श्रीमच्छङ्करभगवत्पूज्यपादविरचितम्

श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम्

ततो महाभारतसारभूताः स व्याकरोद्भागवतीश्च गीताः ।

ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ

ಶಾಸ್ತ್ರಸ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿನಿವೃತ್ತಿವಿಷಯಭೂತೇ ದ್ವೇ ಬುದ್ಧೀ ಭಗವತಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟೇ, ಸಾಙ್‍ಖ್ಯೇ ಬುದ್ಧಿಃ ಯೋಗೇ ಬುದ್ಧಿಃ ಇತಿ  । ತತ್ರ ಪ್ರಜಹಾತಿ ಯದಾ ಕಾಮಾನ್’ (ಭ. ಗೀ. ೨ । ೫೫) ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಅಧ್ಯಾಯಪರಿಸಮಾಪ್ತೇಃ ಸಾಙ್‍ಖ್ಯಬುದ್ಧ್ಯಾಶ್ರಿತಾನಾಂ ಸಂನ್ಯಾಸಂ ಕರ್ತವ್ಯಮುಕ್ತ್ವಾ ತೇಷಾಂ ತನ್ನಿಷ್ಠತಯೈವ ಕೃತಾರ್ಥತಾ ಉಕ್ತಾಏಷಾ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿಃ’ (ಭ. ಗೀ. ೨ । ೭೨) ಇತಿ । ಅರ್ಜುನಾಯ ಕರ್ಮಣ್ಯೇವಾಧಿಕಾರಸ್ತೇ . . . ಮಾ ತೇ ಸಂಗೋಽಸ್ತ್ವಕರ್ಮಣಿ’ (ಭ. ಗೀ. ೨ । ೪೭) ಇತಿ ಕರ್ಮೈವ ಕರ್ತವ್ಯಮುಕ್ತವಾನ್ ಯೋಗಬುದ್ಧಿಮಾಶ್ರಿತ್ಯ, ತತ ಏವ ಶ್ರೇಯಃಪ್ರಾಪ್ತಿಮ್ ಉಕ್ತವಾನ್ । ತದೇತದಾಲಕ್ಷ್ಯ ಪರ್ಯಾಕುಲೀಕೃತಬುದ್ಧಿಃ ಅರ್ಜುನಃ ಉವಾಚ । ಕಥಂ ಭಕ್ತಾಯ ಶ್ರೇಯೋರ್ಥಿನೇ ಯತ್ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಶ್ರೇಯಃಪ್ರಾಪ್ತಿಸಾಧನಂ ಸಾಙ್‍ಖ್ಯಬುದ್ಧಿನಿಷ್ಠಾಂ ಶ್ರಾವಯಿತ್ವಾ ಮಾಂ ಕರ್ಮಣಿ ದೃಷ್ಟಾನೇಕಾನರ್ಥಯುಕ್ತೇ ಪಾರಂಪರ್ಯೇಣಾಪಿ ಅನೈಕಾಂತಿಕಶ್ರೇಯಃಪ್ರಾಪ್ತಿಫಲೇ ನಿಯುಂಜ್ಯಾತ್ ಇತಿ ಯುಕ್ತಃ ಪರ್ಯಾಕುಲೀಭಾವಃ ಅರ್ಜುನಸ್ಯ, ತದನುರೂಪಶ್ಚ ಪ್ರಶ್ನಃ ಜ್ಯಾಯಸೀ ಚೇತ್’ (ಭ. ಗೀ. ೩ । ೧) ಇತ್ಯಾದಿಃ, ಪ್ರಶ್ನಾಪಾಕರಣವಾಕ್ಯಂ ಭಗವತಃ ಯುಕ್ತಂ ಯಥೋಕ್ತವಿಭಾಗವಿಷಯೇ ಶಾಸ್ತ್ರೇ
ಕೇಚಿತ್ತುಅರ್ಜುನಸ್ಯ ಪ್ರಶ್ನಾರ್ಥಮನ್ಯಥಾ ಕಲ್ಪಯಿತ್ವಾ ತತ್ಪ್ರತಿಕೂಲಂ ಭಗವತಃ ಪ್ರತಿವಚನಂ ವರ್ಣಯಂತಿ, ಯಥಾ ಆತ್ಮನಾ ಸಂಬಂಧಗ್ರಂಥೇ ಗೀತಾರ್ಥೋ ನಿರೂಪಿತಃ ತತ್ಪ್ರತಿಕೂಲಂ ಇಹ ಪುನಃ ಪ್ರಶ್ನಪ್ರತಿವಚನಯೋಃ ಅರ್ಥಂ ನಿರೂಪಯಂತಿ । ಕಥಮ್ ? ತತ್ರ ಸಂಬಂಧಗ್ರಂಥೇ ತಾವತ್ಸರ್ವೇಷಾಮಾಶ್ರಮಿಣಾಂ ಜ್ಞಾನಕರ್ಮಣೋಃ ಸಮುಚ್ಚಯಃ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರೇ ನಿರೂಪಿತಃ ಅರ್ಥಃ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್ ; ಪುನಃ ವಿಶೇಷಿತಂ ಯಾವಜ್ಜೀವಶ್ರುತಿಚೋದಿತಾನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಕೇವಲಾದೇವ ಜ್ಞಾನಾತ್ ಮೋಕ್ಷಃ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ಇತ್ಯೇತತ್ ಏಕಾಂತೇನೈವ ಪ್ರತಿಷಿದ್ಧಮಿತಿ । ಇಹ ತು ಆಶ್ರಮವಿಕಲ್ಪಂ ದರ್ಶಯತಾ ಯಾವಜ್ಜೀವಶ್ರುತಿಚೋದಿತಾನಾಮೇವ ಕರ್ಮಣಾಂ ಪರಿತ್ಯಾಗ ಉಕ್ತಃ । ತತ್ ಕಥಮ್ ಈದೃಶಂ ವಿರುದ್ಧಮರ್ಥಮ್ ಅರ್ಜುನಾಯ ಬ್ರೂಯಾತ್ ಭಗವಾನ್ , ಶ್ರೋತಾ ವಾ ಕಥಂ ವಿರುದ್ಧಮರ್ಥಮವಧಾರಯೇತ್
ತತ್ರೈತತ್ ಸ್ಯಾತ್ಗೃಹಸ್ಥಾನಾಮೇವ ಶ್ರೌತಕರ್ಮಪರಿತ್ಯಾಗೇನ ಕೇವಲಾದೇವ ಜ್ಞಾನಾತ್ ಮೋಕ್ಷಃ ಪ್ರತಿಷಿಧ್ಯತೇ, ತು ಆಶ್ರಮಾಂತರಾಣಾಮಿತಿ । ಏತದಪಿ ಪೂರ್ವೋತ್ತರವಿರುದ್ಧಮೇವ । ಕಥಮ್ ? ಸರ್ವಾಶ್ರಮಿಣಾಂ ಜ್ಞಾನಕರ್ಮಣೋಃ ಸಮುಚ್ಚಯೋ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರೇ ನಿಶ್ಚಿತಃ ಅರ್ಥಃ ಇತಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಯ ಇಹ ಕಥಂ ತದ್ವಿರುದ್ಧಂ ಕೇವಲಾದೇವ ಜ್ಞಾನಾತ್ ಮೋಕ್ಷಂ ಬ್ರೂಯಾತ್ ಆಶ್ರಮಾಂತರಾಣಾಮ್
ಅಥ ಮತಂ ಶ್ರೌತಕರ್ಮಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಏತದ್ವಚನಮ್ಕೇವಲಾದೇ ಜ್ಞಾನಾತ್ ಶ್ರೌತಕರ್ಮರಹಿತಾತ್ ಗೃಹಸ್ಥಾನಾಂ ಮೋಕ್ಷಃ ಪ್ರತಿಷಿಧ್ಯತೇಇತಿ ; ತತ್ರ ಗೃಹಸ್ಥಾನಾಂ ವಿದ್ಯಮಾನಮಪಿ ಸ್ಮಾರ್ತಂ ಕರ್ಮ ಅವಿದ್ಯಮಾನವತ್ ಉಪೇಕ್ಷ್ಯಜ್ಞಾನಾದೇವ ಕೇವಲಾತ್ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಇತಿ । ಏತದಪಿ ವಿರುದ್ಧಮ್ । ಕಥಮ್ ? ಗೃಹಸ್ಥಸ್ಯೈವ ಸ್ಮಾರ್ತಕರ್ಮಣಾ ಸಮುಚ್ಚಿತಾತ್ ಜ್ಞಾನಾತ್ ಮೋಕ್ಷಃ ಪ್ರತಿಷಿಧ್ಯತೇ ತು ಆಶ್ರಮಾಂತರಾಣಾಮಿತಿ ಕಥಂ ವಿವೇಕಿಭಿಃ ಶಕ್ಯಮವಧಾರಯಿತುಮ್ । ಕಿಂಚಯದಿ ಮೋಕ್ಷಸಾಧನತ್ವೇನ ಸ್ಮಾರ್ತಾನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಊರ್ಧ್ವರೇತಸಾಂ ಸಮುಚ್ಚೀಯಂತೇ ತಥಾ ಗೃಹಸ್ಥಸ್ಯಾಪಿ ಇಷ್ಯತಾಂ ಸ್ಮಾರ್ತೈರೇವ ಸಮುಚ್ಚಯೋ ಶ್ರೌತೈಃ
ಅಥ ಶ್ರೌತೈಃ ಸ್ಮಾರ್ತೈಶ್ಚ ಗೃಹಸ್ಥಸ್ಯೈವ ಸಮುಚ್ಚಯಃ ಮೋಕ್ಷಾಯ, ಊರ್ಧ್ವರೇತಸಾಂ ತು ಸ್ಮಾರ್ತಕರ್ಮಮಾತ್ರಸಮುಚ್ಚಿತಾತ್ ಜ್ಞಾನಾತ್ ಮೋಕ್ಷ ಇತಿ । ತತ್ರೈವಂ ಸತಿ ಗೃಹಸ್ಥಸ್ಯ ಆಯಾಸಬಾಹುಲ್ಯಾತ್ , ಶ್ರೌತಂ ಸ್ಮಾರ್ತಂ ಬಹುದುಃಖರೂಪಂ ಕರ್ಮ ಶಿರಸಿ ಆರೋಪಿತಂ ಸ್ಯಾತ್
ಅಥ ಗೃಹಸ್ಥಸ್ಯೈವ ಆಯಾಸಬಾಹುಲ್ಯಕಾರಣಾತ್ ಮೋಕ್ಷಃ ಸ್ಯಾತ್ , ಆಶ್ರಮಾಂತರಾಣಾಂ ಶ್ರೌತನಿತ್ಯಕರ್ಮರಹಿತತ್ವಾತ್ ಇತಿ । ತದಪ್ಯಸತ್ , ಸರ್ವೋಪನಿಷತ್ಸು ಇತಿಹಾಸಪುರಾಣಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇಷು ಜ್ಞಾನಾಂಗತ್ವೇನ ಮುಮುಕ್ಷೋಃ ಸರ್ವಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸವಿಧಾನಾತ್ , ಆಶ್ರಮವಿಕಲ್ಪಸಮುಚ್ಚಯವಿಧಾನಾಚ್ಚ ಶ್ರುತಿಸ್ಮೃತ್ಯೋಃ
ಸಿದ್ಧಸ್ತರ್ಹಿ ಸರ್ವಾಶ್ರಮಿಣಾಂ ಜ್ಞಾನಕರ್ಮಣೋಃ ಸಮುಚ್ಚಯಃ, ಮುಮುಕ್ಷೋಃ ಸರ್ವಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸವಿಧಾನಾತ್ । ಪುತ್ರೈಷಣಾಯಾ ವಿತ್ತೈಷಣಾಯಾಶ್ಚ ಲೋಕೈಷಣಾಯಾಶ್ಚ ವ್ಯುತ್ಥಾಯಾ ಭಿಕ್ಷಾಚರ್ಯಂ ಚರಂತಿ’ (ಬೃ. ಉ. ೩ । ೫ । ೧) ತಸ್ಮಾತ್ ನ್ಯಾಸಮೇಷಾಂ ತಪಸಾಮತಿರಿಕ್ತಮಾಹುಃ’ (ತೈ. ನಾ. ೭೯) ನ್ಯಾಸ ಏವಾತ್ಯರೇಚಯತ್’ (ತೈ. ನಾ. ೭೮) ಇತಿ, ಕರ್ಮಣಾ ಪ್ರಜಯಾ ಧನೇನ ತ್ಯಾಗೇನೈಕೇ ಅಮೃತತ್ವಮಾನಶುಃ’ (ತೈ. ನಾ. ೧೨) ಇತಿ  । ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಾದೇವ ಪ್ರವ್ರಜೇತ್’ (ಜಾ. ಉ. ೪) ಇತ್ಯಾದ್ಯಾಃ ಶ್ರುತಯಃ । ತ್ಯಜ ಧರ್ಮಮಧರ್ಮಂ ಉಭೇ ಸತ್ಯಾನೃತೇ ತ್ಯಜ । ಉಭೇ ಸತ್ಯಾನೃತೇ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಯೇನ ತ್ಯಜಸಿ ತತ್ತ್ಯಜ । ’ (ಮೋ. ಧ. ೩೨೯ । ೪೦) ಸಂಸಾರಮೇ ನಿಃಸಾರಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಸಾರದಿದೃಕ್ಷಯಾ । ಪ್ರವ್ರಜಂತ್ಯಕೃತೋದ್ವಾಹಾಃ ಪರಂ ವೈರಾಗ್ಯಮಾಶ್ರಿತಾಃ’ ( ? ) ಇತಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿಃ । ಕರ್ಮಣಾ ಬಧ್ಯತೇ ಜಂತುರ್ವಿದ್ಯಯಾ ವಿಮುಚ್ಯತೇ । ತಸ್ಮಾತ್ಕರ್ಮ ಕುರ್ವಂತಿ ಯತಯಃ ಪಾರದರ್ಶಿನಃ’ (ಮೋ. ಧ. ೨೪೧ । ೭) ಇತಿ ಶುಕಾನುಶಾಸನಮ್ । ಇಹಾಪಿ ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ ಮನಸಾ ಸಂನ್ಯಸ್ಯ’ (ಭ. ಗೀ. ೫ । ೧೩) ಇತ್ಯಾದಿ
ಮೋಕ್ಷಸ್ಯ ಅಕಾರ್ಯತ್ವಾತ್ ಮುಮುಕ್ಷೋಃ ಕರ್ಮಾನರ್ಥಕ್ಯಮ್ । ನಿತ್ಯಾನಿ ಪ್ರತ್ಯವಾಯಪರಿಹಾರಾರ್ಥಾನಿ ಇತಿ ಚೇತ್ , ; ಅಸಂನ್ಯಾಸಿವಿಷಯತ್ವಾತ್ ಪ್ರತ್ಯವಾಯಪ್ರಾಪ್ತೇಃ । ಹಿ ಅಗ್ನಿಕಾರ್ಯಾದ್ಯಕರಣಾತ್ ಸಂನ್ಯಾಸಿನಃ ಪ್ರತ್ಯವಾಯಃ ಕಲ್ಪಯಿತುಂ ಶಕ್ಯಃ, ಯಥಾ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಣಾಮಸಂನ್ಯಾಸಿನಾಮಪಿ ಕರ್ಮಿಣಾಮ್ । ತಾವತ್ ನಿತ್ಯಾನಾಂ ಕರ್ಮಣಾಮಭಾವಾದೇವ ಭಾವರೂಪಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯವಾಯಸ್ಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಃ ಕಲ್ಪಯಿತುಂ ಶಕ್ಯಾ, ಕಥಮಸತಃ ಸಜ್ಜಾಯೇತ’ (ಛಾ. ಉ. ೬ । ೨ । ೨) ಇತಿ ಅಸತಃ ಸಜ್ಜನ್ಮಾಸಂಭವಶ್ರುತೇಃ । ಯದಿ ವಿಹಿತಾಕರಣಾತ್ ಅಸಂಭಾವ್ಯಮಪಿ ಪ್ರತ್ಯವಾಯಂ ಬ್ರೂಯಾತ್ ವೇದಃ, ತದಾ ಅನರ್ಥಕರಃ ವೇದಃ ಅಪ್ರಮಾಣಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ ಸ್ಯಾತ್ ; ವಿಹಿತಸ್ಯ ಕರಣಾಕರಣಯೋಃ ದುಃಖಮಾತ್ರಫಲತ್ವಾತ್ । ತಥಾ ಕಾರಕಂ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಜ್ಞಾಪಕಮ್ ಇತ್ಯನುಪಪನ್ನಾರ್ಥಂ ಕಲ್ಪಿತಂ ಸ್ಯಾತ್ । ಚೈತದಿಷ್ಟಮ್ । ತಸ್ಮಾತ್ ಸಂನ್ಯಾಸಿನಾಂ ಕರ್ಮಾಣಿ । ಅತೋ ಜ್ಞಾನಕರ್ಮಣೋಃ ಸಮುಚ್ಚಯಾನುಪಪತ್ತಿಃ ; ಜ್ಯಾಯಸೀ ಚೇತ್ ಕರ್ಮಣಸ್ತೇ ಮತಾ ಬುದ್ಧಿಃ’ (ಭ. ಗೀ. ೩ । ೧) ಇತಿ ಅರ್ಜುನಸ್ಯ ಪ್ರಶ್ನಾನುಪಪತ್ತೇಶ್ಚ
ಯದಿ ಹಿ ಭಗವತಾ ದ್ವಿತೀಯೇಽಧ್ಯಾಯೇ ಜ್ಞಾನಂ ಕರ್ಮ ಸಮುಚ್ಚಿತ್ಯ ತ್ವಯಾ ಅನುಷ್ಠೇಯಮ್ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ಸ್ಯಾತ್ , ತತಃ ಅರ್ಜುನಸ್ಯ ಪ್ರಶ್ನಃ ಅನುಪಪನ್ನಃ ಜ್ಯಾಯಸೀ ಚೇತ್ಕರ್ಮಣಸ್ತೇ ಮತಾ ಬುದ್ಧಿಃ’ (ಭ. ಗೀ. ೩ । ೧) ಇತಿ । ಅರ್ಜುನಾಯ ಚೇತ್ ಬುದ್ಧಿಕರ್ಮಣೀ ತ್ವಯಾ ಅನುಷ್ಠೇಯೇ ಇತ್ಯುಕ್ತೇ, ಯಾ ಕರ್ಮಣೋ ಜ್ಯಾಯಸೀ ಬುದ್ಧಿಃ ಸಾಪಿ ಉಕ್ತೈವ ಇತಿ ತತ್ ಕಿಂ ಕರ್ಮಣಿ ಘೋರೇ ಮಾಂ ನಿಯೋಜಯಸಿ ಕೇಶವ’ (ಭ. ಗೀ. ೩ । ೧) ಇತಿ ಉಪಾಲಂಭಃ ಪ್ರಶ್ನೋ ವಾ ಕಥಂಚನ ಉಪಪದ್ಯತೇ । ಅರ್ಜುನಸ್ಯೈವ ಜ್ಯಾಯಸೀ ಬುದ್ಧಿಃ ಅನುಷ್ಠೇಯಾ ಇತಿ ಭಗವತಾ ಉಕ್ತಂ ಪೂರ್ವಮ್ ಇತಿ ಕಲ್ಪಯಿತುಂ ಯುಕ್ತಮ್ , ಯೇನಜ್ಯಾಯಸೀ ಚೇತ್ಇತಿ ವಿವೇಕತಃ ಪ್ರಶ್ನಃ ಸ್ಯಾತ್
ಯದಿ ಪುನಃ ಏಕಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಕರ್ಮಣೋರ್ವಿರೋಧಾತ್ ಯುಗಪದನುಷ್ಠಾನಂ ಸಂಭವತೀತಿ ಭಿನ್ನಪುರುಷಾನುಷ್ಠೇಯತ್ವಂ ಭಗವತಾ ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಂ ಸ್ಯಾತ್ , ತತೋಽಯಂ ಪ್ರಶ್ನ ಉಪಪನ್ನಃಜ್ಯಾಯಸೀ ಚೇತ್ಇತ್ಯಾದಿಃ । ಅವಿವೇಕತಃ ಪ್ರಶ್ನಕಲ್ಪನಾಯಾಮಪಿ ಭಿನ್ನಪುರುಷಾನುಷ್ಠೇಯತ್ವೇನ ಜ್ಞಾನಕರ್ಮನಿಷ್ಠಯೋಃ ಭಗವತಃ ಪ್ರತಿವಚನಂ ನೋಪಪದ್ಯತೇ । ಅಜ್ಞಾನನಿಮಿತ್ತಂ ಭಗವತ್ಪ್ರತಿವಚನಂ ಕಲ್ಪನೀಯಮ್ । ಅಸ್ಮಾಚ್ಚ ಭಿನ್ನಪುರುಷಾನುಷ್ಠೇಯತ್ವೇನ ಜ್ಞಾನಕರ್ಮನಿಷ್ಠಯೋಃ ಭಗವತಃ ಪ್ರತಿವಚನದರ್ಶನಾತ್ ಜ್ಞಾನಕರ್ಮಣೋಃ ಸಮುಚ್ಚಯಾನುಪಪತ್ತಿಃ । ತಸ್ಮಾತ್ ಕೇವಲಾದೇ ಜ್ಞಾನಾತ್ ಮೋಕ್ಷ ಇತ್ಯೇಷೋಽರ್ಥೋ ನಿಶ್ಚಿತೋ ಗೀತಾಸು ಸರ್ವೋಪನಿಷತ್ಸು
ಜ್ಞಾನಕರ್ಮಣೋಃ ಏಕಂ ವದ ನಿಶ್ಚಿತ್ಯ’ (ಭ. ಗೀ. ೩ । ೨) ಇತಿ ಏಕವಿಷಯೈವ ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಅನುಪಪನ್ನಾ, ಉಭಯೋಃ ಸಮುಚ್ಚಯಸಂಭವೇ । ಕುರು ಕರ್ಮೈವ ತಸ್ಮಾತ್ತ್ವಮ್’ (ಭ. ಗೀ. ೪ । ೧೫) ಇತಿ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠಾಸಂಭವಮ್ ಅರ್ಜುನಸ್ಯ ಅವಧಾರಣೇನ ದರ್ಶಯಿಷ್ಯತಿ
ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ —

ಜ್ಯಾಯಸೀ ಚೇತ್ಕರ್ಮಣಸ್ತೇ ಮತಾ ಬುದ್ಧಿರ್ಜನಾರ್ದನ ।
ತತ್ಕಿಂ ಕರ್ಮಣಿ ಘೋರೇ ಮಾಂ ನಿಯೋಜಯಸಿ ಕೇಶವ ॥ ೧ ॥

ಜ್ಯಾಯಸೀ ಶ್ರೇಯಸೀ ಚೇತ್ ಯದಿ ಕರ್ಮಣಃ ಸಕಾಶಾತ್ ತೇ ತವ ಮತಾ ಅಭಿಪ್ರೇತಾ ಬುದ್ಧಿರ್ಜ್ಞಾನಂ ಹೇ ಜನಾರ್ದನ । ಯದಿ ಬುದ್ಧಿಕರ್ಮಣೀ ಸಮುಚ್ಚಿತೇ ಇಷ್ಟೇ ತದಾ ಏಕಂ ಶ್ರೇಯಃಸಾಧನಮಿತಿ ಕರ್ಮಣೋ ಜ್ಯಾಯಸೀ ಬುದ್ಧಿಃ ಇತಿ ಕರ್ಮಣಃ ಅತಿರಿಕ್ತಕರಣಂ ಬುದ್ಧೇರನುಪಪನ್ನಮ್ ಅರ್ಜುನೇನ ಕೃತಂ ಸ್ಯಾತ್ ; ಹಿ ತದೇವ ತಸ್ಮಾತ್ ಫಲತೋಽತಿರಿಕ್ತಂ ಸ್ಯಾತ್ । ತಥಾ , ಕರ್ಮಣಃ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರೀ ಭಗವತೋಕ್ತಾ ಬುದ್ಧಿಃ, ಅಶ್ರೇಯಸ್ಕರಂ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವಿತಿ ಮಾಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ, ತತ್ ಕಿಂ ನು ಕಾರಣಮಿತಿ ಭಗವತ ಉಪಾಲಂಭಮಿವ ಕುರ್ವನ್ ತತ್ ಕಿಂ ಕಸ್ಮಾತ್ ಕರ್ಮಣಿ ಘೋರೇ ಕ್ರೂರೇ ಹಿಂಸಾಲಕ್ಷಣೇ ಮಾಂ ನಿಯೋಜಯಸಿ ಕೇಶವ ಇತಿ ಯದಾಹ, ತಚ್ಚ ನೋಪಪದ್ಯತೇ । ಅಥ ಸ್ಮಾರ್ತೇನೈವ ಕರ್ಮಣಾ ಸಮುಚ್ಚಯಃ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಭಗವತಾ ಉಕ್ತಃ ಅರ್ಜುನೇನ ಅವಧಾರಿತಶ್ಚೇತ್ , ತತ್ಕಿಂ ಕರ್ಮಣಿ ಘೋರೇ ಮಾಂ ನಿಯೋಜಯಸಿ’ (ಭ. ಗೀ. ೩ । ೧) ಇತ್ಯಾದಿ ಕಥಂ ಯುಕ್ತಂ ವಚನಮ್ ॥ ೧ ॥
ಕಿಂಚ—

ವ್ಯಾಮಿಶ್ರೇಣೇವ ವಾಕ್ಯೇನ ಬುದ್ಧಿಂ ಮೋಹಯಸೀವ ಮೇ ।
ತದೇಕಂ ವದ ನಿಶ್ಚಿತ್ಯ ಯೇನ ಶ್ರೇಯೋಽಹಮಾಪ್ನುಯಾಮ್ ॥ ೨ ॥

ವ್ಯಾಮಿಶ್ರೇಣೇವ, ಯದ್ಯಪಿ ವಿವಿಕ್ತಾಭಿಧಾಯೀ ಭಗವಾನ್ , ತಥಾಪಿ ಮಮ ಮಂದಬುದ್ಧೇಃ ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಮಿವ ಭಗವದ್ವಾಕ್ಯಂ ಪ್ರತಿಭಾತಿ । ತೇನ ಮಮ ಬುದ್ಧಿಂ ಮೋಹಯಸಿ ಇವ, ಮಮ ಬುದ್ಧಿವ್ಯಾಮೋಹಾಪನಯಾಯ ಹಿ ಪ್ರವೃತ್ತಃ ತ್ವಂ ತು ಕಥಂ ಮೋಹಯಸಿ ? ಅತಃ ಬ್ರವೀಮಿ ಬುದ್ಧಿಂ ಮೋಹಯಸಿ ಇವ ಮೇ ಮಮ ಇತಿ । ತ್ವಂ ತು ಭಿನ್ನಕರ್ತೃಕಯೋಃ ಜ್ಞಾನಕರ್ಮಣೋಃ ಏಕಪುರುಷಾನುಷ್ಠಾನಾಸಂಭವಂ ಯದಿ ಮನ್ಯಸೇ, ತತ್ರೈವಂ ಸತಿ ತತ್ ತಯೋಃ ಏಕಂ ಬುದ್ಧಿಂ ಕರ್ಮ ವಾ ಇದಮೇ ಅರ್ಜುನಸ್ಯ ಯೋಗ್ಯಂ ಬುದ್ಧಿಶಕ್ತ್ಯವಸ್ಥಾನುರೂಪಮಿತಿ ನಿಶ್ಚಿತ್ಯ ವದ ಬ್ರೂಹಿ, ಯೇನ ಜ್ಞಾನೇನ ಕರ್ಮಣಾ ವಾ ಅನ್ಯತರೇಣ ಶ್ರೇಯಃ ಅಹಮ್ ಆಪ್ನುಯಾಂ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾಮ್ ; ಇತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತದಪಿ ನೋಪಪದ್ಯತೇ
ಯದಿ ಹಿ ಕರ್ಮನಿಷ್ಠಾಯಾಂ ಗುಣಭೂತಮಪಿ ಜ್ಞಾನಂ ಭಗವತಾ ಉಕ್ತಂ ಸ್ಯಾತ್ , ತತ್ ಕಥಂ ತಯೋಃಏಕಂ ವದಇತಿ ಏಕವಿಷಯೈವ ಅರ್ಜುನಸ್ಯ ಶುಶ್ರೂಷಾ ಸ್ಯಾತ್ । ಹಿ ಭಗವತಾ ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಮ್ಅನ್ಯತರದೇವ ಜ್ಞಾನಕರ್ಮಣೋಃ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ, ನೈವ ದ್ವಯಮ್ಇತಿ, ಯೇನ ಉಭಯಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಸಂಭವಮ್ ಆತ್ಮನೋ ಮನ್ಯಮಾನಃ ಏಕಮೇವ ಪ್ರಾರ್ಥಯೇತ್ ॥ ೨ ॥
ಪ್ರಶ್ನಾನುರೂಪಮೇವ ಪ್ರತಿವಚನಂ ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ —

ಲೋಕೇಽಸ್ಮಿಂದ್ವಿವಿಧಾ ನಿಷ್ಠಾ ಪುರಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಮಯಾನಘ ।
ಜ್ಞಾನಯೋಗೇನ ಸಾಙ್‍ಖ್ಯಾನಾಂ ಕರ್ಮಯೋಗೇನ ಯೋಗಿನಾಮ್ ॥ ೩ ॥

ಲೋಕೇ ಅಸ್ಮಿನ್ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಾನುಷ್ಠಾನಾಧಿಕೃತಾನಾಂ ತ್ರೈವರ್ಣಿಕಾನಾಂ ದ್ವಿವಿಧಾ ದ್ವಿಪ್ರಕಾರಾ ನಿಷ್ಠಾ ಸ್ಥಿತಿಃ ಅನುಷ್ಠೇಯತಾತ್ಪರ್ಯಂ ಪುರಾ ಪೂರ್ವಂ ಸರ್ಗಾದೌ ಪ್ರಜಾಃ ಸೃಷ್ಟ್ವಾ ತಾಸಾಮ್ ಅಭ್ಯುದಯನಿಃಶ್ರೇಯಸಪ್ರಾಪ್ತಿಸಾಧನಂ ವೇದಾರ್ಥಸಂಪ್ರದಾಯಮಾವಿಷ್ಕುರ್ವತಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಮಯಾ ಸರ್ವಜ್ಞೇನ ಈಶ್ವರೇಣ ಹೇ ಅನಘ ಅಪಾಪ । ತತ್ರ ಕಾ ಸಾ ದ್ವಿವಿಧಾ ನಿಷ್ಠಾ ಇತ್ಯಾಹತತ್ರ ಜ್ಞಾನಯೋಗೇನ ಜ್ಞಾನಮೇವ ಯೋಗಃ ತೇನ ಸಾಂಖ್ಯಾನಾಮ್ ಆತ್ಮಾನಾತ್ಮವಿಷಯವಿವೇಕವಿಜ್ಞಾನವತಾಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಾಶ್ರಮಾದೇವ ಕೃತಸಂನ್ಯಾಸಾನಾಂ ವೇದಾಂತವಿಜ್ಞಾನಸುನಿಶ್ಚಿತಾರ್ಥಾನಾಂ ಪರಮಹಂಸಪರಿವ್ರಾಜಕಾನಾಂ ಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯೇವ ಅವಸ್ಥಿತಾನಾಂ ನಿಷ್ಠಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾ । ಕರ್ಮಯೋಗೇನ ಕರ್ಮೈವ ಯೋಗಃ ಕರ್ಮಯೋಗಃ ತೇನ ಕರ್ಮಯೋಗೇನ ಯೋಗಿನಾಂ ಕರ್ಮಿಣಾಂ ನಿಷ್ಠಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಯದಿ ಏಕೇನ ಪುರುಷೇಣ ಏಕಸ್ಮೈ ಪುರುಷಾರ್ಥಾಯ ಜ್ಞಾನಂ ಕರ್ಮ ಸಮುಚ್ಚಿತ್ಯ ಅನುಷ್ಠೇಯಂ ಭಗವತಾ ಇಷ್ಟಮ್ ಉಕ್ತಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ವಾ ಗೀತಾಸು ವೇದೇಷು ಚೋಕ್ತಮ್ , ಕಥಮಿಹ ಅರ್ಜುನಾಯ ಉಪಸನ್ನಾಯ ಪ್ರಿಯಾಯ ವಿಶಿಷ್ಟಭಿನ್ನಪುರುಷಕರ್ತೃಕೇ ಏವ ಜ್ಞಾನಕರ್ಮನಿಷ್ಠೇ ಬ್ರೂಯಾತ್ ? ಯದಿ ಪುನಃಅರ್ಜುನಃ ಜ್ಞಾನಂ ಕರ್ಮ ದ್ವಯಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ಸ್ವಯಮೇವಾನುಷ್ಠಾಸ್ಯತಿ ಅನ್ಯೇಷಾಂ ತು ಭಿನ್ನಪುರುಷಾನುಷ್ಠೇಯತಾಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಇತಿಮತಂ ಭಗವತಃ ಕಲ್ಪ್ಯೇತ, ತದಾ ರಾಗದ್ವೇಷವಾನ್ ಅಪ್ರಮಾಣಭೂತೋ ಭಗವಾನ್ ಕಲ್ಪಿತಃ ಸ್ಯಾತ್ । ತಚ್ಚಾಯುಕ್ತಮ್ । ತಸ್ಮಾತ್ ಕಯಾಪಿ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಸಮುಚ್ಚಯೋ ಜ್ಞಾನಕರ್ಮಣೋಃ
ಯತ್ ಅರ್ಜುನೇನ ಉಕ್ತಂ ಕರ್ಮಣೋ ಜ್ಯಾಯಸ್ತ್ವಂ ಬುದ್ಧೇಃ, ತಚ್ಚ ಸ್ಥಿತಮ್ , ಅನಿರಾಕರಣಾತ್ । ತಸ್ಯಾಶ್ಚ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠಾಯಾಃ ಸಂನ್ಯಾಸಿನಾಮೇವಾನುಷ್ಠೇಯತ್ವಮ್ , ಭಿನ್ನಪುರುಷಾನುಷ್ಠೇಯತ್ವವಚನಾತ್ । ಭಗವತಃ ಏವಮೇವ ಅನುಮತಮಿತಿ ಗಮ್ಯತೇ ॥ ೩ ॥
ಮಾಂ ಬಂಧಕಾರಣೇ ಕರ್ಮಣ್ಯೇವ ನಿಯೋಜಯಸಿಇತಿ ವಿಷಣ್ಣಮನಸಮರ್ಜುನಮ್ಕರ್ಮ ನಾರಭೇಇತ್ಯೇವಂ ಮನ್ವಾನಮಾಲಕ್ಷ್ಯ ಆಹ ಭಗವಾನ್ ಕರ್ಮಣಾಮನಾರಂಭಾತ್ ಇತಿ । ಅಥವಾಜ್ಞಾನಕರ್ಮನಿಷ್ಠಯೋಃ ಪರಸ್ಪರವಿರೋಧಾತ್ ಏಕೇನ ಪುರುಷೇಣ ಯುಗಪತ್ ಅನುಷ್ಠಾತುಮಶಕ್ತ್ಯತ್ವೇ ಸತಿ ಇತರೇತರಾನಪೇಕ್ಷಯೋರೇವ ಪುರುಷಾರ್ಥಹೇತುತ್ವೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಕರ್ಮನಿಷ್ಠಾಯಾ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠಾಪ್ರಾಪ್ತಿಹೇತುತ್ವೇನ ಪುರುಷಾರ್ಥಹೇತುತ್ವಮ್ , ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೇಣ ; ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠಾ ತು ಕರ್ಮನಿಷ್ಠೋಪಾಯಲಬ್ಧಾತ್ಮಿಕಾ ಸತೀ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೇಣ ಪುರುಷಾರ್ಥಹೇತುಃ ಅನ್ಯಾನಪೇಕ್ಷಾ, ಇತ್ಯೇತಮರ್ಥಂ ಪ್ರದರ್ಶಯಿಷ್ಯನ್ ಆಹ ಭಗವಾನ್

ಕರ್ಮಣಾಮನಾರಂಭಾನ್ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಂ ಪುರುಷೋಽಶ್ನುತೇ ।
ಸಂನ್ಯಸನಾದೇವ ಸಿದ್ಧಿಂ ಸಮಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥ ೪ ॥

ಕರ್ಮಣಾಂ ಕ್ರಿಯಾಣಾಂ ಯಜ್ಞಾದೀನಾಮ್ ಇಹ ಜನ್ಮನಿ ಜನ್ಮಾಂತರೇ ವಾ ಅನುಷ್ಠಿತಾನಾಮ್ ಉಪಾತ್ತದುರಿತಕ್ಷಯಹೇತುತ್ವೇನ ಸತ್ತ್ವಶುದ್ಧಿಕಾರಣಾನಾಂ ತತ್ಕಾರಣತ್ವೇನ ಜ್ಞಾನೋತ್ಪತ್ತಿದ್ವಾರೇಣ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠಾಹೇತೂನಾಮ್ , ಜ್ಞಾನಮುತ್ಪದ್ಯತೇ ಪುಂಸಾಂ ಕ್ಷಯಾತ್ಪಾಪಸ್ಯ ಕರ್ಮಣಃ । ಯಥಾದರ್ಶತಲಪ್ರಖ್ಯೇ ಪಶ್ಯತ್ಯಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮನಿ’ (ಮೋ. ಧ. ೨೦೪ । ೮) ಇತ್ಯಾದಿಸ್ಮರಣಾತ್ , ಅನಾರಂಭಾತ್ ಅನನುಷ್ಠಾನಾತ್ ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಂ ನಿಷ್ಕರ್ಮಭಾವಂ ಕರ್ಮಶೂನ್ಯತಾಂ ಜ್ಞಾನಯೋಗೇನ ನಿಷ್ಠಾಂ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಸ್ವರೂಪೇಣೈವ ಅವಸ್ಥಾನಮಿತಿ ಯಾವತ್ । ಪುರುಷಃ ಅಶ್ನುತೇ ಪ್ರಾಪ್ನೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ
ಕರ್ಮಣಾಮನಾರಂಭಾನ್ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಂ ನಾಶ್ನುತೇ ಇತಿ ವಚನಾತ್ ತದ್ವಿಪರ್ಯಯಾತ್ ತೇಷಾಮಾರಂಭಾತ್ ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಮಶ್ನುತೇ ಇತಿ ಗಮ್ಯತೇ । ಕಸ್ಮಾತ್ ಪುನಃ ಕಾರಣಾತ್ ಕರ್ಮಣಾಮನಾರಂಭಾನ್ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಂ ನಾಶ್ನುತೇ ಇತಿ ? ಉಚ್ಯತೇ, ಕರ್ಮಾರಂಭಸ್ಯೈವ ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯೋಪಾಯತ್ವಾತ್ । ಹ್ಯುಪಾಯಮಂತರೇಣ ಉಪೇಯಪ್ರಾಪ್ತಿರಸ್ತಿ । ಕರ್ಮಯೋಗೋಪಾಯತ್ವಂ ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಯೋಗಸ್ಯ, ಶ್ರುತೌ ಇಹ , ಪ್ರತಿಪಾದನಾತ್ । ಶ್ರುತೌ ತಾವತ್ ಪ್ರಕೃತಸ್ಯ ಆತ್ಮಲೋಕಸ್ಯ ವೇದ್ಯಸ್ಯ ವೇದನೋಪಾಯತ್ವೇನ ತಮೇತಂ ವೇದಾನುವಚನೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ವಿವಿದಿಷಂತಿ ಯಜ್ಞೇನ’ (ಬೃ. ಉ. ೪ । ೪ । ೨೨) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಕರ್ಮಯೋಗಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಯೋಗೋಪಾಯತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಮ್ । ಇಹಾಪಿ ಸಂನ್ಯಾಸಸ್ತು ಮಹಾಬಾಹೋ ದುಃಖಮಾಪ್ತುಮಯೋಗತಃ’ (ಭ. ಗೀ. ೫ । ೬) ಯೋಗಿನಃ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವಂತಿ ಸಂಗಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾತ್ಮಶುದ್ಧಯೇ’ (ಭ. ಗೀ. ೫ । ೧೧) ಯಜ್ಞೋ ದಾನಂ ತಪಶ್ಚೈವ ಪಾವನಾನಿ ಮನೀಷಿಣಾಮ್’ (ಭ. ಗೀ. ೧೮ । ೫) ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿಷ್ಯತಿ
ನನು ಅಭಯಂ ಸರ್ವಭೂತೇಭ್ಯೋ ದತ್ತ್ವಾ ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಮಾಚರೇತ್’ (ಅಶ್ವ. ೪೬ । ೧೮) ಇತ್ಯಾದೌ ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಾದಪಿ ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಿಂ ದರ್ಶಯತಿ । ಲೋಕೇ ಕರ್ಮಣಾಮನಾರಂಭಾನ್ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಮಿತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧತರಮ್ । ಅತಶ್ಚ ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಾರ್ಥಿನಃ ಕಿಂ ಕರ್ಮಾರಂಭೇಣ ? ಇತಿ ಪ್ರಾಪ್ತಮ್ । ಅತ ಆಹ ಸಂನ್ಯಸನಾದೇವೇತಿ । ನಾಪಿ ಸಂನ್ಯಸನಾದೇವ ಕೇವಲಾತ್ ಕರ್ಮಪರಿತ್ಯಾಗಮಾತ್ರಾದೇವ ಜ್ಞಾನರಹಿತಾತ್ ಸಿದ್ಧಿಂ ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಲಕ್ಷಣಾಂ ಜ್ಞಾನಯೋಗೇನ ನಿಷ್ಠಾಂ ಸಮಧಿಗಚ್ಛತಿ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ॥ ೪ ॥
ಕಸ್ಮಾತ್ ಪುನಃ ಕಾರಣಾತ್ ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಮಾತ್ರಾದೇವ ಕೇವಲಾತ್ ಜ್ಞಾನರಹಿತಾತ್ ಸಿದ್ಧಿಂ ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಲಕ್ಷಣಾಂ ಪುರುಷೋ ನಾಧಿಗಚ್ಛತಿ ಇತಿ ಹೇತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷಾಯಾಮಾಹ

ಹಿ ಕಶ್ಚಿತ್ಕ್ಷಣಮಪಿ ಜಾತು ತಿಷ್ಠತ್ಯಕರ್ಮಕೃತ್ ।
ಕಾರ್ಯತೇ ಹ್ಯವಶಃ ಕರ್ಮ ಸರ್ವಃ ಪ್ರಕೃತಿಜೈರ್ಗುಣೈಃ ॥ ೫ ॥

ಹಿ ಯಸ್ಮಾತ್ ಕ್ಷಣಮಪಿ ಕಾಲಂ ಜಾತು ಕದಾಚಿತ್ ಕಶ್ಚಿತ್ ತಿಷ್ಠತಿ ಅಕರ್ಮಕೃತ್ ಸನ್ । ಕಸ್ಮಾತ್ ? ಕಾರ್ಯತೇ ಪ್ರವರ್ತ್ಯತೇ ಹಿ ಯಸ್ಮಾತ್ ಅವಶ ಏವ ಅಸ್ವತಂತ್ರ ಏವ ಕರ್ಮ ಸರ್ವಃ ಪ್ರಾಣೀ ಪ್ರಕೃತಿಜೈಃ ಪ್ರಕೃತಿತೋ ಜಾತೈಃ ಸತ್ತ್ವರಜಸ್ತಮೋಭಿಃ ಗುಣೈಃ । ಅಜ್ಞ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಶೇಷಃ, ಯತೋ ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಗುಣೈರ್ಯೋ ವಿಚಾಲ್ಯತೇ’ (ಭ. ಗೀ. ೧೪ । ೨೩) ಇತಿ । ಸಾಙ್‍ಖ್ಯಾನಾಂ ಪೃಥಕ್ಕರಣಾತ್ ಅಜ್ಞಾನಾಮೇವ ಹಿ ಕರ್ಮಯೋಗಃ, ಜ್ಞಾನಿನಾಮ್ । ಜ್ಞಾನಿನಾಂ ತು ಗುಣೈರಚಾಲ್ಯಮಾನಾನಾಂ ಸ್ವತಶ್ಚಲನಾಭಾವಾತ್ ಕರ್ಮಯೋಗೋ ನೋಪಪದ್ಯತೇ । ತಥಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್ ವೇದಾವಿನಾಶಿನಮ್’ (ಭ. ಗೀ. ೨ । ೨೧) ಇತ್ಯತ್ರ ॥ ೫ ॥
ಯತ್ತ್ವನಾತ್ಮಜ್ಞಃ ಚೋದಿತಂ ಕರ್ಮ ನಾರಭತೇ ಇತಿ ತದಸದೇವೇತ್ಯಾಹ

ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಸಂಯಮ್ಯ ಆಸ್ತೇ ಮನಸಾ ಸ್ಮರನ್ ।
ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನ್ವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಃ ಉಚ್ಯತೇ ॥ ೬ ॥

ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಹಸ್ತಾದೀನಿ ಸಂಯಮ್ಯ ಸಂಹೃತ್ಯ ಯಃ ಆಸ್ತೇ ತಿಷ್ಠತಿ ಮನಸಾ ಸ್ಮರನ್ ಚಿಂತಯನ್ ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನ್ ವಿಷಯಾನ್ ವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ ವಿಮೂಢಾಂತಃಕರಣಃ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರೋ ಮೃಷಾಚಾರಃ ಪಾಪಾಚಾರಃ
ಸಃ ಉಚ್ಯತೇ ॥ ೬ ॥

ಯಸ್ತ್ವಿಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಮನಸಾ ನಿಯಮ್ಯಾರಭತೇಽರ್ಜುನ ।
ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯೈಃ ಕರ್ಮಯೋಗಮಸಕ್ತಃ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ ॥ ೭ ॥

ಯಸ್ತು ಪುನಃ ಕರ್ಮಣ್ಯಧಿಕೃತಃ ಅಜ್ಞಃ ಬುದ್ಧೀಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಮನಸಾ ನಿಯಮ್ಯ ಆರಭತೇ ಅರ್ಜುನ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯೈಃ ವಾಕ್ಪಾಣ್ಯಾದಿಭಿಃ । ಕಿಮಾರಭತೇ ಇತ್ಯಾಹಕರ್ಮಯೋಗಮ್ ಅಸಕ್ತಃ ಸನ್ ಫಲಾಭಿಸಂಧಿವರ್ಜಿತಃ ಸಃ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ ಇತರಸ್ಮಾತ್ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಾತ್ ॥ ೭ ॥
ಯತಃ ಏವಮ್ ಅತಃ

ನಿಯತಂ ಕುರು ಕರ್ಮ ತ್ವಂ ಕರ್ಮ ಜ್ಯಾಯೋ ಹ್ಯಕರ್ಮಣಃ ।
ಶರೀರಯಾತ್ರಾಪಿ ತೇ ಪ್ರಸಿಧ್ಯೇದಕರ್ಮಣಃ ॥ ೮ ॥

ನಿಯತಂ ನಿತ್ಯಂ ಶಾಸ್ತ್ರೋಪದಿಷ್ಟಮ್ , ಯೋ ಯಸ್ಮಿನ್ ಕರ್ಮಣಿ ಅಧಿಕೃತಃ ಫಲಾಯ ಅಶ್ರುತಂ ತತ್ ನಿಯತಂ ಕರ್ಮ, ತತ್ ಕುರು ತ್ವಂ ಹೇ ಅರ್ಜುನ, ಯತಃ ಕರ್ಮ ಜ್ಯಾಯಃ ಅಧಿಕತರಂ ಫಲತಃ, ಹಿ ಯಸ್ಮಾತ್ ಅಕರ್ಮಣಃ ಅಕರಣಾತ್ ಅನಾರಂಭಾತ್ । ಕಥಮ್ ? ಶರೀರಯಾತ್ರಾ ಶರೀರಸ್ಥಿತಿಃ ಅಪಿ ತೇ ತವ ಪ್ರಸಿಧ್ಯೇತ್ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಂ ಗಚ್ಛೇತ್ ಅಕರ್ಮಣಃ ಅಕರಣಾತ್ । ಅತಃ ದೃಷ್ಟಃ ಕರ್ಮಾಕರ್ಮಣೋರ್ವಿಶೇಷೋ ಲೋಕೇ ॥ ೮ ॥
ಯಚ್ಚ ಮನ್ಯಸೇ ಬಂಧಾರ್ಥತ್ವಾತ್ ಕರ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ತದಪ್ಯಸತ್ । ಕಥಮ್

ಯಜ್ಞಾರ್ಥಾತ್ಕರ್ಮಣೋಽನ್ಯತ್ರ ಲೋಕೋಽಯಂ ಕರ್ಮಬಂಧನಃ ।
ತದರ್ಥಂ ಕರ್ಮ ಕೌಂತೇಯ ಮುಕ್ತಸಂಗಃ ಸಮಾಚರ ॥ ೯ ॥

ಯಜ್ಞೋ ವೈ ವಿಷ್ಣುಃ’ (ತೈ. ಸ. ೧ । ೭ । ೪) ಇತಿ ಶ್ರುತೇಃ ಯಜ್ಞಃ ಈಶ್ವರಃ, ತದರ್ಥಂ ಯತ್ ಕ್ರಿಯತೇ ತತ್ ಯಜ್ಞಾರ್ಥಂ ಕರ್ಮ । ತಸ್ಮಾತ್ ಕರ್ಮಣಃ ಅನ್ಯತ್ರ ಅನ್ಯೇನ ಕರ್ಮಣಾ ಲೋಕಃ ಅಯಮ್ ಅಧಿಕೃತಃ ಕರ್ಮಕೃತ್ ಕರ್ಮಬಂಧನಃ ಕರ್ಮ ಬಂಧನಂ ಯಸ್ಯ ಸೋಽಯಂ ಕರ್ಮಬಂಧನಃ ಲೋಕಃ, ತು ಯಜ್ಞಾರ್ಥಾತ್ । ಅತಃ ತದರ್ಥಂ ಯಜ್ಞಾರ್ಥಂ ಕರ್ಮ ಕೌಂತೇಯ, ಮುಕ್ತಸಂಗಃ ಕರ್ಮಫಲಸಂಗವರ್ಜಿತಃ ಸನ್ ಸಮಾಚರ ನಿರ್ವರ್ತಯ ॥ ೯ ॥
ಇತಶ್ಚ ಅಧಿಕೃತೇನ ಕರ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯಮ್

ಸಹಯಜ್ಞಾಃ ಪ್ರಜಾಃ ಸೃಷ್ಟ್ವಾ ಪುರೋವಾಚ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ ।
ಅನೇನ ಪ್ರಸವಿಷ್ಯಧ್ವಮೇಷ ವೋಽಸ್ತ್ವಿಷ್ಟಕಾಮಧುಕ್ ॥ ೧೦ ॥

ಸಹಯಜ್ಞಾಃ ಯಜ್ಞಸಹಿತಾಃ ಪ್ರಜಾಃ ತ್ರಯೋ ವರ್ಣಾಃ ತಾಃ ಸೃಷ್ಟ್ವಾ ಉತ್ಪಾದ್ಯ ಪುರಾ ಪೂರ್ವಂ ಸರ್ಗಾದೌ ಉವಾಚ ಉಕ್ತವಾನ್ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ ಪ್ರಜಾನಾಂ ಸ್ರಷ್ಟಾ ಅನೇನ ಯಜ್ಞೇನ ಪ್ರಸವಿಷ್ಯಧ್ವಂ ಪ್ರಸವಃ ವೃದ್ಧಿಃ ಉತ್ಪತ್ತಿಃ ತಂ ಕುರುಧ್ವಮ್ । ಏಷ ಯಜ್ಞಃ ವಃ ಯುಷ್ಮಾಕಮ್ ಅಸ್ತು ಭವತು ಇಷ್ಟಕಾಮಧುಕ್ ಇಷ್ಟಾನ್ ಅಭಿಪ್ರೇತಾನ್ ಕಾಮಾನ್ ಫಲವಿಶೇಷಾನ್ ದೋಗ್ಧೀತಿ ಇಷ್ಟಕಾಮಧುಕ್ ॥ ೧೦ ॥
ಕಥಮ್

ದೇವಾನ್ಭಾವಯತಾನೇನ ತೇ ದೇವಾ ಭಾವಯಂತು ವಃ ।
ಪರಸ್ಪರಂ ಭಾವಯಂತಃ ಶ್ರೇಯಃ ಪರಮವಾಪ್ಸ್ಯಥ ॥ ೧೧ ॥

ದೇವಾನ್ ಇಂದ್ರಾದೀನ್ ಭಾವಯತ ವರ್ಧಯತ ಅನೇನ ಯಜ್ಞೇನ । ತೇ ದೇವಾ ಭಾವಯಂತು ಆಪ್ಯಾಯಯಂತು ವೃಷ್ಟ್ಯಾದಿನಾ ವಃ ಯುಷ್ಮಾನ್ । ಏವಂ ಪರಸ್ಪರಮ್ ಅನ್ಯೋನ್ಯಂ ಭಾವಯಂತಃ ಶ್ರೇಯಃ ಪರಂ ಮೋಕ್ಷಲಕ್ಷಣಂ ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಕ್ರಮೇಣ ಅವಾಪ್ಸ್ಯಥ । ಸ್ವರ್ಗಂ ವಾ ಪರಂ ಶ್ರೇಯಃ ಅವಾಪ್ಸ್ಯಥ ॥ ೧೧ ॥
ಕಿಂಚ

ಇಷ್ಟಾನ್ಭೋಗಾನ್ಹಿ ವೋ ದೇವಾ ದಾಸ್ಯಂತೇ ಯಜ್ಞಭಾವಿತಾಃ ।
ತೈರ್ದತ್ತಾನಪ್ರದಾಯೈಭ್ಯೋ ಯೋ ಭುಂಕ್ತೇ ಸ್ತೇನ ಏವ ಸಃ ॥ ೧೨ ॥

ಇಷ್ಟಾನ್ ಅಭಿಪ್ರೇತಾನ್ ಭೋಗಾನ್ ಹಿ ವಃ ಯುಷ್ಮಭ್ಯಂ ದೇವಾಃ ದಾಸ್ಯಂತೇ ವಿತರಿಷ್ಯಂತಿ ಸ್ತ್ರೀಪಶುಪುತ್ರಾದೀನ್ ಯಜ್ಞಭಾವಿತಾಃ ಯಜ್ಞೈಃ ವರ್ಧಿತಾಃ ತೋಷಿತಾಃ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ತೈಃ ದೇವೈಃ ದತ್ತಾನ್ ಭೋಗಾನ್ ಅಪ್ರದಾಯ ಅದತ್ತ್ವಾ, ಆನೃಣ್ಯಮಕೃತ್ವಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ಏಭ್ಯಃ ದೇವೇಭ್ಯಃ, ಯಃ ಭುಂಕ್ತೇ ಸ್ವದೇಹೇಂದ್ರಿಯಾಣ್ಯೇವ ತರ್ಪಯತಿ ಸ್ತೇನ ಏವ ತಸ್ಕರ ಏವ ಸಃ ದೇವಾದಿಸ್ವಾಪಹಾರೀ ॥ ೧೨ ॥
ಯೇ ಪುನಃ

ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟಾಶಿನಃ ಸಂತೋ ಮುಚ್ಯಂತೇ ಸರ್ವಕಿಲ್ಬಿಷೈಃ ।
ಭುಂಜತೇ ತೇ ತ್ವಘಂ ಪಾಪಾ ಯೇ ಪಚಂತ್ಯಾತ್ಮಕಾರಣಾತ್ ॥ ೧೩ ॥

ದೇವಯಜ್ಞಾದೀನ್ ನಿರ್ವರ್ತ್ಯ ತಚ್ಛಿಷ್ಟಮ್ ಅಶನಮ್ ಅಮೃತಾಖ್ಯಮ್ ಅಶಿತುಂ ಶೀಲಂ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟಾಶಿನಃ ಸಂತಃ ಮುಚ್ಯಂತೇ ಸರ್ವಕಿಲ್ಬಿಷೈಃ ಸರ್ವಪಾಪೈಃ ಚುಲ್ಲ್ಯಾದಿಪಂಚಸೂನಾಕೃತೈಃ ಪ್ರಮಾದಕೃತಹಿಂಸಾದಿಜನಿತೈಶ್ಚ ಅನ್ಯೈಃ । ಯೇ ತು ಆತ್ಮಂಭರಯಃ, ಭುಂಜತೇ ತೇ ತು ಅಘಂ ಪಾಪಂ ಸ್ವಯಮಪಿ ಪಾಪಾಃಯೇ ಪಚಂತಿ ಪಾಕಂ ನಿರ್ವರ್ತಯಂತಿ ಆತ್ಮಕಾರಣಾತ್ ಆತ್ಮಹೇತೋಃ ॥ ೧೩ ॥
ಇತಶ್ಚ ಅಧಿಕೃತೇನ ಕರ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯಮ್ ಜಗಚ್ಚಕ್ರಪ್ರವೃತ್ತಿಹೇತುರ್ಹಿ ಕರ್ಮ । ಕಥಮಿತಿ ಉಚ್ಯತೇ

ಅನ್ನಾದ್ಭವಂತಿ ಭೂತಾನಿ ಪರ್ಜನ್ಯಾದನ್ನಸಂಭವಃ ।
ಯಜ್ಞಾದ್ಭವತಿ ಪರ್ಜನ್ಯೋ ಯಜ್ಞಃ ಕರ್ಮಸಮುದ್ಭವಃ ॥ ೧೪ ॥

ಅನ್ನಾತ್ ಭುಕ್ತಾತ್ ಲೋಹಿತರೇತಃಪರಿಣತಾತ್ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ಭವಂತಿ ಜಾಯಂತೇ ಭೂತಾನಿ । ಪರ್ಜನ್ಯಾತ್ ವೃಷ್ಟೇಃ ಅನ್ನಸ್ಯ ಸಂಭವಃ ಅನ್ನಸಂಭವಃ । ಯಜ್ಞಾತ್ ಭವತಿ ಪರ್ಜನ್ಯಃ, ಅಗ್ನೌ ಪ್ರಾಸ್ತಾಹುತಿಃ ಸಮ್ಯಗಾದಿತ್ಯಮುಪತಿಷ್ಠತೇ । ಆದಿತ್ಯಾಜ್ಜಾಯತೇ ವೃಷ್ಟಿರ್ವೃಷ್ಟೇರನ್ನಂ ತತಃ ಪ್ರಜಾಃ’ (ಮನು. ೩ । ೭೬) ಇತಿ ಸ್ಮೃತೇಃ । ಯಜ್ಞಃ ಅಪೂರ್ವಮ್ । ಯಜ್ಞಃ ಕರ್ಮಸಮುದ್ಭವಃ ಋತ್ವಿಗ್ಯಜಮಾನಯೋಶ್ಚ ವ್ಯಾಪಾರಃ ಕರ್ಮ, ತತ್ ಸಮುದ್ಭವಃ ಯಸ್ಯ ಯಜ್ಞಸ್ಯ ಅಪೂರ್ವಸ್ಯ ಯಜ್ಞಃ ಕರ್ಮಸಮುದ್ಭವಃ ॥ ೧೪ ॥
ತಚ್ಚೈವಂವಿಧಂ ಕರ್ಮ ಕುತೋ ಜಾತಮಿತ್ಯಾಹ

ಕರ್ಮ ಬ್ರಹ್ಮೋದ್ಭವಂ ವಿದ್ಧಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಕ್ಷರಸಮುದ್ಭವಮ್ ।
ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವಗತಂ ಬ್ರಹ್ಮ ನಿತ್ಯಂ ಯಜ್ಞೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್ ॥ ೧೫ ॥

ಕರ್ಮ ಬ್ರಹ್ಮೋದ್ಭವಂ ಬ್ರಹ್ಮ ವೇದಃ ಸಃ ಉದ್ಭವಃ ಕಾರಣಂ ಪ್ರಕಾಶಕೋ ಯಸ್ಯ ತತ್ ಕರ್ಮ ಬ್ರಹ್ಮೋದ್ಭವಂ ವಿದ್ಧಿ ವಿಜಾನೀಹಿ । ಬ್ರಹ್ಮ ಪುನಃ ವೇದಾಖ್ಯಮ್ ಅಕ್ಷರಸಮುದ್ಭವಮ್ ಅಕ್ಷರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮಾ ಸಮುದ್ಭವೋ ಯಸ್ಯ ತತ್ ಅಕ್ಷರಸಮುದ್ಭವಮ್ । ಬ್ರಹ್ಮ ವೇದ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಯಸ್ಮಾತ್ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮಾಖ್ಯಾತ್ ಅಕ್ಷರಾತ್ ಪುರುಷನಿಃಶ್ವಾಸವತ್ ಸಮುದ್ಭೂತಂ ಬ್ರಹ್ಮ ತಸ್ಮಾತ್ ಸರ್ವಾರ್ಥಪ್ರಕಾಶಕತ್ವಾತ್ ಸರ್ವಗತಮ್ ; ಸರ್ವಗತಮಪಿ ಸತ್ ನಿತ್ಯಂ ಸದಾ ಯಜ್ಞವಿಧಿಪ್ರಧಾನತ್ವಾತ್ ಯಜ್ಞೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್ ॥ ೧೫ ॥

ಏವಂ ಪ್ರವರ್ತಿತಂ ಚಕ್ರಂ ನಾನುವರ್ತಯತೀಹ ಯಃ ।
ಅಘಾಯುರಿಂದ್ರಿಯಾರಾಮೋ ಮೋಘಂ ಪಾರ್ಥ ಜೀವತಿ ॥ ೧೬ ॥

ಏವಮ್ ಇತ್ಥಮ್ ಈಶ್ವರೇಣ ವೇದಯಜ್ಞಪೂರ್ವಕಂ ಜಗಚ್ಚಕ್ರಂ ಪ್ರವರ್ತಿತಂ ಅನುವರ್ತಯತಿ ಇಹ ಲೋಕೇ ಯಃ ಕರ್ಮಣಿ ಅಧಿಕೃತಃ ಸನ್ ಅಘಾಯುಃ ಅಘಂ ಪಾಪಮ್ ಆಯುಃ ಜೀವನಂ ಯಸ್ಯ ಸಃ ಅಘಾಯುಃ, ಪಾಪಜೀವನಃ ಇತಿ ಯಾವತ್ । ಇಂದ್ರಿಯಾರಾಮಃ ಇಂದ್ರಿಯೈಃ ಆರಾಮಃ ಆರಮಣಮ್ ಆಕ್ರೀಡಾ ವಿಷಯೇಷು ಯಸ್ಯ ಸಃ ಇಂದ್ರಿಯಾರಾಮಃ ಮೋಘಂ ವೃಥಾ ಹೇ ಪಾರ್ಥ, ಜೀವತಿ
ತಸ್ಮಾತ್ ಅಜ್ಞೇನ ಅಧಿಕೃತೇನ ಕರ್ತವ್ಯಮೇವ ಕರ್ಮೇತಿ ಪ್ರಕರಣಾರ್ಥಃ । ಪ್ರಾಕ್ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠಾಯೋಗ್ಯತಾಪ್ರಾಪ್ತೇಃ ತಾದರ್ಥ್ಯೇನ ಕರ್ಮಯೋಗಾನುಷ್ಠಾನಮ್ ಅಧಿಕೃತೇನ ಅನಾತ್ಮಜ್ಞೇನ ಕರ್ತವ್ಯಮೇವೇತ್ಯೇತತ್ ಕರ್ಮಣಾಮನಾರಂಭಾತ್’ (ಭ. ಗೀ. ೩ । ೪) ಇತ್ಯತ ಆರಭ್ಯ ಶರೀರಯಾತ್ರಾಪಿ ತೇ ಪ್ರಸಿಧ್ಯೇದಕರ್ಮಣಃ’ (ಭ. ಗೀ. ೩ । ೮) ಇತ್ಯೇವಮಂತೇನ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ, ಯಜ್ಞಾರ್ಥಾತ್ ಕರ್ಮಣೋಽನ್ಯತ್ರ’ (ಭ. ಗೀ. ೩ । ೯) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಮೋಘಂ ಪಾರ್ಥ ಜೀವತಿ’ (ಭ. ಗೀ. ೩ । ೧೬) ಇತ್ಯೇವಮಂತೇನಾಪಿ ಗ್ರಂಥೇನ ಪ್ರಾಸಂಗಿಕಮ್ ಅಧಿಕೃತಸ್ಯ ಅನಾತ್ಮವಿದಃ ಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನೇ ಬಹು ಕಾರಣಮುಕ್ತಮ್ । ತದಕರಣೇ ದೋಷಸಂಕೀರ್ತನಂ ಕೃತಮ್ ॥ ೧೬ ॥
ಏವಂ ಸ್ಥಿತೇ ಕಿಮೇವಂ ಪ್ರವರ್ತಿತಂ ಚಕ್ರಂ ಸರ್ವೇಣಾನುವರ್ತನೀಯಮ್ , ಆಹೋಸ್ವಿತ್ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಕರ್ಮಯೋಗಾನುಷ್ಠಾನೋಪಾಯಪ್ರಾಪ್ಯಾಮ್ ಅನಾತ್ಮವಿದಃ ಜ್ಞಾನಯೋಗೇನೈವ ನಿಷ್ಠಾಮ್ ಆತ್ಮವಿದ್ಭಿಃ ಸಾಂಖ್ಯೈಃ ಅನುಷ್ಠೇಯಾಮಪ್ರಾಪ್ತೇನೈವ, ಇತ್ಯೇವಮರ್ಥಮ್ ಅರ್ಜುನಸ್ಯ ಪ್ರಶ್ನಮಾಶಂಕ್ಯ ಸ್ವಯಮೇವ ವಾ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಸ್ಯ ವಿವೇಕಪ್ರತಿಪತ್ತ್ಯರ್ಥಮ್ ಏತಂ ವೈ ತಮಾತ್ಮಾನಂ ವಿದಿತ್ವಾ ನಿವೃತ್ತಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನಾಃ ಸಂತಃ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಃ ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನವದ್ಭಿಃ ಅವಶ್ಯಂ ಕರ್ತವ್ಯೇಭ್ಯಃ ಪುತ್ರೈಷಣಾದಿಭ್ಯೋ ವ್ಯುತ್ಥಾಯಾಥ ಭಿಕ್ಷಾಚರ್ಯಂ ಶರೀರಸ್ಥಿತಿಮಾತ್ರಪ್ರಯುಕ್ತಂ ಚರಂತಿ ತೇಷಾಮಾತ್ಮಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠಾವ್ಯತಿರೇಕೇಣ ಅನ್ಯತ್ ಕಾರ್ಯಮಸ್ತಿ’ (ಬೃ. ಉ. ೩ । ೫ । ೧) ಇತ್ಯೇವಂ ಶ್ರುತ್ಯರ್ಥಮಿಹ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರೇ ಪ್ರತಿಪಿಪಾದಯಿಷಿತಮಾವಿಷ್ಕುರ್ವನ್ ಆಹ ಭಗವಾನ್

ಯಸ್ತ್ವಾತ್ಮರತಿರೇವ ಸ್ಯಾದಾತ್ಮತೃಪ್ತಶ್ಚ ಮಾನವಃ ।
ಆತ್ಮನ್ಯೇವ ಸಂತುಷ್ಟಸ್ತಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಂ ವಿದ್ಯತೇ ॥ ೧೭ ॥

ಯಸ್ತು ಸಾಂಖ್ಯಃ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠಃ ಆತ್ಮರತಿಃ ಆತ್ಮನ್ಯೇವ ರತಿಃ ವಿಷಯೇಷು ಯಸ್ಯ ಸಃ ಆತ್ಮರತಿರೇವ ಸ್ಯಾತ್ ಭವೇತ್ ಆತ್ಮತೃಪ್ತಶ್ಚ ಆತ್ಮನೈವ ತೃಪ್ತಃ ಅನ್ನರಸಾದಿನಾ ಸಃ ಮಾನವಃ ಮನುಷ್ಯಃ ಸಂನ್ಯಾಸೀ ಆತ್ಮನ್ಯೇವ ಸಂತುಷ್ಟಃ । ಸಂತೋಷೋ ಹಿ ಬಾಹ್ಯಾರ್ಥಲಾಭೇ ಸರ್ವಸ್ಯ ಭವತಿ, ತಮನಪೇಕ್ಷ್ಯ ಆತ್ಮನ್ಯೇವ ಸಂತುಷ್ಟಃ ಸರ್ವತೋ ವೀತತೃಷ್ಣ ಇತ್ಯೇತತ್ । ಯಃ ಈದೃಶಃ ಆತ್ಮವಿತ್ ತಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಂ ಕರಣೀಯಂ ವಿದ್ಯತೇ ನಾಸ್ತಿ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧೭ ॥
ಕಿಂಚ

ನೈ ತಸ್ಯ ಕೃತೇನಾರ್ಥೋ ನಾಕೃತೇನೇಹ ಕಶ್ಚನ ।
ಚಾಸ್ಯ ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಕಶ್ಚಿದರ್ಥವ್ಯಪಾಶ್ರಯಃ ॥ ೧೮ ॥

ನೈವ ತಸ್ಯ ಪರಮಾತ್ಮರತೇಃ ಕೃತೇನ ಕರ್ಮಣಾ ಅರ್ಥಃ ಪ್ರಯೋಜನಮಸ್ತಿ । ಅಸ್ತು ತರ್ಹಿ ಅಕೃತೇನ ಅಕರಣೇನ ಪ್ರತ್ಯವಾಯಾಖ್ಯಃ ಅನರ್ಥಃ, ಅಕೃತೇನ ಇಹ ಲೋಕೇ ಕಶ್ಚನ ಕಶ್ಚಿದಪಿ ಪ್ರತ್ಯವಾಯಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪಃ ಆತ್ಮಹಾನಿಲಕ್ಷಣೋ ವಾ ನೈವ ಅಸ್ತಿ । ಅಸ್ಯ ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಸ್ಥಾವರಾಂತೇಷು ಭೂತೇಷು ಕಶ್ಚಿತ್ ಅರ್ಥವ್ಯಪಾಶ್ರಯಃ ಪ್ರಯೋಜನನಿಮಿತ್ತಕ್ರಿಯಾಸಾಧ್ಯಃ ವ್ಯಪಾಶ್ರಯಃ ವ್ಯಪಾಶ್ರಯಣಮ್ ಆಲಂಬನಂ ಕಂಚಿತ್ ಭೂತವಿಶೇಷಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಸಾಧ್ಯಃ ಕಶ್ಚಿದರ್ಥಃ ಅಸ್ತಿ, ಯೇನ ತದರ್ಥಾ ಕ್ರಿಯಾ ಅನುಷ್ಠೇಯಾ ಸ್ಯಾತ್ । ತ್ವಮ್ ಏತಸ್ಮಿನ್ ಸರ್ವತಃಸಂಪ್ಲುತೋದಕಸ್ಥಾನೀಯೇ ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶನೇ ವರ್ತಸೇ ॥ ೧೮ ॥
ಯತಃ ಏವಮ್

ತಸ್ಮಾದಸಕ್ತಃ ಸತತಂ ಕಾರ್ಯಂ ಕರ್ಮ ಸಮಾಚರ ।
ಅಸಕ್ತೋ ಹ್ಯಾಚರನ್ಕರ್ಮ ಪರಮಾಪ್ನೋತಿ ಪೂರುಷಃ ॥ ೧೯ ॥

ತಸ್ಮಾತ್ ಅಸಕ್ತಃ ಸಂಗವರ್ಜಿತಃ ಸತತಂ ಸರ್ವದಾ ಕಾರ್ಯಂ ಕರ್ತವ್ಯಂ ನಿತ್ಯಂ ಕರ್ಮ ಸಮಾಚರ ನಿರ್ವರ್ತಯ । ಅಸಕ್ತೋ ಹಿ ಯಸ್ಮಾತ್ ಸಮಾಚರನ್ ಈಶ್ವರಾರ್ಥಂ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವನ್ ಪರಂ ಮೋಕ್ಷಮ್ ಆಪ್ನೋತಿ ಪೂರುಷಃ ಸತ್ತ್ವಶುದ್ಧಿದ್ವಾರೇಣ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧೯ ॥
ಯಸ್ಮಾಚ್ಚ

ಕರ್ಮಣೈವ ಹಿ ಸಂಸಿದ್ಧಿಮಾಸ್ಥಿತಾ ಜನಕಾದಯಃ ।
ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಮೇವಾಪಿ ಸಂಪಶ್ಯನ್ಕರ್ತುಮರ್ಹಸಿ ॥ ೨೦ ॥

ಕರ್ಮಣೈವ ಹಿ ಯಸ್ಮಾತ್ ಪೂರ್ವೇ ಕ್ಷತ್ರಿಯಾಃ ವಿದ್ವಾಂಸಃ ಸಂಸಿದ್ಧಿಂ ಮೋಕ್ಷಂ ಗಂತುಮ್ ಆಸ್ಥಿತಾಃ ಪ್ರವೃತ್ತಾಃ । ಕೇ ? ಜನಕಾದಯಃ ಜನಕಾಶ್ವಪತಿಪ್ರಭೃತಯಃ । ಯದಿ ತೇ ಪ್ರಾಪ್ತಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶನಾಃ, ತತಃ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಾರ್ಥಂ ಪ್ರಾರಬ್ಧಕರ್ಮತ್ವಾತ್ ಕರ್ಮಣಾ ಸಹೈವ ಅಸಂನ್ಯಸ್ಯೈವ ಕರ್ಮ ಸಂಸಿದ್ಧಿಮಾಸ್ಥಿತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಅಥ ಅಪ್ರಾಪ್ತಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶನಾಃ ಜನಕಾದಯಃ, ತದಾ ಕರ್ಮಣಾ ಸತ್ತ್ವಶುದ್ಧಿಸಾಧನಭೂತೇನ ಕ್ರಮೇಣ ಸಂಸಿದ್ಧಿಮಾಸ್ಥಿತಾ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಃ ಶ್ಲೋಕಃ । ಅಥ ಮನ್ಯಸೇ ಪೂರ್ವೈರಪಿ ಜನಕಾದಿಭಿಃ ಅಜಾನದ್ಭಿರೇವ ಕರ್ತವ್ಯಂ ಕರ್ಮ ಕೃತಮ್ ; ತಾವತಾ ನಾವಶ್ಯಮನ್ಯೇನ ಕರ್ತವ್ಯಂ ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶನವತಾ ಕೃತಾರ್ಥೇನೇತಿ ; ತಥಾಪಿ ಪ್ರಾರಬ್ಧಕರ್ಮಾಯತ್ತಃ ತ್ವಂ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಮ್ ಏವ ಅಪಿ ಲೋಕಸ್ಯ ಉನ್ಮಾರ್ಗಪ್ರವೃತ್ತಿನಿವಾರಣಂ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಃ ತಮೇವಾಪಿ ಪ್ರಯೋಜನಂ ಸಂಪಶ್ಯನ್ ಕರ್ತುಮ್ ಅರ್ಹಸಿ ॥ ೨೦ ॥
ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಃ ಕಿಮರ್ಥಂ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ

ಯದ್ಯದಾಚರತಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಸ್ತತ್ತದೇವೇತರೋ ಜನಃ ।
ಯತ್ಪ್ರಮಾಣಂ ಕುರುತೇ ಲೋಕಸ್ತದನುವರ್ತತೇ ॥ ೨೧ ॥

ಯದ್ಯತ್ ಕರ್ಮ ಆಚರತಿ ಕರೋತಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಃ ಪ್ರಧಾನಃ ತತ್ತದೇವ ಕರ್ಮ ಆಚರತಿ ಇತರಃ ಅನ್ಯಃ ಜನಃ ತದನುಗತಃ । ಕಿಂಚ ಸಃ ಶ್ರೇಷ್ಠಃ ಯತ್ ಪ್ರಮಾಣಂ ಕುರುತೇ ಲೌಕಿಕಂ ವೈದಿಕಂ ವಾ ಲೋಕಃ ತತ್ ಅನುವರ್ತತೇ ತದೇವ ಪ್ರಮಾಣೀಕರೋತಿ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨೧ ॥
ಯದಿ ಅತ್ರ ತೇ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕರ್ತವ್ಯತಾಯಾಂ ವಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿಃ ತರ್ಹಿ ಮಾಂ ಕಿಂ ಪಶ್ಯಸಿ ? —

ಮೇ ಪಾರ್ಥಾಸ್ತಿ ಕರ್ತವ್ಯಂ ತ್ರಿಷು ಲೋಕೇಷು ಕಿಂಚನ ।
ನಾನವಾಪ್ತಮವಾಪ್ತವ್ಯಂ ವರ್ತ ಏವ ಕರ್ಮಣಿ ॥ ೨೨ ॥

ಮೇ ಮಮ ಪಾರ್ಥ ಅಸ್ತಿ ವಿದ್ಯತೇ ಕರ್ತವ್ಯಂ ತ್ರಿಷು ಅಪಿ ಲೋಕೇಷು ಕಿಂಚನ ಕಿಂಚಿದಪಿ । ಕಸ್ಮಾತ್ ? ಅನವಾಪ್ತಮ್ ಅಪ್ರಾಪ್ತಮ್ ಅವಾಪ್ತವ್ಯಂ ಪ್ರಾಪಣೀಯಮ್ , ತಥಾಪಿ ವರ್ತೇ ಏವ ಕರ್ಮಣಿ ಅಹಮ್ ॥ ೨೨ ॥

ಯದಿ ಹ್ಯಹಂ ವರ್ತೇಯ ಜಾತು ಕರ್ಮಣ್ಯತಂದ್ರಿತಃ ।
ಮಮ ವರ್ತ್ಮಾನುವರ್ತಂತೇ ಮನುಷ್ಯಾಃ ಪಾರ್ಥ ಸರ್ವಶಃ ॥ ೨೩ ॥

ಯದಿ ಹಿ ಪುನಃ ಅಹಂ ವರ್ತೇಯ ಜಾತು ಕದಾಚಿತ್ ಕರ್ಮಣಿ ಅತಂದ್ರಿತಃ ಅನಲಸಃ ಸನ್ ಮಮ ಶ್ರೇಷ್ಠಸ್ಯ ಸತಃ ವರ್ತ್ಮ ಮಾರ್ಗಮ್ ಅನುವರ್ತಂತೇ ಮನುಷ್ಯಾಃ ಹೇ ಪಾರ್ಥ, ಸರ್ವಶಃ ಸರ್ವಪ್ರಕಾರೈಃ ॥ ೨೩ ॥

ಉತ್ಸೀದೇಯುರಿಮೇ ಲೋಕಾ ಕುರ್ಯಾಂ ಕರ್ಮ ಚೇದಹಮ್ ।
ಸಂಕರಸ್ಯ ಕರ್ತಾ ಸ್ಯಾಮುಪಹನ್ಯಾಮಿಮಾಃ ಪ್ರಜಾಃ ॥ ೨೪ ॥

ಉತ್ಸೀದೇಯುಃ ವಿನಶ್ಯೇಯುಃ ಇಮೇ ಸರ್ವೇ ಲೋಕಾಃ ಲೋಕಸ್ಥಿತಿನಿಮಿತ್ತಸ್ಯ ಕರ್ಮಣಃ ಅಭಾವಾತ್ ಕುರ್ಯಾಂ ಕರ್ಮ ಚೇತ್ ಅಹಮ್ । ಕಿಂಚ, ಸಂಕರಸ್ಯ ಕರ್ತಾ ಸ್ಯಾಮ್ । ತೇನ ಕಾರಣೇನ ಉಪಹನ್ಯಾಮ್ ಇಮಾಃ ಪ್ರಜಾಃ । ಪ್ರಜಾನಾಮನುಗ್ರಹಾಯ ಪ್ರವೃತ್ತಃ ಉಪಹತಿಮ್ ಉಪಹನನಂ ಕುರ್ಯಾಮ್ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಮಮ ಈಶ್ವರಸ್ಯ ಅನನುರೂಪಮಾಪದ್ಯೇತ ॥ ೨೪ ॥
ಯದಿ ಪುನಃ ಅಹಮಿವ ತ್ವಂ ಕೃತಾರ್ಥಬುದ್ಧಿಃ, ಆತ್ಮವಿತ್ ಅನ್ಯೋ ವಾ, ತಸ್ಯಾಪಿ ಆತ್ಮನಃ ಕರ್ತವ್ಯಾಭಾವೇಽಪಿ ಪರಾನುಗ್ರಹ ಏವ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತ್ಯಾಹ

ಸಕ್ತಾಃ ಕರ್ಮಣ್ಯವಿದ್ವಾಂಸೋ ಯಥಾ ಕುರ್ವಂತಿ ಭಾರತ ।
ಕುರ್ಯಾದ್ವಿದ್ವಾಂಸ್ತಥಾಸಕ್ತಶ್ಚಿಕೀರ್ಷುರ್ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಮ್ ॥ ೨೫ ॥

ಸಕ್ತಾಃ ಕರ್ಮಣಿಅಸ್ಯ ಕರ್ಮಣಃ ಫಲಂ ಮಮ ಭವಿಷ್ಯತಿಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಅವಿದ್ವಾಂಸಃ ಯಥಾ ಕುರ್ವಂತಿ ಭಾರತ, ಕುರ್ಯಾತ್ ವಿದ್ವಾನ್ ಆತ್ಮವಿತ್ ತಥಾ ಅಸಕ್ತಃ ಸನ್ । ತದ್ವತ್ ಕಿಮರ್ಥಂ ಕರೋತಿ ? ತತ್ ಶೃಣುಚಿಕೀರ್ಷುಃ ಕರ್ತುಮಿಚ್ಛುಃ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಮ್ ॥ ೨೫ ॥
ಏವಂ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಂ ಚಿಕೀರ್ಷೋಃ ಮಮ ಆತ್ಮವಿದಃ ಕರ್ತವ್ಯಮಸ್ತಿ ಅನ್ಯಸ್ಯ ವಾ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಂ ಮುಕ್ತ್ವಾ । ತತಃ ತಸ್ಯ ಆತ್ಮವಿದಃ ಇದಮುಪದಿಶ್ಯತೇ

ಬುದ್ಧಿಭೇದಂ ಜನಯೇದಜ್ಞಾನಾಂ ಕರ್ಮಸಂಗಿನಾಮ್ ।
ಜೋಷಯೇತ್ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ ವಿದ್ವಾನ್ಯುಕ್ತಃ ಸಮಾಚರನ್ ॥ ೨೬ ॥

ಬುದ್ಧೇರ್ಭೇದಃ ಬುದ್ಧಿಭೇದಃಮಯಾ ಇದಂ ಕರ್ತವ್ಯಂ ಭೋಕ್ತವ್ಯಂ ಚಾಸ್ಯ ಕರ್ಮಣಃ ಫಲಮ್ಇತಿ ನಿಶ್ಚಯರೂಪಾಯಾ ಬುದ್ಧೇಃ ಭೇದನಂ ಚಾಲನಂ ಬುದ್ಧಿಭೇದಃ ತಂ ಜನಯೇತ್ ಉತ್ಪಾದಯೇತ್ ಅಜ್ಞಾನಾಮ್ ಅವಿವೇಕಿನಾಂ ಕರ್ಮಸಂಗಿನಾಂ ಕರ್ಮಣಿ ಆಸಕ್ತಾನಾಂ ಆಸಂಗವತಾಮ್ । ಕಿಂ ನು ಕುರ್ಯಾತ್ ? ಜೋಷಯೇತ್ ಕಾರಯೇತ್ ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ ವಿದ್ವಾನ್ ಸ್ವಯಂ ತದೇವ ಅವಿದುಷಾಂ ಕರ್ಮ ಯುಕ್ತಃ ಅಭಿಯುಕ್ತಃ ಸಮಾಚರನ್ ॥ ೨೬ ॥
ಅವಿದ್ವಾನಜ್ಞಃ ಕಥಂ ಕರ್ಮಸು ಸಜ್ಜತೇ ಇತ್ಯಾಹ

ಪ್ರಕೃತೇಃ ಕ್ರಿಯಮಾಣಾನಿ ಗುಣೈಃ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸರ್ವಶಃ ।
ಅಹಂಕಾರವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ ಕರ್ತಾಹಮಿತಿ ಮನ್ಯತೇ ॥ ೨೭ ॥

ಪ್ರಕೃತೇಃ ಪ್ರಕೃತಿಃ ಪ್ರಧಾನಂ ಸತ್ತ್ವರಜಸ್ತಮಸಾಂ ಗುಣಾನಾಂ ಸಾಮ್ಯಾವಸ್ಥಾ ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಕೃತೇಃ ಗುಣೈಃ ವಿಕಾರೈಃ ಕಾರ್ಯಕರಣರೂಪೈಃ ಕ್ರಿಯಮಾಣಾನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಲೌಕಿಕಾನಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯಾಣಿ ಸರ್ವಶಃ ಸರ್ವಪ್ರಕಾರೈಃ ಅಹಂಕಾರವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ ಕಾರ್ಯಕರಣಸಂಘಾತಾತ್ಮಪ್ರತ್ಯಯಃ ಅಹಂಕಾರಃ ತೇನ ವಿವಿಧಂ ನಾನಾವಿಧಂ ಮೂಢಃ ಆತ್ಮಾ ಅಂತಃಕರಣಂ ಯಸ್ಯ ಸಃ ಅಯಂ ಕಾರ್ಯಕರಣಧರ್ಮಾ ಕಾರ್ಯಕರಣಾಭಿಮಾನೀ ಅವಿದ್ಯಯಾ ಕರ್ಮಾಣಿ ಆತ್ಮನಿ ಮನ್ಯಮಾನಃ ತತ್ತತ್ಕರ್ಮಣಾಮ್ ಅಹಂ ಕರ್ತಾ ಇತಿ ಮನ್ಯತೇ ॥ ೨೭ ॥
ಯಃ ಪುನರ್ವಿದ್ವಾನ್

ತತ್ತ್ವವಿತ್ತು ಮಹಾಬಾಹೋ ಗುಣಕರ್ಮವಿಭಾಗಯೋಃ ।
ಗುಣಾ ಗುಣೇಷು ವರ್ತಂತ ಇತಿ ಮತ್ವಾ ಸಜ್ಜತೇ ॥ ೨೮ ॥

ತತ್ತ್ವವಿತ್ ತು ಮಹಾಬಾಹೋ । ಕಸ್ಯ ತತ್ತ್ವವಿತ್ ? ಗುಣಕರ್ಮವಿಭಾಗಯೋಃ ಗುಣವಿಭಾಗಸ್ಯ ಕರ್ಮವಿಭಾಗಸ್ಯ ತತ್ತ್ವವಿತ್ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಗುಣಾಃ ಕರಣಾತ್ಮಕಾಃ ಗುಣೇಷು ವಿಷಯಾತ್ಮಕೇಷು ವರ್ತಂತೇ ಆತ್ಮಾ ಇತಿ ಮತ್ವಾ ಸಜ್ಜತೇ ಸಕ್ತಿಂ ಕರೋತಿ ॥ ೨೮ ॥
ಯೇ ಪುನಃ

ಪ್ರಕೃತೇರ್ಗುಣಸಂಮೂಢಾಃ ಸಜ್ಜಂತೇ ಗುಣಕರ್ಮಸು ।
ತಾನಕೃತ್ಸ್ನವಿದೋ ಮಂದಾನ್ಕೃತ್ಸ್ನವಿನ್ನ ವಿಚಾಲಯೇತ್ ॥ ೨೯ ॥

ಪ್ರಕೃತೇಃ ಗುಣೈಃ ಸಮ್ಯಕ್ ಮೂಢಾಃ ಸಂಮೋಹಿತಾಃ ಸಂತಃ ಸಜ್ಜಂತೇ ಗುಣಾನಾಂ ಕರ್ಮಸು ಗುಣಕರ್ಮಸುವಯಂ ಕರ್ಮ ಕುರ್ಮಃ ಫಲಾಯಇತಿ | ತಾನ್ ಕರ್ಮಸಂಗಿನಃ ಅಕೃತ್ಸ್ನವಿದಃ ಕರ್ಮಫಲಮಾತ್ರದರ್ಶಿನಃ ಮಂದಾನ್ ಮಂದಪ್ರಜ್ಞಾನ್ ಕೃತ್ಸ್ನವಿತ್ ಆತ್ಮವಿತ್ ಸ್ವಯಂ ವಿಚಾಲಯೇತ್ ಬುದ್ಧಿಭೇದಕರಣಮೇವ ಚಾಲನಂ ತತ್ ಕುರ್ಯಾತ್ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨೯ ॥
ಕಥಂ ಪುನಃ ಕರ್ಮಣ್ಯಧಿಕೃತೇನ ಅಜ್ಞೇನ ಮುಮುಕ್ಷುಣಾ ಕರ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ, ಉಚ್ಯತೇ

ಮಯಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸಂನ್ಯಸ್ಯಾಧ್ಯಾತ್ಮಚೇತಸಾ ।
ನಿರಾಶೀರ್ನಿರ್ಮಮೋ ಭೂತ್ವಾ ಯುಧ್ಯಸ್ವ ವಿಗತಜ್ವರಃ ॥ ೩೦ ॥

ಮಯಿ ವಾಸುದೇವೇ ಪರಮೇಶ್ವರೇ ಸರ್ವಜ್ಞೇ ಸರ್ವಾತ್ಮನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸಂನ್ಯಸ್ಯ ನಿಕ್ಷಿಪ್ಯ ಅಧ್ಯಾತ್ಮಚೇತಸಾ ವಿವೇಕಬುದ್ಧ್ಯಾಅಹಂ ಕರ್ತಾ ಈಶ್ವರಾಯ ಭೃತ್ಯವತ್ ಕರೋಮಿಇತ್ಯನಯಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ । ಕಿಂಚ, ನಿರಾಶೀಃ ತ್ಯಕ್ತಾಶೀಃ ನಿರ್ಮಮಃ ಮಮಭಾವಶ್ಚ ನಿರ್ಗತಃ ಯಸ್ಯ ತವ ತ್ವಂ ನಿರ್ಮಮೋ ಭೂತ್ವಾ ಯುಧ್ಯಸ್ವ ವಿಗತಜ್ವರಃ ವಿಗತಸಂತಾಪಃ ವಿಗತಶೋಕಃ ಸನ್ನಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೩೦ ॥
ಯದೇತನ್ಮಮ ಮತಂ ಕರ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯಮ್ ಇತಿ ಸಪ್ರಮಾಣಮುಕ್ತಂ ತತ್ ತಥಾ

ಯೇ ಮೇ ಮತಮಿದಂ ನಿತ್ಯಮನುತಿಷ್ಠಂತಿ ಮಾನವಾಃ ।
ಶ್ರದ್ಧಾವಂತೋಽನಸೂಯಂತೋ ಮುಚ್ಯಂತೇ ತೇಽಪಿ ಕರ್ಮಭಿಃ ॥ ೩೧ ॥

ಯೇ ಮೇ ಮದೀಯಮ್ ಇದಂ ಮತಂ ನಿತ್ಯಮ್ ಅನುತಿಷ್ಠಂತಿ ಅನುವರ್ತಂತೇ ಮಾನವಾಃ ಮನುಷ್ಯಾಃ ಶ್ರದ್ಧಾವಂತಃ ಶ್ರದ್ಧಧಾನಾಃ ಅನಸೂಯಂತಃ ಅಸೂಯಾಂ ಮಯಿ ಪರಮಗುರೌ ವಾಸುದೇವೇ ಅಕುರ್ವಂತಃ, ಮುಚ್ಯಂತೇ ತೇಽಪಿ ಏವಂ ಭೂತಾಃ ಕರ್ಮಭಿಃ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಾಖ್ಯೈಃ ॥ ೩೧ ॥

ಯೇ ತ್ವೇತದಭ್ಯಸೂಯಂತೋ ನಾನುತಿಷ್ಠಂತಿ ಮೇ ಮತಮ್ ।
ಸರ್ವಜ್ಞಾನವಿಮೂಢಾಂಸ್ತಾನ್ವಿದ್ಧಿ ನಷ್ಟಾನಚೇತಸಃ ॥ ೩೨ ॥

ಯೇ ತು ತದ್ವಿಪರೀತಾಃ ಏತತ್ ಮಮ ಮತಮ್ ಅಭ್ಯಸೂಯಂತಃ ನಿಂದಂತಃ ಅನುತಿಷ್ಠಂತಿ ನಾನುವರ್ತಂತೇ ಮೇ ಮತಮ್ , ಸರ್ವೇಷು ಜ್ಞಾನೇಷು ವಿವಿಧಂ ಮೂಢಾಃ ತೇ । ಸರ್ವಜ್ಞಾನವಿಮೂಢಾನ್ ತಾನ್ ವಿದ್ಧಿ ಜಾನೀಹಿ
ನಷ್ಟಾನ್ ನಾಶಂ ಗತಾನ್ ಅಚೇತಸಃ ಅವಿವೇಕಿನಃ ॥ ೩೨ ॥
ಕಸ್ಮಾತ್ ಪುನಃ ಕಾರಣಾತ್ ತ್ವದೀಯಂ ಮತಂ ನಾನುತಿಷ್ಠಂತಿ, ಪರಧರ್ಮಾನ್ ಅನುತಿಷ್ಠಂತಿ, ಸ್ವಧರ್ಮಂ ನಾನುವರ್ತಂತೇ, ತ್ವತ್ಪ್ರತಿಕೂಲಾಃ ಕಥಂ ಬಿಭ್ಯತಿ ತ್ವಚ್ಛಾಸನಾತಿಕ್ರಮದೋಷಾತ್ ? ತತ್ರಾಹ

ಸದೃಶಂ ಚೇಷ್ಟತೇ ಸ್ವಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಕೃತೇರ್ಜ್ಞಾನವಾನಪಿ ।
ಪ್ರಕೃತಿಂ ಯಾಂತಿ ಭೂತಾನಿ ನಿಗ್ರಹಃ ಕಿಂ ಕರಿಷ್ಯತಿ ॥ ೩೩ ॥

ಸದೃಶಮ್ ಅನುರೂಪಂ ಚೇಷ್ಟತೇ ಚೇಷ್ಟಾಂ ಕರೋತಿ | ಕಸ್ಯ ? ಸ್ವಸ್ಯಾಃ ಸ್ವಕೀಯಾಯಾಃ ಪ್ರಕೃತೇಃ । ಪ್ರಕೃತಿರ್ನಾಮ ಪೂರ್ವಕೃತಧರ್ಮಾಧರ್ಮಾದಿಸಂಸ್ಕಾರಃ ವರ್ತಮಾನಜನ್ಮಾದೌ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಃ ; ಸಾ ಪ್ರಕೃತಿಃ । ತಸ್ಯಾಃ ಸದೃಶಮೇವ ಸರ್ವೋ ಜಂತುಃ ಜ್ಞಾನವಾನಪಿ ಚೇಷ್ಟತೇ, ಕಿಂ ಪುನರ್ಮೂರ್ಖಃ । ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಕೃತಿಂ ಯಾಂತಿ ಅನುಗಚ್ಛಂತಿ ಭೂತಾನಿ ಪ್ರಾಣಿನಃ । ನಿಗ್ರಹಃ ನಿಷೇಧರೂಪಃ ಕಿಂ ಕರಿಷ್ಯತಿ ಮಮ ವಾ ಅನ್ಯಸ್ಯ ವಾ ॥ ೩೩ ॥
ಯದಿ ಸರ್ವೋ ಜಂತುಃ ಆತ್ಮನಃ ಪ್ರಕೃತಿಸದೃಶಮೇವ ಚೇಷ್ಟತೇ, ಪ್ರಕೃತಿಶೂನ್ಯಃ ಕಶ್ಚಿತ್ ಅಸ್ತಿ, ತತಃ ಪುರುಷಕಾರಸ್ಯ ವಿಷಯಾನುಪಪತ್ತೇಃ ಶಾಸ್ತ್ರಾನರ್ಥಕ್ಯಪ್ರಾಪ್ತೌ ಇದಮುಚ್ಯತೇ

ಇಂದ್ರಿಯಸ್ಯೇಂದ್ರಿಯಸ್ಯಾರ್ಥೇ ರಾಗದ್ವೇಷೌ ವ್ಯವಸ್ಥಿತೌ ।
ತಯೋರ್ನ ವಶಮಾಗಚ್ಛೇತ್ತೌ ಹ್ಯಸ್ಯ ಪರಿಪಂಥಿನೌ ॥ ೩೪ ॥

ಇಂದ್ರಿಯಸ್ಯೇಂದ್ರಿಯಸ್ಯ ಅರ್ಥೇ ಸರ್ವೇಂದ್ರಿಯಾಣಾಮರ್ಥೇ ಶಬ್ದಾದಿವಿಷಯೇ ಇಷ್ಟೇ ರಾಗಃ ಅನಿಷ್ಟೇ ದ್ವೇಷಃ ಇತ್ಯೇವಂ ಪ್ರತೀಂದ್ರಿಯಾರ್ಥಂ ರಾಗದ್ವೇಷೌ ಅವಶ್ಯಂಭಾವಿನೌ ತತ್ರ ಅಯಂ ಪುರುಷಕಾರಸ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಸ್ಯ ವಿಷಯ ಉಚ್ಯತೇ । ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥೇ ಪ್ರವೃತ್ತಃ ಪೂರ್ವಮೇವ ರಾಗದ್ವೇಷಯೋರ್ವಶಂ ನಾಗಚ್ಛೇತ್ । ಯಾ ಹಿ ಪುರುಷಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತಿಃ ಸಾ ರಾಗದ್ವೇಷಪುರಃಸರೈವ ಸ್ವಕಾರ್ಯೇ ಪುರುಷಂ ಪ್ರವರ್ತಯತಿ । ತದಾ ಸ್ವಧರ್ಮಪರಿತ್ಯಾಗಃ ಪರಧರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನಂ ಭವತಿ । ಯದಾ ಪುನಃ ರಾಗದ್ವೇಷೌ ತತ್ಪ್ರತಿಪಕ್ಷೇಣ ನಿಯಮಯತಿ ತದಾ ಶಾಸ್ತ್ರದೃಷ್ಟಿರೇವ ಪುರುಷಃ ಭವತಿ, ಪ್ರಕೃತಿವಶಃ । ತಸ್ಮಾತ್ ತಯೋಃ ರಾಗದ್ವೇಷಯೋಃ ವಶಂ ಆಗಚ್ಛೇತ್ , ಯತಃ ತೌ ಹಿ ಅಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಪರಿಪಂಥಿನೌ ಶ್ರೇಯೋಮಾರ್ಗಸ್ಯ ವಿಘ್ನಕರ್ತಾರೌ ತಸ್ಕರೌ ಇವ ಪಥೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೩೪ ॥
ತತ್ರ ರಾಗದ್ವೇಷಪ್ರಯುಕ್ತೋ ಮನ್ಯತೇ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಮಪ್ಯನ್ಯಥಾಪರಧರ್ಮೋಽಪಿ ಧರ್ಮತ್ವಾತ್ ಅನುಷ್ಠೇಯ ಏವಇತಿ, ತದಸತ್

ಶ್ರೇಯಾನ್ಸ್ವಧರ್ಮೋ ವಿಗುಣಃ ಪರಧರ್ಮಾತ್ಸ್ವನುಷ್ಠಿತಾತ್ ।
ಸ್ವಧರ್ಮೇ ನಿಧನಂ ಶ್ರೇಯಃ ಪರಧರ್ಮೋ ಭಯಾವಹಃ ॥ ೩೫ ॥

ಶ್ರೇಯಾನ್ ಪ್ರಶಸ್ಯತರಃ ಸ್ವೋ ಧರ್ಮಃ ಸ್ವಧರ್ಮಃ ವಿಗುಣಃ ಅಪಿ ವಿಗತಗುಣೋಽಪಿ ಅನುಷ್ಠೀಯಮಾನಃ ಪರಧರ್ಮಾತ್ ಸ್ವನುಷ್ಠಿತಾತ್ ಸಾದ್ಗುಣ್ಯೇನ ಸಂಪಾದಿತಾದಪಿ । ಸ್ವಧರ್ಮೇ ಸ್ಥಿತಸ್ಯ ನಿಧನಂ ಮರಣಮಪಿ ಶ್ರೇಯಃ ಪರಧರ್ಮೇ ಸ್ಥಿತಸ್ಯ ಜೀವಿತಾತ್ । ಕಸ್ಮಾತ್ ? ಪರಧರ್ಮಃ ಭಯಾವಹಃ ನರಕಾದಿಲಕ್ಷಣಂ ಭಯಮಾವಹತಿ ಯತಃ
ಯದ್ಯಪಿ ಅನರ್ಥಮೂಲಮ್ ಧ್ಯಾಯತೋ ವಿಷಯಾನ್ಪುಂಸಃ’ (ಭ. ಗೀ. ೨ । ೬೨) ಇತಿ ರಾಗದ್ವೇಷೌ ಹ್ಯಸ್ಯ ಪರಿಪಂಥಿನೌ’ (ಭ. ಗೀ. ೩ । ೩೪) ಇತಿ ಉಕ್ತಮ್ , ವಿಕ್ಷಿಪ್ತಮ್ ಅನವಧಾರಿತಂ ತದುಕ್ತಮ್ । ತತ್ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತಂ ನಿಶ್ಚಿತಂ ಇದಮೇವೇತಿ ಜ್ಞಾತುಮಿಚ್ಛನ್ ಅರ್ಜುನಃ ಉವಾಚಜ್ಞಾತೇ ಹಿ ತಸ್ಮಿನ್ ತದುಚ್ಛೇದಾಯ ಯತ್ನಂ ಕುರ್ಯಾಮ್ಇತಿ ॥ ೩೫ ॥
ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ —

ಅಥ ಕೇನ ಪ್ರಯುಕ್ತೋಽಯಂ ಪಾಪಂ ಚರತಿ ಪೂರುಷಃ ।
ಅನಿಚ್ಛನ್ನಪಿ ವಾರ್ಷ್ಣೇಯ ಬಲಾದಿವ ನಿಯೋಜಿತಃ ॥ ೩೬ ॥

ಅಥ ಕೇನ ಹೇತುಭೂತೇನ ಪ್ರಯುಕ್ತಃ ಸನ್ ರಾಜ್ಞೇವ ಭೃತ್ಯಃ ಅಯಂ ಪಾಪಂ ಕರ್ಮ ಚರತಿ ಆಚರತಿ ಪೂರುಷಃ ಪುರುಷಃ ಸ್ವಯಮ್ ಅನಿಚ್ಛನ್ ಅಪಿ ಹೇ ವಾರ್ಷ್ಣೇಯ ವೃಷ್ಣಿಕುಲಪ್ರಸೂತ, ಬಲಾತ್ ಇವ ನಿಯೋಜಿತಃ ರಾಜ್ಞೇವ ಇತ್ಯುಕ್ತೋ ದೃಷ್ಟಾಂತಃ
ಶೃಣು ತ್ವಂ ತಂ ವೈರಿಣಂ ಸರ್ವಾನರ್ಥಕರಂ ಯಂ ತ್ವಂ ಪೃಚ್ಛಸಿ ಇತಿ ಭಗವಾನ್ ಉವಾಚ — ॥ ೩೬ ॥
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ —

ಕಾಮ ಏಷ ಕ್ರೋಧ ಏಷ ರಜೋಗುಣಸಮುದ್ಭವಃ ।
ಮಹಾಶನೋ ಮಹಾಪಾಪ್ಮಾ ವಿದ್ಧ್ಯೇನಮಿಹ ವೈರಿಣಮ್ ॥ ೩೭ ॥

ಐಶ್ವರ್ಯಸ್ಯ ಸಮಗ್ರಸ್ಯ ಧರ್ಮಸ್ಯ ಯಶಸಃ ಶ್ರಿಯಃ । ವೈರಾಗ್ಯಸ್ಯಾಥ ಮೋಕ್ಷಸ್ಯ ಷಣ್ಣಾಂ ಭಗ ಇತೀಂಗನಾ’ (ವಿ. ಪು. ೬ । ೫ । ೭೪) ಐಶ್ವರ್ಯಾದಿಷಟ್ಕಂ ಯಸ್ಮಿನ್ ವಾಸುದೇವೇ ನಿತ್ಯಮಪ್ರತಿಬದ್ಧತ್ವೇನ ಸಾಮಸ್ತ್ಯೇನ ವರ್ತತೇ, ಉತ್ಪತ್ತಿಂ ಪ್ರಲಯಂ ಚೈವ ಭೂತಾನಾಮಾಗತಿಂ ಗತಿಮ್ । ವೇತ್ತಿ ವಿದ್ಯಾಮವಿದ್ಯಾಂ ವಾಚ್ಯೋ ಭಗವಾನಿತಿ’ (ವಿ. ಪು. ೬ । ೫ । ೭೮) ಉತ್ಪತ್ತ್ಯಾದಿವಿಷಯಂ ವಿಜ್ಞಾನಂ ಯಸ್ಯ ವಾಸುದೇವಃ ವಾಚ್ಯಃ ಭಗವಾನ್ ಇತಿ
ಕಾಮ ಏಷಃ ಸರ್ವಲೋಕಶತ್ರುಃ ಯನ್ನಿಮಿತ್ತಾ ಸರ್ವಾನರ್ಥಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಪ್ರಾಣಿನಾಮ್ । ಏಷ ಕಾಮಃ ಪ್ರತಿಹತಃ ಕೇನಚಿತ್ ಕ್ರೋಧತ್ವೇನ ಪರಿಣಮತೇ । ಅತಃ ಕ್ರೋಧಃ ಅಪಿ ಏಷ ಏವ ರಜೋಗುಣಸಮುದ್ಭವಃ ರಜಶ್ಚ ತತ್ ಗುಣಶ್ಚ ರಜೋಗುಣಃ ಸಃ ಸಮುದ್ಭವಃ ಯಸ್ಯ ಸಃ ಕಾಮಃ ರಜೋಗುಣಸಮುದ್ಭವಃ, ರಜೋಗುಣಸ್ಯ ವಾ ಸಮುದ್ಭವಃ । ಕಾಮೋ ಹಿ ಉದ್ಭೂತಃ ರಜಃ ಪ್ರವರ್ತಯನ್ ಪುರುಷಂ ಪ್ರವರ್ತಯತಿ ; ‘ತೃಷ್ಣಯಾ ಹಿ ಅಹಂ ಕಾರಿತಃಇತಿ ದುಃಖಿನಾಂ ರಜಃಕಾರ್ಯೇ ಸೇವಾದೌ ಪ್ರವೃತ್ತಾನಾಂ ಪ್ರಲಾಪಃ ಶ್ರೂಯತೇ । ಮಹಾಶನಃ ಮಹತ್ ಅಶನಂ ಅಸ್ಯೇತಿ ಮಹಾಶನಃ ; ಅತ ಏವ ಮಹಾಪಾಪ್ಮಾ ; ಕಾಮೇನ ಹಿ ಪ್ರೇರಿತಃ ಜಂತುಃ ಪಾಪಂ ಕರೋತಿ । ಅತಃ ವಿದ್ಧಿ ಏನಂ ಕಾಮಮ್ ಇಹ ಸಂಸಾರೇ ವೈರಿಣಮ್ ॥ ೩೭ ॥
ಕಥಂ ವೈರೀ ಇತಿ ದೃಷ್ಟಾಂತೈಃ ಪ್ರತ್ಯಾಯಯತಿ

ಧೂಮೇನಾವ್ರಿಯತೇ ವಹ್ನಿರ್ಯಥಾದರ್ಶೋ ಮಲೇನ  ।
ಯಥೋಲ್ಬೇನಾವೃತೋ ಗರ್ಭಸ್ತಥಾ ತೇನೇದಮಾವೃತಮ್ ॥ ೩೮ ॥

ಧೂಮೇನ ಸಹಜೇನ ಆವ್ರಿಯತೇ ವಹ್ನಿಃ ಪ್ರಕಾಶಾತ್ಮಕಃ ಅಪ್ರಕಾಶಾತ್ಮಕೇನ, ಯಥಾ ವಾ ಆದರ್ಶೋ ಮಲೇನ , ಯಥಾ ಉಲ್ಬೇನ ಜರಾಯುಣಾ ಗರ್ಭವೇಷ್ಟನೇನ ಆವೃತಃ ಆಚ್ಛಾದಿತಃ ಗರ್ಭಃ ತಥಾ ತೇನ ಇದಮ್ ಆವೃತಮ್ ॥ ೩೮ ॥
ಕಿಂ ಪುನಸ್ತತ್ ಇದಂಶಬ್ದವಾಚ್ಯಂ ಯತ್ ಕಾಮೇನಾವೃತಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ

ಆವೃತಂ ಜ್ಞಾನಮೇತೇನ ಜ್ಞಾನಿನೋ ನಿತ್ಯವೈರಿಣಾ ।
ಕಾಮರೂಪೇಣ ಕೌಂತೇಯ ದುಷ್ಪೂರೇಣಾನಲೇನ ॥ ೩೯ ॥

ಆವೃತಮ್ ಏತೇನ ಜ್ಞಾನಂ ಜ್ಞಾನಿನಃ ನಿತ್ಯವೈರಿಣಾ, ಜ್ಞಾನೀ ಹಿ ಜಾನಾತಿಅನೇನ ಅಹಮನರ್ಥೇ ಪ್ರಯುಕ್ತಃಇತಿ ಪೂರ್ವಮೇವ । ದುಃಖೀ ಭವತಿ ನಿತ್ಯಮೇವ । ಅತಃ ಅಸೌ ಜ್ಞಾನಿನೋ ನಿತ್ಯವೈರೀ, ತು ಮೂರ್ಖಸ್ಯ । ಹಿ ಕಾಮಂ ತೃಷ್ಣಾಕಾಲೇ ಮಿತ್ರಮಿವ ಪಶ್ಯನ್ ತತ್ಕಾರ್ಯೇ ದುಃಖೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಜಾನಾತಿ
ತೃಷ್ಣಯಾ ಅಹಂ ದುಃಖಿತ್ವಮಾಪಾದಿತಃಇತಿ, ಪೂರ್ವಮೇವ । ಅತಃ ಜ್ಞಾನಿನ ಏವ ನಿತ್ಯವೈರೀ । ಕಿಂರೂಪೇಣ ? ಕಾಮರೂಪೇಣ ಕಾಮಃ ಇಚ್ಛೈವ ರೂಪಮಸ್ಯ ಇತಿ ಕಾಮರೂಪಃ ತೇನ ದುಷ್ಪೂರೇಣ ದುಃಖೇನ ಪೂರಣಮಸ್ಯ ಇತಿ ದುಷ್ಪೂರಃ ತೇನ ಅನಲೇನ ಅಸ್ಯ ಅಲಂ ಪರ್ಯಾಪ್ತಿಃ ವಿದ್ಯತೇ ಇತ್ಯನಲಃ ತೇನ ॥ ೩೯ ॥
ಕಿಮಧಿಷ್ಠಾನಃ ಪುನಃ ಕಾಮಃ ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಆವರಣತ್ವೇನ ವೈರೀ ಸರ್ವಸ್ಯ ಲೋಕಸ್ಯ ? ಇತ್ಯಪೇಕ್ಷಾಯಾಮಾಹ, ಜ್ಞಾತೇ ಹಿ ಶತ್ರೋರಧಿಷ್ಠಾನೇ ಸುಖೇನ ನಿಬರ್ಹಣಂ ಕರ್ತುಂ ಶಕ್ಯತ ಇತಿ

ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಮನೋ ಬುದ್ಧಿರಸ್ಯಾಧಿಷ್ಠಾನಮುಚ್ಯತೇ ।
ಏತೈರ್ವಿಮೋಹಯತ್ಯೇಷ ಜ್ಞಾನಮಾವೃತ್ಯ ದೇಹಿನಮ್ ॥ ೪೦ ॥

ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಮನಃ ಬುದ್ಧಿಶ್ಚ ಅಸ್ಯ ಕಾಮಸ್ಯ ಅಧಿಷ್ಠಾನಮ್ ಆಶ್ರಯಃ ಉಚ್ಯತೇ । ಏತೈಃ ಇಂದ್ರಿಯಾದಿಭಿಃ ಆಶ್ರಯೈಃ ವಿಮೋಹಯತಿ ವಿವಿಧಂ ಮೋಹಯತಿ ಏಷ ಕಾಮಃ ಜ್ಞಾನಮ್ ಆವೃತ್ಯ ಆಚ್ಛಾದ್ಯ ದೇಹಿನಂ ಶರೀರಿಣಮ್ ॥ ೪೦ ॥
ಯತಃ ಏವಮ್

ತಸ್ಮಾತ್ತ್ವಮಿಂದ್ರಿಯಾಣ್ಯಾದೌ ನಿಯಮ್ಯ ಭರತರ್ಷಭ ।
ಪಾಪ್ಮಾನಂ ಪ್ರಜಹಿಹ್ಯೇನಂ ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನನಾಶನಮ್ ॥ ೪೧ ॥

ತಸ್ಮಾತ್ ತ್ವಮ್ ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಆದೌ ಪೂರ್ವಮೇವ ನಿಯಮ್ಯ ವಶೀಕೃತ್ಯ ಭರತರ್ಷಭ ಪಾಪ್ಮಾನಂ ಪಾಪಾಚಾರಂ ಕಾಮಂ ಪ್ರಜಹಿಹಿ ಪರಿತ್ಯಜ ಏನಂ ಪ್ರಕೃತಂ ವೈರಿಣಂ ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನನಾಶನಂ ಜ್ಞಾನಂ ಶಾಸ್ತ್ರತಃ ಆಚಾರ್ಯತಶ್ಚ ಆತ್ಮಾದೀನಾಮ್ ಅವಬೋಧಃ, ವಿಜ್ಞಾನಂ ವಿಶೇಷತಃ ತದನುಭವಃ, ತಯೋಃ ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನಯೋಃ ಶ್ರೇಯಃಪ್ರಾಪ್ತಿಹೇತ್ವೋಃ ನಾಶನಂ ನಾಶಕರಂ ಪ್ರಜಹಿಹಿ ಆತ್ಮನಃ ಪರಿತ್ಯಜೇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೪೧ ॥
ಇಂದ್ರಿಯಾಣ್ಯಾದೌ ನಿಯಮ್ಯ ಕಾಮಂ ಶತ್ರುಂ ಜಹಿಹಿ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್ ; ತತ್ರ ಕಿಮಾಶ್ರಯಃ ಕಾಮಂ ಜಹ್ಯಾತ್ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ

ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಪರಾಣ್ಯಾಹುರಿಂದ್ರಿಯೇಭ್ಯಃ ಪರಂ ಮನಃ ।
ಮನಸಸ್ತು ಪರಾ ಬುದ್ಧಿರ್ಯೋ ಬುದ್ಧೇಃ ಪರತಸ್ತು ಸಃ ॥ ೪೨ ॥

ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಶ್ರೋತ್ರಾದೀನಿ ಪಂಚ ದೇಹಂ ಸ್ಥೂಲಂ ಬಾಹ್ಯಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಅಪೇಕ್ಷ್ಯ ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಾಂತರತ್ವವ್ಯಾಪಿತ್ವಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಪರಾಣಿ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಾನಿ ಆಹುಃ ಪಂಡಿತಾಃ । ತಥಾ ಇಂದ್ರಿಯೇಭ್ಯಃ ಪರಂ ಮನಃ ಸಂಕಲ್ಪವಿಕಲ್ಪಾತ್ಮಕಮ್ । ತಥಾ ಮನಸಃ ತು ಪರಾ ಬುದ್ಧಿಃ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ । ತಥಾ ಯಃ ಸರ್ವದೃಶ್ಯೇಭ್ಯಃ ಬುದ್ಧ್ಯಂತೇಭ್ಯಃ ಆಭ್ಯಂತರಃ, ಯಂ ದೇಹಿನಮ್ ಇಂದ್ರಿಯಾದಿಭಿಃ ಆಶ್ರಯೈಃ ಯುಕ್ತಃ ಕಾಮಃ ಜ್ಞಾನಾವರಣದ್ವಾರೇಣ ಮೋಹಯತಿ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್ । ಬುದ್ಧೇಃ ಪರತಸ್ತು ಸಃ, ಸಃ ಬುದ್ಧೇಃ ದ್ರಷ್ಟಾ ಪರ ಆತ್ಮಾ ॥ ೪೨ ॥
ತತಃ ಕಿಮ್

ಏವಂ ಬುದ್ಧೇಃ ಪರಂ ಬುದ್ಧ್ವಾ ಸಂಸ್ತಭ್ಯಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮನಾ ।
ಜಹಿ ಶತ್ರುಂ ಮಹಾಬಾಹೋ ಕಾಮರೂಪಂ ದುರಾಸದಮ್ ॥ ೪೩ ॥

ಏವಂ ಬುದ್ಧೇಃ ಪರಮ್ ಆತ್ಮಾನಂ ಬುದ್ಧ್ವಾ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಸಂಸ್ತಭ್ಯ ಸಮ್ಯಕ್ ಸ್ತಂಭನಂ ಕೃತ್ವಾ ಆತ್ಮಾನಂ ಸ್ವೇನೈವ ಆತ್ಮನಾ ಸಂಸ್ಕೃತೇನ ಮನಸಾ ಸಮ್ಯಕ್ ಸಮಾಧಾಯೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಜಹಿ ಏನಂ ಶತ್ರುಂ ಹೇ ಮಹಾಬಾಹೋ ಕಾಮರೂಪಂ ದುರಾಸದಂ ದುಃಖೇನ ಆಸದಃ ಆಸಾದನಂ ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಯಸ್ಯ ತಂ ದುರಾಸದಂ ದುರ್ವಿಜ್ಞೇಯಾನೇಕವಿಶೇಷಮಿತಿ ॥ ೪೩ ॥
ಇತಿ ಶ್ರೀಮತ್ಪರಮಹಂಸಪರಿವ್ರಾಜಕಾಚಾರ್ಯಸ್ಯ ಶ್ರೀಗೋವಿಂದಭಗವತ್ಪೂಜ್ಯಪಾದಶಿಷ್ಯಸ್ಯ ಶ್ರೀಮಚ್ಛಂಕರಭಗವತಃ ಕೃತೌ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಭಾಷ್ಯೇ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥