನ್ಯನ್ಯಾನಿ ಸಂಯಾತಿ ನವಾನಿ ದೇಹೀ ॥ ೨೨ ॥
ವಾಸಾಂಸಿ ವಸ್ತ್ರಾಣಿ ಜೀರ್ಣಾನಿ ದುರ್ಬಲತಾಂ ಗತಾನಿ ಯಥಾ ಲೋಕೇ ವಿಹಾಯ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ನವಾನಿ ಅಭಿನವಾನಿ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಉಪಾದತ್ತೇ ನರಃ ಪುರುಷಃ ಅಪರಾಣಿ ಅನ್ಯಾನಿ, ತಥಾ ತದ್ವದೇವ ಶರೀರಾಣಿ ವಿಹಾಯ ಜೀರ್ಣಾನಿ ಅನ್ಯಾನಿ ಸಂಯಾತಿ ಸಂಗಚ್ಛತಿ ನವಾನಿ ದೇಹೀ ಆತ್ಮಾ ಪುರುಷವತ್ ಅವಿಕ್ರಿಯ ಏವೇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨೨ ॥
ಕಸ್ಮಾತ್ ಅವಿಕ್ರಿಯ ಏವೇತಿ, ಆಹ —
ನೈನಂ ಛಿಂದಂತಿ ಶಸ್ತ್ರಾಣಿ ನೈನಂ ದಹತಿ ಪಾವಕಃ ।
ನ ಚೈನಂ ಕ್ಲೇದಯಂತ್ಯಾಪೋ ನ ಶೋಷಯತಿ ಮಾರುತಃ ॥ ೨೩ ॥
ಏನಂ ಪ್ರಕೃತಂ ದೇಹಿನಂ ನ ಚ್ಛಿಂದಂತಿ ಶಸ್ತ್ರಾಣಿ, ನಿರವಯವತ್ವಾತ್ ನ ಅವಯವವಿಭಾಗಂ ಕುರ್ವಂತಿ । ಶಸ್ತ್ರಾಣಿ ಅಸ್ಯಾದೀನಿ । ತಥಾ ನ ಏನಂ ದಹತಿ ಪಾವಕಃ, ಅಗ್ನಿರಪಿ ನ ಭಸ್ಮೀಕರೋತಿ । ತಥಾ ನ ಚ ಏನಂ ಕ್ಲೇದಯಂತಿ ಆಪಃ । ಅಪಾಂ ಹಿ ಸಾವಯವಸ್ಯ ವಸ್ತುನಃ ಆರ್ದ್ರೀಭಾವಕರಣೇನ ಅವಯವವಿಶ್ಲೇಷಾಪಾದನೇ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಮ್ । ತತ್ ನ ನಿರವಯವೇ ಆತ್ಮನಿ ಸಂಭವತಿ । ತಥಾ ಸ್ನೇಹವತ್ ದ್ರವ್ಯಂ ಸ್ನೇಹಶೋಷಣೇನ ನಾಶಯತಿ ವಾಯುಃ । ಏನಂ ತು ಆತ್ಮಾನಂ ನ ಶೋಷಯತಿ ಮಾರುತೋಽಪಿ ॥ ೨೩ ॥
ಯತಃ ಏವಂ ತಸ್ಮಾತ್ —
ಅಚ್ಛೇದ್ಯೋಽಯಮದಾಹ್ಯೋಽಯಮಕ್ಲೇದ್ಯೋಽಶೋಷ್ಯ ಏವ ಚ ।
ನಿತ್ಯಃ ಸರ್ವಗತಃ ಸ್ಥಾಣುರಚಲೋಽಯಂ ಸನಾತನಃ ॥ ೨೪ ॥
ಯಸ್ಮಾತ್ ಅನ್ಯೋನ್ಯನಾಶಹೇತುಭೂತಾನಿ ಏನಮಾತ್ಮಾನಂ ನಾಶಯಿತುಂ ನೋತ್ಸಹಂತೇ ಅಸ್ಯಾದೀನಿ ತಸ್ಮಾತ್ ನಿತ್ಯಃ । ನಿತ್ಯತ್ವಾತ್ ಸರ್ವಗತಃ । ಸರ್ವಗತತ್ವಾತ್ ಸ್ಥಾಣುಃ ಇವ, ಸ್ಥಿರ ಇತ್ಯೇತತ್ । ಸ್ಥಿರತ್ವಾತ್ ಅಚಲಃ ಅಯಮ್ ಆತ್ಮಾ । ಅತಃ ಸನಾತನಃ ಚಿರಂತನಃ, ನ ಕಾರಣಾತ್ಕುತಶ್ಚಿತ್ ನಿಷ್ಪನ್ನಃ, ಅಭಿನವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥
ನೈತೇಷಾಂ ಶ್ಲೋಕಾನಾಂ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಂ ಚೋದನೀಯಮ್ ,
ಯತಃ ಏಕೇನೈವ ಶ್ಲೋಕೇನ ಆತ್ಮನಃ ನಿತ್ಯತ್ವಮವಿಕ್ರಿಯತ್ವಂ ಚೋಕ್ತಮ್ ‘ನ ಜಾಯತೇ ಮ್ರಿಯತೇ ವಾ’ (ಭ. ಗೀ. ೨ । ೨೦) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ತತ್ರ ಯದೇವ ಆತ್ಮವಿಷಯಂ ಕಿಂಚಿದುಚ್ಯತೇ,
ತತ್ ಏತಸ್ಮಾತ್ ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥಾತ್ ನ ಅತಿರಿಚ್ಯತೇ ;
ಕಿಂಚಿಚ್ಛಬ್ದತಃ ಪುನರುಕ್ತಮ್ ,
ಕಿಂಚಿದರ್ಥತಃ ಇತಿ ।
ದುರ್ಬೋಧತ್ವಾತ್ ಆತ್ಮವಸ್ತುನಃ ಪುನಃ ಪುನಃ ಪ್ರಸಂಗಮಾಪಾದ್ಯ ಶಬ್ದಾಂತರೇಣ ತದೇವ ವಸ್ತು ನಿರೂಪಯತಿ ಭಗವಾನ್ ವಾಸುದೇವಃ ಕಥಂ ನು ನಾಮ ಸಂಸಾರಿಣಾಮಸಂಸಾರಿತ್ವಬುದ್ಧಿಗೋಚರತಾಮಾಪನ್ನಂ ಸತ್ ಅವ್ಯಕ್ತಂ ತತ್ತ್ವಂ ಸಂಸಾರನಿವೃತ್ತಯೇ ಸ್ಯಾತ್ ಇತಿ ॥ ೨೪ ॥
ಕಿಂ ಚ —
ಅವ್ಯಕ್ತೋಽಯಮಚಿಂತ್ಯೋಽಯಮವಿಕಾರ್ಯೋಽಯಮುಚ್ಯತೇ ।
ತಸ್ಮಾದೇವಂ ವಿದಿತ್ವೈನಂ ನಾನುಶೋಚಿತುಮರ್ಹಸಿ ॥ ೨೫ ॥
ಸರ್ವಕರಣಾವಿಷಯತ್ವಾತ್ ನ ವ್ಯಜ್ಯತ ಇತಿ ಅವ್ಯಕ್ತಃ ಅಯಮ್ ಆತ್ಮಾ । ಅತ ಏವ ಅಚಿಂತ್ಯಃ ಅಯಮ್ । ಯದ್ಧಿ ಇಂದ್ರಿಯಗೋಚರಃ ತತ್ ಚಿಂತಾವಿಷಯತ್ವಮಾಪದ್ಯತೇ । ಅಯಂ ತ್ವಾತ್ಮಾ ಅನಿಂದ್ರಿಯಗೋಚರತ್ವಾತ್ ಅಚಿಂತ್ಯಃ । ಅತ ಏವ ಅವಿಕಾರ್ಯಃ, ಯಥಾ ಕ್ಷೀರಂ ದಧ್ಯಾತಂಚನಾದಿನಾ ವಿಕಾರಿ ನ ತಥಾ ಅಯಮಾತ್ಮಾ । ನಿರವಯವತ್ವಾಚ್ಚ ಅವಿಕ್ರಿಯಃ । ನ ಹಿ ನಿರವಯವಂ ಕಿಂಚಿತ್ ವಿಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕಂ ದೃಷ್ಟಮ್ । ಅವಿಕ್ರಿಯತ್ವಾತ್ ಅವಿಕಾರ್ಯಃ ಅಯಮ್ ಆತ್ಮಾ ಉಚ್ಯತೇ । ತಸ್ಮಾತ್ ಏವಂ ಯಥೋಕ್ತಪ್ರಕಾರೇಣ ಏನಮ್ ಆತ್ಮಾನಂ ವಿದಿತ್ವಾ
ತ್ವಂ ನ ಅನುಶೋಚಿತುಮರ್ಹಸಿ ಹಂತಾಹಮೇಷಾಮ್ , ಮಯೈತೇ ಹನ್ಯಂತ ಇತಿ ॥ ೨೫ ॥
ಆತ್ಮನಃ ಅನಿತ್ಯತ್ವಮಭ್ಯುಪಗಮ್ಯ ಇದಮುಚ್ಯತೇ —
ಅಥ ಚೈನಂ ನಿತ್ಯಜಾತಂ ನಿತ್ಯಂ ವಾ ಮನ್ಯಸೇ ಮೃತಮ್ ।
ತಥಾಪಿ ತ್ವಂ ಮಹಾಬಾಹೋ ನೈವಂ ಶೋಚಿತುಮರ್ಹಸಿ ॥ ೨೬ ॥
ಅಥ ಚ ಇತಿ ಅಭ್ಯುಪಗಮಾರ್ಥಃ । ಏನಂ ಪ್ರಕೃತಮಾತ್ಮಾನಂ ನಿತ್ಯಜಾತಂ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ್ಯಾ ಪ್ರತ್ಯನೇಕಶರೀರೋತ್ಪತ್ತಿ ಜಾತೋ ಜಾತ ಇತಿ ಮನ್ಯಸೇ ತಥಾ ಪ್ರತಿತತ್ತದ್ವಿನಾಶಂ ನಿತ್ಯಂ ವಾ ಮನ್ಯಸೇ ಮೃತಂ ಮೃತೋ ಮೃತ ಇತಿ ; ತಥಾಪಿ ತಥಾಭಾವೇಽಪಿ ಆತ್ಮನಿ ತ್ವಂ ಮಹಾಬಾಹೋ, ನ ಏವಂ ಶೋಚಿತುಮರ್ಹಸಿ, ಜನ್ಮವತೋ ಜನ್ಮ ನಾಶವತೋ ನಾಶಶ್ಚೇತ್ಯೇತಾವವಶ್ಯಂಭಾವಿನಾವಿತಿ ॥ ೨೬ ॥
ತಥಾ ಚ ಸತಿ —
ಜಾತಸ್ಯ ಹಿ ಧ್ರುವೋ ಮೃತ್ಯುರ್ಧ್ರುವಂ ಜನ್ಮ ಮೃತಸ್ಯ ಚ ।
ತಸ್ಮಾದಪರಿಹಾರ್ಯೇಽರ್ಥೇ ನ ತ್ವಂ ಶೋಚಿತುಮರ್ಹಸಿ ॥ ೨೭ ॥
ಜಾತಸ್ಯ ಹಿ ಲಬ್ಧಜನ್ಮನಃ ಧ್ರುವಃ ಅವ್ಯಭಿಚಾರೀ ಮೃತ್ಯುಃ ಮರಣಂ ಧ್ರುವಂ ಜನ್ಮ ಮೃತಸ್ಯ ಚ । ತಸ್ಮಾದಪರಿಹಾರ್ಯೋಽಯಂ ಜನ್ಮಮರಣಲಕ್ಷಣೋಽರ್ಥಃ । ತಸ್ಮಿನ್ನಪರಿಹಾರ್ಯೇಽರ್ಥೇ ನ ತ್ವಂ ಶೋಚಿತುಮರ್ಹಸಿ ॥ ೨೭ ॥
ಕಾರ್ಯಕರಣಸಂಘಾತಾತ್ಮಕಾನ್ಯಪಿ ಭೂತಾನ್ಯುದ್ದಿಶ್ಯ ಶೋಕೋ ನ ಯುಕ್ತಃ ಕರ್ತುಮ್ , ಯತಃ —
ಅವ್ಯಕ್ತಾದೀನಿ ಭೂತಾನಿ ವ್ಯಕ್ತಮಧ್ಯಾನಿ ಭಾರತ ।
ಅವ್ಯಕ್ತನಿಧನಾನ್ಯೇವ ತತ್ರ ಕಾ ಪರಿದೇವನಾ ॥ ೨೮ ॥
ಅವ್ಯಕ್ತಾದೀನಿ ಅವ್ಯಕ್ತಮ್ ಅದರ್ಶನಮ್ ಅನುಪಲಬ್ಧಿಃ ಆದಿಃ ಯೇಷಾಂ ಭೂತಾನಾಂ ಪುತ್ರಮಿತ್ರಾದಿಕಾರ್ಯಕರಣಸಂಘಾತಾತ್ಮಕಾನಾಂ ತಾನಿ ಅವ್ಯಕ್ತಾದೀನಿ ಭೂತಾನಿ ಪ್ರಾಗುತ್ಪತ್ತೇಃ, ಉತ್ಪನ್ನಾನಿ ಚ ಪ್ರಾಙ್ಮರಣಾತ್ ವ್ಯಕ್ತಮಧ್ಯಾನಿ । ಅವ್ಯಕ್ತನಿಧನಾನ್ಯೇವ ಪುನಃ ಅವ್ಯಕ್ತಮ್ ಅದರ್ಶನಂ ನಿಧನಂ ಮರಣಂ ಯೇಷಾಂ ತಾನಿ ಅವ್ಯಕ್ತನಿಧನಾನಿ । ಮರಣಾದೂರ್ಧ್ವಮಪ್ಯವ್ಯಕ್ತತಾಮೇವ ಪ್ರತಿಪದ್ಯಂತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್ — ‘ಅದರ್ಶನಾದಾಪತಿತಃ ಪುನಶ್ಚಾದರ್ಶನಂ ಗತಃ । ನಾಸೌ ತವ ನ ತಸ್ಯ ತ್ವಂ ವೃಥಾ ಕಾ ಪರಿದೇವನಾ’ (ಮೋ. ಧ. ೧೭೪ । ೧೭) ಇತಿ । ತತ್ರ ಕಾ ಪರಿದೇವನಾ ಕೋ ವಾ ಪ್ರಲಾಪಃ ಅದೃಷ್ಟದೃಷ್ಟಪ್ರನಷ್ಟಭ್ರಾಂತಿಭೂತೇಷು ಭೂತೇಷ್ವಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨೮ ॥
ದುರ್ವಿಜ್ಞೇಯೋಽಯಂ ಪ್ರಕೃತ ಆತ್ಮಾ ; ಕಿಂ ತ್ವಾಮೇವೈಕಮುಪಾಲಭೇ ಸಾಧಾರಣೇ ಭ್ರಾಂತಿನಿಮಿತ್ತೇ । ಕಥಂ ದುರ್ವಿಜ್ಞೇಯೋಽಯಮಾತ್ಮಾ ಇತ್ಯತ ಆಹ —
ಆಶ್ಚರ್ಯವತ್ಪಶ್ಯತಿ ಕಶ್ಚಿದೇನಮಾಶ್ಚರ್ಯವದ್ವದತಿ ತಥೈವ ಚಾನ್ಯಃ ।
ಆಶ್ಚರ್ಯವಚ್ಚೈನಮನ್ಯಃ ಶೃಣೋತಿ ಶ್ರುತ್ವಾಪ್ಯೇನಂ ವೇದ ನ ಚೈವ ಕಶ್ಚಿತ್ ॥ ೨೯ ॥
ಆಶ್ಚರ್ಯವತ್ ಆಶ್ಚರ್ಯಮ್ ಅದೃಷ್ಟಪೂರ್ವಮ್ ಅದ್ಭುತಮ್ ಅಕಸ್ಮಾದ್ದೃಶ್ಯಮಾನಂ ತೇನ ತುಲ್ಯಂ ಆಶ್ಚರ್ಯವತ್ ಆಶ್ಚರ್ಯಮಿತಿ ಏನಮ್ ಆತ್ಮಾನಂ ಪಶ್ಯತಿ ಕಶ್ಚಿತ್ । ಆಶ್ಚರ್ಯವತ್ ಏನಂ ವದತಿ ತಥೈವ ಚ ಅನ್ಯಃ । ಆಶ್ಚರ್ಯವಚ್ಚ ಏನಮನ್ಯಃ ಶೃಣೋತಿ । ಶ್ರುತ್ವಾ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಉಕ್ತ್ವಾಪಿ ಏನಮಾತ್ಮಾನಂ ವೇದ ನ ಚೈವ ಕಶ್ಚಿತ್ । ಅಥವಾ ಯೋಽಯಮಾತ್ಮಾನಂ ಪಶ್ಯತಿ ಸ ಆಶ್ಚರ್ಯತುಲ್ಯಃ, ಯೋ ವದತಿ ಯಶ್ಚ ಶೃಣೋತಿ ಸಃ ಅನೇಕಸಹಸ್ರೇಷು ಕಶ್ಚಿದೇವ ಭವತಿ । ಅತೋ ದುರ್ಬೋಧ ಆತ್ಮಾ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ ॥ ೨೯ ॥
ಅಥೇದಾನೀಂ ಪ್ರಕರಣಾರ್ಥಮುಪಸಂಹರನ್ಬ್ರೂತೇ —
ದೇಹೀ ನಿತ್ಯಮವಧ್ಯೋಽಯಂ ದೇಹೇ ಸರ್ವಸ್ಯ ಭಾರತ ।
ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವಾಣಿ ಭೂತಾನಿ ನ ತ್ವಂ ಶೋಚಿತುಮರ್ಹಸಿ ॥ ೩೦ ॥
ದೇಹೀ ಶರೀರೀ ನಿತ್ಯಂ ಸರ್ವದಾ ಸರ್ವಾವಸ್ಥಾಸು ಅವಧ್ಯಃ ನಿರವಯವತ್ವಾನ್ನಿತ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ ತತ್ರ ಅವಧ್ಯೋಽಯಂ ದೇಹೇ ಶರೀರೇ ಸರ್ವಸ್ಯ ಸರ್ವಗತತ್ವಾತ್ಸ್ಥಾವರಾದಿಷು ಸ್ಥಿತೋಽಪಿ ಸರ್ವಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಿಜಾತಸ್ಯ ದೇಹೇ ವಧ್ಯಮಾನೇಽಪಿ ಅಯಂ ದೇಹೀ ನ ವಧ್ಯಃ ಯಸ್ಮಾತ್ , ತಸ್ಮಾತ್ ಭೀಷ್ಮಾದೀನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಭೂತಾನಿ ಉದ್ದಿಶ್ಯ ನ ತ್ವಂ ಶೋಚಿತುಮರ್ಹಸಿ ॥ ೩೦ ॥
ಇಹ ಪರಮಾರ್ಥತತ್ತ್ವಾಪೇಕ್ಷಾಯಾಂ ಶೋಕೋ ಮೋಹೋ ವಾ ನ ಸಂಭವತೀತ್ಯುಕ್ತಮ್ । ನ ಕೇವಲಂ ಪರಮಾರ್ಥತತ್ತ್ವಾಪೇಕ್ಷಾಯಾಮೇವ । ಕಿಂ ತು —
ಸ್ವಧರ್ಮಮಪಿ ಚಾವೇಕ್ಷ್ಯ ನ ವಿಕಂಪಿತುಮರ್ಹಸಿ ।
ಧರ್ಮ್ಯಾದ್ಧಿ ಯುದ್ಧಾಚ್ಛ್ರೇಯೋಽನ್ಯತ್ಕ್ಷತ್ತ್ರಿಯಸ್ಯ ನ ವಿದ್ಯತೇ ॥ ೩೧ ॥
ಸ್ವಧರ್ಮಮಪಿ ಸ್ವೋ ಧರ್ಮಃ ಕ್ಷತ್ರಿಯಸ್ಯ ಯುದ್ಧಂ ತಮಪಿ ಅವೇಕ್ಷ್ಯ ತ್ವಂ ನ ವಿಕಂಪಿತುಂ ಪ್ರಚಲಿತುಮ್ ನಾರ್ಹಸಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯಸ್ಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಾದ್ಧರ್ಮಾತ್ ಆತ್ಮಸ್ವಾಭಾವ್ಯಾದಿತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ । ತಚ್ಚ ಯುದ್ಧಂ ಪೃಥಿವೀಜಯದ್ವಾರೇಣ ಧರ್ಮಾರ್ಥಂ ಪ್ರಜಾರಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಚೇತಿ ಧರ್ಮಾದನಪೇತಂ ಪರಂ ಧರ್ಮ್ಯಮ್ । ತಸ್ಮಾತ್ ಧರ್ಮ್ಯಾತ್ ಯುದ್ಧಾತ್ ಶ್ರೇಯಃ ಅನ್ಯತ್ ಕ್ಷತ್ರಿಯಸ್ಯ ನ ವಿದ್ಯತೇ ಹಿ ಯಸ್ಮಾತ್ ॥ ೩೧ ॥
ಕುತಶ್ಚ ತತ್ ಯುದ್ಧಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ, ಉಚ್ಯತೇ —
ಯದೃಚ್ಛಯಾ ಚೋಪಪನ್ನಂ ಸ್ವರ್ಗದ್ವಾರಮಪಾವೃತಮ್ ।
ಸುಖಿನಃ ಕ್ಷತ್ರಿಯಾಃ ಪಾರ್ಥ ಲಭಂತೇ ಯುದ್ಧಮೀದೃಶಮ್ ॥ ೩೨ ॥
ಯದೃಚ್ಛಯಾ ಚ ಅಪ್ರಾರ್ಥಿತತಯಾ ಉಪಪನ್ನಮ್ ಆಗತಂ ಸ್ವರ್ಗದ್ವಾರಮ್ ಅಪಾವೃತಮ್ ಉದ್ಧಾಟಿತಂ ಯೇ ಏತತ್ ಈದೃಶಂ ಯುದ್ಧಂ ಲಭಂತೇ ಕ್ಷತ್ರಿಯಾಃ ಹೇ ಪಾರ್ಥ, ಕಿಂ ನ ಸುಖಿನಃ ತೇ ? ॥ ೩೨ ॥
ಏವಂ ಕರ್ತವ್ಯತಾಪ್ರಾಪ್ತಮಪಿ —
ಅಥ ಚೇತ್ತ್ವಮಿಮಂ ಧರ್ಮ್ಯಂ ಸಂಗ್ರಾಮಂ ನ ಕರಿಷ್ಯಸಿ ।
ತತಃ ಸ್ವಧರ್ಮಂ ಕೀರ್ತಿಂ ಚ ಹಿತ್ವಾ ಪಾಪಮವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ॥ ೩೩ ॥
ಅಥ ಚೇತ್ ತ್ವಮ್ ಇಮಂ ಧರ್ಮ್ಯಂ ಧರ್ಮಾದನಪೇತಂ ವಿಹಿತಂ ಸಂಗ್ರಾಮಂ ಯುದ್ಧಂ ನ ಕರಿಷ್ಯಸಿ ಚೇತ್ , ತತಃ ತದಕರಣಾತ್ ಸ್ವಧರ್ಮಂ ಕೀರ್ತಿಂ ಚ ಮಹಾದೇವಾದಿಸಮಾಗಮನಿಮಿತ್ತಾಂ ಹಿತ್ವಾ ಕೇವಲಂ ಪಾಪಮ್ ಅವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ॥ ೩೩ ॥
ನ ಕೇವಲಂ ಸ್ವಧರ್ಮಕೀರ್ತಿಪರಿತ್ಯಾಗಃ —
ಅಕೀರ್ತಿಂ ಚಾಪಿ ಭೂತಾನಿ ಕಥಯಿಷ್ಯಂತಿ ತೇಽವ್ಯಯಾಮ್ ।
ಸಂಭಾವಿತಸ್ಯ ಚಾಕೀರ್ತಿರ್ಮರಣಾದತಿರಿಚ್ಯತೇ ॥ ೩೪ ॥
ಅಕೀರ್ತಿಂ ಚಾಪಿ ಯುದ್ಧೇ ಭೂತಾನಿ ಕಥಯಿಷ್ಯಂತಿ ತೇ ತವ ಅವ್ಯಯಾಂ ದೀರ್ಘಕಾಲಾಮ್ । ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶೂರ ಇತ್ಯೇವಮಾದಿಭಿಃ ಗುಣೈಃ ಸಂಭಾವಿತಸ್ಯ ಚ ಅಕೀರ್ತಿಃ ಮರಣಾತ್ ಅತಿರಿಚ್ಯತೇ, ಸಂಭಾವಿತಸ್ಯ ಚ
ಅಕೀರ್ತೇಃ ವರಂ ಮರಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೩೪ ॥
ಕಿಂಚ —
ಭಯಾದ್ರಣಾದುಪರತಂ ಮಂಸ್ಯಂತೇ ತ್ವಾಂ ಮಹಾರಥಾಃ ।
ಯೇಷಾಂ ಚ ತ್ವಂ ಬಹುಮತೋ ಭೂತ್ವಾ ಯಾಸ್ಯಸಿ ಲಾಘವಮ್ ॥ ೩೫ ॥
ಭಯಾತ್ ಕರ್ಣಾದಿಭ್ಯಃ ರಣಾತ್ ಯುದ್ಧಾತ್ ಉಪರತಂ ನಿವೃತ್ತಂ ಮಂಸ್ಯಂತೇ ಚಿಂತಯಿಷ್ಯಂತಿ ನ ಕೃಪಯೇತಿ ತ್ವಾಂ ಮಹಾರಥಾಃ ದುರ್ಯೋಧನಪ್ರಭೃತಯಃ । ಯೇಷಾಂ ಚ ತ್ವಂ ದುರ್ಯೋಧನಾದೀನಾಂ ಬಹುಮತೋ ಬಹುಭಿಃ ಗುಣೈಃ ಯುಕ್ತಃ ಇತ್ಯೇವಂ ಮತಃ ಬಹುಮತಃ ಭೂತ್ವಾ ಪುನಃ ಯಾಸ್ಯಸಿ ಲಾಘವಂ ಲಘುಭಾವಮ್ ॥ ೩೫ ॥
ಕಿಂಚ—
ಅವಾಚ್ಯವಾದಾಂಶ್ಚ ಬಹೂನ್ವದಿಷ್ಯಂತಿ ತವಾಹಿತಾಃ ।
ನಿಂದಂತಸ್ತವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ತತೋ ದುಃಖತರಂ ನು ಕಿಮ್ ॥ ೩೬ ॥
ಅವಾಚ್ಯವಾದಾನ್ ಅವಕ್ತವ್ಯವಾದಾಂಶ್ಚ ಬಹೂನ್ ಅನೇಕಪ್ರಕಾರಾನ್ ವದಿಷ್ಯಂತಿ ತವ ಅಹಿತಾಃ ಶತ್ರವಃ ನಿಂದಂತಃ ಕುತ್ಸಯಂತಃ ತವ ತ್ವದೀಯಂ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ನಿವಾತಕವಚಾದಿಯುದ್ಧನಿಮಿತ್ತಮ್ । ತತಃ ತಸ್ಮಾತ್ ನಿಂದಾಪ್ರಾಪ್ತೇರ್ದುಃಖಾತ್ ದುಃಖತರಂ ನು ಕಿಮ್ , ತತಃ ಕಷ್ಟತರಂ ದುಃಖಂ ನಾಸ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೩೬ ॥
ಯುದ್ಧೇ ಪುನಃ ಕ್ರಿಯಮಾಣೇ ಕರ್ಣಾದಿಭಿಃ —
ಹತೋ ವಾ ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ಸ್ವರ್ಗಂ ಜಿತ್ವಾ ವಾ ಭೋಕ್ಷ್ಯಸೇ ಮಹೀಮ್ ।
ತಸ್ಮಾದುತ್ತಿಷ್ಠ ಕೌಂತೇಯ ಯುದ್ಧಾಯ ಕೃತನಿಶ್ಚಯಃ ॥ ೩೭ ॥
ಹತೋ ವಾ ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ಸ್ವರ್ಗಮ್ , ಹತಃ ಸನ್ ಸ್ವರ್ಗಂ ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯಸಿ । ಜಿತ್ವಾ ವಾ ಕರ್ಣಾದೀನ್ ಶೂರಾನ್ ಭೋಕ್ಷ್ಯಸೇ ಮಹೀಮ್ । ಉಭಯಥಾಪಿ ತವ ಲಾಭ ಏವೇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ । ಯತ ಏವಂ ತಸ್ಮಾತ್ ಉತ್ತಿಷ್ಠ ಕೌಂತೇಯ ಯುದ್ಧಾಯ ಕೃತನಿಶ್ಚಯಃ ‘ಜೇಷ್ಯಾಮಿ ಶತ್ರೂನ್ , ಮರಿಷ್ಯಾಮಿ ವಾ’ ಇತಿ ನಿಶ್ಚಯಂ ಕೃತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೩೭ ॥
ತತ್ರ ಯುದ್ಧಂ ಸ್ವಧರ್ಮಂ ಇತ್ಯೇವಂ ಯುಧ್ಯಮಾನಸ್ಯೋಪದೇಶಮಿಮಂ ಶೃಣು —
ಸುಖದುಃಖೇ ಸಮೇ ಕೃತ್ವಾ ಲಾಭಾಲಾಭೌ ಜಯಾಜಯೌ ।
ತತೋ ಯುದ್ಧಾಯ ಯುಜ್ಯಸ್ವ ನೈವಂ ಪಾಪಮವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ॥ ೩೮ ॥
ಸುಖದುಃಖೇ ಸಮೇ ತುಲ್ಯೇ ಕೃತ್ವಾ, ರಾಗದ್ವೇಷಾವಪ್ಯಕೃತ್ವೇತ್ಯೇತತ್ । ತಥಾ ಲಾಭಾಲಾಭೌ ಜಯಾಜಯೌ ಚ ಸಮೌ ಕೃತ್ವಾ ತತೋ ಯುದ್ಧಾಯ ಯುಜ್ಯಸ್ವ ಘಟಸ್ವ । ನ ಏವಂ ಯುದ್ಧಂ ಕುರ್ವನ್ ಪಾಪಮ್ ಅವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ । ಇತ್ಯೇಷ ಉಪದೇಶಃ ಪ್ರಾಸಂಗಿಕಃ ॥ ೩೮ ॥
ಏಷಾ ತೇಽಭಿಹಿತಾ ಸಾಙ್ಖ್ಯೇ ಬುದ್ಧಿರ್ಯೋಗೇ ತ್ವಿಮಾಂ ಶೃಣು ।
ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಯುಕ್ತೋ ಯಯಾ ಪಾರ್ಥ ಕರ್ಮಬಂಧಂ ಪ್ರಹಾಸ್ಯಸಿ ॥ ೩೯ ॥
ಏಷಾ ತೇ ತುಭ್ಯಮ್ ಅಭಿಹಿತಾ ಉಕ್ತಾ ಸಾಙ್ಖ್ಯೇ ಪರಮಾರ್ಥವಸ್ತುವಿವೇಕವಿಷಯೇ ಬುದ್ಧಿಃ ಜ್ಞಾನಂ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಶೋಕಮೋಹಾದಿಸಂಸಾರಹೇತುದೋಷನಿವೃತ್ತಿಕಾರಣಮ್ । ಯೋಗೇ ತು ತತ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯುಪಾಯೇ ನಿಃಸಂಗತಯಾ ದ್ವಂದ್ವಪ್ರಹಾಣಪೂರ್ವಕಮ್ ಈಶ್ವರಾರಾಧನಾರ್ಥೇ ಕರ್ಮಯೋಗೇ ಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನೇ ಸಮಾಧಿಯೋಗೇ ಚ ಇಮಾಮ್ ಅನಂತರಮೇವೋಚ್ಯಮಾನಾಂ ಬುದ್ಧಿಂ ಶೃಣು । ತಾಂ ಚ ಬುದ್ಧಿಂ ಸ್ತೌತಿ ಪ್ರರೋಚನಾರ್ಥಮ್ — ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಯಯಾ ಯೋಗವಿಷಯಯಾ ಯುಕ್ತಃ ಹೇ ಪಾರ್ಥ, ಕರ್ಮಬಂಧಂ ಕರ್ಮೈವ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಾಖ್ಯೋ ಬಂಧಃ ಕರ್ಮಬಂಧಃ ತಂ ಪ್ರಹಾಸ್ಯಸಿ ಈಶ್ವರಪ್ರಸಾದನಿಮಿತ್ತಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತ್ಯೈವ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ ॥ ೩೯ ॥
ಕಿಂಚ ಅನ್ಯತ್ —
ನೇಹಾಭಿಕ್ರಮನಾಶೋಽಸ್ತಿ ಪ್ರತ್ಯವಾಯೋ ನ ವಿದ್ಯತೇ ।
ಸ್ವಲ್ಪಮಪ್ಯಸ್ಯ ಧರ್ಮಸ್ಯ ತ್ರಾಯತೇ ಮಹತೋ ಭಯಾತ್ ॥ ೪೦ ॥
ನ ಇಹ ಮೋಕ್ಷಮಾರ್ಗೇ ಕರ್ಮಯೋಗೇ ಅಭಿಕ್ರಮನಾಶಃ ಅಭಿಕ್ರಮಣಮಭಿಕ್ರಮಃ ಪ್ರಾರಂಭಃ ತಸ್ಯ ನಾಶಃ ನಾಸ್ತಿ ಯಥಾ ಕೃಷ್ಯಾದೇಃ । ಯೋಗವಿಷಯೇ ಪ್ರಾರಂಭಸ್ಯ ನ ಅನೈಕಾಂತಿಕಫಲತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಕಿಂಚ — ನಾಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾವತ್ ಪ್ರತ್ಯವಾಯಃ ವಿದ್ಯತೇ ಭವತಿ । ಕಿಂ ತು ಸ್ವಲ್ಪಮಪಿ ಅಸ್ಯ ಧರ್ಮಸ್ಯ ಯೋಗಧರ್ಮಸ್ಯ ಅನುಷ್ಠಿತಂ ತ್ರಾಯತೇ ರಕ್ಷತಿ ಮಹತಃ ಭಯಾತ್ ಸಂಸಾರಭಯಾತ್ ಜನ್ಮಮರಣಾದಿಲಕ್ಷಣಾತ್ ॥ ೪೦ ॥
ಯೇಯಂ ಸಾಙ್ಖ್ಯೇ ಬುದ್ಧಿರುಕ್ತಾ ಯೋಗೇ ಚ, ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣಾ ಸಾ —
ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿರೇಕೇಹ ಕುರುನಂದನ ।
ಬಹುಶಾಖಾ ಹ್ಯನಂತಾಶ್ಚ ಬುದ್ಧಯೋಽವ್ಯವಸಾಯಿನಾಮ್ ॥ ೪೧ ॥
ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ನಿಶ್ಚಯಸ್ವಭಾವಾ ಏಕಾ ಏವ ಬುದ್ಧಿಃ ಇತರವಿಪರೀತಬುದ್ಧಿಶಾಖಾಭೇದಸ್ಯ ಬಾಧಿಕಾ, ಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರಮಾಣಜನಿತತ್ವಾತ್ , ಇಹ ಶ್ರೇಯೋಮಾರ್ಗೇ ಹೇ ಕುರುನಂದನ । ಯಾಃ ಪುನಃ ಇತರಾ ವಿಪರೀತಬುದ್ಧಯಃ, ಯಾಸಾಂ ಶಾಖಾಭೇದಪ್ರಚಾರವಶಾತ್ ಅನಂತಃ ಅಪಾರಃ ಅನುಪರತಃ ಸಂಸಾರೋ ನಿತ್ಯಪ್ರತತೋ ವಿಸ್ತೀರ್ಣೋ ಭವತಿ, ಪ್ರಮಾಣಜನಿತವಿವೇಕಬುದ್ಧಿನಿಮಿತ್ತವಶಾಚ್ಚ ಉಪರತಾಸ್ವನಂತಭೇದಬುದ್ಧಿಷು ಸಂಸಾರೋಽಪ್ಯುಪರಮತೇ ತಾ ಬುದ್ಧಯಃ ಬಹುಶಾಖಾಃ ಬಹ್ವಯಃ ಶಾಖಾಃ ಯಾಸಾಂ ತಾಃ ಬಹುಶಾಖಾಃ, ಬಹುಭೇದಾ ಇತ್ಯೇತತ್ । ಪ್ರತಿಶಾಖಾಭೇದೇನ ಹಿ ಅನಂತಾಶ್ಚ ಬುದ್ಧಯಃ । ಕೇಷಾಮ್ ? ಅವ್ಯವಸಾಯಿನಾಂ ಪ್ರಮಾಣಜನಿತವಿವೇಕಬುದ್ಧಿರಹಿತಾನಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೪೧ ॥
ಯೇಷಾಂ ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿರ್ನಾಸ್ತಿ ತೇ —
ಯಾಮಿಮಾಂ ಪುಷ್ಪಿತಾಂ ವಾಚಂ ಪ್ರವದಂತ್ಯವಿಪಶ್ಚಿತಃ ।
ವೇದವಾದರತಾಃ ಪಾರ್ಥ ನಾನ್ಯದಸ್ತೀತಿ ವಾದಿನಃ ॥ ೪೨ ॥
ಯಾಮ್ ಇಮಾಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಂ ಪುಷ್ಪಿತಾಂ ಪುಷ್ಪಿತ ಇವ ವೃಕ್ಷಃ ಶೋಭಮಾನಾಂ ಶ್ರೂಯಮಾಣರಮಣೀಯಾಂ ವಾಚಂ ವಾಕ್ಯಲಕ್ಷಣಾಂ ಪ್ರವದಂತಿ । ಕೇ ? ಅವಿಪಶ್ಚಿತಃ ಅಮೇಧಸಃ ಅವಿವೇಕಿನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ವೇದವಾದರತಾಃ ಬಹ್ವರ್ಥವಾದಫಲಸಾಧನಪ್ರಕಾಶಕೇಷು ವೇದವಾಕ್ಯೇಷು ರತಾಃ ಹೇ ಪಾರ್ಥ, ನ ಅನ್ಯತ್ ಸ್ವರ್ಗಪಶ್ವಾದಿಫಲಸಾಧನೇಭ್ಯಃ ಕರ್ಮಭ್ಯಃ ಅಸ್ತಿ ಇತಿ ಏವಂ ವಾದಿನಃ ವದನಶೀಲಾಃ ॥ ೪೨ ॥
ತೇ ಚ —
ಕಾಮಾತ್ಮಾನಃ ಸ್ವರ್ಗಪರಾ ಜನ್ಮಕರ್ಮಫಲಪ್ರದಾಮ್ ।
ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಬಹುಲಾಂ ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯಗತಿಂ ಪ್ರತಿ ॥ ೪೩ ॥
ಕಾಮಾತ್ಮಾನಃ ಕಾಮಸ್ವಭಾವಾಃ, ಕಾಮಪರಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಸ್ವರ್ಗಪರಾಃ ಸ್ವರ್ಗಃ ಪರಃ ಪುರುಷಾರ್ಥಃ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಸ್ವರ್ಗಪರಾಃ ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಧಾನಾಃ । ಜನ್ಮಕರ್ಮಫಲಪ್ರದಾಂ ಕರ್ಮಣಃ ಫಲಂ ಕರ್ಮಫಲಂ ಜನ್ಮೈವ ಕರ್ಮಫಲಂ ಜನ್ಮಕರ್ಮಫಲಂ ತತ್ ಪ್ರದದಾತೀತಿ ಜನ್ಮಕರ್ಮಫಲಪ್ರದಾ, ತಾಂ ವಾಚಮ್ । ಪ್ರವದಂತಿ ಇತ್ಯನುಷಜ್ಯತೇ । ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಬಹುಲಾಂ ಕ್ರಿಯಾಣಾಂ ವಿಶೇಷಾಃ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಾಃ ತೇ ಬಹುಲಾ ಯಸ್ಯಾಂ ವಾಚಿ ತಾಂ ಸ್ವರ್ಗಪಶುಪುತ್ರಾದ್ಯರ್ಥಾಃ ಯಯಾ ವಾಚಾ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಪ್ರಕಾಶ್ಯಂತೇ । ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯಗತಿಂ ಪ್ರತಿ ಭೋಗಶ್ಚ ಐಶ್ವರ್ಯಂ ಚ ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯೇ, ತಯೋರ್ಗತಿಃ ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯಗತಿಃ, ತಾಂ ಪ್ರತಿ ಸಾಧನಭೂತಾಃ ಯೇ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಾಃ ತದ್ಬಹುಲಾಂ ತಾಂ ವಾಚಂ ಪ್ರವದಂತಃ ಮೂಢಾಃ ಸಂಸಾರೇ ಪರಿವರ್ತಂತೇ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ ॥ ೪೩ ॥
ತೇಷಾಂ ಚ —
ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯಪ್ರಸಕ್ತಾನಾಂ ತಯಾಪಹೃತಚೇತಸಾಮ್ ।
ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಃ ಸಮಾಧೌ ನ ವಿಧೀಯತೇ ॥ ೪೪ ॥
ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯಪ್ರಸಕ್ತಾನಾಂ ಭೋಗಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ ಐಶ್ವರ್ಯಂ ಚ ಇತಿ ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯಯೋರೇವ ಪ್ರಣಯವತಾಂ ತದಾತ್ಮಭೂತಾನಾಮ್ । ತಯಾ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಬಹುಲಯಾ ವಾಚಾ ಅಪಹೃತಚೇತಸಾಮ್ ಆಚ್ಛಾದಿತವಿವೇಕಪ್ರಜ್ಞಾನಾಂ ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಸಾಙ್ಖ್ಯೇ ಯೋಗೇ ವಾ ಬುದ್ಧಿಃ ಸಮಾಧೌ ಸಮಾಧೀಯತೇ ಅಸ್ಮಿನ್ ಪುರುಷೋಪಭೋಗಾಯ ಸರ್ವಮಿತಿ ಸಮಾಧಿಃ ಅಂತಃಕರಣಂ ಬುದ್ಧಿಃ ತಸ್ಮಿನ್ ಸಮಾಧೌ, ನ ವಿಧೀಯತೇ ನ ಭವತಿ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೪೪ ॥
ಯೇ ಏವಂ ವಿವೇಕಬುದ್ಧಿರಹಿತಾಃ ತೇಷಾಂ ಕಾಮಾತ್ಮನಾಂ ಯತ್ ಫಲಂ ತದಾಹ —
ತ್ರೈಗುಣ್ಯವಿಷಯಾ ವೇದಾ ನಿಸ್ತ್ರೈಗುಣ್ಯೋ ಭವಾರ್ಜುನ ।
ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವೋ ನಿತ್ಯಸತ್ತ್ವಸ್ಥೋ ನಿರ್ಯೋಗಕ್ಷೇಮ ಆತ್ಮವಾನ್ ॥ ೪೫ ॥
ತ್ರೈಗುಣ್ಯವಿಷಯಾಃ ತ್ರೈಗುಣ್ಯಂ ಸಂಸಾರೋ ವಿಷಯಃ ಪ್ರಕಾಶಯಿತವ್ಯಃ ಯೇಷಾಂ ತೇ ವೇದಾಃ ತ್ರೈಗುಣ್ಯವಿಷಯಾಃ । ತ್ವಂ ತು ನಿಸ್ತ್ರೈಗುಣ್ಯೋ ಭವ ಅರ್ಜುನ, ನಿಷ್ಕಾಮೋ ಭವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವಃ ಸುಖದುಃಖಹೇತೂ ಸಪ್ರತಿಪಕ್ಷೌ ಪದಾರ್ಥೌ ದ್ವಂದ್ವಶಬ್ದವಾಚ್ಯೌ, ತತಃ ನಿರ್ಗತಃ ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವೋ ಭವ । ನಿತ್ಯಸತ್ತ್ವಸ್ಥಃ ಸದಾ ಸತ್ತ್ವಗುಣಾಶ್ರಿತೋ ಭವ । ತಥಾ ನಿರ್ಯೋಗಕ್ಷೇಮಃ ಅನುಪಾತ್ತಸ್ಯ ಉಪಾದಾನಂ ಯೋಗಃ, ಉಪಾತ್ತಸ್ಯ ರಕ್ಷಣಂ ಕ್ಷೇಮಃ, ಯೋಗಕ್ಷೇಮಪ್ರಧಾನಸ್ಯ ಶ್ರೇಯಸಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ದುಷ್ಕರಾ ಇತ್ಯತಃ ನಿರ್ಯೋಗಕ್ಷೇಮೋ ಭವ । ಆತ್ಮವಾನ್ ಅಪ್ರಮತ್ತಶ್ಚ ಭವ । ಏಷ ತವ ಉಪದೇಶಃ ಸ್ವಧರ್ಮಮನುತಿಷ್ಠತಃ ॥ ೪೫ ॥
ಸರ್ವೇಷು ವೇದೋಕ್ತೇಷು ಕರ್ಮಸು ಯಾನ್ಯುಕ್ತಾನ್ಯನಂತಾನಿ ಫಲಾನಿ ತಾನಿ ನಾಪೇಕ್ಷ್ಯಂತೇ ಚೇತ್ , ಕಿಮರ್ಥಂ ತಾನಿ ಈಶ್ವರಾಯೇತ್ಯನುಷ್ಠೀಯಂತೇ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ; ಶೃಣು —
ಯಾವಾನರ್ಥ ಉದಪಾನೇ ಸರ್ವತಃಸಂಪ್ಲುತೋದಕೇ ।
ತಾವಾನ್ ಸರ್ವೇಷು ವೇದೇಷು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯ ವಿಜಾನತಃ ॥ ೪೬ ॥
ತವ ಚ —
ಕರ್ಮಣ್ಯೇವಾಧಿಕಾರಸ್ತೇ ಮಾ ಫಲೇಷು ಕದಾಚನ ।
ಮಾ ಕರ್ಮಫಲಹೇತುರ್ಭೂರ್ಮಾ ತೇ ಸಂಗೋಽಸ್ತ್ವಕರ್ಮಣಿ ॥ ೪೭ ॥
ಕರ್ಮಣ್ಯೇವ ಅಧಿಕಾರಃ ನ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠಾಯಾಂ ತೇ ತವ । ತತ್ರ ಚ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವತಃ ಮಾ ಫಲೇಷು ಅಧಿಕಾರಃ ಅಸ್ತು, ಕರ್ಮಫಲತೃಷ್ಣಾ ಮಾ ಭೂತ್ ಕದಾಚನ ಕಸ್ಯಾಂಚಿದಪ್ಯವಸ್ಥಾಯಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಯದಾ ಕರ್ಮಫಲೇ ತೃಷ್ಣಾ ತೇ ಸ್ಯಾತ್ ತದಾ ಕರ್ಮಫಲಪ್ರಾಪ್ತೇಃ ಹೇತುಃ ಸ್ಯಾಃ, ಏವಂ ಮಾ ಕರ್ಮಫಲಹೇತುಃ ಭೂಃ । ಯದಾ ಹಿ ಕರ್ಮಫಲತೃಷ್ಣಾಪ್ರಯುಕ್ತಃ ಕರ್ಮಣಿ ಪ್ರವರ್ತತೇ ತದಾ ಕರ್ಮಫಲಸ್ಯೈವ ಜನ್ಮನೋ ಹೇತುರ್ಭವೇತ್ । ಯದಿ ಕರ್ಮಫಲಂ ನೇಷ್ಯತೇ, ಕಿಂ ಕರ್ಮಣಾ ದುಃಖರೂಪೇಣ ? ಇತಿ ಮಾ ತೇ ತವ ಸಂಗಃ ಅಸ್ತು ಅಕರ್ಮಣಿ ಅಕರಣೇ ಪ್ರೀತಿರ್ಮಾ ಭೂತ್ ॥ ೪೭ ॥
ಯದಿ ಕರ್ಮಫಲಪ್ರಯುಕ್ತೇನ ನ ಕರ್ತವ್ಯಂ ಕರ್ಮ, ಕಥಂ ತರ್ಹಿ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ; ಉಚ್ಯತೇ —
ಯೋಗಸ್ಥಃ ಕುರು ಕರ್ಮಾಣಿ ಸಂಗಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಧನಂಜಯ ।
ಸಿದ್ಧ್ಯಸಿದ್ಧ್ಯೋಃ ಸಮೋ ಭೂತ್ವಾ ಸಮತ್ವಂ ಯೋಗ ಉಚ್ಯತೇ ॥ ೪೮ ॥
ಯೋಗಸ್ಥಃ ಸನ್ ಕುರು ಕರ್ಮಾಣಿ ಕೇವಲಮೀಶ್ವರಾರ್ಥಮ್ ; ತತ್ರಾಪಿ ‘ಈಶ್ವರೋ ಮೇ ತುಷ್ಯತು’ ಇತಿ ಸಂಗಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಧನಂಜಯ । ಫಲತೃಷ್ಣಾಶೂನ್ಯೇನ ಕ್ರಿಯಮಾಣೇ ಕರ್ಮಣಿ ಸತ್ತ್ವಶುದ್ಧಿಜಾ ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಲಕ್ಷಣಾ ಸಿದ್ಧಿಃ, ತದ್ವಿಪರ್ಯಯಜಾ ಅಸಿದ್ಧಿಃ, ತಯೋಃ ಸಿದ್ಧ್ಯಸಿದ್ಧ್ಯೋಃ ಅಪಿ ಸಮಃ ತುಲ್ಯಃ ಭೂತ್ವಾ ಕುರು ಕರ್ಮಾಣಿ । ಕೋಽಸೌ ಯೋಗಃ ಯತ್ರಸ್ಥಃ ಕುರು ಇತಿ ಉಕ್ತಮ್ ? ಇದಮೇವ ತತ್ — ಸಿದ್ಧ್ಯಸಿದ್ಧ್ಯೋಃ ಸಮತ್ವಂ ಯೋಗಃ ಉಚ್ಯತೇ ॥ ೪೮ ॥
ಯತ್ಪುನಃ ಸಮತ್ವಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತಮೀಶ್ವರಾರಾಧನಾರ್ಥಂ ಕರ್ಮೋಕ್ತಮ್ , ಏತಸ್ಮಾತ್ಕರ್ಮಣಃ —
ದೂರೇಣ ಹ್ಯವರಂ ಕರ್ಮ ಬುದ್ಧಿಯೋಗಾದ್ಧನಂಜಯ ।
ಬುದ್ಧೌ ಶರಣಮನ್ವಿಚ್ಛ ಕೃಪಣಾಃ ಫಲಹೇತವಃ ॥ ೪೯ ॥
ದೂರೇಣ ಅತಿವಿಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಅತ್ಯಂತಮೇವ ಹಿ ಅವರಮ್ ಅಧಮಂ ನಿಕೃಷ್ಟಂ ಕರ್ಮ ಫಲಾರ್ಥಿನಾ ಕ್ರಿಯಮಾಣಂ ಬುದ್ಧಿಯೋಗಾತ್ ಸಮತ್ವಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತಾತ್ ಕರ್ಮಣಃ,
ಜನ್ಮಮರಣಾದಿಹೇತುತ್ವಾತ್ ।
ಹೇ ಧನಂಜಯ,
ಯತ ಏವಂ ತತಃ ಯೋಗವಿಷಯಾಯಾಂ ಬುದ್ಧೌ ತತ್ಪರಿಪಾಕಜಾಯಾಂ ವಾ ಸಾಙ್ಖ್ಯಬುದ್ಧೌ ಶರಣಮ್ ಆಶ್ರಯಮಭಯಪ್ರಾಪ್ತಿಕಾರಣಮ್ ಅನ್ವಿಚ್ಛ ಪ್ರಾರ್ಥಯಸ್ವ,
ಪರಮಾರ್ಥಜ್ಞಾನಶರಣೋ ಭವೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಯತಃ ಅವರಂ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವಾಣಾಃ ಕೃಪಣಾಃ ದೀನಾಃ ಫಲಹೇತವಃ ಫಲತೃಷ್ಣಾಪ್ರಯುಕ್ತಾಃ ಸಂತಃ,
‘ಯೋ ವಾ ಏತದಕ್ಷರಂ ಗಾರ್ಗ್ಯವಿದಿತ್ವಾಸ್ಮಾಲ್ಲೋಕಾತ್ಪ್ರೈತಿ ಸ ಕೃಪಣಃ’ (ಬೃ. ಉ. ೩ । ೮ । ೧೦) ಇತಿ ಶ್ರುತೇಃ ॥ ೪೯ ॥
ಸಮತ್ವಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತಃ ಸನ್ ಸ್ವಧರ್ಮಮನುತಿಷ್ಠನ್ ಯತ್ಫಲಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ತಚ್ಛೃಣು —
ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತೋ ಜಹಾತೀಹ ಉಭೇ ಸುಕೃತದುಷ್ಕೃತೇ ।
ತಸ್ಮಾದ್ಯೋಗಾಯ ಯುಜ್ಯಸ್ವ ಯೋಗಃ ಕರ್ಮಸು ಕೌಶಲಮ್ ॥ ೫೦ ॥
ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತಃ ಕರ್ಮಸಮತ್ವವಿಷಯಯಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಯುಕ್ತಃ ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತಃ ಸಃ ಜಹಾತಿ ಪರಿತ್ಯಜತಿ ಇಹ ಅಸ್ಮಿನ್ ಲೋಕೇ ಉಭೇ ಸುಕೃತದುಷ್ಕೃತೇ ಪುಣ್ಯಪಾಪೇ ಸತ್ತ್ವಶುದ್ಧಿಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿದ್ವಾರೇಣ ಯತಃ, ತಸ್ಮಾತ್ ಸಮತ್ವಬುದ್ಧಿಯೋಗಾಯ ಯುಜ್ಯಸ್ವ ಘಟಸ್ವ । ಯೋಗೋ ಹಿ ಕರ್ಮಸು ಕೌಶಲಮ್ , ಸ್ವಧರ್ಮಾಖ್ಯೇಷು ಕರ್ಮಸು ವರ್ತಮಾನಸ್ಯ ಯಾ ಸಿದ್ಧ್ಯಾಸಿದ್ಧ್ಯೋಃ ಸಮತ್ವಬುದ್ಧಿಃ ಈಶ್ವರಾರ್ಪಿತಚೇತಸ್ತಯಾ ತತ್ ಕೌಶಲಂ ಕುಶಲಭಾವಃ । ತದ್ಧಿ ಕೌಶಲಂ ಯತ್ ಬಂಧನಸ್ವಭಾವಾನ್ಯಪಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸಮತ್ವಬುದ್ಧ್ಯಾ ಸ್ವಭಾವಾತ್ ನಿವರ್ತಂತೇ । ತಸ್ಮಾತ್ಸಮತ್ವಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತೋ ಭವ ತ್ವಮ್ ॥ ೫೦ ॥
ಯಸ್ಮಾತ್ —
ಕರ್ಮಜಂ ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತಾ ಹಿ ಫಲಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಮನೀಷಿಣಃ ।
ಜನ್ಮಬಂಧವಿನಿರ್ಮುಕ್ತಾಃ ಪದಂ ಗಚ್ಛಂತ್ಯನಾಮಯಮ್ ॥ ೫೧ ॥
ಕರ್ಮಜಂ ಫಲಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಇತಿ ವ್ಯವಹಿತೇನ ಸಂಬಂಧಃ ।
ಇಷ್ಟಾನಿಷ್ಟದೇಹಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಕರ್ಮಜಂ ಫಲಂ ಕರ್ಮಭ್ಯೋ ಜಾತಂ ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತಾಃ ಸಮತ್ವಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತಾಃ ಸಂತಃ ಹಿ ಯಸ್ಮಾತ್ ಫಲಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಮನೀಷಿಣಃ ಜ್ಞಾನಿನೋ ಭೂತ್ವಾ,
ಜನ್ಮಬಂಧವಿನಿರ್ಮುಕ್ತಾಃ ಜನ್ಮೈವ ಬಂಧಃ ಜನ್ಮಬಂಧಃ ತೇನ ವಿನಿರ್ಮುಕ್ತಾಃ ಜೀವಂತ ಏವ ಜನ್ಮಬಂಧಾತ್ ವಿನಿರ್ಮುಕ್ತಾಃ ಸಂತಃ,
ಪದಂ ಪರಮಂ ವಿಷ್ಣೋಃ ಮೋಕ್ಷಾಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛಂತಿ ಅನಾಮಯಂ ಸರ್ವೋಪದ್ರವರಹಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅಥವಾ ‘ಬುದ್ಧಿಯೋಗಾದ್ಧನಂಜಯ’ (ಭ. ಗೀ. ೨ । ೪೯) ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಪರಮಾರ್ಥದರ್ಶನಲಕ್ಷಣೈವ ಸರ್ವತಃಸಂಪ್ಲುತೋದಕಸ್ಥಾನೀಯಾ ಕರ್ಮಯೋಗಜಸತ್ತ್ವಶುದ್ಧಿಜನಿತಾ ಬುದ್ಧಿರ್ದರ್ಶಿತಾ,
ಸಾಕ್ಷಾತ್ಸುಕೃತದುಷ್ಕೃತಪ್ರಹಾಣಾದಿಹೇತುತ್ವಶ್ರವಣಾತ್ ॥ ೫೧ ॥
ಯೋಗಾನುಷ್ಠಾನಜನಿತಸತ್ತ್ವಶುದ್ಧಿಜಾ ಬುದ್ಧಿಃ ಕದಾ ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯತೇ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ —
ಯದಾ ತೇ ಮೋಹಕಲಿಲಂ ಬುದ್ಧಿರ್ವ್ಯತಿತರಿಷ್ಯತಿ ।
ತದಾ ಗಂತಾಸಿ ನಿರ್ವೇದಂ ಶ್ರೋತವ್ಯಸ್ಯ ಶ್ರುತಸ್ಯ ಚ ॥ ೫೨ ॥
ಯದಾ ಯಸ್ಮಿನ್ಕಾಲೇ ತೇ ತವ ಮೋಹಕಲಿಲಂ ಮೋಹಾತ್ಮಕಮವಿವೇಕರೂಪಂ ಕಾಲುಷ್ಯಂ ಯೇನ ಆತ್ಮಾನಾತ್ಮವಿವೇಕಬೋಧಂ ಕಲುಷೀಕೃತ್ಯ ವಿಷಯಂ ಪ್ರತ್ಯಂತಃಕರಣಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ, ತತ್ ತವ ಬುದ್ಧಿಃ ವ್ಯತಿತರಿಷ್ಯತಿ ವ್ಯತಿಕ್ರಮಿಷ್ಯತಿ, ಅತಿಶುದ್ಧಭಾವಮಾಪತ್ಸ್ಯತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ತದಾ ತಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಗಂತಾಸಿ ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ನಿರ್ವೇದಂ ವೈರಾಗ್ಯಂ ಶ್ರೋತವ್ಯಸ್ಯ ಶ್ರುತಸ್ಯ ಚ, ತದಾ ಶ್ರೋತವ್ಯಂ ಶ್ರುತಂ ಚ ತೇ ನಿಷ್ಫಲಂ ಪ್ರತಿಭಾತೀತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ ॥ ೫೨ ॥
ಮೋಹಕಲಿಲಾತ್ಯಯದ್ವಾರೇಣ ಲಬ್ಧಾತ್ಮವಿವೇಕಜಪ್ರಜ್ಞಃ ಕದಾ ಕರ್ಮಯೋಗಜಂ ಫಲಂ ಪರಮಾರ್ಥಯೋಗಮವಾಪ್ಸ್ಯಾಮೀತಿ ಚೇತ್ , ತತ್ ಶೃಣು —
ಶ್ರುತಿವಿಪ್ರತಿಪನ್ನಾ ತೇ ಯದಾ ಸ್ಥಾಸ್ಯತಿ ನಿಶ್ಚಲಾ ।
ಸಮಾಧಾವಚಲಾ ಬುದ್ಧಿಸ್ತದಾ ಯೋಗಮವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ॥ ೫೩ ॥
ಶ್ರುತಿವಿಪ್ರತಿಪನ್ನಾ ಅನೇಕಸಾಧ್ಯಸಾಧನಸಂಬಂಧಪ್ರಕಾಶನಶ್ರುತಿಭಿಃ ಶ್ರವಣೈಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿನಿವೃತ್ತಿಲಕ್ಷಣೈಃ ವಿಪ್ರತಿಪನ್ನಾ ನಾನಾಪ್ರತಿಪನ್ನಾ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತಾ ಸತೀ ತೇ ತವ ಬುದ್ಧಿಃ ಯದಿ ಯಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಸ್ಥಾಸ್ಯತಿ ಸ್ಥಿರೀಭೂತಾ ಭವಿಷ್ಯತಿ ನಿಶ್ಚಲಾ ವಿಕ್ಷೇಪಚಲನವರ್ಜಿತಾ ಸತೀ ಸಮಾಧೌ, ಸಮಾಧೀಯತೇ ಚಿತ್ತಮಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ಸಮಾಧಿಃ ಆತ್ಮಾ, ತಸ್ಮಿನ್ ಆತ್ಮನಿ ಇತ್ಯೇತತ್ । ಅಚಲಾ ತತ್ರಾಪಿ ವಿಕಲ್ಪವರ್ಜಿತಾ ಇತ್ಯೇತತ್ । ಬುದ್ಧಿಃ ಅಂತಃಕರಣಮ್ । ತದಾ ತಸ್ಮಿನ್ಕಾಲೇ ಯೋಗಮ್ ಅವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ವಿವೇಕಪ್ರಜ್ಞಾಂ ಸಮಾಧಿಂ ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ॥ ೫೩ ॥
ಪ್ರಶ್ನಬೀಜಂ ಪ್ರತಿಲಭ್ಯ ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ ಲಬ್ಧಸಮಾಧಿಪ್ರಜ್ಞಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಬುಭುತ್ಸಯಾ —
ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ —
ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಸ್ಯ ಕಾ ಭಾಷಾ ಸಮಾಧಿಸ್ಥಸ್ಯ ಕೇಶವ ।
ಸ್ಥಿತಧೀಃ ಕಿಂ ಪೃಭಾಷೇತ ಕಿಮಾಸೀತ ವ್ರಜೇತ ಕಿಮ್ ॥ ೫೪ ॥
ಸ್ಥಿತಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ‘ಅಹಮಸ್ಮಿ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ’ ಇತಿ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಯಸ್ಯ ಸಃ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಃ ತಸ್ಯ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಸ್ಯ ಕಾ ಭಾಷಾ ಕಿಂ ಭಾಷಣಂ ವಚನಂ ಕಥಮಸೌ ಪರೈರ್ಭಾಷ್ಯತೇ ಸಮಾಧಿಸ್ಥಸ್ಯ ಸಮಾಧೌ ಸ್ಥಿತಸ್ಯ ಹೇ ಕೇಶವ । ಸ್ಥಿತಧೀಃ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಃ ಸ್ವಯಂ ವಾ ಕಿಂ ಪ್ರಭಾಷೇತ । ಕಿಮ್ ಆಸೀತ ವ್ರಜೇತ ಕಿಮ್ ಆಸನಂ ವ್ರಜನಂ ವಾ ತಸ್ಯ ಕಥಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮನೇನ ಶ್ಲೋಕೇನ ಪೃಚ್ಛ್ಯತೇ ॥ ೫೪ ॥
ಯೋ ಹ್ಯಾದಿತ ಏವ ಸಂನ್ಯಸ್ಯ ಕರ್ಮಾಣಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗನಿಷ್ಠಾಯಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತಃ, ಯಶ್ಚ ಕರ್ಮಯೋಗೇನ, ತಯೋಃ ‘ಪ್ರಜಹಾತಿ’ ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಆ ಅಧ್ಯಾಯಪರಿಸಮಾಪ್ತೇಃ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಲಕ್ಷಣಂ ಸಾಧನಂ ಚೋಪದಿಶ್ಯತೇ । ಸರ್ವತ್ರೈವ ಹಿ ಅಧ್ಯಾತ್ಮಶಾಸ್ತ್ರೇ ಕೃತಾರ್ಥಲಕ್ಷಣಾನಿ ಯಾನಿ ತಾನ್ಯೇವ ಸಾಧನಾನಿ ಉಪದಿಶ್ಯಂತೇ, ಯತ್ನಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್ । ಯಾನಿ ಯತ್ನಸಾಧ್ಯಾನಿ ಸಾಧನಾನಿ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಚ ಭವಂತಿ ತಾನಿ ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ —
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ —
ಪ್ರಜಹಾತಿ ಯದಾ ಕಾಮಾನ್ಸರ್ವಾನ್ಪಾರ್ಥ ಮನೋಗತಾನ್ ।
ಆತ್ಮನ್ಯೇವಾತ್ಮನಾ ತುಷ್ಟಃ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಸ್ತದೋಚ್ಯತೇ ॥ ೫೫ ॥
ಪ್ರಜಹಾತಿ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಜಹಾತಿ ಪರಿತ್ಯಜತಿ ಯದಾ ಯಸ್ಮಿನ್ಕಾಲೇ ಸರ್ವಾನ್ ಸಮಸ್ತಾನ್ ಕಾಮಾನ್ ಇಚ್ಛಾಭೇದಾನ್ ಹೇ ಪಾರ್ಥ, ಮನೋಗತಾನ್ ಮನಸಿ ಪ್ರವಿಷ್ಟಾನ್ ಹೃದಿ ಪ್ರವಿಷ್ಟಾನ್ । ಸರ್ವಕಾಮಪರಿತ್ಯಾಗೇ ತುಷ್ಟಿಕಾರಣಾಭಾವಾತ್ ಶರೀರಧಾರಣನಿಮಿತ್ತಶೇಷೇ ಚ ಸತಿ ಉನ್ಮತ್ತಪ್ರಮತ್ತಸ್ಯೇವ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಪ್ರಾಪ್ತಾ, ಇತ್ಯತ ಉಚ್ಯತೇ — ಆತ್ಮನ್ಯೇವ ಪ್ರತ್ಯಗಾತ್ಮಸ್ವರೂಪೇ ಏವ ಆತ್ಮನಾ ಸ್ವೇನೈವ ಬಾಹ್ಯಲಾಭನಿರಪೇಕ್ಷಃ ತುಷ್ಟಃ ಪರಮಾರ್ಥದರ್ಶನಾಮೃತರಸಲಾಭೇನ ಅನ್ಯಸ್ಮಾದಲಂಪ್ರತ್ಯಯವಾನ್ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಃ ಸ್ಥಿತಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ಆತ್ಮಾನಾತ್ಮವಿವೇಕಜಾ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಯಸ್ಯ ಸಃ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಃ ವಿದ್ವಾನ್ ತದಾ ಉಚ್ಯತೇ । ತ್ಯಕ್ತಪುತ್ರವಿತ್ತಲೋಕೈಷಣಃ ಸಂನ್ಯಾಸೀ ಆತ್ಮಾರಾಮ ಆತ್ಮಕ್ರೀಡಃ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೫೫ ॥
ಕಿಂಚ —
ದುಃಖೇಷ್ವನುದ್ವಿಗ್ನಮನಾಃ ಸುಖೇಷು ವಿಗತಸ್ಪೃಹಃ ।
ವೀತರಾಗಭಯಕ್ರೋಧಃ ಸ್ಥಿತಧೀರ್ಮುನಿರುಚ್ಯತೇ ॥ ೫೬ ॥
ದುಃಖೇಷು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಾದಿಷು ಪ್ರಾಪ್ತೇಷು ನ ಉದ್ವಿಗ್ನಂ ನ ಪ್ರಕ್ಷುಭಿತಂ ದುಃಖಪ್ರಾಪ್ತೌ ಮನೋ ಯಸ್ಯ ಸೋಽಯಮ್ ಅನುದ್ವಿಗ್ನಮನಾಃ । ತಥಾ ಸುಖೇಷು ಪ್ರಾಪ್ತೇಷು ವಿಗತಾ ಸ್ಪೃಹಾ ತೃಷ್ಣಾ ಯಸ್ಯ, ನ ಅಗ್ನಿರಿವ ಇಂಧನಾದ್ಯಾಧಾನೇ ಸುಖಾನ್ಯನು ವಿವರ್ಧತೇ ಸ ವಿಗತಸ್ಪೃಹಃ । ವೀತರಾಗಭಯಕ್ರೋಧಃ ರಾಗಶ್ಚ ಭಯಂ ಚ ಕ್ರೋಧಶ್ಚ ವೀತಾ ವಿಗತಾ ಯಸ್ಮಾತ್ ಸ ವೀತರಾಗಭಯಕ್ರೋಧಃ । ಸ್ಥಿತಧೀಃ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞೋ ಮುನಿಃ ಸಂನ್ಯಾಸೀ ತದಾ ಉಚ್ಯತೇ ॥ ೫೬ ॥
ಕಿಂಚ —
ಯಃ ಸರ್ವತ್ರಾನಭಿಸ್ನೇಹಸ್ತತ್ತತ್ಪ್ರಾಪ್ಯ ಶುಭಾಶುಭಮ್ ।
ನಾಭಿನಂದತಿ ನ ದ್ವೇಷ್ಟಿ ತಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ॥ ೫೭ ॥
ಯಃ ಮುನಿಃ ಸರ್ವತ್ರ ದೇಹಜೀವಿತಾದಿಷ್ವಪಿ ಅನಭಿಸ್ನೇಹಃ ಅಭಿಸ್ನೇಹವರ್ಜಿತಃ ತತ್ತತ್ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಶುಭಾಶುಭಂ ತತ್ತತ್ ಶುಭಂ ಅಶುಭಂ ವಾ ಲಬ್ಧ್ವಾ ನ ಅಭಿನಂದತಿ ನ ದ್ವೇಷ್ಟಿ ಶುಭಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ನ ತುಷ್ಯತಿ ನ ಹೃಷ್ಯತಿ, ಅಶುಭಂ ಚ ಪ್ರಾಪ್ಯ ನ ದ್ವೇಷ್ಟಿ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ತಸ್ಯ ಏವಂ ಹರ್ಷವಿಷಾದವರ್ಜಿತಸ್ಯ ವಿವೇಕಜಾ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ಭವತಿ ॥ ೫೭ ॥
ಕಿಂಚ—
ಯದಾ ಸಂಹರತೇ ಚಾಯಂ ಕೂರ್ಮೋಽಂಗಾನೀವ ಸರ್ವಶಃ ।
ಇಂದ್ರಿಯಾಣೀಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಭ್ಯಸ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ॥ ೫೮ ॥
ಯದಾ ಸಂಹರತೇ ಸಮ್ಯಗುಪಸಂಹರತೇ ಚ ಅಯಂ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠಾಯಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತೋ ಯತಿಃ ಕೂರ್ಮಃ ಅಂಗಾನಿ ಇವ ಯಥಾ ಕೂರ್ಮಃ ಭಯಾತ್ ಸ್ವಾನ್ಯಂಗಾನಿ ಉಪಸಂಹರತಿ ಸರ್ವಶಃ ಸರ್ವತಃ, ಏವಂ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠಃ ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಭ್ಯಃ ಸರ್ವವಿಷಯೇಭ್ಯಃ ಉಪಸಂಹರತೇ । ತಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ಇತ್ಯುಕ್ತಾರ್ಥಂ ವಾಕ್ಯಮ್ ॥ ೫೮ ॥
ತತ್ರ ವಿಷಯಾನನಾಹರತಃ ಆತುರಸ್ಯಾಪಿ ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಕೂರ್ಮಾಂಗಾನೀವ ಸಂಹ್ರಿಯಂತೇ ನ ತು ತದ್ವಿಷಯೋ ರಾಗಃ ಸ ಕಥಂ ಸಂಹ್ರಿಯತೇ ಇತಿ ಉಚ್ಯತೇ —
ವಿಷಯಾ ವಿನಿವರ್ತಂತೇ ನಿರಾಹಾರಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ ।
ರಸವರ್ಜಂ ರಸೋಽಪ್ಯಸ್ಯ ಪರಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ನಿವರ್ತತೇ ॥ ೫೯ ॥
ಯದ್ಯಪಿ ವಿಷಯಾಃ ವಿಷಯೋಪಲಕ್ಷಿತಾನಿ ವಿಷಯಶಬ್ದವಾಚ್ಯಾನಿ ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ನಿರಾಹಾರಸ್ಯ ಅನಾಹ್ರಿಯಮಾಣವಿಷಯಸ್ಯ ಕಷ್ಟೇ ತಪಸಿ ಸ್ಥಿತಸ್ಯ ಮೂರ್ಖಸ್ಯಾಪಿ ವಿನಿವರ್ತಂತೇ ದೇಹಿನೋ ದೇಹವತಃ ರಸವರ್ಜಂ ರಸೋ ರಾಗೋ ವಿಷಯೇಷು ಯಃ ತಂ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ । ರಸಶಬ್ದೋ ರಾಗೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ, ಸ್ವರಸೇನ ಪ್ರವೃತ್ತಃ ರಸಿಕಃ ರಸಜ್ಞಃ, ಇತ್ಯಾದಿದರ್ಶನಾತ್ । ಸೋಽಪಿ ರಸೋ ರಂಜನಾರೂಪಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಃ ಅಸ್ಯ ಯತೇಃ ಪರಂ ಪರಮಾರ್ಥತತ್ತ್ವಂ ಬ್ರಹ್ಮ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಉಪಲಭ್ಯ ‘ಅಹಮೇವ ತತ್’ ಇತಿ ವರ್ತಮಾನಸ್ಯ ನಿವರ್ತತೇ ನಿರ್ಬೀಜಂ ವಿಷಯವಿಜ್ಞಾನಂ ಸಂಪದ್ಯತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ನ ಅಸತಿ ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶನೇ ರಸಸ್ಯ ಉಚ್ಛೇದಃ । ತಸ್ಮಾತ್ ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶನಾತ್ಮಿಕಾಯಾಃ ಪ್ರಜ್ಞಾಯಾಃ ಸ್ಥೈರ್ಯಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ ॥ ೫೯ ॥
ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶನಲಕ್ಷಣಪ್ರಜ್ಞಾಸ್ಥೈರ್ಯಂ ಚಿಕೀರ್ಷತಾ ಆದೌ ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಸ್ವವಶೇ ಸ್ಥಾಪಯಿತವ್ಯಾನಿ, ಯಸ್ಮಾತ್ತದನವಸ್ಥಾಪನೇ ದೋಷಮಾಹ —
ಯತತೋ ಹ್ಯಪಿ ಕೌಂತೇಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ವಿಪಶ್ಚಿತಃ ।
ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಪ್ರಮಾಥೀನಿ ಹರಂತಿ ಪ್ರಸಭಂ ಮನಃ ॥ ೬೦ ॥
ಯತತಃ ಪ್ರಯತ್ನಂ ಕುರ್ವತಃ ಹಿ ಯಸ್ಮಾತ್ ಕೌಂತೇಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ವಿಪಶ್ಚಿತಃ ಮೇಧಾವಿನಃ ಅಪಿ ಇತಿ ವ್ಯವಹಿತೇನ ಸಂಬಂಧಃ । ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಪ್ರಮಾಥೀನಿ ಪ್ರಮಥನಶೀಲಾನಿ ವಿಷಯಾಭಿಮುಖಂ ಹಿ ಪುರುಷಂ ವಿಕ್ಷೋಭಯಂತಿ ಆಕುಲೀಕುರ್ವಂತಿ, ಆಕುಲೀಕೃತ್ಯ ಚ ಹರಂತಿ ಪ್ರಸಭಂ ಪ್ರಸಹ್ಯ ಪ್ರಕಾಶಮೇವ ಪಶ್ಯತೋ ವಿವೇಕವಿಜ್ಞಾನಯುಕ್ತಂ ಮನಃ ॥ ೬೦ ॥
ಯತಃ ತಸ್ಮಾತ್ —
ತಾನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಸಂಯಮ್ಯ ಯುಕ್ತ ಆಸೀತ ಮತ್ಪರಃ ।
ವಶೇ ಹಿ ಯಸ್ಯೇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ತಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ॥ ೬೧ ॥
ತಾನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಸಂಯಮ್ಯ ಸಂಯಮನಂ ವಶೀಕರಣಂ ಕೃತ್ವಾ ಯುಕ್ತಃ ಸಮಾಹಿತಃ ಸನ್ ಆಸೀತ ಮತ್ಪರಃ ಅಹಂ ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಪ್ರತ್ಯಗಾತ್ಮಾ ಪರೋ ಯಸ್ಯ ಸಃ ಮತ್ಪರಃ, ‘ನ ಅನ್ಯೋಽಹಂ ತಸ್ಮಾತ್’ ಇತಿ ಆಸೀತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಏವಮಾಸೀನಸ್ಯ ಯತೇಃ ವಶೇ ಹಿ ಯಸ್ಯ ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ವರ್ತಂತೇ ಅಭ್ಯಾಸಬಲಾತ್ ತಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ॥ ೬೧ ॥
ಅಥೇದಾನೀಂ ಪರಾಭವಿಷ್ಯತಃ ಸರ್ವಾನರ್ಥಮೂಲಮಿದಮುಚ್ಯತೇ —
ಧ್ಯಾಯತೋ ವಿಷಯಾನ್ಪುಂಸಃ ಸಂಗಸ್ತೇಷೂಪಜಾಯತೇ ।
ಸಂಗಾತ್ಸಂಜಾಯತೇ ಕಾಮಃ ಕಾಮಾತ್ಕ್ರೋಧೋಽಭಿಜಾಯತೇ ॥ ೬೨ ॥
ಧ್ಯಾಯತಃ ಚಿಂತಯತಃ ವಿಷಯಾನ್ ಶಬ್ದಾದೀನ್ ವಿಷಯವಿಶೇಷಾನ್ ಆಲೋಚಯತಃ ಪುಂಸಃ ಪುರುಷಸ್ಯ ಸಂಗಃ ಆಸಕ್ತಿಃ ಪ್ರೀತಿಃ ತೇಷು ವಿಷಯೇಷು ಉಪಜಾಯತೇ ಉತ್ಪದ್ಯತೇ । ಸಂಗಾತ್ ಪ್ರೀತೇಃ ಸಂಜಾಯತೇ ಸಮುತ್ಪದ್ಯತೇ ಕಾಮಃ ತೃಷ್ಣಾ । ಕಾಮಾತ್ ಕುತಶ್ಚಿತ್ ಪ್ರತಿಹತಾತ್ ಕ್ರೋಧಃ ಅಭಿಜಾಯತೇ ॥ ೬೨ ॥
ಕ್ರೋಧಾದ್ಭವತಿ ಸಂಮೋಹಃ ಸಂಮೋಹಾತ್ಸ್ಮೃತಿವಿಭ್ರಮಃ ।
ಸ್ಮೃತಿಭ್ರಂಶಾದ್ಬುದ್ಧಿನಾಶೋ ಬುದ್ಧಿನಾಶಾತ್ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ ॥ ೬೩ ॥
ಕ್ರೋಧಾತ್ ಭವತಿ ಸಂಮೋಹಃ ಅವಿವೇಕಃ ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯವಿಷಯಃ । ಕ್ರುದ್ಧೋ ಹಿ ಸಂಮೂಢಃ ಸನ್ ಗುರುಮಪ್ಯಾಕ್ರೋಶತಿ । ಸಂಮೋಹಾತ್ ಸ್ಮೃತಿವಿಭ್ರಮಃ ಶಾಸ್ತ್ರಾಚಾರ್ಯೋಪದೇಶಾಹಿತಸಂಸ್ಕಾರಜನಿತಾಯಾಃ ಸ್ಮೃತೇಃ ಸ್ಯಾತ್ ವಿಭ್ರಮೋ ಭ್ರಂಶಃ ಸ್ಮೃತ್ಯುತ್ಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಪ್ರಾಪ್ತೌ ಅನುತ್ಪತ್ತಿಃ । ತತಃ ಸ್ಮೃತಿಭ್ರಂಶಾತ್ ಬುದ್ಧಿನಾಶಃ ಬುದ್ಧೇರ್ನಾಶಃ । ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯವಿಷಯವಿವೇಕಾಯೋಗ್ಯತಾ ಅಂತಃಕರಣಸ್ಯ ಬುದ್ಧೇರ್ನಾಶ ಉಚ್ಯತೇ । ಬುದ್ಧಿನಾಶಾತ್ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ । ತಾವದೇವ ಹಿ ಪುರುಷಃ ಯಾವದಂತಃಕರಣಂ ತದೀಯಂ ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯವಿಷಯವಿವೇಕಯೋಗ್ಯಮ್ । ತದಯೋಗ್ಯತ್ವೇ ನಷ್ಟ ಏವ ಪುರುಷೋ ಭವತಿ । ಅತಃ ತಸ್ಯಾಂತಃಕರಣಸ್ಯ ಬುದ್ಧೇರ್ನಾಶಾತ್ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ ಪುರುಷಾರ್ಥಾಯೋಗ್ಯೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೬೩ ॥
ಸರ್ವಾನರ್ಥಸ್ಯ ಮೂಲಮುಕ್ತಂ ವಿಷಯಾಭಿಧ್ಯಾನಮ್ । ಅಥ ಇದಾನೀಂ ಮೋಕ್ಷಕಾರಣಮಿದಮುಚ್ಯತೇ —
ರಾಗದ್ವೇಷವಿಯುಕ್ತೈಸ್ತು ವಿಷಯಾನಿಂದ್ರಿಯೈಶ್ಚರನ್ ।
ಆತ್ಮವಶ್ಯೈರ್ವಿಧೇಯಾತ್ಮಾ ಪ್ರಸಾದಮಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥ ೬೪ ॥
ರಾಗದ್ವೇಷವಿಯುಕ್ತೈಃ ರಾಗಶ್ಚ ದ್ವೇಷಶ್ಚ ರಾಗದ್ವೇಷೌ, ತತ್ಪುರಃಸರಾ ಹಿ ಇಂದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕೀ, ತತ್ರ ಯೋ ಮುಮುಕ್ಷುಃ ಭವತಿ ಸಃ ತಾಭ್ಯಾಂ ವಿಯುಕ್ತೈಃ ಶ್ರೋತ್ರಾದಿಭಿಃ ಇಂದ್ರಿಯೈಃ ವಿಷಯಾನ್ ಅವರ್ಜನೀಯಾನ್ ಚರನ್ ಉಪಲಭಮಾನಃ ಆತ್ಮವಶ್ಯೈಃ ಆತ್ಮನಃ ವಶ್ಯಾನಿ ವಶೀಭೂತಾನಿ ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ತೈಃ ಆತ್ಮವಶ್ಯೈಃ ವಿಧೇಯಾತ್ಮಾ ಇಚ್ಛಾತಃ ವಿಧೇಯಃ ಆತ್ಮಾ ಅಂತಃಕರಣಂ ಯಸ್ಯ ಸಃ ಅಯಂ ಪ್ರಸಾದಮ್ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ । ಪ್ರಸಾದಃ ಪ್ರಸನ್ನತಾ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಮ್ ॥ ೬೪ ॥
ಪ್ರಸಾದೇ ಸತಿ ಕಿಂ ಸ್ಯಾತ್ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ —
ಪ್ರಸಾದೇ ಸರ್ವದುಃಖಾನಾಂ ಹಾನಿರಸ್ಯೋಪಜಾಯತೇ ।
ಪ್ರಸನ್ನಚೇತಸೋ ಹ್ಯಾಶು ಬುದ್ಧಿಃ ಪರ್ಯವತಿಷ್ಠತೇ ॥ ೬೫ ॥
ಪ್ರಸಾದೇ ಸರ್ವದುಃಖಾನಾಮ್ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಾದೀನಾಂ ಹಾನಿಃ ವಿನಾಶಃ ಅಸ್ಯ ಯತೇಃ ಉಪಜಾಯತೇ । ಕಿಂಚ — ಪ್ರಸನ್ನಚೇತಸಃ ಸ್ವಸ್ಥಾಂತಃಕರಣಸ್ಯ ಹಿ ಯಸ್ಮಾತ್ ಆಶು ಶೀಘ್ರಂ ಬುದ್ಧಿಃ ಪರ್ಯವತಿಷ್ಠತೇ ಆಕಾಶಮಿವ ಪರಿ ಸಮಂತಾತ್ ಅವತಿಷ್ಠತೇ, ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪೇಣೈವ ನಿಶ್ಚಲೀಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥
ಏವಂ ಪ್ರಸನ್ನಚೇತಸಃ ಅವಸ್ಥಿತಬುದ್ಧೇಃ ಕೃತಕೃತ್ಯತಾ ಯತಃ, ತಸ್ಮಾತ್ ರಾಗದ್ವೇಷವಿಯುಕ್ತೈಃ ಇಂದ್ರಿಯೈಃ ಶಾಸ್ತ್ರಾವಿರುದ್ಧೇಷು ಅವರ್ಜನೀಯೇಷು ಯುಕ್ತಃ ಸಮಾಚರೇತ್ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ ॥ ೬೫ ॥
ಸೇಯಂ ಪ್ರಸನ್ನತಾ ಸ್ತೂಯತೇ —
ನಾಸ್ತಿ ಬುದ್ಧಿರಯುಕ್ತಸ್ಯ ನ ಚಾಯುಕ್ತಸ್ಯ ಭಾವನಾ ।
ನ ಚಾಭಾವಯತಃ ಶಾಂತಿರಶಾಂತಸ್ಯ ಕುತಃ ಸುಖಮ್ ॥ ೬೬ ॥
ನಾಸ್ತಿ ನ ವಿದ್ಯತೇ ನ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ, ಬುದ್ಧಿಃ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪವಿಷಯಾ ಅಯುಕ್ತಸ್ಯ ಅಸಮಾಹಿತಾಂತಃಕರಣಸ್ಯ । ನ ಚ ಅಸ್ತಿ ಅಯುಕ್ತಸ್ಯ ಭಾವನಾ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಾಭಿನಿವೇಶಃ । ತಥಾ — ನ ಚ ಅಸ್ತಿ ಅಭಾವಯತಃ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಾಭಿನಿವೇಶಮಕುರ್ವತಃ ಶಾಂತಿಃ ಉಪಶಮಃ । ಅಶಾಂತಸ್ಯ ಕುತಃ ಸುಖಮ್ ? ಇಂದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಹಿ ವಿಷಯಸೇವಾತೃಷ್ಣಾತಃ ನಿವೃತ್ತಿರ್ಯಾ ತತ್ಸುಖಮ್ , ನ ವಿಷಯವಿಷಯಾ ತೃಷ್ಣಾ । ದುಃಖಮೇವ ಹಿ ಸಾ । ನ ತೃಷ್ಣಾಯಾಂ ಸತ್ಯಾಂ ಸುಖಸ್ಯ ಗಂಧಮಾತ್ರಮಪ್ಯುಪಪದ್ಯತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೬೬ ॥
ಅಯುಕ್ತಸ್ಯ ಕಸ್ಮಾದ್ಬುದ್ಧಿರ್ನಾಸ್ತಿ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ —
ಇಂದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಹಿ ಚರತಾಂ ಯನ್ಮನೋಽನುವಿಧೀಯತೇ ।
ತದಸ್ಯ ಹರತಿ ಪ್ರಜ್ಞಾಂ ವಾಯುರ್ನಾವಮಿವಾಂಭಸಿ ॥ ೬೭ ॥
ಇಂದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಹಿ ಯಸ್ಮಾತ್ ಚರತಾಂ ಸ್ವಸ್ವವಿಷಯೇಷು ಪ್ರವರ್ತಮಾನಾನಾಂ ಯತ್ ಮನಃ ಅನುವಿಧೀಯತೇ ಅನುಪ್ರವರ್ತತೇ ತತ್ ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯವಿಕಲ್ಪನೇನ ಪ್ರವೃತ್ತಂ ಮನಃ ಅಸ್ಯ ಯತೇಃ ಹರತಿ ಪ್ರಜ್ಞಾಮ್ ಆತ್ಮಾನಾತ್ಮವಿವೇಕಜಾಂ ನಾಶಯತಿ । ಕಥಮ್ ? ವಾಯುಃ ನಾವಮಿವ ಅಂಭಸಿ ಉದಕೇ ಜಿಗಮಿಷತಾಂ ಮಾರ್ಗಾದುದ್ಧೃತ್ಯ ಉನ್ಮಾರ್ಗೇ ಯಥಾ ವಾಯುಃ ನಾವಂ ಪ್ರವರ್ತಯತಿ, ಏವಮಾತ್ಮವಿಷಯಾಂ ಪ್ರಜ್ಞಾಂ ಹೃತ್ವಾ ಮನೋ ವಿಷಯವಿಷಯಾಂ ಕರೋತಿ ॥ ೬೭ ॥
ತಸ್ಮಾದ್ಯಸ್ಯ ಮಹಾಬಾಹೋ ನಿಗೃಹೀತಾನಿ ಸರ್ವಶಃ ।
ಇಂದ್ರಿಯಾಣೀಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಭ್ಯಸ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ॥ ೬೮ ॥
ಇಂದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತೌ ದೋಷ ಉಪಪಾದಿತೋ ಯಸ್ಮಾತ್ , ತಸ್ಮಾತ್ ಯಸ್ಯ ಯತೇಃ ಹೇ ಮಹಾಬಾಹೋ, ನಿಗೃಹೀತಾನಿ ಸರ್ವಶಃ ಸರ್ವಪ್ರಕಾರೈಃ ಮಾನಸಾದಿಭೇದೈಃ ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಭ್ಯಃ ಶಬ್ದಾದಿಭ್ಯಃ ತಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ॥ ೬೮ ॥
ಯೋಽಯಂ ಲೌಕಿಕೋ ವೈದಿಕಶ್ಚ ವ್ಯವಹಾರಃ ಸ ಉತ್ಪನ್ನವಿವೇಕಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಸ್ಯ ಅವಿದ್ಯಾಕಾರ್ಯತ್ವಾತ್ ಅವಿದ್ಯಾನಿವೃತ್ತೌ ನಿವರ್ತತೇ, ಅವಿದ್ಯಾಯಾಶ್ಚ ವಿದ್ಯಾವಿರೋಧಾತ್ ನಿವೃತ್ತಿಃ, ಇತ್ಯೇತಮರ್ಥಂ ಸ್ಫುಟೀಕುರ್ವನ್ ಆಹ —
ಯಾ ನಿಶಾ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ತಸ್ಯಾಂ ಜಾಗರ್ತಿ ಸಂಯಮೀ ।
ಯಸ್ಯಾಂ ಜಾಗ್ರತಿ ಭೂತಾನಿ ಸಾ ನಿಶಾ ಪಶ್ಯತೋ ಮುನೇಃ ॥ ೬೯ ॥
ಯಾ ನಿಶಾ ರಾತ್ರಿಃ ಸರ್ವಪದಾರ್ಥಾನಾಮವಿವೇಕಕರೀ ತಮಃಸ್ವಭಾವತ್ವಾತ್ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಭೂತಾನಾಮ್ । ಕಿಂ ತತ್ ಪರಮಾರ್ಥತತ್ತ್ವಂ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಸ್ಯ ವಿಷಯಃ । ಯಥಾ ನಕ್ತಂಚರಾಣಾಮ್ ಅಹರೇವ ಸದನ್ಯೇಷಾಂ ನಿಶಾ ಭವತಿ, ತದ್ವತ್ ನಕ್ತಂಚರಸ್ಥಾನೀಯಾನಾಮಜ್ಞಾನಾಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ನಿಶೇವ ನಿಶಾ ಪರಮಾರ್ಥತತ್ತ್ವಮ್ , ಅಗೋಚರತ್ವಾದತದ್ಬುದ್ಧೀನಾಮ್ । ತಸ್ಯಾಂ ಪರಮಾರ್ಥತತ್ತ್ವಲಕ್ಷಣಾಯಾಮಜ್ಞಾನನಿದ್ರಾಯಾಃ ಪ್ರಬುದ್ಧೋ ಜಾಗರ್ತಿ ಸಂಯಮೀ ಸಂಯಮವಾನ್ , ಜಿತೇಂದ್ರಿಯೋ ಯೋಗೀತ್ಯರ್ಥಃ । ಯಸ್ಯಾಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಗ್ರಾಹಕಭೇದಲಕ್ಷಣಾಯಾಮವಿದ್ಯಾನಿಶಾಯಾಂ ಪ್ರಸುಪ್ತಾನ್ಯೇವ ಭೂತಾನಿ ಜಾಗ್ರತಿ ಇತಿ ಉಚ್ಯಂತೇ, ಯಸ್ಯಾಂ ನಿಶಾಯಾಂ ಪ್ರಸುಪ್ತಾ ಇವ ಸ್ವಪ್ನದೃಶಃ, ಸಾ ನಿಶಾ ಅವಿದ್ಯಾರೂಪತ್ವಾತ್ ಪರಮಾರ್ಥತತ್ತ್ವಂ ಪಶ್ಯತೋ ಮುನೇಃ ॥
ಅತಃ ಕರ್ಮಾಣಿ ಅವಿದ್ಯಾವಸ್ಥಾಯಾಮೇವ ಚೋದ್ಯಂತೇ,
ನ ವಿದ್ಯಾವಸ್ಥಾಯಾಮ್ ।
ವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಹಿ ಸತ್ಯಾಮ್ ಉದಿತೇ ಸವಿತರಿ ಶಾರ್ವರಮಿವ ತಮಃ ಪ್ರಣಾಶಮುಪಗಚ್ಛತಿ ಅವಿದ್ಯಾ ।
ಪ್ರಾಕ್ ವಿದ್ಯೋತ್ಪತ್ತೇಃ ಅವಿದ್ಯಾ ಪ್ರಮಾಣಬುದ್ಧ್ಯಾ ಗೃಹ್ಯಮಾಣಾ ಕ್ರಿಯಾಕಾರಕಫಲಭೇದರೂಪಾ ಸತೀ ಸರ್ವಕರ್ಮಹೇತುತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ।
ನ ಅಪ್ರಮಾಣಬುದ್ಧ್ಯಾ ಗೃಹ್ಯಮಾಣಾಯಾಃ ಕರ್ಮಹೇತುತ್ವೋಪಪತ್ತಿಃ, ‘
ಪ್ರಮಾಣಭೂತೇನ ವೇದೇನ ಮಮ ಚೋದಿತಂ ಕರ್ತವ್ಯಂ ಕರ್ಮ’
ಇತಿ ಹಿ ಕರ್ಮಣಿ ಕರ್ತಾ ಪ್ರವರ್ತತೇ,
ನ ‘
ಅವಿದ್ಯಾಮಾತ್ರಮಿದಂ ಸರ್ವಂ ನಿಶೇವ’
ಇತಿ ।
ಯಸ್ಯ ಪುನಃ ‘
ನಿಶೇವ ಅವಿದ್ಯಾಮಾತ್ರಮಿದಂ ಸರ್ವಂ ಭೇದಜಾತಮ್’
ಇತಿ ಜ್ಞಾನಂ ತಸ್ಯ ಆತ್ಮಜ್ಞಸ್ಯ ಸರ್ವಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸೇ ಏವ ಅಧಿಕಾರೋ ನ ಪ್ರವೃತ್ತೌ ।
ತಥಾ ಚ ದರ್ಶಯಿಷ್ಯತಿ —
‘ತದ್ಬುದ್ಧಯಸ್ತದಾತ್ಮಾನಃ’ (ಭ. ಗೀ. ೫ । ೧೭) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠಾಯಾಮೇವ ತಸ್ಯ ಅಧಿಕಾರಮ್ ॥
ತತ್ರಾಪಿ ಪ್ರವರ್ತಕಪ್ರಮಾಣಾಭಾವೇ ಪ್ರವೃತ್ತ್ಯನುಪಪತ್ತಿಃ ಇತಿ ಚೇತ್ , ನ ; ಸ್ವಾತ್ಮವಿಷಯತ್ವಾದಾತ್ಮವಿಜ್ಞಾನಸ್ಯ । ನ ಹಿ ಆತ್ಮನಃ ಸ್ವಾತ್ಮನಿ ಪ್ರವರ್ತಕಪ್ರಮಾಣಾಪೇಕ್ಷತಾ, ಆತ್ಮತ್ವಾದೇವ । ತದಂತತ್ವಾಚ್ಚ ಸರ್ವಪ್ರಮಾಣಾನಾಂ ಪ್ರಮಾಣತ್ವಸ್ಯ । ನ ಹಿ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪಾಧಿಗಮೇ ಸತಿ ಪುನಃ ಪ್ರಮಾಣಪ್ರಮೇಯವ್ಯವಹಾರಃ ಸಂಭವತಿ । ಪ್ರಮಾತೃತ್ವಂ ಹಿ ಆತ್ಮನಃ ನಿವರ್ತಯತಿ ಅಂತ್ಯಂ ಪ್ರಮಾಣಮ್ ; ನಿವರ್ತಯದೇವ ಚ ಅಪ್ರಮಾಣೀಭವತಿ, ಸ್ವಪ್ನಕಾಲಪ್ರಮಾಣಮಿವ ಪ್ರಬೋಧೇ । ಲೋಕೇ ಚ ವಸ್ತ್ವಧಿಗಮೇ ಪ್ರವೃತ್ತಿಹೇತುತ್ತ್ವಾದರ್ಶನಾತ್ ಪ್ರಮಾಣಸ್ಯ । ತಸ್ಮಾತ್ ನ ಆತ್ಮವಿದಃ ಕರ್ಮಣ್ಯಧಿಕಾರ ಇತಿ ಸಿದ್ಧಮ್ ॥ ೬೯ ॥
ವಿದುಷಃ ತ್ಯಕ್ತೈಷಣಸ್ಯ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಸ್ಯ ಯತೇರೇವ ಮೋಕ್ಷಪ್ರಾಪ್ತಿಃ, ನ ತು ಅಸಂನ್ಯಾಸಿನಃ ಕಾಮಕಾಮಿನಃ ಇತ್ಯೇತಮರ್ಥಂ ದೃಷ್ಟಾಂತೇನ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿಷ್ಯನ್ ಆಹ —
ಆಪೂರ್ಯಮಾಣಮಚಲಪ್ರತಿಷ್ಠಂ ಸಮುದ್ರಮಾಪಃ ಪ್ರವಿಶಂತಿ ಯದ್ವತ್ ।
ತದ್ವತ್ಕಾಮಾ ಯಂ ಪ್ರವಿಶಂತಿ ಸರ್ವೇ ಸ ಶಾಂತಿಮಾಪ್ನೋತಿ ನ ಕಾಮಕಾಮೀ ॥ ೭೦ ॥
ಆಪೂರ್ಯಮಾಣಮ್ ಅದ್ಭಿಃ ಅಚಲಪ್ರತಿಷ್ಠಮ್ ಅಚಲತಯಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಅವಸ್ಥಿತಿಃ ಯಸ್ಯ ತಮ್ ಅಚಲಪ್ರತಿಷ್ಠಂ ಸಮುದ್ರಮ್ ಆಪಃ ಸರ್ವತೋ ಗತಾಃ ಪ್ರವಿಶಂತಿ ಸ್ವಾತ್ಮಸ್ಥಮವಿಕ್ರಿಯಮೇವ ಸಂತಂ ಯದ್ವತ್ , ತದ್ವತ್ ಕಾಮಾಃ ವಿಷಯಸಂನಿಧಾವಪಿ ಸರ್ವತಃ ಇಚ್ಛಾವಿಶೇಷಾಃ ಯಂ ಪುರುಷಮ್ — ಸಮುದ್ರಮಿವ ಆಪಃ — ಅವಿಕುರ್ವಂತಃ ಪ್ರವಿಶಂತಿ ಸರ್ವೇ ಆತ್ಮನ್ಯೇವ ಪ್ರಲೀಯಂತೇ ನ ಸ್ವಾತ್ಮವಶಂ ಕುರ್ವಂತಿ, ಸಃ ಶಾಂತಿಂ ಮೋಕ್ಷಮ್ ಆಪ್ನೋತಿ, ನ ಇತರಃ ಕಾಮಕಾಮೀ, ಕಾಮ್ಯಂತ ಇತಿ ಕಾಮಾಃ ವಿಷಯಾಃ ತಾನ್ ಕಾಮಯಿತುಂ ಶೀಲಂ ಯಸ್ಯ ಸಃ ಕಾಮಕಾಮೀ, ನೈವ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೭೦ ॥
ಯಸ್ಮಾದೇವಂ ತಸ್ಮಾತ್—
ವಿಹಾಯ ಕಾಮಾನ್ಯಃ ಸರ್ವಾನ್ಪುಮಾಂಶ್ಚರತಿ ನಿಃಸ್ಪೃಹಃ ।
ನಿರ್ಮಮೋ ನಿರಹಂಕಾರಃ ಸ ಶಾಂತಿಮಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥ ೭೧ ॥
ವಿಹಾಯ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಕಾಮಾನ್ ಯಃ ಸಂನ್ಯಾಸೀ ಪುಮಾನ್ ಸರ್ವಾನ್ ಅಶೇಷತಃ ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನ ಚರತಿ, ಜೀವನಮಾತ್ರಚೇಷ್ಟಾಶೇಷಃ ಪರ್ಯಟತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ನಿಃಸ್ಪೃಹಃ ಶರೀರಜೀವನಮಾತ್ರೇಽಪಿ ನಿರ್ಗತಾ ಸ್ಪೃಹಾ ಯಸ್ಯ ಸಃ ನಿಃಸ್ಪೃಹಃ ಸನ್ , ನಿರ್ಮಮಃ ಶರೀರಜೀವನಮಾತ್ರಾಕ್ಷಿಪ್ತಪರಿಗ್ರಹೇಽಪಿ ಮಮೇದಮ್ ಇತ್ಯಪಭಿನಿವೇಶವರ್ಜಿತಃ, ನಿರಹಂಕಾರಃ ವಿದ್ಯಾವತ್ತ್ವಾದಿನಿಮಿತ್ತಾತ್ಮಸಂಭಾವನಾರಹಿತಃ ಇತ್ಯೇತತ್ । ಸಃ ಏವಂಭೂತಃ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಃ ಬ್ರಹ್ಮವಿತ್ ಶಾಂತಿಂ ಸರ್ವಸಂಸಾರದುಃಖೋಪರಮಲಕ್ಷಣಾಂ ನಿರ್ವಾಣಾಖ್ಯಾಮ್ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತೋ ಭವತಿ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೭೧ ॥
ಸೈಷಾ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠಾ ಸ್ತೂಯತೇ —
ಏಷಾ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿಃ ಪಾರ್ಥ ನೈನಾಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ವಿಮುಹ್ಯತಿ ।
ಸ್ಥಿತ್ವಾಸ್ಯಾಮಂತಕಾಲೇಽಪಿ ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣಮೃಚ್ಛತಿ ॥ ೭೨ ॥
ಏಷಾ ಯಥೋಕ್ತಾ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಭವಾ ಇಯಂ ಸ್ಥಿತಿಃ ಸರ್ವಂ ಕರ್ಮ ಸಂನ್ಯಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮರೂಪೇಣೈವ ಅವಸ್ಥಾನಮ್ ಇತ್ಯೇತತ್ । ಹೇ ಪಾರ್ಥ, ನ ಏನಾಂ ಸ್ಥಿತಿಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಲಬ್ಧ್ವಾ ನ ವಿಮುಹ್ಯತಿ ನ ಮೋಹಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ । ಸ್ಥಿತ್ವಾ ಅಸ್ಯಾಂ ಸ್ಥಿತೌ ಬ್ರಾಹ್ಮ್ಯಾಂ ಯಥೋಕ್ತಾಯಾಂ ಅಂತಕಾಲೇಽಪಿ ಅಂತ್ಯೇ ವಯಸ್ಯಪಿ ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣಂ ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವೃತಿಂ ಮೋಕ್ಷಮ್ ಋಚ್ಛತಿ ಗಚ್ಛತಿ । ಕಿಮು ವಕ್ತವ್ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಾದೇವ ಸಂನ್ಯಸ್ಯ ಯಾವಜ್ಜೀವಂ ಯೋ ಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯೇವ ಅವತಿಷ್ಠತೇ ಸ ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣಮೃಚ್ಛತಿ ಇತಿ ॥ ೭೨ ॥
ಇತಿ ಶ್ರೀಮತ್ಪರಮಹಂಸಪರಿವ್ರಾಜಕಾಚಾರ್ಯಸ್ಯ ಶ್ರೀಗೋವಿಂದಭಗವತ್ಪೂಜ್ಯಪಾದಶಿಷ್ಯಸ್ಯ ಶ್ರೀಮಚ್ಛಂಕರಭಗವತಃ ಕೃತೌ ಶ್ರೀಮತ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಭಾಷ್ಯೇ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥