ದ್ವಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ದ್ವಿತೀಯಾಧ್ಯಾಯಪ್ರಭೃತಿಷು ವಿಭೂತ್ಯಂತೇಷು ಅಧ್ಯಾಯೇಷು ಪರಮಾತ್ಮನಃ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಅಕ್ಷರಸ್ಯ ವಿಧ್ವಸ್ತಸರ್ವೋಪಾಧಿವಿಶೇಷಸ್ಯ ಉಪಾಸನಮ್ ಉಕ್ತಮ್ ;
ಸರ್ವಯೋಗೈಶ್ವರ್ಯಸರ್ವಜ್ಞಾನಶಕ್ತಿಮತ್ಸತ್ತ್ವೋಪಾಧೇಃ ಈಶ್ವರಸ್ಯ ತವ ಚ ಉಪಾಸನಂ ತತ್ರ ತತ್ರ ಉಕ್ತಮ್ ।
ವಿಶ್ವರೂಪಾಧ್ಯಾಯೇ ತು ಐಶ್ವರಮ್ ಆದ್ಯಂ ಸಮಸ್ತಜಗದಾತ್ಮರೂಪಂ ವಿಶ್ವರೂಪಂ ತ್ವದೀಯಂ ದರ್ಶಿತಮ್ ಉಪಾಸನಾರ್ಥಮೇವ ತ್ವಯಾ ।
ತಚ್ಚ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ಉಕ್ತವಾನಸಿ ‘ಮತ್ಕರ್ಮಕೃತ್’ (ಭ. ಗೀ. ೧೧ । ೫೫) ಇತ್ಯಾದಿ ।
ಅತಃ ಅಹಮ್ ಅನಯೋಃ ಉಭಯೋಃ ಪಕ್ಷಯೋಃ ವಿಶಿಷ್ಟತರಬುಭುತ್ಸಯಾ ತ್ವಾಂ ಪೃಚ್ಛಾಮಿ ಇತಿ ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ —
ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ —
ಏವಂ ಸತತಯುಕ್ತಾ ಯೇ ಭಕ್ತಾಸ್ತ್ವಾಂ ಪರ್ಯುಪಾಸತೇ ।
ಯೇ ಚಾಪ್ಯಕ್ಷರಮವ್ಯಕ್ತಂ ತೇಷಾಂ ಕೇ ಯೋಗವಿತ್ತಮಾಃ ॥ ೧ ॥
ಏವಮ್ ಇತಿ ಅತೀತಾನಂತರಶ್ಲೋಕೇನ ಉಕ್ತಮ್ ಅರ್ಥಂ ಪರಾಮೃಶತಿ ‘ಮತ್ಕರ್ಮಕೃತ್’ (ಭ. ಗೀ. ೧೧ । ೫೫) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಏವಂ ಸತತಯುಕ್ತಾಃ,
ನೈರಂತರ್ಯೇಣ ಭಗವತ್ಕರ್ಮಾದೌ ಯಥೋಕ್ತೇ ಅರ್ಥೇ ಸಮಾಹಿತಾಃ ಸಂತಃ ಪ್ರವೃತ್ತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಯೇ ಭಕ್ತಾಃ ಅನನ್ಯಶರಣಾಃ ಸಂತಃ ತ್ವಾಂ ಯಥಾದರ್ಶಿತಂ ವಿಶ್ವರೂಪಂ ಪರ್ಯುಪಾಸತೇ ಧ್ಯಾಯಂತಿ ;
ಯೇ ಚಾನ್ಯೇಽಪಿ ತ್ಯಕ್ತಸರ್ವೈಷಣಾಃ ಸಂನ್ಯಸ್ತಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಃ ಯಥಾವಿಶೇಷಿತಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಅಕ್ಷರಂ ನಿರಸ್ತಸರ್ವೋಪಾಧಿತ್ವಾತ್ ಅವ್ಯಕ್ತಮ್ ಅಕರಣಗೋಚರಮ್ ।
ಯತ್ ಹಿ ಕರಣಗೋಚರಂ ತತ್ ವ್ಯಕ್ತಮ್ ಉಚ್ಯತೇ,
ಅಂಜೇಃ ಧಾತೋಃ ತತ್ಕರ್ಮಕತ್ವಾತ್ ;
ಇದಂ ತು ಅಕ್ಷರಂ ತದ್ವಿಪರೀತಮ್ ,
ಶಿಷ್ಟೈಶ್ಚ ಉಚ್ಯಮಾನೈಃ ವಿಶೇಷಣೈಃ ವಿಶಿಷ್ಟಮ್ ,
ತತ್ ಯೇ ಚಾಪಿ ಪರ್ಯುಪಾಸತೇ,
ತೇಷಾಮ್ ಉಭಯೇಷಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಕೇ ಯೋಗವಿತ್ತಮಾಃ ?
ಕೇ ಅತಿಶಯೇನ ಯೋಗವಿದಃ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧ ॥
ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಉವಾಚ — ಯೇ ತು ಅಕ್ಷರೋಪಾಸಕಾಃ ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶಿನಃ ನಿವೃತ್ತೈಷಣಾಃ, ತೇ ತಾವತ್ ತಿಷ್ಠಂತು ; ತಾನ್ ಪ್ರತಿ ಯತ್ ವಕ್ತವ್ಯಮ್ , ತತ್ ಉಪರಿಷ್ಟಾತ್ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ । ಯೇ ತು ಇತರೇ —
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ —
ಮಯ್ಯಾವೇಶ್ಯ ಮನೋ ಯೇ ಮಾಂ ನಿತ್ಯಯುಕ್ತಾ ಉಪಾಸತೇ ।
ಶ್ರದ್ಧಯಾ ಪರಯೋಪೇತಾಸ್ತೇ ಮೇ ಯುಕ್ತತಮಾ ಮತಾಃ ॥ ೨ ॥
ಮಯಿ ವಿಶ್ವರೂಪೇ ಪರಮೇಶ್ವರೇ ಆವೇಶ್ಯ ಸಮಾಧಾಯ ಮನಃ, ಯೇ ಭಕ್ತಾಃ ಸಂತಃ, ಮಾಂ ಸರ್ವಯೋಗೇಶ್ವರಾಣಾಮ್ ಅಧೀಶ್ವರಂ ಸರ್ವಜ್ಞಂ ವಿಮುಕ್ತರಾಗಾದಿಕ್ಲೇಶತಿಮಿರದೃಷ್ಟಿಮ್ , ನಿತ್ಯಯುಕ್ತಾಃ ಅತೀತಾನಂತರಾಧ್ಯಾಯಾಂತೋಕ್ತಶ್ಲೋಕಾರ್ಥನ್ಯಾಯೇನ ಸತತಯುಕ್ತಾಃ ಸಂತಃ ಉಪಾಸತೇ ಶ್ರದ್ಧಯಾ ಪರಯಾ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಯಾ ಉಪೇತಾಃ, ತೇ ಮೇ ಮಮ ಮತಾಃ ಅಭಿಪ್ರೇತಾಃ ಯುಕ್ತತಮಾಃ ಇತಿ । ನೈರಂತರ್ಯೇಣ ಹಿ ತೇ ಮಚ್ಚಿತ್ತತಯಾ ಅಹೋರಾತ್ರಮ್ ಅತಿವಾಹಯಂತಿ । ಅತಃ ಯುಕ್ತಂ ತಾನ್ ಪ್ರತಿ ಯುಕ್ತತಮಾಃ ಇತಿ ವಕ್ತುಮ್ ॥ ೨ ॥
ಕಿಮಿತರೇ ಯುಕ್ತತಮಾಃ ನ ಭವಂತಿ ? ನ ; ಕಿಂತು ತಾನ್ ಪ್ರತಿ ಯತ್ ವಕ್ತವ್ಯಮ್ , ತತ್ ಶೃಣು —
ಯೇ ತ್ವಕ್ಷರಮನಿರ್ದೇಶ್ಯಮವ್ಯಕ್ತಂ ಪರ್ಯುಪಾಸತೇ ।
ಸರ್ವತ್ರಗಮಚಿಂತ್ಯಂ ಚ ಕೂಟಸ್ಥಮಚಲಂ ಧ್ರುವಮ್ ॥ ೩ ॥
ಯೇ ತು ಅಕ್ಷರಮ್ ಅನಿರ್ದೇಶ್ಯಮ್ ,
ಅವ್ಯಕ್ತತ್ವಾತ್ ಅಶಬ್ದಗೋಚರ ಇತಿ ನ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಂ ಶಕ್ಯತೇ,
ಅತಃ ಅನಿರ್ದೇಶ್ಯಮ್ ,
ಅವ್ಯಕ್ತಂ ನ ಕೇನಾಪಿ ಪ್ರಮಾಣೇನ ವ್ಯಜ್ಯತ ಇತ್ಯವ್ಯಕ್ತಂ ಪರ್ಯುಪಾಸತೇ ಪರಿ ಸಮಂತಾತ್ ಉಪಾಸತೇ ।
ಉಪಾಸನಂ ನಾಮ ಯಥಾಶಾಸ್ತ್ರಮ್ ಉಪಾಸ್ಯಸ್ಯ ಅರ್ಥಸ್ಯ ವಿಷಯೀಕರಣೇನ ಸಾಮೀಪ್ಯಮ್ ಉಪಗಮ್ಯ ತೈಲಧಾರಾವತ್ ಸಮಾನಪ್ರತ್ಯಯಪ್ರವಾಹೇಣ ದೀರ್ಘಕಾಲಂ ಯತ್ ಆಸನಮ್ ,
ತತ್ ಉಪಾಸನಮಾಚಕ್ಷತೇ ।
ಅಕ್ಷರಸ್ಯ ವಿಶೇಷಣಮಾಹ ಉಪಾಸ್ಯಸ್ಯ —
ಸರ್ವತ್ರಗಂ ವ್ಯೋಮವತ್ ವ್ಯಾಪಿ ಅಚಿಂತ್ಯಂ ಚ ಅವ್ಯಕ್ತತ್ವಾದಚಿಂತ್ಯಮ್ ।
ಯದ್ಧಿ ಕರಣಗೋಚರಮ್ ,
ತತ್ ಮನಸಾಪಿ ಚಿಂತ್ಯಮ್ ,
ತದ್ವಿಪರೀತತ್ವಾತ್ ಅಚಿಂತ್ಯಮ್ ಅಕ್ಷರಮ್ ,
ಕೂಟಸ್ಥಂ ದೃಶ್ಯಮಾನಗುಣಮ್ ಅಂತರ್ದೋಷಂ ವಸ್ತು ಕೂಟಮ್ । ‘
ಕೂಟರೂಪಮ್’ ’
ಕೂಟಸಾಕ್ಷ್ಯಮ್’
ಇತ್ಯಾದೌ ಕೂಟಶಬ್ದಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ ಲೋಕೇ ।
ತಥಾ ಚ ಅವಿದ್ಯಾದ್ಯನೇಕಸಂಸಾರಬೀಜಮ್ ಅಂತರ್ದೋಷವತ್ ಮಾಯಾವ್ಯಾಕೃತಾದಿಶಬ್ದವಾಚ್ಯತಯಾ ‘ಮಾಯಾಂ ತು ಪ್ರಕೃತಿಂ ವಿದ್ಯಾನ್ಮಾಯಿನಂ ತು ಮಹೇಶ್ವರಮ್’ (ಶ್ವೇ. ಉ. ೪ । ೧೦) ‘ಮಮ ಮಾಯಾ ದುರತ್ಯಯಾ’ (ಭ. ಗೀ. ೭ । ೧೪) ಇತ್ಯಾದೌ ಪ್ರಸಿದ್ಧಂ ಯತ್ ತತ್ ಕೂಟಮ್ ,
ತಸ್ಮಿನ್ ಕೂಟೇ ಸ್ಥಿತಂ ಕೂಟಸ್ಥಂ ತದಧ್ಯಕ್ಷತಯಾ ।
ಅಥವಾ,
ರಾಶಿರಿವ ಸ್ಥಿತಂ ಕೂಟಸ್ಥಮ್ ।
ಅತ ಏವ ಅಚಲಮ್ ।
ಯಸ್ಮಾತ್ ಅಚಲಮ್ ,
ತಸ್ಮಾತ್ ಧ್ರುವಮ್ ,
ನಿತ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೩ ॥
ಸಂನಿಯಮ್ಯೇಂದ್ರಿಯಗ್ರಾಮಂ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮಬುದ್ಧಯಃ ।
ತೇ ಪ್ರಾಪ್ನುವಂತಿ ಮಾಮೇವ ಸರ್ವಭೂತಹಿತೇ ರತಾಃ ॥ ೪ ॥
ಸನ್ನಿಯಮ್ಯ ಸಮ್ಯಕ್ ನಿಯಮ್ಯ ಉಪಸಂಹೃತ್ಯ ಇಂದ್ರಿಯಗ್ರಾಮಮ್ ಇಂದ್ರಿಯಸಮುದಾಯಂ ಸರ್ವತ್ರ ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಸಮಬುದ್ಧಯಃ ಸಮಾ ತುಲ್ಯಾ ಬುದ್ಧಿಃ ಯೇಷಾಮ್ ಇಷ್ಟಾನಿಷ್ಟಪ್ರಾಪ್ತೌ ತೇ ಸಮಬುದ್ಧಯಃ ।
ತೇ ಯೇ ಏವಂವಿಧಾಃ ತೇ ಪ್ರಾಪ್ನುವಂತಿ ಮಾಮೇವ ಸರ್ವಭೂತಹಿತೇ ರತಾಃ ।
ನ ತು ತೇಷಾಂ ವಕ್ತವ್ಯಂ ಕಿಂಚಿತ್ ‘
ಮಾಂ ತೇ ಪ್ರಾಪ್ನುವಂತಿ’
ಇತಿ ;
‘ಜ್ಞಾನೀ ತ್ವಾತ್ಮೈವ ಮೇ ಮತಮ್’ (ಭ. ಗೀ. ೭ । ೧೮) ಇತಿ ಹಿ ಉಕ್ತಮ್ ।
ನ ಹಿ ಭಗವತ್ಸ್ವರೂಪಾಣಾಂ ಸತಾಂ ಯುಕ್ತತಮತ್ವಮಯುಕ್ತತಮತ್ವಂ ವಾ ವಾಚ್ಯಮ್ ॥ ೪ ॥
ಕಿಂ ತು —
ಕ್ಲೇಶೋಽಧಿಕತರಸ್ತೇಷಾಮವ್ಯಕ್ತಾಸಕ್ತಚೇತಸಾಮ್ ।
ಅವ್ಯಕ್ತಾ ಹಿ ಗತಿರ್ದುಃಖಂ ದೇಹವದ್ಭಿರವಾಪ್ಯತೇ ॥ ೫ ॥
ಕ್ಲೇಶಃ ಅಧಿಕತರಃ, ಯದ್ಯಪಿ ಮತ್ಕರ್ಮಾದಿಪರಾಣಾಂ ಕ್ಲೇಶಃ ಅಧಿಕ ಏವ ಕ್ಲೇಶಃ ಅಧಿಕತರಸ್ತು ಅಕ್ಷರಾತ್ಮನಾಂ ಪರಮಾತ್ಮದರ್ಶಿನಾಂ ದೇಹಾಭಿಮಾನಪರಿತ್ಯಾಗನಿಮಿತ್ತಃ । ಅವ್ಯಕ್ತಾಸಕ್ತಚೇತಸಾಮ್ ಅವ್ಯಕ್ತೇ ಆಸಕ್ತಂ ಚೇತಃ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಅವ್ಯಕ್ತಾಸಕ್ತಚೇತಸಃ ತೇಷಾಮ್ ಅವ್ಯಕ್ತಾಸಕ್ತಚೇತಸಾಮ್ । ಅವ್ಯಕ್ತಾ ಹಿ ಯಸ್ಮಾತ್ ಯಾ ಗತಿಃ ಅಕ್ಷರಾತ್ಮಿಕಾ ದುಃಖಂ ಸಾ ದೇಹವದ್ಭಿಃ ದೇಹಾಭಿಮಾನವದ್ಭಿಃ ಅವಾಪ್ಯತೇ, ಅತಃ ಕ್ಲೇಶಃ ಅಧಿಕತರಃ ॥ ೫ ॥
ಅಕ್ಷರೋಪಾಸಕಾನಾಂ ಯತ್ ವರ್ತನಮ್ , ತತ್ ಉಪರಿಷ್ಟಾದ್ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ —
ಯೇ ತು ಸರ್ವಾಣಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಮಯಿ ಸಂನ್ಯಸ್ಯ ಮತ್ಪರಾಃ ।
ಅನನ್ಯೇನೈವ ಯೋಗೇನ ಮಾಂ ಧ್ಯಾಯಂತ ಉಪಾಸತೇ ॥ ೬ ॥
ಯೇ ತು ಸರ್ವಾಣಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಮಯಿ ಈಶ್ವರೇ ಸಂನ್ಯಸ್ಯ ಮತ್ಪರಾಃ ಅಹಂ ಪರಃ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಮತ್ಪರಾಃ ಸಂತಃ ಅನನ್ಯೇನೈವ ಅವಿದ್ಯಮಾನಮ್ ಅನ್ಯತ್ ಆಲಂಬನಂ ವಿಶ್ವರೂಪಂ ದೇವಮ್ ಆತ್ಮಾನಂ ಮುಕ್ತ್ವಾ ಯಸ್ಯ ಸಃ ಅನನ್ಯಃ ತೇನ ಅನನ್ಯೇನೈವ ; ಕೇನ ? ಯೋಗೇನ ಸಮಾಧಿನಾ ಮಾಂ ಧ್ಯಾಯಂತಃ ಚಿಂತಯಂತಃ ಉಪಾಸತೇ ॥ ೬ ॥
ತೇಷಾಂ ಕಿಮ್ ? —
ತೇಷಾಮಹಂ ಸಮುದ್ಧರ್ತಾ ಮೃತ್ಯುಸಂಸಾರಸಾಗರಾತ್ ।
ಭವಾಮಿ ನ ಚಿರಾತ್ಪಾರ್ಥ ಮಯ್ಯಾವೇಶಿತಚೇತಸಾಮ್ ॥ ೭ ॥
ತೇಷಾಂ ಮದುಪಾಸನೈಕಪರಾಣಾಮ್ ಅಹಮ್ ಈಶ್ವರಃ ಸಮುದ್ಧರ್ತಾ । ಕುತಃ ಇತಿ ಆಹ — ಮೃತ್ಯುಸಂಸಾರಸಾಗರಾತ್ ಮೃತ್ಯುಯುಕ್ತಃ ಸಂಸಾರಃ ಮೃತ್ಯುಸಂಸಾರಃ, ಸ ಏವ ಸಾಗರ ಇವ ಸಾಗರಃ, ದುಸ್ತರತ್ವಾತ್ , ತಸ್ಮಾತ್ ಮೃತ್ಯುಸಂಸಾರಸಾಗರಾತ್ ಅಹಂ ತೇಷಾಂ ಸಮುದ್ಧರ್ತಾ ಭವಾಮಿ ನ ಚಿರಾತ್ । ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ಕ್ಷಿಪ್ರಮೇವ ಹೇ ಪಾರ್ಥ, ಮಯಿ ಆವೇಶಿತಚೇತಸಾಂ ಮಯಿ ವಿಶ್ವರೂಪೇ ಆವೇಶಿತಂ ಸಮಾಹಿತಂ ಚೇತಃ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಮಯ್ಯಾವೇಶಿತಚೇತಸಃ ತೇಷಾಮ್ ॥ ೭ ॥
ಯತಃ ಏವಮ್ , ತಸ್ಮಾತ್ —
ಮಯ್ಯೇವ ಮನ ಆಧತ್ಸ್ವ ಮಯಿ ಬುದ್ಧಿಂ ನಿವೇಶಯ ।
ನಿವಸಿಷ್ಯಸಿ ಮಯ್ಯೇವ ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ನ ಸಂಶಯಃ ॥ ೮ ॥
ಮಯಿ ಏವ ವಿಶ್ವರೂಪೇ ಈಶ್ವರೇ ಮನಃ ಸಂಕಲ್ಪವಿಕಲ್ಪಾತ್ಮಕಂ ಆಧತ್ಸ್ವ ಸ್ಥಾಪಯ । ಮಯಿ ಏವ ಅಧ್ಯವಸಾಯಂ ಕುರ್ವತೀಂ ಬುದ್ಧಿಮ್ ಆಧತ್ಸ್ವ ನಿವೇಶಯ । ತತಃ ತೇ ಕಿಂ ಸ್ಯಾತ್ ಇತಿ ಶೃಣು — ನಿವಸಿಷ್ಯಸಿ ನಿವತ್ಸ್ಯಸಿ ನಿಶ್ಚಯೇನ ಮದಾತ್ಮನಾ ಮಯಿ ನಿವಾಸಂ ಕರಿಷ್ಯಸಿ ಏವ ಅತಃ ಶರೀರಪಾತಾತ್ ಊರ್ಧ್ವಮ್ । ನ ಸಂಶಯಃ ಸಂಶಯಃ ಅತ್ರ ನ ಕರ್ತವ್ಯಃ ॥ ೮ ॥
ಅಥ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಧಾತುಂ
ನ ಶಕ್ನೋಷಿ ಮಯಿ ಸ್ಥಿರಮ್ ।
ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗೇನ ತತೋ
ಮಾಮಿಚ್ಛಾಪ್ತುಂ ಧನಂಜಯ ॥ ೯ ॥
ಅಥ ಏವಂ ಯಥಾ ಅವೋಚಂ ತಥಾ ಮಯಿ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಧಾತುಂ ಸ್ಥಾಪಯಿತುಂ ಸ್ಥಿರಮ್ ಅಚಲಂ ನ ಶಕ್ನೋಷಿ ಚೇತ್ , ತತಃ ಪಶ್ಚಾತ್ ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗೇನ, ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಏಕಸ್ಮಿನ್ ಆಲಂಬನೇ ಸರ್ವತಃ ಸಮಾಹೃತ್ಯ ಪುನಃ ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪನಮ್ ಅಭ್ಯಾಸಃ, ತತ್ಪೂರ್ವಕೋ ಯೋಗಃ ಸಮಾಧಾನಲಕ್ಷಣಃ ತೇನ ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗೇನ ಮಾಂ ವಿಶ್ವರೂಪಮ್ ಇಚ್ಛ ಪ್ರಾರ್ಥಯಸ್ವ ಆಪ್ತುಂ ಪ್ರಾಪ್ತುಂ ಹೇ ಧನಂಜಯ ॥ ೯ ॥
ಅಭ್ಯಾಸೇಽಪ್ಯಸಮರ್ಥೋಽಸಿ
ಮತ್ಕರ್ಮಪರಮೋ ಭವ ।
ಮದರ್ಥಮಪಿ ಕರ್ಮಾಣಿ
ಕುರ್ವನ್ಸಿದ್ಧಿಮವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ॥ ೧೦ ॥
ಅಭ್ಯಾಸೇ ಅಪಿ ಅಸಮರ್ಥಃ ಅಸಿ ಅಶಕ್ತಃ ಅಸಿ, ತರ್ಹಿ ಮತ್ಕರ್ಮಪರಮಃ ಭವ ಮದರ್ಥಂ ಕರ್ಮ ಮತ್ಕರ್ಮ ತತ್ಪರಮಃ ಮತ್ಕರ್ಮಪರಮಃ, ಮತ್ಕರ್ಮಪ್ರಧಾನಃ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಅಭ್ಯಾಸೇನ ವಿನಾ ಮದರ್ಥಮಪಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಕೇವಲಂ ಕುರ್ವನ್ ಸಿದ್ಧಿಂ ಸತ್ತ್ವಶುದ್ಧಿಯೋಗಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿದ್ವಾರೇಣ ಅವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ॥ ೧೦ ॥
ಅಥೈತದಪ್ಯಶಕ್ತೋಽಸಿ ಕರ್ತುಂ ಮದ್ಯೋಗಮಾಶ್ರಿತಃ ।
ಸರ್ವಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗಂ ತತಃ ಕುರು ಯತಾತ್ಮವಾನ್ ॥ ೧೧ ॥
ಅಥ ಪುನಃ ಏತದಪಿ ಯತ್ ಉಕ್ತಂ ಮತ್ಕರ್ಮಪರಮತ್ವಮ್ , ತತ್ ಕರ್ತುಮ್ ಅಶಕ್ತಃ ಅಸಿ, ಮದ್ಯೋಗಮ್ ಆಶ್ರಿತಃ ಮಯಿ ಕ್ರಿಯಮಾಣಾನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸಂನ್ಯಸ್ಯ ಯತ್ ಕರಣಂ ತೇಷಾಮ್ ಅನುಷ್ಠಾನಂ ಸಃ ಮದ್ಯೋಗಃ, ತಮ್ ಆಶ್ರಿತಃ ಸನ್ , ಸರ್ವಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಕರ್ಮಣಾಂ ಫಲಸಂನ್ಯಾಸಂ ಸರ್ವಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗಂ ತತಃ ಅನಂತರಂ ಕುರು ಯತಾತ್ಮವಾನ್ ಸಂಯತಚಿತ್ತಃ ಸನ್ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧೧ ॥
ಇದಾನೀಂ ಸರ್ವಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗಂ ಸ್ತೌತಿ —
ಶ್ರೇಯೋ ಹಿ ಜ್ಞಾನಮಭ್ಯಾಸಾಜ್ಜ್ಞಾನಾದ್ಧ್ಯಾನಂ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ ।
ಧ್ಯಾನಾತ್ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗಸ್ತ್ಯಾಗಾಚ್ಛಾಂತಿರನಂತರಮ್ ॥ ೧೨ ॥
ಶ್ರೇಯಃ ಹಿ ಪ್ರಶಸ್ಯತರಂ ಜ್ಞಾನಮ್ । ಕಸ್ಮಾತ್ ? ವಿವೇಕಪೂರ್ವಕಾತ್ ಅಭ್ಯಾಸಾತ್ । ತಸ್ಮಾದಪಿ ಜ್ಞಾನಾತ್ ಜ್ಞಾನಪೂರ್ವಕಂ ಧ್ಯಾನಂ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ । ಜ್ಞಾನವತೋ ಧ್ಯಾನಾತ್ ಅಪಿ ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗಃ, ‘ವಿಶಿಷ್ಯತೇ’ ಇತಿ ಅನುಷಜ್ಯತೇ । ಏವಂ ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗಾತ್ ಪೂರ್ವವಿಶೇಷಣವತಃ ಶಾಂತಿಃ ಉಪಶಮಃ ಸಹೇತುಕಸ್ಯ ಸಂಸಾರಸ್ಯ ಅನಂತರಮೇವ ಸ್ಯಾತ್ , ನ ತು ಕಾಲಾಂತರಮ್ ಅಪೇಕ್ಷತೇ ॥
ಅಜ್ಞಸ್ಯ ಕರ್ಮಣಿ ಪ್ರವೃತ್ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವೋಪದಿಷ್ಟೋಪಾಯಾನುಷ್ಠಾನಾಶಕ್ತೌ ಸರ್ವಕರ್ಮಣಾಂ ಫಲತ್ಯಾಗಃ ಶ್ರೇಯಃಸಾಧನಮ್ ಉಪದಿಷ್ಟಮ್ ,
ನ ಪ್ರಥಮಮೇವ ।
ಅತಶ್ಚ ‘
ಶ್ರೇಯೋ ಹಿ ಜ್ಞಾನಮಭ್ಯಾಸಾತ್’
ಇತ್ಯುತ್ತರೋತ್ತರವಿಶಿಷ್ಟತ್ವೋಪದೇಶೇನ ಸರ್ವಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗಃ ಸ್ತೂಯತೇ,
ಸಂಪನ್ನಸಾಧನಾನುಷ್ಠಾನಾಶಕ್ತೌ ಅನುಷ್ಠೇಯತ್ವೇನ ಶ್ರುತತ್ವಾತ್ ।
ಕೇನ ಸಾಧರ್ಮ್ಯೇಣ ಸ್ತುತಿತ್ವಮ್ ?
‘ಯದಾ ಸರ್ವೇ ಪ್ರಮುಚ್ಯಂತೇ’ (ಕ. ಉ. ೨ । ೩ । ೧೪) ಇತಿ ಸರ್ವಕಾಮಪ್ರಹಾಣಾತ್ ಅಮೃತತ್ವಮ್ ಉಕ್ತಮ್ ;
ತತ್ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್ ।
ಕಾಮಾಶ್ಚ ಸರ್ವೇ ಶ್ರೌತಸ್ಮಾರ್ತಕರ್ಮಣಾಂ ಫಲಾನಿ ।
ತತ್ತ್ಯಾಗೇ ಚ ವಿದುಷಃ ಧ್ಯಾನನಿಷ್ಠಸ್ಯ ಅನಂತರೈವ ಶಾಂತಿಃ ಇತಿ ಸರ್ವಕಾಮತ್ಯಾಗಸಾಮಾನ್ಯಮ್ ಅಜ್ಞಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗಸ್ಯ ಅಸ್ತಿ ಇತಿ ತತ್ಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ ಸರ್ವಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗಸ್ತುತಿಃ ಇಯಂ ಪ್ರರೋಚನಾರ್ಥಾ ।
ಯಥಾ ಅಗಸ್ತ್ಯೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ ಸಮುದ್ರಃ ಪೀತಃ ಇತಿ ಇದಾನೀಂತನಾಃ ಅಪಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಃ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ ಸ್ತೂಯಂತೇ,
ಏವಂ ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗಾತ್ ಕರ್ಮಯೋಗಸ್ಯ ಶ್ರೇಯಃಸಾಧನತ್ವಮಭಿಹಿತಮ್ ॥ ೧೨ ॥
ಅತ್ರ ಚ ಆತ್ಮೇಶ್ವರಭೇದಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ವಿಶ್ವರೂಪೇ ಈಶ್ವರೇ ಚೇತಃಸಮಾಧಾನಲಕ್ಷಣಃ ಯೋಗಃ ಉಕ್ತಃ,
ಈಶ್ವರಾರ್ಥಂ ಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನಾದಿ ಚ ।
‘ಅಥೈತದಪ್ಯಶಕ್ತೋಽಸಿ’ (ಭ. ಗೀ. ೧೨ । ೧೧) ಇತಿ ಅಜ್ಞಾನಕಾರ್ಯಸೂಚನಾತ್ ನ ಅಭೇದದರ್ಶಿನಃ ಅಕ್ಷರೋಪಾಸಕಸ್ಯ ಕರ್ಮಯೋಗಃ ಉಪಪದ್ಯತೇ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ ;
ತಥಾ ಕರ್ಮಯೋಗಿನಃ ಅಕ್ಷರೋಪಾಸನಾನುಪಪತ್ತಿಮ್ ।
‘ತೇ ಪ್ರಾಪ್ನುವಂತಿ ಮಾಮೇವ’ (ಭ. ಗೀ. ೧೨ । ೪) ಇತಿ ಅಕ್ಷರೋಪಾಸಕಾನಾಂ ಕೈವಲ್ಯಪ್ರಾಪ್ತೌ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಮ್ ಉಕ್ತ್ವಾ,
ಇತರೇಷಾಂ ಪಾರತಂತ್ರ್ಯಾತ್ ಈಶ್ವರಾಧೀನತಾಂ ದರ್ಶಿತವಾನ್ ‘ತೇಷಾಮಹಂ ಸಮುದ್ಧರ್ತಾ’ (ಭ. ಗೀ. ೧೨ । ೭) ಇತಿ ।
ಯದಿ ಹಿ ಈಶ್ವರಸ್ಯ ಆತ್ಮಭೂತಾಃ ತೇ ಮತಾಃ ಅಭೇದದರ್ಶಿತ್ವಾತ್ ,
ಅಕ್ಷರಸ್ವರೂಪಾಃ ಏವ ತೇ ಇತಿ ಸಮುದ್ಧರಣಕರ್ಮವಚನಂ ತಾನ್ ಪ್ರತಿ ಅಪೇಶಲಂ ಸ್ಯಾತ್ ।
ಯಸ್ಮಾಚ್ಚ ಅರ್ಜುನಸ್ಯ ಅತ್ಯಂತಮೇವ ಹಿತೈಷೀ ಭಗವಾನ್ ತಸ್ಯ ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶನಾನನ್ವಿತಂ ಕರ್ಮಯೋಗಂ ಭೇದದೃಷ್ಟಿಮಂತಮೇವ ಉಪದಿಶತಿ ।
ನ ಚ ಆತ್ಮಾನಮ್ ಈಶ್ವರಂ ಪ್ರಮಾಣತಃ ಬುದ್ಧ್ವಾ ಕಸ್ಯಚಿತ್ ಗುಣಭಾವಂ ಜಿಗಮಿಷತಿ ಕಶ್ಚಿತ್ ,
ವಿರೋಧಾತ್ ।
ತಸ್ಮಾತ್ ಅಕ್ಷರೋಪಾಸಕಾನಾಂ ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶನನಿಷ್ಠಾನಾಂ ಸಂನ್ಯಾಸಿನಾಂ ತ್ಯಕ್ತಸರ್ವೈಷಣಾನಾಮ್ ‘
ಅದ್ವೇಷ್ಟಾ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್’
ಇತ್ಯಾದಿಧರ್ಮಪೂಗಂ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಅಮೃತತ್ವಕಾರಣಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮೀತಿ ಪ್ರವರ್ತತೇ —
ಅದ್ವೇಷ್ಟಾ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಮೈತ್ರಃ ಕರುಣ ಏವ ಚ ।
ನಿರ್ಮಮೋ ನಿರಹಂಕಾರಃ ಸಮದುಃಖಸುಖಃ ಕ್ಷಮೀ ॥ ೧೩ ॥
ಅದ್ವೇಷ್ಟಾ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ನ ದ್ವೇಷ್ಟಾ, ಆತ್ಮನಃ ದುಃಖಹೇತುಮಪಿ ನ ಕಿಂಚಿತ್ ದ್ವೇಷ್ಟಿ, ಸರ್ವಾಣಿ ಭೂತಾನಿ ಆತ್ಮತ್ವೇನ ಹಿ ಪಶ್ಯತಿ । ಮೈತ್ರಃ ಮಿತ್ರಭಾವಃ ಮೈತ್ರೀ ಮಿತ್ರತಯಾ ವರ್ತತೇ ಇತಿ ಮೈತ್ರಃ । ಕರುಣಃ ಏವ ಚ, ಕರುಣಾ ಕೃಪಾ ದುಃಖಿತೇಷು ದಯಾ, ತದ್ವಾನ್ ಕರುಣಃ, ಸರ್ವಭೂತಾಭಯಪ್ರದಃ, ಸಂನ್ಯಾಸೀ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ನಿರ್ಮಮಃ ಮಮಪ್ರತ್ಯಯವರ್ಜಿತಃ । ನಿರಹಂಕಾರಃ ನಿರ್ಗತಾಹಂಪ್ರತ್ಯಯಃ । ಸಮದುಃಖಸುಖಃ ಸಮೇ ದುಃಖಸುಖೇ ದ್ವೇಷರಾಗಯೋಃ ಅಪ್ರವರ್ತಕೇ ಯಸ್ಯ ಸಃ ಸಮದುಃಖಸುಖಃ । ಕ್ಷಮೀ ಕ್ಷಮಾವಾನ್ , ಆಕ್ರುಷ್ಟಃ ಅಭಿಹತೋ ವಾ ಅವಿಕ್ರಿಯಃ ಏವ ಆಸ್ತೇ ॥ ೧೩ ॥
ಸಂತುಷ್ಟಃ ಸತತಂ ಯೋಗೀ ಯತಾತ್ಮಾ ದೃಢನಿಶ್ಚಯಃ ।
ಮಯ್ಯರ್ಪಿತಮನೋಬುದ್ಧಿರ್ಯೋ ಮದ್ಭಕ್ತಃ ಸ ಮೇ ಪ್ರಿಯಃ ॥ ೧೪ ॥
ಸಂತುಷ್ಟಃ ಸತತಂ ನಿತ್ಯಂ ದೇಹಸ್ಥಿತಿಕಾರಣಸ್ಯ ಲಾಭೇ ಅಲಾಭೇ ಚ ಉತ್ಪನ್ನಾಲಂಪ್ರತ್ಯಯಃ ।
ತಥಾ ಗುಣವಲ್ಲಾಭೇ ವಿಪರ್ಯಯೇ ಚ ಸಂತುಷ್ಟಃ ।
ಸತತಂ ಯೋಗೀ ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತಃ ।
ಯತಾತ್ಮಾ ಸಂಯತಸ್ವಭಾವಃ ।
ದೃಢನಿಶ್ಚಯಃ ದೃಢಃ ಸ್ಥಿರಃ ನಿಶ್ಚಯಃ ಅಧ್ಯವಸಾಯಃ ಯಸ್ಯ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವಿಷಯೇ ಸ ದೃಢನಿಶ್ಚಯಃ ।
ಮಯ್ಯರ್ಪಿತಮನೋಬುದ್ಧಿಃ ಸಂಕಲ್ಪವಿಕಲ್ಪಾತ್ಮಕಂ ಮನಃ,
ಅಧ್ಯವಸಾಯಲಕ್ಷಣಾ ಬುದ್ಧಿಃ,
ತೇ ಮಯ್ಯೇವ ಅರ್ಪಿತೇ ಸ್ಥಾಪಿತೇ ಯಸ್ಯ ಸಂನ್ಯಾಸಿನಃ ಸಃ ಮಯ್ಯರ್ಪಿತಮನೋಬುದ್ಧಿಃ ।
ಯಃ ಈದೃಶಃ ಮದ್ಭಕ್ತಃ ಸಃ ಮೇ ಪ್ರಿಯಃ ।
‘ಪ್ರಿಯೋ ಹಿ ಜ್ಞಾನಿನೋಽತ್ಯರ್ಥಮಹಂ ಸ ಚ ಮಮ ಪ್ರಿಯಃ’ (ಭ. ಗೀ. ೭ । ೧೭) ಇತಿ ಸಪ್ತಮೇ ಅಧ್ಯಾಯೇ ಸೂಚಿತಮ್ ,
ತತ್ ಇಹ ಪ್ರಪಂಚ್ಯತೇ ॥ ೧೪ ॥
ಯಸ್ಮಾನ್ನೋದ್ವಿಜತೇ ಲೋಕೋ ಲೋಕಾನ್ನೋದ್ವಿಜತೇ ಚ ಯಃ ।
ಹರ್ಷಾಮರ್ಷಭಯೋದ್ವೇಗೈರ್ಮುಕ್ತೋ ಯಃ ಸ ಚ ಮೇ ಪ್ರಿಯಃ ॥ ೧೫ ॥
ಯಸ್ಮಾತ್ ಸಂನ್ಯಾಸಿನಃ ನ ಉದ್ವಿಜತೇ ನ ಉದ್ವೇಗಂ ಗಚ್ಛತಿ ನ ಸಂತಪ್ಯತೇ ನ ಸಂಕ್ಷುಭ್ಯತಿ ಲೋಕಃ, ತಥಾ ಲೋಕಾತ್ ನ ಉದ್ವಿಜತೇ ಚ ಯಃ, ಹರ್ಷಾಮರ್ಷಭಯೋದ್ವೇಗೈಃ ಹರ್ಷಶ್ಚ ಅಮರ್ಷಶ್ಚ ಭಯಂ ಚ ಉದ್ವೇಗಶ್ಚ ತೈಃ ಹರ್ಷಾಮರ್ಷಭಯೋದ್ವೇಗೈಃ ಮುಕ್ತಃ ; ಹರ್ಷಃ ಪ್ರಿಯಲಾಭೇ ಅಂತಃಕರಣಸ್ಯ ಉತ್ಕರ್ಷಃ ರೋಮಾಂಚನಾಶ್ರುಪಾತಾದಿಲಿಂಗಃ, ಅಮರ್ಷಃ ಅಸಹಿಷ್ಣುತಾ, ಭಯಂ ತ್ರಾಸಃ, ಉದ್ವೇಗಃ ಉದ್ವಿಗ್ನತಾ, ತೈಃ ಮುಕ್ತಃ ಯಃ ಸ ಚ ಮೇ ಪ್ರಿಯಃ ॥ ೧೫ ॥
ಅನಪೇಕ್ಷಃ ಶುಚಿರ್ದಕ್ಷ
ಉದಾಸೀನೋ ಗತವ್ಯಥಃ ।
ಸರ್ವಾರಂಭಪರಿತ್ಯಾಗೀ
ಯೋ ಮದ್ಭಕ್ತಃ ಸ ಮೇ ಪ್ರಿಯಃ ॥ ೧೬ ॥
ದೇಹೇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಸಂಬಂಧಾದಿಷು ಅಪೇಕ್ಷಾವಿಷಯೇಷು ಅನಪೇಕ್ಷಃ ನಿಃಸ್ಪೃಹಃ । ಶುಚಿಃ ಬಾಹ್ಯೇನ ಆಭ್ಯಂತರೇಣ ಚ ಶೌಚೇನ ಸಂಪನ್ನಃ । ದಕ್ಷಃ ಪ್ರತ್ಯುತ್ಪನ್ನೇಷು ಕಾರ್ಯೇಷು ಸದ್ಯಃ ಯಥಾವತ್ ಪ್ರತಿಪತ್ತುಂ ಸಮರ್ಥಃ । ಉದಾಸೀನಃ ನ ಕಸ್ಯಚಿತ್ ಮಿತ್ರಾದೇಃ ಪಕ್ಷಂ ಭಜತೇ ಯಃ, ಸಃ ಉದಾಸೀನಃ ಯತಿಃ । ಗತವ್ಯಥಃ ಗತಭಯಃ । ಸರ್ವಾರಂಭಪರಿತ್ಯಾಗೀ ಆರಭ್ಯಂತ ಇತಿ ಆರಂಭಾಃ ಇಹಾಮುತ್ರಫಲಭೋಗಾರ್ಥಾನಿ ಕಾಮಹೇತೂನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸರ್ವಾರಂಭಾಃ, ತಾನ್ ಪರಿತ್ಯಕ್ತುಂ ಶೀಲಮ್ ಅಸ್ಯೇತಿ ಸರ್ವಾರಂಭಪರಿತ್ಯಾಗೀ ಯಃ ಮದ್ಭಕ್ತಃ ಸಃ ಮೇ ಪ್ರಿಯಃ ॥ ೧೬ ॥
ಕಿಂಚ —
ಯೋ ನ ಹೃಷ್ಯತಿ ನ ದ್ವೇಷ್ಟಿ
ನ ಶೋಚತಿ ನ ಕಾಂಕ್ಷತಿ ।
ಶುಭಾಶುಭಪರಿತ್ಯಾಗೀ
ಭಕ್ತಿಮಾನ್ಯಃ ಸ ಮೇ ಪ್ರಿಯಃ ॥ ೧೭ ॥
ಯಃ ನ ಹೃಷ್ಯತಿ ಇಷ್ಟಪ್ರಾಪ್ತೌ, ನ ದ್ವೇಷ್ಟಿ ಅನಿಷ್ಟಪ್ರಾಪ್ತೌ, ನ ಶೋಚತಿ ಪ್ರಿಯವಿಯೋಗೇ, ನ ಚ ಅಪ್ರಾಪ್ತಂ ಕಾಂಕ್ಷತಿ, ಶುಭಾಶುಭೇ ಕರ್ಮಣೀ ಪರಿತ್ಯಕ್ತುಂ ಶೀಲಮ್ ಅಸ್ಯ ಇತಿ ಶುಭಾಶುಭಪರಿತ್ಯಾಗೀ ಭಕ್ತಿಮಾನ್ ಯಃ ಸಃ ಮೇ ಪ್ರಿಯಃ ॥ ೧೭ ॥
ಸಮಃ ಶತ್ರೌ ಚ ಮಿತ್ರೇ ಚ
ತಥಾ ಮಾನಾಪಮಾನಯೋಃ ।
ಶೀತೋಷ್ಣಸುಖದುಃಖೇಷು
ಸಮಃ ಸಂಗವಿವರ್ಜಿತಃ ॥ ೧೮ ॥
ಸಮಃ ಶತ್ರೌ ಚ ಮಿತ್ರೇ ಚ, ತಥಾ ಮಾನಾಪಮಾನಯೋಃ ಪೂಜಾಪರಿಭವಯೋಃ, ಶೀತೋಷ್ಣಸುಖದುಃಖೇಷು ಸಮಃ, ಸರ್ವತ್ರ ಚ ಸಂಗವಿವರ್ಜಿತಃ ॥ ೧೮ ॥
ಕಿಂಚ —
ತುಲ್ಯನಿಂದಾಸ್ತುತಿರ್ಮೌನೀ ಸಂತುಷ್ಟೋ ಯೇನ ಕೇನಚಿತ್ ।
ಅನಿಕೇತಃ ಸ್ಥಿರಮತಿರ್ಭಕ್ತಿಮಾನ್ಮೇ ಪ್ರಿಯೋ ನರಃ ॥ ೧೯ ॥
ತುಲ್ಯನಿಂದಾಸ್ತುತಿಃ ನಿಂದಾ ಚ ಸ್ತುತಿಶ್ಚ ನಿಂದಾಸ್ತುತೀ ತೇ ತುಲ್ಯೇ ಯಸ್ಯ ಸಃ ತುಲ್ಯನಿಂದಾಸ್ತುತಿಃ । ಮೌನೀ ಮೌನವಾನ್ ಸಂಯತವಾಕ್ । ಸಂತುಷ್ಟಃ ಯೇನ ಕೇನಚಿತ್ ಶರೀರಸ್ಥಿತಿಹೇತುಮಾತ್ರೇಣ ; ತಥಾ ಚ ಉಕ್ತಮ್ — ‘ಯೇನ ಕೇನಚಿದಾಚ್ಛನ್ನೋ ಯೇನ ಕೇನಚಿದಾಶಿತಃ । ಯತ್ರ ಕ್ವಚನ ಶಾಯೀ ಸ್ಯಾತ್ತಂ ದೇವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವಿದುಃ’ (ಮೋ. ಧ. ೨೪೫ । ೧೨) ಇತಿ । ಕಿಂಚ, ಅನಿಕೇತಃ ನಿಕೇತಃ ಆಶ್ರಯಃ ನಿವಾಸಃ ನಿಯತಃ ನ ವಿದ್ಯತೇ ಯಸ್ಯ ಸಃ ಅನಿಕೇತಃ, ‘ನಾಗಾರೇ’ ( ? ) ಇತ್ಯಾದಿಸ್ಮೃತ್ಯಂತರಾತ್ । ಸ್ಥಿರಮತಿಃ ಸ್ಥಿರಾ ಪರಮಾರ್ಥವಿಷಯಾ ಯಸ್ಯ ಮತಿಃ ಸಃ ಸ್ಥಿರಮತಿಃ । ಭಕ್ತಿಮಾನ್ ಮೇ ಪ್ರಿಯಃ ನರಃ ॥ ೧೯ ॥
ಯೇ ತು ಧರ್ಮ್ಯಾಮೃತಮಿದಂ
ಯಥೋಕ್ತಂ ಪರ್ಯುಪಾಸತೇ ।
ಶ್ರದ್ದಧಾನಾ ಮತ್ಪರಮಾ
ಭಕ್ತಾಸ್ತೇಽತೀವ ಮೇ ಪ್ರಿಯಾಃ ॥ ೨೦ ॥
ಯೇ ತು ಸಂನ್ಯಾಸಿನಃ ಧರ್ಮ್ಯಾಮೃತಂ ಧರ್ಮಾದನಪೇತಂ ಧರ್ಮ್ಯಂ ಚ ತತ್ ಅಮೃತಂ ಚ ತತ್ ,
ಅಮೃತತ್ವಹೇತುತ್ವಾತ್ ,
ಇದಂ ಯಥೋಕ್ತಮ್ ‘ಅದ್ವೇಷ್ಟಾ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್’ (ಭ. ಗೀ. ೧೨ । ೧೩) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪರ್ಯುಪಾಸತೇ ಅನುತಿಷ್ಠಂತಿ ಶ್ರದ್ದಧಾನಾಃ ಸಂತಃ ಮತ್ಪರಮಾಃ ಯಥೋಕ್ತಃ ಅಹಂ ಅಕ್ಷರಾತ್ಮಾ ಪರಮಃ ನಿರತಿಶಯಾ ಗತಿಃ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಮತ್ಪರಮಾಃ,
ಮದ್ಭಕ್ತಾಃ ಚ ಉತ್ತಮಾಂ ಪರಮಾರ್ಥಜ್ಞಾನಲಕ್ಷಣಾಂ ಭಕ್ತಿಮಾಶ್ರಿತಾಃ,
ತೇ ಅತೀವ ಮೇ ಪ್ರಿಯಾಃ ।
‘ಪ್ರಿಯೋ ಹಿ ಜ್ಞಾನಿನೋಽತ್ಯರ್ಥಮ್’ (ಭ. ಗೀ. ೭ । ೧೭) ಇತಿ ಯತ್ ಸೂಚಿತಂ ತತ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಇಹ ಉಪಸಂಹೃತಮ್ ‘
ಭಕ್ತಾಸ್ತೇಽತೀವ ಮೇ ಪ್ರಿಯಾಃ’
ಇತಿ ।
ಯಸ್ಮಾತ್ ಧರ್ಮ್ಯಾಮೃತಮಿದಂ ಯಥೋಕ್ತಮನುತಿಷ್ಠನ್ ಭಗವತಃ ವಿಷ್ಣೋಃ ಪರಮೇಶ್ವರಸ್ಯ ಅತೀವ ಪ್ರಿಯಃ ಭವತಿ,
ತಸ್ಮಾತ್ ಇದಂ ಧರ್ಮ್ಯಾಮೃತಂ ಮುಮುಕ್ಷುಣಾ ಯತ್ನತಃ ಅನುಷ್ಠೇಯಂ ವಿಷ್ಣೋಃ ಪ್ರಿಯಂ ಪರಂ ಧಾಮ ಜಿಗಮಿಷುಣಾ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ ॥ ೨೦ ॥
ಇತಿ ಶ್ರೀಮತ್ಪರಮಹಂಸಪರಿವ್ರಾಜಕಾಚಾರ್ಯಸ್ಯ ಶ್ರೀಗೋವಿಂದಭಗವತ್ಪೂಜ್ಯಪಾದಶಿಷ್ಯಸ್ಯ ಶ್ರೀಮಚ್ಛಂಕರಭಗವತಃ ಕೃತೌ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಭಾಷ್ಯೇ ದ್ವಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥