ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ
ಯೋಽಯಂ ಯೋಗಃ ಅಧ್ಯಾಯದ್ವಯೇನೋಕ್ತಃ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠಾಲಕ್ಷಣಃ , ಸಸಂನ್ಯಾಸಃ ಕರ್ಮಯೋಗೋಪಾಯಃ, ಯಸ್ಮಿನ್ ವೇದಾರ್ಥಃ ಪರಿಸಮಾಪ್ತಃ, ಪ್ರವೃತ್ತಿಲಕ್ಷಣಃ ನಿವೃತ್ತಿಲಕ್ಷಣಶ್ಚ, ಗೀತಾಸು ಚ ಸರ್ವಾಸು ಅಯಮೇವ ಯೋಗೋ ವಿವಕ್ಷಿತೋ ಭಗವತಾ । ಅತಃ ಪರಿಸಮಾಪ್ತಂ ವೇದಾರ್ಥಂ ಮನ್ವಾನಃ ತಂ ವಂಶಕಥನೇನ ಸ್ತೌತಿ ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ —
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ —
ಇಮಂ ವಿವಸ್ವತೇ ಯೋಗಂ ಪ್ರೋಕ್ತವಾನಹಮವ್ಯಯಮ್ ।
ವಿವಸ್ವಾನ್ಮನವೇ ಪ್ರಾಹ ಮನುರಿಕ್ಷ್ವಾಕವೇಽಬ್ರವೀತ್ ॥ ೧ ॥
ಇಮಮ್ ಅಧ್ಯಾಯದ್ವಯೇನೋಕ್ತಂ ಯೋಗಂ ವಿವಸ್ವತೇ ಆದಿತ್ಯಾಯ ಸರ್ಗಾದೌ ಪ್ರೋಕ್ತವಾನ್ ಅಹಂ ಜಗತ್ಪರಿಪಾಲಯಿತೄಣಾಂ ಕ್ಷತ್ರಿಯಾಣಾಂ ಬಲಾಧಾನಾಯ ತೇನ ಯೋಗಬಲೇನ ಯುಕ್ತಾಃ ಸಮರ್ಥಾ ಭವಂತಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಿರಕ್ಷಿತುಮ್ । ಬ್ರಹ್ಮಕ್ಷತ್ರೇ ಪರಿಪಾಲಿತೇ ಜಗತ್ ಪರಿಪಾಲಯಿತುಮಲಮ್ । ಅವ್ಯಯಮ್ ಅವ್ಯಯಫಲತ್ವಾತ್ । ನ ಹ್ಯಸ್ಯ ಯೋಗಸ್ಯ ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶನನಿಷ್ಠಾಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ಮೋಕ್ಷಾಖ್ಯಂ ಫಲಂ ವ್ಯೇತಿ । ಸ ಚ ವಿವಸ್ವಾನ್ ಮನವೇ ಪ್ರಾಹ । ಮನುಃ ಇಕ್ಷ್ವಾಕವೇ ಸ್ವಪುತ್ರಾಯ ಆದಿರಾಜಾಯ ಅಬ್ರವೀತ್ ॥ ೧ ॥
ಏವಂ ಪರಂಪರಾಪ್ರಾಪ್ತಮಿಮಂ ರಾಜರ್ಷಯೋ ವಿದುಃ ।
ಸ ಕಾಲೇನೇಹ ಮಹತಾ ಯೋಗೋ ನಷ್ಟಃ ಪರಂತಪ ॥ ೨ ॥
ಏವಂ ಕ್ಷತ್ರಿಯಪರಂಪರಾಪ್ರಾಪ್ತಮ್ ಇಮಂ ರಾಜರ್ಷಯಃ ರಾಜಾನಶ್ಚ ತೇ ಋಷಯಶ್ಚ ರಾಜರ್ಷಯಃ ವಿದುಃ ಇಮಂ ಯೋಗಮ್ । ಸ ಯೋಗಃ ಕಾಲೇನ ಇಹ ಮಹತಾ ದೀರ್ಘೇಣ ನಷ್ಟಃ ವಿಚ್ಛಿನ್ನಸಂಪ್ರದಾಯಃ ಸಂವೃತ್ತಃ । ಹೇ ಪರಂತಪ, ಆತ್ಮನಃ ವಿಪಕ್ಷಭೂತಾಃ ಪರಾ ಇತಿ ಉಚ್ಯಂತೇ, ತಾನ್ ಶೌರ್ಯತೇಜೋಗಭಸ್ತಿಭಿಃ ಭಾನುರಿವ ತಾಪಯತೀತಿ ಪರಂತಪಃ ಶತ್ರುತಾಪನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨ ॥
ದುರ್ಬಲಾನಜಿತೇಂದ್ರಿಯಾನ್ ಪ್ರಾಪ್ಯ ನಷ್ಟಂ ಯೋಗಮಿಮಮುಪಲಭ್ಯ ಲೋಕಂ ಚ ಅಪುರುಷಾರ್ಥಸಂಬಂಧಿನಮ್ —
ಸ ಏವಾಯಂ ಮಯಾ ತೇಽದ್ಯ ಯೋಗಃ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಪುರಾತನಃ ।
ಭಕ್ತೋಽಸಿ ಮೇ ಸಖಾ ಚೇತಿ ರಹಸ್ಯಂ ಹ್ಯೇತದುತ್ತಮಮ್ ॥ ೩ ॥
ಸ ಏವ ಅಯಂ ಮಯಾ ತೇ ತುಭ್ಯಮ್ ಅದ್ಯ ಇದಾನೀಂ ಯೋಗಃ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಪುರಾತನಃ ಭಕ್ತಃ ಅಸಿ ಮೇ ಸಖಾ
ಚ ಅಸಿ ಇತಿ । ರಹಸ್ಯಂ ಹಿ ಯಸ್ಮಾತ್ ಏತತ್ ಉತ್ತಮಂ ಯೋಗಃ ಜ್ಞಾನಮ್ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೩ ॥
ಭಗವತಾ ವಿಪ್ರತಿಷಿದ್ಧಮುಕ್ತಮಿತಿ ಮಾ ಭೂತ್ ಕಸ್ಯಚಿತ್ ಬುದ್ಧಿಃ ಇತಿ ಪರಿಹಾರಾರ್ಥಂ ಚೋದ್ಯಮಿವ ಕುರ್ವನ್ ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ —
ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ —
ಅಪರಂ ಭವತೋ ಜನ್ಮ ಪರಂ ಜನ್ಮ ವಿವಸ್ವತಃ ।
ಕಥಮೇತದ್ವಿಜಾನೀಯಾಂ ತ್ವಮಾದೌ ಪ್ರೋಕ್ತವಾನಿತಿ ॥ ೪ ॥
ಅಪರಮ್ ಅರ್ವಾಕ್ ವಸುದೇವಗೃಹೇ ಭವತೋ ಜನ್ಮ । ಪರಂ ಪೂರ್ವಂ ಸರ್ಗಾದೌ ಜನ್ಮ ಉತ್ಪತ್ತಿಃ ವಿವಸ್ವತಃ ಆದಿತ್ಯಸ್ಯ । ತತ್ ಕಥಮ್ ಏತತ್ ವಿಜಾನೀಯಾಮ್ ಅವಿರುದ್ಧಾರ್ಥತಯಾ, ಯಃ ತ್ವಮೇವ ಆದೌ ಪ್ರೋಕ್ತವಾನ್ ಇಮಂ ಯೋಗಂ ಸ ಏವ ಇದಾನೀಂ ಮಹ್ಯಂ ಪ್ರೋಕ್ತವಾನಸಿ ಇತಿ ॥ ೪ ॥
ಯಾ ವಾಸುದೇವೇ ಅನೀಶ್ವರಾಸರ್ವಜ್ಞಾಶಂಕಾ ಮೂರ್ಖಾಣಾಮ್ , ತಾಂ ಪರಿಹರನ್ ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ, ಯದರ್ಥೋ ಹ್ಯರ್ಜುನಸ್ಯ ಪ್ರಶ್ನಃ —
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ —
ಬಹೂನಿ ಮೇ ವ್ಯತೀತಾನಿ ಜನ್ಮಾನಿ ತವ ಚಾರ್ಜುನ ।
ತಾನ್ಯಹಂ ವೇದ ಸರ್ವಾಣಿ ನ ತ್ವಂ ವೇತ್ಥ ಪರಂತಪ ॥ ೫ ॥
ಬಹೂನಿ ಮೇ ಮಮ ವ್ಯತೀತಾನಿ ಅತಿಕ್ರಾಂತಾನಿ ಜನ್ಮಾನಿ ತವ ಚ ಹೇ ಅರ್ಜುನ । ತಾನಿ ಅಹಂ ವೇದ ಜಾನೇ ಸರ್ವಾಣಿ ನ ತ್ವಂ ವೇತ್ಥ ನ ಜಾನೀಷೇ, ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಾದಿಪ್ರತಿಬದ್ಧಜ್ಞಾನಶಕ್ತಿತ್ವಾತ್ । ಅಹಂ ಪುನಃ ನಿತ್ಯಶುದ್ಧಬುದ್ಧಮುಕ್ತಸ್ವಭಾವತ್ವಾತ್ ಅನಾವರಣಜ್ಞಾನಶಕ್ತಿರಿತಿ ವೇದ ಅಹಂ ಹೇ ಪರಂತಪ ॥ ೫ ॥
ಕಥಂ ತರ್ಹಿ ತವ ನಿತ್ಯೇಶ್ವರಸ್ಯ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಾಭಾವೇಽಪಿ ಜನ್ಮ ಇತಿ, ಉಚ್ಯತೇ —
ಅಜೋಽಪಿ ಸನ್ನವ್ಯಯಾತ್ಮಾ
ಭೂತಾನಾಮೀಶ್ವರೋಽಪಿ ಸನ್ ।
ಪ್ರಕೃತಿಂ ಸ್ವಾಮಧಿಷ್ಠಾಯ
ಸಂಭವಾಮ್ಯಾತ್ಮಮಾಯಯಾ ॥ ೬ ॥
ಅಜೋಽಪಿ ಜನ್ಮರಹಿತೋಽಪಿ ಸನ್ , ತಥಾ ಅವ್ಯಯಾತ್ಮಾ ಅಕ್ಷೀಣಜ್ಞಾನಶಕ್ತಿಸ್ವಭಾವೋಽಪಿ ಸನ್ , ತಥಾ ಭೂತಾನಾಂ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಸ್ತಂಬಪರ್ಯಂತಾನಾಮ್ ಈಶ್ವರಃ ಈಶನಶೀಲೋಽಪಿ ಸನ್ , ಪ್ರಕೃತಿಂ ಸ್ವಾಂ ಮಮ ವೈಷ್ಣವೀಂ ಮಾಯಾಂ ತ್ರಿಗುಣಾತ್ಮಿಕಾಮ್ , ಯಸ್ಯಾ ವಶೇ ಸರ್ವಂ ಜಗತ್ ವರ್ತತೇ, ಯಯಾ ಮೋಹಿತಂ ಸತ್ ಸ್ವಮಾತ್ಮಾನಂ ವಾಸುದೇವಂ ನ ಜಾನಾತಿ, ತಾಂ ಪ್ರಕೃತಿಂ ಸ್ವಾಮ್ ಅಧಿಷ್ಠಾಯ ವಶೀಕೃತ್ಯ ಸಂಭವಾಮಿ ದೇಹವಾನಿವ ಭವಾಮಿ ಜಾತ ಇವ ಆತ್ಮಮಾಯಯಾ ಆತ್ಮನಃ ಮಾಯಯಾ, ನ ಪರಮಾರ್ಥತೋ ಲೋಕವತ್ ॥ ೬ ॥
ತಚ್ಚ ಜನ್ಮ ಕದಾ ಕಿಮರ್ಥಂ ಚ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ —
ಯದಾ ಯದಾ ಹಿ ಧರ್ಮಸ್ಯ ಗ್ಲಾನಿರ್ಭವತಿ ಭಾರತ ।
ಅಭ್ಯುತ್ಥಾನಮಧರ್ಮಸ್ಯ ತದಾತ್ಮಾನಂ ಸೃಜಾಮ್ಯಹಮ್ ॥ ೭ ॥
ಯದಾ ಯದಾ ಹಿ ಧರ್ಮಸ್ಯ ಗ್ಲಾನಿಃ ಹಾನಿಃ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಾದಿಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಿನಾಮಭ್ಯುದಯನಿಃಶ್ರೇಯಸಸಾಧನಸ್ಯ ಭವತಿ ಭಾರತ, ಅಭ್ಯುತ್ಥಾನಮ್ ಉದ್ಭವಃ ಅಧರ್ಮಸ್ಯ, ತದಾ ತದಾ ಆತ್ಮಾನಂ ಸೃಜಾಮಿ ಅಹಂ ಮಾಯಯಾ ॥ ೭ ॥
ಕಿಮರ್ಥಮ್ ? —
ಪರಿತ್ರಾಣಾಯ ಸಾಧೂನಾಂ ವಿನಾಶಾಯ ಚ ದುಷ್ಕೃತಾಮ್ ।
ಧರ್ಮಸಂಸ್ಥಾಪನಾರ್ಥಾಯ ಸಂಭವಾಮಿ ಯುಗೇ ಯುಗೇ ॥ ೮ ॥
ಪರಿತ್ರಾಣಾಯ ಪರಿರಕ್ಷಣಾಯ ಸಾಧೂನಾಂ ಸನ್ಮಾರ್ಗಸ್ಥಾನಾಮ್ , ವಿನಾಶಾಯ ಚ ದುಷ್ಕೃತಾಂ ಪಾಪಕಾರಿಣಾಮ್ , ಕಿಂಚ ಧರ್ಮಸಂಸ್ಥಾಪನಾರ್ಥಾಯ ಧರ್ಮಸ್ಯ ಸಮ್ಯಕ್ ಸ್ಥಾಪನಂ ತದರ್ಥಂ ಸಂಭವಾಮಿ ಯುಗೇ ಯುಗೇ ಪ್ರತಿಯುಗಮ್ ॥ ೮ ॥
ತತ್ —
ಜನ್ಮ ಕರ್ಮ ಚ ಮೇ ದಿವ್ಯಮೇವಂ ಯೋ ವೇತ್ತಿ ತತ್ತ್ವತಃ ।
ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ದೇಹಂ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ನೈತಿ ಮಾಮೇತಿ ಸೋಽರ್ಜುನ ॥ ೯ ॥
ಜನ್ಮ ಮಾಯಾರೂಪಂ ಕರ್ಮ ಚ ಸಾಧೂನಾಂ ಪರಿತ್ರಾಣಾದಿ ಮೇ ಮಮ ದಿವ್ಯಮ್ ಅಪ್ರಾಕೃತಮ್ ಐಶ್ವರಮ್ ಏವಂ ಯಥೋಕ್ತಂ ಯಃ ವೇತ್ತಿ ತತ್ತ್ವತಃ ತತ್ತ್ವೇನ ಯಥಾವತ್ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ದೇಹಮ್ ಇಮಂ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಪುನರುತ್ಪತ್ತಿಂ ನ ಏತಿ ನ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ । ಮಾಮ್ ಏತಿ ಆಗಚ್ಛತಿ ಸಃ ಮುಚ್ಯತೇ ಹೇ ಅರ್ಜುನ ॥ ೯ ॥
ನೈಷ ಮೋಕ್ಷಮಾರ್ಗ ಇದಾನೀಂ ಪ್ರವೃತ್ತಃ ; ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ಪೂರ್ವಮಪಿ —
ವೀತರಾಗಭಯಕ್ರೋಧಾ ಮನ್ಮಯಾ ಮಾಮುಪಾಶ್ರಿತಾಃ ।
ಬಹವೋ ಜ್ಞಾನತಪಸಾ ಪೂತಾ ಮದ್ಭಾವಮಾಗತಾಃ ॥ ೧೦ ॥
ವೀತರಾಗಭಯಕ್ರೋಧಾಃ ರಾಗಶ್ಚ ಭಯಂ ಚ ಕ್ರೋಧಶ್ಚ ವೀತಾಃ ವಿಗತಾಃ ಯೇಭ್ಯಃ ತೇ ವೀತರಾಗಭಯಕ್ರೋಧಾಃ ಮನ್ಮಯಾಃ ಬ್ರಹ್ಮವಿದಃ ಈಶ್ವರಾಭೇದದರ್ಶಿನಃ ಮಾಮೇವ ಚ ಪರಮೇಶ್ವರಮ್ ಉಪಾಶ್ರಿತಾಃ ಕೇವಲಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಬಹವಃ ಅನೇಕೇ ಜ್ಞಾನತಪಸಾ ಜ್ಞಾನಮೇವ ಚ ಪರಮಾತ್ಮವಿಷಯಂ ತಪಃ ತೇನ ಜ್ಞಾನತಪಸಾ ಪೂತಾಃ ಪರಾಂ ಶುದ್ಧಿಂ ಗತಾಃ ಸಂತಃ ಮದ್ಭಾವಮ್ ಈಶ್ವರಭಾವಂ ಮೋಕ್ಷಮ್ ಆಗತಾಃ ಸಮನುಪ್ರಾಪ್ತಾಃ । ಇತರತಪೋನಿರಪೇಕ್ಷಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠಾ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಲಿಂಗಮ್ ‘ಜ್ಞಾನತಪಸಾ’ ಇತಿ ವಿಶೇಷಣಮ್ ॥ ೧೦ ॥
ತವ ತರ್ಹಿ ರಾಗದ್ವೇಷೌ ಸ್ತಃ, ಯೇನ ಕೇಭ್ಯಶ್ಚಿದೇವ ಆತ್ಮಭಾವಂ ಪ್ರಯಚ್ಛಸಿ ನ ಸರ್ವೇಭ್ಯಃ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ —
ಯೇ ಯಥಾ ಮಾಂ ಪ್ರಪದ್ಯಂತೇ ತಾಂಸ್ತಥೈವ ಭಜಾಮ್ಯಹಮ್ ।
ಮಮ ವರ್ತ್ಮಾನುವರ್ತಂತೇ ಮನುಷ್ಯಾಃ ಪಾರ್ಥ ಸರ್ವಶಃ ॥ ೧೧ ॥
ಯೇ ಯಥಾ ಯೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಯೇನ ಪ್ರಯೋಜನೇನ ಯತ್ಫಲಾರ್ಥಿತಯಾ ಮಾಂ ಪ್ರಪದ್ಯಂತೇ ತಾನ್ ತಥೈವ ತತ್ಫಲದಾನೇನ ಭಜಾಮಿ ಅನುಗೃಹ್ಣಾಮಿ ಅಹಮ್ ಇತ್ಯೇತತ್ । ತೇಷಾಂ ಮೋಕ್ಷಂ ಪ್ರತಿ ಅನರ್ಥಿತ್ವಾತ್ । ನ ಹಿ ಏಕಸ್ಯ ಮುಮುಕ್ಷುತ್ವಂ ಫಲಾರ್ಥಿತ್ವಂ ಚ ಯುಗಪತ್ ಸಂಭವತಿ । ಅತಃ ಯೇ ಫಲಾರ್ಥಿನಃ ತಾನ್ ಫಲಪ್ರದಾನೇನ, ಯೇ ಯಥೋಕ್ತಕಾರಿಣಸ್ತು ಅಫಲಾರ್ಥಿನಃ ಮುಮುಕ್ಷವಶ್ಚ ತಾನ್ ಜ್ಞಾನಪ್ರದಾನೇನ, ಯೇ ಜ್ಞಾನಿನಃ ಸಂನ್ಯಾಸಿನಃ ಮುಮುಕ್ಷವಶ್ಚ ತಾನ್ ಮೋಕ್ಷಪ್ರದಾನೇನ, ತಥಾ ಆರ್ತಾನ್ ಆರ್ತಿಹರಣೇನ ಇತ್ಯೇವಂ ಯಥಾ ಪ್ರಪದ್ಯಂತೇ ಯೇ ತಾನ್ ತಥೈವ ಭಜಾಮಿ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ನ ಪುನಃ ರಾಗದ್ವೇಷನಿಮಿತ್ತಂ ಮೋಹನಿಮಿತ್ತಂ ವಾ ಕಂಚಿತ್ ಭಜಾಮಿ । ಸರ್ವಥಾಪಿ ಸರ್ವಾವಸ್ಥಸ್ಯ ಮಮ ಈಶ್ವರಸ್ಯ ವರ್ತ್ಮ ಮಾರ್ಗಮ್ ಅನುವರ್ತಂತೇ ಮನುಷ್ಯಾಃ — ಯತ್ಫಲಾರ್ಥಿತಯಾ ಯಸ್ಮಿನ್ ಕರ್ಮಣಿ ಅಧಿಕೃತಾಃ ಯೇ ಪ್ರಯತಂತೇ ತೇ ಮನುಷ್ಯಾ ಅತ್ರ ಉಚ್ಯಂತೇ — ಹೇ ಪಾರ್ಥ ಸರ್ವಶಃ ಸರ್ವಪ್ರಕಾರೈಃ ॥ ೧೧ ॥
ಯದಿ ತವ ಈಶ್ವರಸ್ಯ ರಾಗಾದಿದೋಷಾಭಾವಾತ್ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಷು ಅನುಜಿಘೃಕ್ಷಾಯಾಂ ತುಲ್ಯಾಯಾಂ ಸರ್ವಫಲಪ್ರದಾನಸಮರ್ಥೇ ಚ ತ್ವಯಿ ಸತಿ ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ ಇತಿ ಜ್ಞಾನೇನೈವ ಮುಮುಕ್ಷವಃ ಸಂತಃ ಕಸ್ಮಾತ್ ತ್ವಾಮೇವ ಸರ್ವೇ ನ ಪ್ರತಿಪದ್ಯಂತೇ ಇತಿ ? ಶೃಣು ತತ್ರ ಕಾರಣಮ್ —
ಕಾಂಕ್ಷಂತಃ ಕರ್ಮಣಾಂ ಸಿದ್ಧಿಂ ಯಜಂತ ಇಹ ದೇವತಾಃ ।
ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಹಿ ಮಾನುಷೇ ಲೋಕೇ ಸಿದ್ಧಿರ್ಭವತಿ ಕರ್ಮಜಾ ॥ ೧೨ ॥
ಕಾಂಕ್ಷಂತಃ ಅಭೀಪ್ಸಂತಃ ಕರ್ಮಣಾಂ ಸಿದ್ಧಿಂ ಫಲನಿಷ್ಪತ್ತಿಂ ಪ್ರಾರ್ಥಯಂತಃ ಯಜಂತೇ ಇಹ ಅಸ್ಮಿನ್ ಲೋಕೇ ದೇವತಾಃ ಇಂದ್ರಾಗ್ನ್ಯಾದ್ಯಾಃ ;
‘ಅಥ ಯೋಽನ್ಯಾಂ ದೇವತಾಮುಪಾಸ್ತೇ ಅನ್ಯೋಽಸಾವನ್ಯೋಽಹಮಸ್ಮೀತಿ ನ ಸ ವೇದ ಯಥಾ ಪಶುರೇವಂ ಸ ದೇವಾನಾಮ್’ (ಬೃ. ಉ. ೧ । ೪ । ೧೦) ಇತಿ ಶ್ರುತೇಃ ।
ತೇಷಾಂ ಹಿ ಭಿನ್ನದೇವತಾಯಾಜಿನಾಂ ಫಲಾಕಾಂಕ್ಷಿಣಾಂ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಶೀಘ್ರಂ ಹಿ ಯಸ್ಮಾತ್ ಮಾನುಷೇ ಲೋಕೇ,
ಮನುಷ್ಯಲೋಕೇ ಹಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾಧಿಕಾರಃ । ‘
ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಹಿ ಮಾನುಷೇ ಲೋಕೇ’
ಇತಿ ವಿಶೇಷಣಾತ್ ಅನ್ಯೇಷ್ವಪಿ ಕರ್ಮಫಲಸಿದ್ಧಿಂ ದರ್ಶಯತಿ ಭಗವಾನ್ ।
ಮಾನುಷೇ ಲೋಕೇ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಾದಿಕರ್ಮಾಣಿ ಇತಿ ವಿಶೇಷಃ,
ತೇಷಾಂ ಚ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಾದ್ಯಧಿಕಾರಿಕರ್ಮಣಾಂ ಫಲಸಿದ್ಧಿಃ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಭವತಿ ।
ಕರ್ಮಜಾ ಕರ್ಮಣೋ ಜಾತಾ ॥ ೧೨ ॥
ಮಾನುಷೇ ಏವ ಲೋಕೇ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಾದಿಕರ್ಮಾಧಿಕಾರಃ, ನ ಅನ್ಯೇಷು ಲೋಕೇಷು ಇತಿ ನಿಯಮಃ ಕಿಂನಿಮಿತ್ತ ಇತಿ ? ಅಥವಾ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಾದಿಪ್ರವಿಭಾಗೋಪೇತಾಃ ಮನುಷ್ಯಾಃ ಮಮ ವರ್ತ್ಮ ಅನುವರ್ತಂತೇ ಸರ್ವಶಃ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್ । ಕಸ್ಮಾತ್ಪುನಃ ಕಾರಣಾತ್ ನಿಯಮೇನ ತವೈವ ವರ್ತ್ಮ ಅನುವರ್ತಂತೇ ನ ಅನ್ಯಸ್ಯ ಇತಿ ? ಉಚ್ಯತೇ —
ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯಂ ಮಯಾ ಸೃಷ್ಟಂ ಗುಣಕರ್ಮವಿಭಾಗಶಃ ।
ತಸ್ಯ ಕರ್ತಾರಮಪಿ ಮಾಂ ವಿದ್ಧ್ಯಕರ್ತಾರಮವ್ಯಯಮ್ ॥ ೧೩ ॥
ಚತ್ವಾರ ಏವ ವರ್ಣಾಃ ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯಂ ಮಯಾ ಈಶ್ವರೇಣ ಸೃಷ್ಟಮ್ ಉತ್ಪಾದಿತಮ್ ,
‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋಽಸ್ಯ ಮುಖಮಾಸೀತ್’ (ಋ. ೧೦ । ೮ । ೯೧) ಇತ್ಯಾದಿಶ್ರುತೇಃ ।
ಗುಣಕರ್ಮವಿಭಾಗಶಃ ಗುಣವಿಭಾಗಶಃ ಕರ್ಮವಿಭಾಗಶಶ್ಚ ।
ಗುಣಾಃ ಸತ್ತ್ವರಜಸ್ತಮಾಂಸಿ ।
ತತ್ರ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಸ್ಯ ಸತ್ತ್ವಪ್ರಧಾನಸ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯ ‘ಶಮೋ ದಮಸ್ತಪಃ’ (ಭ. ಗೀ. ೧೮ । ೪೨) ಇತ್ಯಾದೀನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ,
ಸತ್ತ್ವೋಪಸರ್ಜನರಜಃಪ್ರಧಾನಸ್ಯ ಕ್ಷತ್ರಿಯಸ್ಯ ಶೌರ್ಯತೇಜಃಪ್ರಭೃತೀನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ,
ತಮಉಪಸರ್ಜನರಜಃಪ್ರಧಾನಸ್ಯ ವೈಶ್ಯಸ್ಯ ಕೃಷ್ಯಾದೀನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ,
ರಜಉಪಸರ್ಜನತಮಃಪ್ರಧಾನಸ್ಯ ಶೂದ್ರಸ್ಯ ಶುಶ್ರೂಷೈವ ಕರ್ಮ ಇತ್ಯೇವಂ ಗುಣಕರ್ಮವಿಭಾಗಶಃ ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯಂ ಮಯಾ ಸೃಷ್ಟಮ್ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ತಚ್ಚ ಇದಂ ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯಂ ನ ಅನ್ಯೇಷು ಲೋಕೇಷು,
ಅತಃ ಮಾನುಷೇ ಲೋಕೇ ಇತಿ ವಿಶೇಷಣಮ್ ।
ಹಂತ ತರ್ಹಿ ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯಸ್ಯ ಸರ್ಗಾದೇಃ ಕರ್ಮಣಃ ಕರ್ತೃತ್ವಾತ್ ತತ್ಫಲೇನ ಯುಜ್ಯಸೇ,
ಅತಃ ನ ತ್ವಂ ನಿತ್ಯಮುಕ್ತಃ ನಿತ್ಯೇಶ್ವರಶ್ಚ ಇತಿ ?
ಉಚ್ಯತೇ —
ಯದ್ಯಪಿ ಮಾಯಾಸಂವ್ಯವಹಾರೇಣ ತಸ್ಯ ಕರ್ಮಣಃ ಕರ್ತಾರಮಪಿ ಸಂತಂ ಮಾಂ ಪರಮಾರ್ಥತಃ ವಿದ್ಧಿ ಅಕರ್ತಾರಮ್ ।
ಅತ ಏವ ಅವ್ಯಯಮ್ ಅಸಂಸಾರಿಣಂ ಚ ಮಾಂ ವಿದ್ಧಿ ॥ ೧೩ ॥
ಯೇಷಾಂ ತು ಕರ್ಮಣಾಂ ಕರ್ತಾರಂ ಮಾಂ ಮನ್ಯಸೇ ಪರಮಾರ್ಥತಃ ತೇಷಾಮ್ ಅಕರ್ತಾ ಏವಾಹಮ್ , ಯತಃ —
ನ ಮಾಂ ಕರ್ಮಾಣಿ ಲಿಂಪಂತಿ ನ ಮೇ ಕರ್ಮಫಲೇ ಸ್ಪೃಹಾ ।
ಇತಿ ಮಾಂ ಯೋಽಭಿಜಾನಾತಿ ಕರ್ಮಭಿರ್ನ ಸ ಬಧ್ಯತೇ ॥ ೧೪ ॥
ನ ಮಾಂ ತಾನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಲಿಂಪಂತಿ ದೇಹಾದ್ಯಾರಂಭಕತ್ವೇನ, ಅಹಂಕಾರಾಭಾವಾತ್ । ನ ಚ ತೇಷಾಂ ಕರ್ಮಣಾಂ ಫಲೇಷು ಮೇ ಮಮ ಸ್ಪೃಹಾ ತೃಷ್ಣಾ । ಯೇಷಾಂ ತು ಸಂಸಾರಿಣಾಮ್ ‘ಅಹಂ ಕರ್ತಾ’ ಇತ್ಯಭಿಮಾನಃ ಕರ್ಮಸು, ಸ್ಪೃಹಾ ತತ್ಫಲೇಷು ಚ, ತಾನ್ ಕರ್ಮಾಣಿ ಲಿಂಪಂತಿ ಇತಿ ಯುಕ್ತಮ್ , ತದಭಾವಾತ್ ನ ಮಾಂ ಕರ್ಮಾಣಿ ಲಿಂಪಂತಿ । ಇತಿ ಏವಂ ಯಃ ಅನ್ಯೋಽಪಿ ಮಾಮ್ ಆತ್ಮತ್ವೇನ ಅಭಿಜಾನಾತಿ ‘ನಾಹಂ ಕರ್ತಾ ನ ಮೇ ಕರ್ಮಫಲೇ ಸ್ಪೃಹಾ’ ಇತಿ ಸಃ ಕರ್ಮಭಿಃ ನ ಬಧ್ಯತೇ, ತಸ್ಯಾಪಿ ನ ದೇಹಾದ್ಯಾರಂಭಕಾಣಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಭವಂತಿ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧೪ ॥
‘ನಾಹಂ ಕರ್ತಾ ನ ಮೇ ಕರ್ಮಫಲೇ ಸ್ಪೃಹಾ’ ಇತಿ —
ಏವಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಕೃತಂ ಕರ್ಮ ಪೂರ್ವೈರಪಿ ಮುಮುಕ್ಷುಭಿಃ ।
ಕುರು ಕರ್ಮೈವ ತಸ್ಮಾತ್ತ್ವಂ ಪೂರ್ವೈಃ ಪೂರ್ವತರಂ ಕೃತಮ್ ॥ ೧೫ ॥
ಏವಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಕೃತಂ ಕರ್ಮ ಪೂರ್ವೈಃ ಅಪಿ ಅತಿಕ್ರಾಂತೈಃ ಮುಮುಕ್ಷುಭಿಃ । ಕುರು ತೇನ ಕರ್ಮೈವ ತ್ವಮ್ , ನ ತೂಷ್ಣೀಮಾಸನಂ ನಾಪಿ ಸಂನ್ಯಾಸಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ, ತಸ್ಮಾತ್ ತ್ವಂ ಪೂರ್ವೈರಪಿ ಅನುಷ್ಠಿತತ್ವಾತ್ , ಯದಿ ಅನಾತ್ಮಜ್ಞಃ ತ್ವಂ ತದಾ ಆತ್ಮಶುದ್ಧ್ಯರ್ಥಮ್ , ತತ್ತ್ವವಿಚ್ಚೇತ್ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಾರ್ಥಂ ಪೂರ್ವೈಃ ಜನಕಾದಿಭಿಃ ಪೂರ್ವತರಂ ಕೃತಂ ನ ಅಧುನಾತನಂ ಕೃತಂ ನಿರ್ವರ್ತಿತಮ್ ॥ ೧೫ ॥
ತತ್ರ ಕರ್ಮ ಚೇತ್ ಕರ್ತವ್ಯಂ ತ್ವದ್ವಚನಾದೇವ ಕರೋಮ್ಯಹಮ್ , ಕಿಂ ವಿಶೇಷಿತೇನ ‘ಪೂರ್ವೈಃ ಪೂರ್ವತರಂ ಕೃತಮ್’ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ; ಯಸ್ಮಾತ್ ಮಹತ್ ವೈಷಮ್ಯಂ ಕರ್ಮಣಿ । ಕಥಮ್ ? —
ಕಿಂ ಕರ್ಮ ಕಿಮಕರ್ಮೇತಿ
ಕವಯೋಽಪ್ಯತ್ರ ಮೋಹಿತಾಃ ।
ತತ್ತೇ ಕರ್ಮ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ
ಯಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಮೋಕ್ಷ್ಯಸೇಽಶುಭಾತ್ ॥ ೧೬ ॥
ಕಿಂ ಕರ್ಮ ಕಿಂ ಚ ಅಕರ್ಮ ಇತಿ ಕವಯಃ ಮೇಧಾವಿನಃ ಅಪಿ ಅತ್ರ ಅಸ್ಮಿನ್ ಕರ್ಮಾದಿವಿಷಯೇ ಮೋಹಿತಾಃ ಮೋಹಂ ಗತಾಃ । ತತ್ ಅತಃ ತೇ ತುಭ್ಯಮ್ ಅಹಂ ಕರ್ಮ ಅಕರ್ಮ ಚ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ, ಯತ್ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ವಿದಿತ್ವಾ ಕರ್ಮಾದಿ ಮೋಕ್ಷ್ಯಸೇ ಅಶುಭಾತ್ ಸಂಸಾರಾತ್ ॥ ೧೬ ॥
ನ ಚೈತತ್ತ್ವಯಾ ಮಂತವ್ಯಮ್ — ಕರ್ಮ ನಾಮ ದೇಹಾದಿಚೇಷ್ಟಾ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್ , ಅಕರ್ಮ ನಾಮ ತದಕ್ರಿಯಾ ತೂಷ್ಣೀಮಾಸನಮ್ ; ಕಿಂ ತತ್ರ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್ ? ಇತಿ । ಕಸ್ಮಾತ್ , ಉಚ್ಯತೇ —
ಕರ್ಮಣೋ ಹ್ಯಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ ಚ ವಿಕರ್ಮಣಃ ।
ಅಕರ್ಮಣಶ್ಚ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ ಗಹನಾ ಕರ್ಮಣೋ ಗತಿಃ ॥ ೧೭ ॥
ಕರ್ಮಣಃ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತಸ್ಯ ಹಿ ಯಸ್ಮಾತ್ ಅಪಿ ಅಸ್ತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್ , ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ ಚ ಅಸ್ತ್ಯೇವ ವಿಕರ್ಮಣಃ ಪ್ರತಿಷಿದ್ಧಸ್ಯ, ತಥಾ ಅಕರ್ಮಣಶ್ಚ ತೂಷ್ಣೀಂಭಾವಸ್ಯ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್ ಅಸ್ತಿ ಇತಿ ತ್ರಿಷ್ವಪ್ಯಧ್ಯಾಹಾರಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ । ಯಸ್ಮಾತ್ ಗಹನಾ ವಿಷಮಾ ದುರ್ಜ್ಞೇಯಾ — ಕರ್ಮಣಃ ಇತಿ ಉಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಕರ್ಮಾದೀನಾಮ್ — ಕರ್ಮಾಕರ್ಮವಿಕರ್ಮಣಾಂ ಗತಿಃ ಯಾಥಾತ್ಮ್ಯಂ ತತ್ತ್ವಮ್ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧೭ ॥
ಕಿಂ ಪುನಸ್ತತ್ತ್ವಂ ಕರ್ಮಾದೇಃ ಯತ್ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಇತಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಮ್ ? ಉಚ್ಯತೇ —
ಕರ್ಮಣ್ಯಕರ್ಮ ಯಃ ಪಶ್ಯೇದಕರ್ಮಣಿ ಚ ಕರ್ಮ ಯಃ ।
ಸ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ಮನುಷ್ಯೇಷು ಸ ಯುಕ್ತಃ ಕೃತ್ಸ್ನಕರ್ಮಕೃತ್ ॥ ೧೮ ॥
ಕರ್ಮಣಿ, ಕ್ರಿಯತೇ ಇತಿ ಕರ್ಮ ವ್ಯಾಪಾರಮಾತ್ರಮ್ , ತಸ್ಮಿನ್ ಕರ್ಮಣಿ ಅಕರ್ಮ ಕರ್ಮಾಭಾವಂ ಯಃ ಪಶ್ಯೇತ್ , ಅಕರ್ಮಣಿ ಚ ಕರ್ಮಾಭಾವೇ ಕರ್ತೃತಂತ್ರತ್ವಾತ್ ಪ್ರವೃತ್ತಿನಿವೃತ್ತ್ಯೋಃ — ವಸ್ತು ಅಪ್ರಾಪ್ಯೈವ ಹಿ ಸರ್ವ ಏವ ಕ್ರಿಯಾಕಾರಕಾದಿವ್ಯವಹಾರಃ ಅವಿದ್ಯಾಭೂಮೌ ಏವ — ಕರ್ಮ ಯಃ ಪಶ್ಯೇತ್ ಪಶ್ಯತಿ, ಸಃ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ ಮನುಷ್ಯೇಷು, ಸಃ ಯುಕ್ತಃ ಯೋಗೀ ಚ, ಕೃತ್ಸ್ನಕರ್ಮಕೃತ್ ಸಮಸ್ತಕರ್ಮಕೃಚ್ಚ ಸಃ, ಇತಿ ಸ್ತೂಯತೇ ಕರ್ಮಾಕರ್ಮಣೋರಿತರೇತರದರ್ಶೀ ॥
ನನು ಕಿಮಿದಂ ವಿರುದ್ಧಮುಚ್ಯತೇ ‘
ಕರ್ಮಣಿ ಅಕರ್ಮ ಯಃ ಪಶ್ಯೇತ್’
ಇತಿ ‘
ಅಕರ್ಮಣಿ ಚ ಕರ್ಮ’
ಇತಿ ;
ನ ಹಿ ಕರ್ಮ ಅಕರ್ಮ ಸ್ಯಾತ್ ,
ಅಕರ್ಮ ವಾ ಕರ್ಮ ।
ತತ್ರ ವಿರುದ್ಧಂ ಕಥಂ ಪಶ್ಯೇತ್ ದ್ರಷ್ಟಾ ? —
ನ,
ಅಕರ್ಮ ಏವ ಪರಮಾರ್ಥತಃ ಸತ್ ಕರ್ಮವತ್ ಅವಭಾಸತೇ ಮೂಢದೃಷ್ಟೇಃ ಲೋಕಸ್ಯ,
ತಥಾ ಕರ್ಮೈವ ಅಕರ್ಮವತ್ ।
ತತ್ರ ಯಥಾಭೂತದರ್ಶನಾರ್ಥಮಾಹ ಭಗವಾನ್ — ‘
ಕರ್ಮಣ್ಯಕರ್ಮ ಯಃ ಪಶ್ಯೇತ್’
ಇತ್ಯಾದಿ ।
ಅತೋ ನ ವಿರುದ್ಧಮ್ ।
ಬುದ್ಧಿಮತ್ತ್ವಾದ್ಯುಪಪತ್ತೇಶ್ಚ ।
‘ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್’ (ಭ. ಗೀ. ೪ । ೧೭) ಇತಿ ಚ ಯಥಾಭೂತದರ್ಶನಮುಚ್ಯತೇ ।
ನ ಚ ವಿಪರೀತಜ್ಞಾನಾತ್ ಅಶುಭಾತ್ ಮೋಕ್ಷಣಂ ಸ್ಯಾತ್ ;
‘ಯತ್ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಮೋಕ್ಷ್ಯಸೇಽಶುಭಾತ್’ (ಭ. ಗೀ. ೪ । ೧೬) ಇತಿ ಚ ಉಕ್ತಮ್ ।
ತಸ್ಮಾತ್ ಕರ್ಮಾಕರ್ಮಣೀ ವಿಪರ್ಯಯೇಣ ಗೃಹೀತೇ ಪ್ರಾಣಿಭಿಃ ತದ್ವಿಪರ್ಯಯಗ್ರಹಣನಿವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಭಗವತೋ ವಚನಮ್ ‘
ಕರ್ಮಣ್ಯಕರ್ಮ ಯಃ’
ಇತ್ಯಾದಿ ।
ನ ಚ ಅತ್ರ ಕರ್ಮಾಧಿಕರಣಮಕರ್ಮ ಅಸ್ತಿ,
ಕುಂಡೇ ಬದರಾಣೀವ ।
ನಾಪಿ ಅಕರ್ಮಾಧಿಕರಣಂ ಕರ್ಮಾಸ್ತಿ,
ಕರ್ಮಾಭಾವತ್ವಾದಕರ್ಮಣಃ ।
ಅತಃ ವಿಪರೀತಗೃಹೀತೇ ಏವ ಕರ್ಮಾಕರ್ಮಣೀ ಲೌಕಿಕೈಃ,
ಯಥಾ ಮೃಗತೃಷ್ಣಿಕಾಯಾಮುದಕಂ ಶುಕ್ತಿಕಾಯಾಂ ವಾ ರಜತಮ್ ।
ನನು ಕರ್ಮ ಕರ್ಮೈವ ಸರ್ವೇಷಾಂ ನ ಕ್ವಚಿತ್ ವ್ಯಭಿಚರತಿ —
ತತ್ ನ,
ನೌಸ್ಥಸ್ಯ ನಾವಿ ಗಚ್ಛಂತ್ಯಾಂ ತಟಸ್ಥೇಷು ಅಗತಿಷು ನಗೇಷು ಪ್ರತಿಕೂಲಗತಿದರ್ಶನಾತ್ ,
ದೂರೇಷು ಚಕ್ಷುಷಾ ಅಸಂನಿಕೃಷ್ಟೇಷು ಗಚ್ಛತ್ಸು ಗತ್ಯಭಾವದರ್ಶನಾತ್ ,
ಏವಮ್ ಇಹಾಪಿ ಅಕರ್ಮಣಿ ಕರ್ಮದರ್ಶನಂ ಕರ್ಮಣಿ ಚ ಅಕರ್ಮದರ್ಶನಂ ವಿಪರೀತದರ್ಶನಂ ಯೇನ ತನ್ನಿರಾಕರಣಾರ್ಥಮುಚ್ಯತೇ ‘
ಕರ್ಮಣ್ಯಕರ್ಮ ಯಃ ಪಶ್ಯೇತ್’
ಇತ್ಯಾದಿ ॥
ತದೇತತ್ ಉಕ್ತಪ್ರತಿವಚನಮಪಿ ಅಸಕೃತ್ ಅತ್ಯಂತವಿಪರೀತದರ್ಶನಭಾವಿತತಯಾ ಮೋಮುಹ್ಯಮಾನೋ ಲೋಕಃ ಶ್ರುತಮಪಿ ಅಸಕೃತ್ ತತ್ತ್ವಂ ವಿಸ್ಮೃತ್ಯ ವಿಸ್ಮೃತ್ಯ ಮಿಥ್ಯಾಪ್ರಸಂಗಮ್ ಅವತಾರ್ಯಾವತಾರ್ಯ ಚೋದಯತಿ ಇತಿ ಪುನಃ ಪುನಃ ಉತ್ತರಮಾಹ ಭಗವಾನ್ ,
ದುರ್ವಿಜ್ಞೇಯತ್ವಂ ಚ ಆಲಕ್ಷ್ಯ ವಸ್ತುನಃ ।
‘ಅವ್ಯಕ್ತೋಽಯಮಚಿಂತ್ಯೋಽಯಮ್’ (ಭ. ಗೀ. ೨ । ೨೫) ‘ನ ಜಾಯತೇ ಮ್ರಿಯತೇ’ (ಭ. ಗೀ. ೨ । ೨೦) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಆತ್ಮನಿ ಕರ್ಮಾಭಾವಃ ಶ್ರುತಿಸ್ಮೃತಿನ್ಯಾಯಪ್ರಸಿದ್ಧಃ ಉಕ್ತಃ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಶ್ಚ ।
ತಸ್ಮಿನ್ ಆತ್ಮನಿ ಕರ್ಮಾಭಾವೇ ಅಕರ್ಮಣಿ ಕರ್ಮವಿಪರೀತದರ್ಶನಮ್ ಅತ್ಯಂತನಿರೂಢಮ್ ;
ಯತಃ,
‘ಕಿಂ ಕರ್ಮ ಕಿಮಕರ್ಮೇತಿ ಕವಯೋಽಪ್ಯತ್ರ ಮೋಹಿತಾಃ’ (ಭ. ಗೀ. ೪ । ೧೬) ।
ದೇಹಾದ್ಯಾಶ್ರಯಂ ಕರ್ಮ ಆತ್ಮನ್ಯಧ್ಯಾರೋಪ್ಯ ‘
ಅಹಂ ಕರ್ತಾ,
ಮಮ ಏತತ್ ಕರ್ಮ,
ಮಯಾ ಅಸ್ಯ ಕರ್ಮಣಃ ಫಲಂ ಭೋಕ್ತವ್ಯಮ್’
ಇತಿ ಚ,
ತಥಾ ‘
ಅಹಂ ತೂಷ್ಣೀಂ ಭವಾಮಿ,
ಯೇನ ಅಹಂ ನಿರಾಯಾಸಃ ಅಕರ್ಮಾ ಸುಖೀ ಸ್ಯಾಮ್’
ಇತಿ ಕಾರ್ಯಕರಣಾಶ್ರಯಂ ವ್ಯಾಪಾರೋಪರಮಂ ತತ್ಕೃತಂ ಚ ಸುಖಿತ್ವಮ್ ಆತ್ಮನಿ ಅಧ್ಯಾರೋಪ್ಯ ‘
ನ ಕರೋಮಿ ಕಿಂಚಿತ್ ,
ತೂಷ್ಣೀಂ ಸುಖಮಾಸೇ’
ಇತಿ ಅಭಿಮನ್ಯತೇ ಲೋಕಃ ।
ತತ್ರೇದಂ ಲೋಕಸ್ಯ ವಿಪರರೀತದರ್ಶನಾಪನಯಾಯ ಆಹ ಭಗವಾನ್ — ‘
ಕರ್ಮಣ್ಯಕರ್ಮ ಯಃ ಪಶ್ಯೇತ್’
ಇತ್ಯಾದಿ ॥
ಅತ್ರ ಚ ಕರ್ಮ ಕರ್ಮೈವ ಸತ್ ಕಾರ್ಯಕರಣಾಶ್ರಯಂ ಕರ್ಮರಹಿತೇ ಅವಿಕ್ರಿಯೇ ಆತ್ಮನಿ ಸರ್ವೈಃ ಅಧ್ಯಸ್ತಮ್ , ಯತಃ ಪಂಡಿತೋಽಪಿ ‘ಅಹಂ ಕರೋಮಿ’ ಇತಿ ಮನ್ಯತೇ । ಅತಃ ಆತ್ಮಸಮವೇತತಯಾ ಸರ್ವಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧೇ ಕರ್ಮಣಿ ನದೀಕೂಲಸ್ಥೇಷ್ವಿವ ವೃಕ್ಷೇಷು ಗತಿಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯೇನ ಅಕರ್ಮ ಕರ್ಮಾಭಾವಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಗತ್ಯಭಾವಮಿವ ವೃಕ್ಷೇಷು ಯಃ ಪಶ್ಯೇತ್ , ಅಕರ್ಮಣಿ ಚ ಕಾರ್ಯಕರಣವ್ಯಾಪಾರೋಪರಮೇ ಕರ್ಮವತ್ ಆತ್ಮನಿ ಅಧ್ಯಾರೋಪಿತೇ, ‘ತೂಷ್ಣೀಂ ಅಕುರ್ವನ್ ಸುಖಂ ಆಸೇ’ ಇತ್ಯಹಂಕಾರಾಭಿಸಂಧಿಹೇತುತ್ವಾತ್ , ತಸ್ಮಿನ್ ಅಕರ್ಮಣಿ ಚ ಕರ್ಮ ಯಃ ಪಶ್ಯೇತ್ , ಯಃ ಏವಂ ಕರ್ಮಾಕರ್ಮವಿಭಾಗಜ್ಞಃ ಸಃ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ ಪಂಡಿತಃ ಮನುಷ್ಯೇಷು, ಸಃ ಯುಕ್ತಃ ಯೋಗೀ ಕೃತ್ಸ್ನಕರ್ಮಕೃಚ್ಚ ಸಃ ಅಶುಭಾತ್ ಮೋಕ್ಷಿತಃ ಕೃತಕೃತ್ಯೋ ಭವತಿ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥
ಅಯಂ ಶ್ಲೋಕಃ ಅನ್ಯಥಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಃ ಕೈಶ್ಚಿತ್ । ಕಥಮ್ ? ನಿತ್ಯಾನಾಂ ಕಿಲ ಕರ್ಮಣಾಮ್ ಈಶ್ವರಾರ್ಥೇ ಅನುಷ್ಠೀಯಮಾನಾನಾಂ ತತ್ಫಲಾಭಾವಾತ್ ಅಕರ್ಮಾಣಿ ತಾನಿ ಉಚ್ಯಂತೇ ಗೌಣ್ಯಾ ವೃತ್ತ್ಯಾ । ತೇಷಾಂ ಚ ಅಕರಣಮ್ ಅಕರ್ಮ ; ತಚ್ಚ ಪ್ರತ್ಯವಾಯಫಲತ್ವಾತ್ ಕರ್ಮ ಉಚ್ಯತೇ ಗೌಣ್ಯೈವ ವೃತ್ತ್ಯಾ । ತತ್ರ ನಿತ್ಯೇ ಕರ್ಮಣಿ ಅಕರ್ಮ ಯಃ ಪಶ್ಯೇತ್ ಫಲಾಭಾವಾತ್ ; ಯಥಾ ಧೇನುರಪಿ ಗೌಃ ಅಗೌಃ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಕ್ಷೀರಾಖ್ಯಂ ಫಲಂ ನ ಪ್ರಯಚ್ಛತಿ ಇತಿ, ತದ್ವತ್ । ತಥಾ ನಿತ್ಯಾಕರಣೇ ತು ಅಕರ್ಮಣಿ ಚ ಕರ್ಮ ಯಃ ಪಶ್ಯೇತ್ ನರಕಾದಿಪ್ರತ್ಯವಾಯಫಲಂ ಪ್ರಯಚ್ಛತಿ ಇತಿ ॥
ನೈತತ್ ಯುಕ್ತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ ।
ಏವಂ ಜ್ಞಾನಾತ್ ಅಶುಭಾತ್ ಮೋಕ್ಷಾನುಪಪತ್ತೇಃ ‘ಯಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಮೋಕ್ಷ್ಯಸೇಽಶುಭಾತ್’ (ಭ. ಗೀ. ೪ । ೧೬) ಇತಿ ಭಗವತಾ ಉಕ್ತಂ ವಚನಂ ಬಾಧ್ಯೇತ ।
ಕಥಮ್ ?
ನಿತ್ಯಾನಾಮನುಷ್ಠಾನಾತ್ ಅಶುಭಾತ್ ಸ್ಯಾತ್ ನಾಮ ಮೋಕ್ಷಣಮ್ ,
ನ ತು ತೇಷಾಂ ಫಲಾಭಾವಜ್ಞಾನಾತ್ ।
ನ ಹಿ ನಿತ್ಯಾನಾಂ ಫಲಾಭಾವಜ್ಞಾನಮ್ ಅಶುಭಮುಕ್ತಿಫಲತ್ವೇನ ಚೋದಿತಮ್ ,
ನಿತ್ಯಕರ್ಮಜ್ಞಾನಂ ವಾ ।
ನ ಚ ಭಗವತೈವೇಹೋಕ್ತಮ್ ।
ಏತೇನ ಅಕರ್ಮಣಿ ಕರ್ಮದರ್ಶನಂ ಪ್ರತ್ಯುಕ್ತಮ್ ।
ನ ಹಿ ಅಕರ್ಮಣಿ ‘
ಕರ್ಮ’
ಇತಿ ದರ್ಶನಂ ಕರ್ತವ್ಯತಯಾ ಇಹ ಚೋದ್ಯತೇ,
ನಿತ್ಯಸ್ಯ ತು ಕರ್ತವ್ಯತಾಮಾತ್ರಮ್ ।
ನ ಚ ‘
ಅಕರಣಾತ್ ನಿತ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯವಾಯೋ ಭವತಿ’
ಇತಿ ವಿಜ್ಞಾನಾತ್ ಕಿಂಚಿತ್ ಫಲಂ ಸ್ಯಾತ್ ।
ನಾಪಿ ನಿತ್ಯಾಕರಣಂ ಜ್ಞೇಯತ್ವೇನ ಚೋದಿತಮ್ ।
ನಾಪಿ ‘
ಕರ್ಮ ಅಕರ್ಮ’
ಇತಿ ಮಿಥ್ಯಾದರ್ಶನಾತ್ ಅಶುಭಾತ್ ಮೋಕ್ಷಣಂ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತ್ವಂ ಯುಕ್ತತಾ ಕೃತ್ಸ್ನಕರ್ಮಕೃತ್ತ್ವಾದಿ ಚ ಫಲಮ್ ಉಪಪದ್ಯತೇ,
ಸ್ತುತಿರ್ವಾ ।
ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನಮೇವ ಹಿ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಅಶುಭರೂಪಮ್ ।
ಕುತಃ ಅನ್ಯಸ್ಮಾದಶುಭಾತ್ ಮೋಕ್ಷಣಮ್ ?
ನ ಹಿ ತಮಃ ತಮಸೋ ನಿವರ್ತಕಂ ಭವತಿ ॥
ನನು ಕರ್ಮಣಿ ಯತ್ ಅಕರ್ಮದರ್ಶನಮ್ ಅಕರ್ಮಣಿ ವಾ ಕರ್ಮದರ್ಶನಂ ನ ತತ್ ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನಮ್ ;
ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ?
ಗೌಣಂ ಫಲಭಾವಾಭಾವನಿಮಿತ್ತಮ್ —
ನ,
ಕರ್ಮಾಕರ್ಮವಿಜ್ಞಾನಾದಪಿ ಗೌಣಾತ್ ಫಲಸ್ಯ ಅಶ್ರವಣಾತ್ ।
ನಾಪಿ ಶ್ರುತಹಾನ್ಯಶ್ರುತಪರಿಕಲ್ಪನಾಯಾಂ ಕಶ್ಚಿತ್ ವಿಶೇಷ ಉಪಲಭ್ಯತೇ ।
ಸ್ವಶಬ್ದೇನಾಪಿ ಶಕ್ಯಂ ವಕ್ತುಮ್ ‘
ನಿತ್ಯಕರ್ಮಣಾಂ ಫಲಂ ನಾಸ್ತಿ,
ಅಕರಣಾಚ್ಚ ತೇಷಾಂ ನರಕಪಾತಃ ಸ್ಯಾತ್’
ಇತಿ ;
ತತ್ರ ವ್ಯಾಜೇನ ಪರವ್ಯಾಮೋಹರೂಪೇಣ ‘
ಕರ್ಮಣ್ಯಕರ್ಮ ಯಃ ಪಸ್ಯೇತ್’
ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಕಿಮ್ ?
ತತ್ರ ಏವಂ ವ್ಯಾಚಕ್ಷಾಣೇನ ಭಗವತೋಕ್ತಂ ವಾಕ್ಯಂ ಲೋಕವ್ಯಾಮೋಹಾರ್ಥಮಿತಿ ವ್ಯಕ್ತಂ ಕಲ್ಪಿತಂ ಸ್ಯಾತ್ ।
ನ ಚ ಏತತ್ ಛದ್ಮರೂಪೇಣ ವಾಕ್ಯೇನ ರಕ್ಷಣೀಯಂ ವಸ್ತು ;
ನಾಪಿ ಶಬ್ದಾಂತರೇಣ ಪುನಃ ಪುನಃ ಉಚ್ಯಮಾನಂ ಸುಬೋಧಂ ಸ್ಯಾತ್ ಇತ್ಯೇವಂ ವಕ್ತುಂ ಯುಕ್ತಮ್ ।
‘ಕರ್ಮಣ್ಯೇವಾಧಿಕಾರಸ್ತೇ’ (ಭ. ಗೀ. ೨ । ೪೭) ಇತ್ಯತ್ರ ಹಿ ಸ್ಫುಟತರ ಉಕ್ತಃ ಅರ್ಥಃ,
ನ ಪುನರ್ವಕ್ತವ್ಯೋ ಭವತಿ ।
ಸರ್ವತ್ರ ಚ ಪ್ರಶಸ್ತಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ ಚ ಕರ್ತವ್ಯಮೇವ ।
ನ ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜನಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ ॥
ನ ಚ ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ ಭವತಿ,
ತತ್ಪ್ರತ್ಯುಪಸ್ಥಾಪಿತಂ ವಾ ವಸ್ತ್ವಾಭಾಸಮ್ ।
ನಾಪಿ ನಿತ್ಯಾನಾಮ್ ಅಕರಣಾತ್ ಅಭಾವಾತ್ ಪ್ರತ್ಯವಾಯಭಾವೋತ್ಪತ್ತಿಃ,
‘ನಾಸತೋ ವಿದ್ಯತೇ ಭಾವಃ’ (ಭ. ಗೀ. ೨ । ೧೬) ಇತಿ ವಚನಾತ್ ‘ಕಥಂ ಅಸತಃ ಸಜ್ಜಾಯೇತ’ (ಛಾ. ಉ. ೬ । ೨ । ೨) ಇತಿ ಚ ದರ್ಶಿತಮ್ ಅಸತಃ ಸಜ್ಜನ್ಮಪ್ರತಿಷೇಧಾತ್ ।
ಅಸತಃ ಸದುತ್ಪತ್ತಿಂ ಬ್ರುವತಾ ಅಸದೇವ ಸದ್ಭವೇತ್ ,
ಸಚ್ಚಾಪಿ ಅಸತ್ ಭವೇತ್ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ಸ್ಯಾತ್ ।
ತಚ್ಚ ಅಯುಕ್ತಮ್ ,
ಸರ್ವಪ್ರಮಾಣವಿರೋಧಾತ್ ।
ನ ಚ ನಿಷ್ಫಲಂ ವಿದಧ್ಯಾತ್ ಕರ್ಮ ಶಾಸ್ತ್ರಮ್ ,
ದುಃಖಸ್ವರೂಪತ್ವಾತ್ ,
ದುಃಖಸ್ಯ ಚ ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕತಯಾ ಕಾರ್ಯತ್ವಾನುಪಪತ್ತೇಃ ।
ತದಕರಣೇ ಚ ನರಕಪಾತಾಭ್ಯುಪಗಮಾತ್ ಅನರ್ಥಾಯೈವ ಉಭಯಥಾಪಿ ಕರಣೇ ಚ ಅಕರಣೇ ಚ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ನಿಷ್ಫಲಂ ಕಲ್ಪಿತಂ ಸ್ಯಾತ್ ।
ಸ್ವಾಭ್ಯುಪಗಮವಿರೋಧಶ್ಚ ‘
ನಿತ್ಯಂ ನಿಷ್ಫಲಂ ಕರ್ಮ’
ಇತಿ ಅಭ್ಯುಪಗಮ್ಯ ‘
ಮೋಕ್ಷಫಲಾಯ’
ಇತಿ ಬ್ರುವತಃ ।
ತಸ್ಮಾತ್ ಯಥಾಶ್ರುತ ಏವಾರ್ಥಃ ‘
ಕರ್ಮಣ್ಯಕರ್ಮ ಯಃ’
ಇತ್ಯಾದೇಃ ।
ತಥಾ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಃ ಅಸ್ಮಾಭಿಃ ಶ್ಲೋಕಃ ॥ ೧೮ ॥
ತದೇತತ್ ಕರ್ಮಣಿ ಅಕರ್ಮದರ್ಶನಂ ಸ್ತೂಯತೇ —
ಯಸ್ಯ ಸರ್ವೇ ಸಮಾರಂಭಾಃ ಕಾಮಸಂಕಲ್ಪವರ್ಜಿತಾಃ ।
ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿದಗ್ಧಕರ್ಮಾಣಂ ತಮಾಹುಃ ಪಂಡಿತಂ ಬುಧಾಃ ॥ ೧೯ ॥
ಯಸ್ಯ ಯಥೋಕ್ತದರ್ಶಿನಃ ಸರ್ವೇ ಯಾವಂತಃ ಸಮಾರಂಭಾಃ ಸರ್ವಾಣಿ ಕರ್ಮಾಣಿ, ಸಮಾರಭ್ಯಂತೇ ಇತಿ ಸಮಾರಂಭಾಃ, ಕಾಮಸಂಕಲ್ಪವರ್ಜಿತಾಃ ಕಾಮೈಃ ತತ್ಕಾರಣೈಶ್ಚ ಸಂಕಲ್ಪೈಃ ವರ್ಜಿತಾಃ ಮುಧೈವ ಚೇಷ್ಟಾಮಾತ್ರಾ ಅನುಷ್ಠೀಯಂತೇ ; ಪ್ರವೃತ್ತೇನ ಚೇತ್ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಾರ್ಥಮ್ , ನಿವೃತ್ತೇನ ಚೇತ್ ಜೀವನಮಾತ್ರಾರ್ಥಮ್ । ತಂ ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿದಗ್ಧಕರ್ಮಾಣಂ ಕರ್ಮಾದೌ ಅಕರ್ಮಾದಿದರ್ಶನಂ ಜ್ಞಾನಂ ತದೇವ ಅಗ್ನಿಃ ತೇನ ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿನಾ ದಗ್ಧಾನಿ ಶುಭಾಶುಭಲಕ್ಷಣಾನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಯಸ್ಯ ತಮ್ ಆಹುಃ ಪರಮಾರ್ಥತಃ ಪಂಡಿತಂ ಬುಧಾಃ ಬ್ರಹ್ಮವಿದಃ ॥ ೧೯ ॥
ಯಸ್ತು ಅಕರ್ಮಾದಿದರ್ಶೀ, ಸಃ ಅಕರ್ಮಾದಿದರ್ಶನಾದೇವ ನಿಷ್ಕರ್ಮಾ ಸಂನ್ಯಾಸೀ ಜೀವನಮಾತ್ರಾರ್ಥಚೇಷ್ಟಃ ಸನ್ ಕರ್ಮಣಿ ನ ಪ್ರವರ್ತತೇ, ಯದ್ಯಪಿ ಪ್ರಾಕ್ ವಿವೇಕತಃ ಪ್ರವೃತ್ತಃ । ಯಸ್ತು ಪ್ರಾರಬ್ಧಕರ್ಮಾ ಸನ್ ಉತ್ತರಕಾಲಮುತ್ಪನ್ನಾತ್ಮಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶನಃ ಸ್ಯಾತ್ , ಸಃ ಸರ್ವಕರ್ಮಣಿ ಪ್ರಯೋಜನಮಪಶ್ಯನ್ ಸಸಾಧನಂ ಕರ್ಮ ಪರಿತ್ಯಜತ್ಯೇವ । ಸಃ ಕುತಶ್ಚಿತ್ ನಿಮಿತ್ತಾತ್ ಕರ್ಮಪರಿತ್ಯಾಗಾಸಂಭವೇ ಸತಿ ಕರ್ಮಣಿ ತತ್ಫಲೇ ಚ ಸಂಗರಹಿತತಯಾ ಸ್ವಪ್ರಯೋಜನಾಭಾವಾತ್ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಾರ್ಥಂ ಪೂರ್ವವತ್ ಕರ್ಮಣಿ ಪ್ರವೃತ್ತೋಽಪಿ ನೈವ ಕಿಂಚಿತ್ ಕರೋತಿ, ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿದಗ್ಧಕರ್ಮತ್ವಾತ್ ತದೀಯಂ ಕರ್ಮ ಅಕರ್ಮೈವ ಸಂಪದ್ಯತೇ ಇತ್ಯೇತಮರ್ಥಂ ದರ್ಶಯಿಷ್ಯನ್ ಆಹ —
ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಕರ್ಮಫಲಾಸಂಗಂ ನಿತ್ಯತೃಪ್ತೋ ನಿರಾಶ್ರಯಃ ।
ಕರ್ಮಣ್ಯಭಿಪ್ರವೃತ್ತೋಽಪಿ ನೈವ ಕಿಂಚಿತ್ಕರೋತಿ ಸಃ ॥ ೨೦ ॥
ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಕರ್ಮಸು ಅಭಿಮಾನಂ ಫಲಾಸಂಗಂ ಚ ಯಥೋಕ್ತೇನ ಜ್ಞಾನೇನ ನಿತ್ಯತೃಪ್ತಃ ನಿರಾಕಾಂಕ್ಷೋ ವಿಷಯೇಷು ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ನಿರಾಶ್ರಯಃ ಆಶ್ರಯರಹಿತಃ, ಆಶ್ರಯೋ ನಾಮ ಯತ್ ಆಶ್ರಿತ್ಯ ಪುರುಷಾರ್ಥಂ ಸಿಸಾಧಯಿಷತಿ, ದೃಷ್ಟಾದೃಷ್ಟೇಷ್ಟಫಲಸಾಧನಾಶ್ರಯರಹಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ವಿದುಷಾ ಕ್ರಿಯಮಾಣಂ ಕರ್ಮ ಪರಮಾರ್ಥತೋಽಕರ್ಮೈವ, ತಸ್ಯ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಾತ್ಮದರ್ಶನಸಂಪನ್ನತ್ವಾತ್ । ತೇನ ಏವಂಭೂತೇನ ಸ್ವಪ್ರಯೋಜನಾಭಾವಾತ್ ಸಸಾಧನಂ ಕರ್ಮ ಪರಿತ್ಯಕ್ತವ್ಯಮೇವ ಇತಿ ಪ್ರಾಪ್ತೇ, ತತಃ ನಿರ್ಗಮಾಸಂಭವಾತ್ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಚಿಕೀರ್ಷಯಾ ಶಿಷ್ಟವಿಗರ್ಹಣಾಪರಿಜಿಹೀರ್ಷಯಾ ವಾ ಪೂರ್ವವತ್ ಕರ್ಮಣಿ ಅಭಿಪ್ರವೃತ್ತೋಽಪಿ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಾತ್ಮದರ್ಶನಸಂಪನ್ನತ್ವಾತ್ ನೈವ ಕಿಂಚಿತ್ ಕರೋತಿ ಸಃ ॥ ೨೦ ॥
ಯಃ ಪುನಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತವಿಪರೀತಃ ಪ್ರಾಗೇವ ಕರ್ಮಾರಂಭಾತ್ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಸರ್ವಾಂತರೇ ಪ್ರತ್ಯಗಾತ್ಮನಿ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯೇ ಸಂಜಾತಾತ್ಮದರ್ಶನಃ ಸ ದೃಷ್ಟಾದೃಷ್ಟೇಷ್ಟವಿಷಯಾಶೀರ್ವಿವರ್ಜಿತತಯಾ ದೃಷ್ಟಾದೃಷ್ಟಾರ್ಥೇ ಕರ್ಮಣಿ ಪ್ರಯೋಜನಮಪಶ್ಯನ್ ಸಸಾಧನಂ ಕರ್ಮ ಸಂನ್ಯಸ್ಯ ಶರೀರಯಾತ್ರಾಮಾತ್ರಚೇಷ್ಟಃ ಯತಿಃ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೋ ಮುಚ್ಯತೇ ಇತ್ಯೇತಮರ್ಥಂ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ —
ನಿರಾಶೀರ್ಯತಚಿತ್ತಾತ್ಮಾ ತ್ಯಕ್ತಸರ್ವಪರಿಗ್ರಹಃ ।
ಶಾರೀರಂ ಕೇವಲಂ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವನ್ನಾಪ್ನೋತಿ ಕಿಲ್ಬಿಷಮ್ ॥ ೨೧ ॥
ನಿರಾಶೀಃ ನಿರ್ಗತಾಃ ಆಶಿಷಃ ಯಸ್ಮಾತ್ ಸಃ ನಿರಾಶೀಃ, ಯತಚಿತ್ತಾತ್ಮಾ ಚಿತ್ತಮ್ ಅಂತಃಕರಣಮ್ ಆತ್ಮಾ ಬಾಹ್ಯಃ ಕಾರ್ಯಕರಣಸಂಘಾತಃ ತೌ ಉಭಾವಪಿ ಯತೌ ಸಂಯತೌ ಯೇನ ಸಃ ಯತಚಿತ್ತಾತ್ಮಾ, ತ್ಯಕ್ತಸರ್ವಪರಿಗ್ರಹಃ ತ್ಯಕ್ತಃ ಸರ್ವಃ ಪರಿಗ್ರಹಃ ಯೇನ ಸಃ ತ್ಯಕ್ತಸರ್ವಪರಿಗ್ರಹಃ, ಶಾರೀರಂ ಶರೀರಸ್ಥಿತಿಮಾತ್ರಪ್ರಯೋಜನಮ್ , ಕೇವಲಂ ತತ್ರಾಪಿ ಅಭಿಮಾನವರ್ಜಿತಮ್ , ಕರ್ಮ ಕುರ್ವನ್ ನ ಆಪ್ನೋತಿ ನ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ಕಿಲ್ಬಿಷಮ್ ಅನಿಷ್ಟರೂಪಂ ಪಾಪಂ ಧರ್ಮಂ ಚ । ಧರ್ಮೋಽಪಿ ಮುಮುಕ್ಷೋಃ ಕಿಲ್ಬಿಷಮೇವ ಬಂಧಾಪಾದಕತ್ವಾತ್ । ತಸ್ಮಾತ್ ತಾಭ್ಯಾಂ ಮುಕ್ತಃ ಭವತಿ, ಸಂಸಾರಾತ್ ಮುಕ್ತೋ ಭವತಿ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥
‘ಶಾರೀರಂ ಕೇವಲಂ ಕರ್ಮ’ ಇತ್ಯತ್ರ ಕಿಂ ಶರೀರನಿರ್ವರ್ತ್ಯಂ ಶಾರೀರಂ ಕರ್ಮ ಅಭಿಪ್ರೇತಮ್ , ಆಹೋಸ್ವಿತ್ ಶರೀರಸ್ಥಿತಿಮಾತ್ರಪ್ರಯೋಜನಂ ಶಾರೀರಂ ಕರ್ಮ ಇತಿ ? ಕಿಂ ಚ ಅತಃ ಯದಿ ಶರೀರನಿರ್ವರ್ತ್ಯಂ ಶಾರೀರಂ ಕರ್ಮ ಯದಿ ವಾ ಶರೀರಸ್ಥಿತಿಮಾತ್ರಪ್ರಯೋಜನಂ ಶಾರೀರಮ್ ಇತಿ ? ಉಚ್ಯತೇ — ಯದಾ ಶರೀರನಿರ್ವರ್ತ್ಯಂ ಕರ್ಮ ಶಾರೀರಮ್ ಅಭಿಪ್ರೇತಂ ಸ್ಯಾತ್ , ತದಾ ದೃಷ್ಟಾದೃಷ್ಟಪ್ರಯೋಜನಂ ಕರ್ಮ ಪ್ರತಿಷಿದ್ಧಮಪಿ ಶರೀರೇಣ ಕುರ್ವನ್ ನಾಪ್ನೋತಿ ಕಿಲ್ಬಿಷಮ್ ಇತಿ ಬ್ರುವತೋ ವಿರುದ್ಧಾಭಿಧಾನಂ ಪ್ರಸಜ್ಯೇತ । ಶಾಸ್ತ್ರೀಯಂ ಚ ಕರ್ಮ ದೃಷ್ಟಾದೃಷ್ಟಪ್ರಯೋಜನಂ ಶರೀರೇಣ ಕುರ್ವನ್ ನಾಪ್ನೋತಿ ಕಿಲ್ಬಿಷಮ್ ಇತ್ಯಪಿ ಬ್ರುವತಃ ಅಪ್ರಾಪ್ತಪ್ರತಿಷೇಧಪ್ರಸಂಗಃ । ‘ಶಾರೀರಂ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವನ್’ ಇತಿ ವಿಶೇಷಣಾತ್ ಕೇವಲಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗಾಚ್ಚ ವಾಙ್ಮನಸನಿರ್ವರ್ತ್ಯಂ ಕರ್ಮ ವಿಧಿಪ್ರತಿಷೇಧವಿಷಯಂ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಶಬ್ದವಾಚ್ಯಂ ಕುರ್ವನ್ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ಕಿಲ್ಬಿಷಮ್ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ಸ್ಯಾತ್ । ತತ್ರಾಪಿ ವಾಙ್ಮನಸಾಭ್ಯಾಂ ವಿಹಿತಾನುಷ್ಠಾನಪಕ್ಷೇ ಕಿಲ್ಬಿಷಪ್ರಾಪ್ತಿವಚನಂ ವಿರುದ್ಧಮ್ ಆಪದ್ಯೇತ । ಪ್ರತಿಷಿದ್ಧಸೇವಾಪಕ್ಷೇಽಪಿ ಭೂತಾರ್ಥಾನುವಾದಮಾತ್ರಮ್ ಅನರ್ಥಕಂ ಸ್ಯಾತ್ । ಯದಾ ತು ಶರೀರಸ್ಥಿತಿಮಾತ್ರಪ್ರಯೋಜನಂ ಶಾರೀರಂ ಕರ್ಮ ಅಭಿಪ್ರೇತಂ ಭವೇತ್ , ತದಾ ದೃಷ್ಟಾದೃಷ್ಟಪ್ರಯೋಜನಂ ಕರ್ಮ ವಿಧಿಪ್ರತಿಷೇಧಗಮ್ಯಂ ಶರೀರವಾಙ್ಮನಸನಿರ್ವರ್ತ್ಯಮ್ ಅನ್ಯತ್ ಅಕುರ್ವನ್ ತೈರೇವ ಶರೀರಾದಿಭಿಃ ಶರೀರಸ್ಥಿತಿಮಾತ್ರಪ್ರಯೋಜನಂ ಕೇವಲಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗಾತ್ ‘ಅಹಂ ಕರೋಮಿ’ ಇತ್ಯಭಿಮಾನವರ್ಜಿತಃ ಶರೀರಾದಿಚೇಷ್ಟಾಮಾತ್ರಂ ಲೋಕದೃಷ್ಟ್ಯಾ ಕುರ್ವನ್ ನಾಪ್ನೋತಿ ಕಿಲ್ಬಿಷಂ । ಏವಂಭೂತಸ್ಯ ಪಾಪಶಬ್ದವಾಚ್ಯಕಿಲ್ಬಿಷಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಸಂಭವಾತ್ ಕಿಲ್ಬಿಷಂ ಸಂಸಾರಂ ನ ಆಪ್ನೋತಿ ; ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿದಗ್ಧಸರ್ವಕರ್ಮತ್ವಾತ್ ಅಪ್ರತಿಬಂಧೇನ ಮುಚ್ಯತ ಏವ ಇತಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶನಫಲಾನುವಾದ ಏವ ಏಷಃ । ಏವಮ್ ‘ಶಾರೀರಂ ಕೇವಲಂ ಕರ್ಮ’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಅರ್ಥಸ್ಯ ಪರಿಗ್ರಹೇ ನಿರವದ್ಯಂ ಭವತಿ ॥ ೨೧ ॥
ತ್ಯಕ್ತಸರ್ವಪರಿಗ್ರಹಸ್ಯ ಯತೇಃ ಅನ್ನಾದೇಃ ಶರೀರಸ್ಥಿತಿಹೇತೋಃ ಪರಿಗ್ರಹಸ್ಯ ಅಭಾವಾತ್ ಯಾಚನಾದಿನಾ ಶರೀರಸ್ಥಿತೌ ಕರ್ತವ್ಯತಾಯಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾಯಾಮ್ ‘ಅಯಾಚಿತಮಸಂಕ್ಲೃಪ್ತಮುಪಪನ್ನಂ ಯದೃಚ್ಛಯಾ’ (ಅಶ್ವ. ೪೬ । ೧೯) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಚನೇನ ಅನುಜ್ಞಾತಂ ಯತೇಃ ಶರೀರಸ್ಥಿತಿಹೇತೋಃ ಅನ್ನಾದೇಃ ಪ್ರಾಪ್ತಿದ್ವಾರಮ್ ಆವಿಷ್ಕುರ್ವನ್ ಆಹ —
ಯದೃಚ್ಛಾಲಾಭಸಂತುಷ್ಟೋ ದ್ವಂದ್ವಾತೀತೋ ವಿಮತ್ಸರಃ ।
ಸಮಃ ಸಿದ್ಧಾವಸಿದ್ಧೌ ಚ ಕೃತ್ವಾಪಿ ನ ನಿಬಧ್ಯತೇ ॥ ೨೨ ॥
ಯದೃಚ್ಛಾಲಾಭಸಂತುಷ್ಟಃ ಅಪ್ರಾರ್ಥಿತೋಪನತೋ ಲಾಭೋ ಯದೃಚ್ಛಾಲಾಭಃ ತೇನ ಸಂತುಷ್ಟಃ ಸಂಜಾತಾಲಂಪ್ರತ್ಯಯಃ ।
ದ್ವಂದ್ವಾತೀತಃ ದ್ವಂದ್ವೈಃ ಶೀತೋಷ್ಣಾದಿಭಿಃ ಹನ್ಯಮಾನೋಽಪಿ ಅವಿಷಣ್ಣಚಿತ್ತಃ ದ್ವಂದ್ವಾತೀತಃ ಉಚ್ಯತೇ ।
ವಿಮತ್ಸರಃ ವಿಗತಮತ್ಸರಃ ನಿರ್ವೈರಬುದ್ದಿಃ ಸಮಃ ತುಲ್ಯಃ ಯದೃಚ್ಛಾಲಾಭಸ್ಯ ಸಿದ್ಧೌ ಅಸಿದ್ಧೌ ಚ ।
ಯಃ ಏವಂಭೂತೋ ಯತಿಃ ಅನ್ನಾದೇಃ ಶರೀರಸ್ಥಿತಿಹೇತೋಃ ಲಾಭಾಲಾಭಯೋಃ ಸಮಃ ಹರ್ಷವಿಷಾದವರ್ಜಿತಃ ಕರ್ಮಾದೌ ಅಕರ್ಮಾದಿದರ್ಶೀ ಯಥಾಭೂತಾತ್ಮದರ್ಶನನಿಷ್ಠಃ ಸನ್ ಶರೀರಸ್ಥಿತಿಮಾತ್ರಪ್ರಯೋಜನೇ ಭಿಕ್ಷಾಟನಾದಿಕರ್ಮಣಿ ಶರೀರಾದಿನಿರ್ವರ್ತ್ಯೇ ‘ನೈವ ಕಿಂಚಿತ್ ಕರೋಮ್ಯಹಮ್’ (ಭ. ಗೀ. ೫ । ೮),
‘ಗುಣಾ ಗುಣೇಷು ವರ್ತಂತೇ’ (ಭ. ಗೀ. ೩ । ೨೮) ಇತ್ಯೇವಂ ಸದಾ ಸಂಪರಿಚಕ್ಷಾಣಃ ಆತ್ಮನಃ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಾವಂ ಪಶ್ಯನ್ನೈವ ಕಿಂಚಿತ್ ಭಿಕ್ಷಾಟನಾದಿಕಂ ಕರ್ಮ ಕರೋತಿ,
ಲೋಕವ್ಯವಹಾರಸಾಮಾನ್ಯದರ್ಶನೇನ ತು ಲೌಕಿಕೈಃ ಆರೋಪಿತಕರ್ತೃತ್ವೇ ಭಿಕ್ಷಾಟನಾದೌ ಕರ್ಮಣಿ ಕರ್ತಾ ಭವತಿ ।
ಸ್ವಾನುಭವೇನ ತು ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಮಾಣಾದಿಜನಿತೇನ ಅಕರ್ತೈವ ।
ಸ ಏವಂ ಪರಾಧ್ಯಾರೋಪಿತಕರ್ತೃತ್ವಃ ಶರೀರಸ್ಥಿತಿಮಾತ್ರಪ್ರಯೋಜನಂ ಭಿಕ್ಷಾಟನಾದಿಕಂ ಕರ್ಮ ಕೃತ್ವಾಪಿ ನ ನಿಬಧ್ಯತೇ ಬಂಧಹೇತೋಃ ಕರ್ಮಣಃ ಸಹೇತುಕಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿನಾ ದಗ್ಧತ್ವಾತ್ ಇತಿ ಉಕ್ತಾನುವಾದ ಏವ ಏಷಃ ॥ ೨೨ ॥
ಗತಸಂಗಸ್ಯ ಮುಕ್ತಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಾವಸ್ಥಿತಚೇತಸಃ ।
ಯಜ್ಞಾಯಾಚರತಃ ಕರ್ಮ ಸಮಗ್ರಂ ಪ್ರವಿಲೀಯತೇ ॥ ೨೩ ॥
ಗತಸಂಗಸ್ಯ ಸರ್ವತೋನಿವೃತ್ತಾಸಕ್ತೇಃ, ಮುಕ್ತಸ್ಯ ನಿವೃತ್ತಧರ್ಮಾಧರ್ಮಾದಿಬಂಧನಸ್ಯ, ಜ್ಞಾನಾವಸ್ಥಿತಚೇತಸಃ ಜ್ಞಾನೇ ಏವ ಅವಸ್ಥಿತಂ ಚೇತಃ ಯಸ್ಯ ಸೋಽಯಂ ಜ್ಞಾನಾವಸ್ಥಿತಚೇತಾಃ ತಸ್ಯ, ಯಜ್ಞಾಯ ಯಜ್ಞನಿರ್ವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಮ್ ಆಚರತಃ ನಿರ್ವರ್ತಯತಃ ಕರ್ಮ ಸಮಗ್ರಂ ಸಹ ಅಗ್ರೇಣ ಫಲೇನ ವರ್ತತೇ ಇತಿ ಸಮಗ್ರಂ ಕರ್ಮ ತತ್ ಸಮಗ್ರಂ ಪ್ರವಿಲೀಯತೇ ವಿನಶ್ಯತಿ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨೩ ॥
ಕಸ್ಮಾತ್ ಪುನಃ ಕಾರಣಾತ್ ಕ್ರಿಯಮಾಣಂ ಕರ್ಮ ಸ್ವಕಾರ್ಯಾರಂಭಮ್ ಅಕುರ್ವತ್ ಸಮಗ್ರಂ ಪ್ರವಿಲೀಯತೇ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಯತಃ —
ಬ್ರಹ್ಮಾರ್ಪಣಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಹವಿರ್ಬ್ರಹ್ಮಾಗ್ನೌ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಹುತಮ್ ।
ಬ್ರಹ್ಮೈವ ತೇನ ಗಂತವ್ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಕರ್ಮಸಮಾಧಿನಾ ॥ ೨೪ ॥
ಬ್ರಹ್ಮ ಅರ್ಪಣಂ ಯೇನ ಕರಣೇನ ಬ್ರಹ್ಮವಿತ್ ಹವಿಃ ಅಗ್ನೌ ಅರ್ಪಯತಿ ತತ್ ಬ್ರಹ್ಮೈವ ಇತಿ ಪಶ್ಯತಿ, ತಸ್ಯ ಆತ್ಮವ್ಯತಿರೇಕೇಣ ಅಭಾವಂ ಪಶ್ಯತಿ, ಯಥಾ ಶುಕ್ತಿಕಾಯಾಂ ರಜತಾಭಾವಂ ಪಶ್ಯತಿ ; ತದುಚ್ಯತೇ ಬ್ರಹ್ಮೈವ ಅರ್ಪಣಮಿತಿ, ಯಥಾ ಯದ್ರಜತಂ ತತ್ ಶುಕ್ತಿಕೈವೇತಿ । ‘ಬ್ರಹ್ಮ ಅರ್ಪಣಮ್’ ಇತಿ ಅಸಮಸ್ತೇ ಪದೇ । ಯತ್ ಅರ್ಪಣಬುದ್ಧ್ಯಾ ಗೃಹ್ಯತೇ ಲೋಕೇ ತತ್ ಅಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮವಿದಃ ಬ್ರಹ್ಮೈವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಬ್ರಹ್ಮ ಹವಿಃ ತಥಾ ಯತ್ ಹವಿರ್ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಗೃಹ್ಯಮಾಣಂ ತತ್ ಬ್ರಹ್ಮೈವ ಅಸ್ಯ । ತಥಾ ‘ಬ್ರಹ್ಮಾಗ್ನೌ’ ಇತಿ ಸಮಸ್ತಂ ಪದಮ್ । ಅಗ್ನಿರಪಿ ಬ್ರಹ್ಮೈವ ಯತ್ರ ಹೂಯತೇ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಕರ್ತ್ರಾ, ಬ್ರಹ್ಮೈವ ಕರ್ತೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಯತ್ ತೇನ ಹುತಂ ಹವನಕ್ರಿಯಾ ತತ್ ಬ್ರಹ್ಮೈವ । ಯತ್ ತೇನ ಗಂತವ್ಯಂ ಫಲಂ ತದಪಿ ಬ್ರಹ್ಮೈವ ಬ್ರಹ್ಮಕರ್ಮಸಮಾಧಿನಾ ಬ್ರಹ್ಮೈವ ಕರ್ಮ ಬ್ರಹ್ಮಕರ್ಮ ತಸ್ಮಿನ್ ಸಮಾಧಿಃ ಯಸ್ಯ ಸಃ ಬ್ರಹ್ಮಕರ್ಮಸಮಾಧಿಃ ತೇನ ಬ್ರಹ್ಮಕರ್ಮಸಮಾಧಿನಾ ಬ್ರಹ್ಮೈವ ಗಂತವ್ಯಮ್ ॥
ಏವಂ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಂ ಚಿಕೀರ್ಷುಣಾಪಿ ಕ್ರಿಯಮಾಣಂ ಕರ್ಮ ಪರಮಾರ್ಥತಃ ಅಕರ್ಮ,
ಬ್ರಹ್ಮಬುದ್ಧ್ಯುಪಮೃದಿತತ್ವಾತ್ ।
ಏವಂ ಸತಿ ನಿವೃತ್ತಕರ್ಮಣೋಽಪಿ ಸರ್ವಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಿನಃ ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶನಸ್ತುತ್ಯರ್ಥಂ ಯಜ್ಞತ್ವಸಂಪಾದನಂ ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಸುತರಾಮುಪಪದ್ಯತೇ ;
ಯತ್ ಅರ್ಪಣಾದಿ ಅಧಿಯಜ್ಞೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಂ ತತ್ ಅಸ್ಯ ಅಧ್ಯಾತ್ಮಂ ಬ್ರಹ್ಮೈವ ಪರಮಾರ್ಥದರ್ಶಿನ ಇತಿ ।
ಅನ್ಯಥಾ ಸರ್ವಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮತ್ವೇ ಅರ್ಪಣಾದೀನಾಮೇವ ವಿಶೇಷತೋ ಬ್ರಹ್ಮತ್ವಾಭಿಧಾನಮ್ ಅನರ್ಥಕಂ ಸ್ಯಾತ್ ।
ತಸ್ಮಾತ್ ಬ್ರಹ್ಮೈವ ಇದಂ ಸರ್ವಮಿತಿ ಅಭಿಜಾನತಃ ವಿದುಷಃ ಕರ್ಮಾಭಾವಃ ।
ಕಾರಕಬುದ್ಧ್ಯಭಾವಾಚ್ಚ ।
ನ ಹಿ ಕಾರಕಬುದ್ಧಿರಹಿತಂ ಯಜ್ಞಾಖ್ಯಂ ಕರ್ಮ ದೃಷ್ಟಮ್ ।
ಸರ್ವಮೇವ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದಿಕಂ ಕರ್ಮ ಶಬ್ದಸಮರ್ಪಿತದೇವತಾವಿಶೇಷಸಂಪ್ರದಾನಾದಿಕಾರಕಬುದ್ಧಿಮತ್ ಕರ್ತ್ರಭಿಮಾನಫಲಾಭಿಸಂಧಿಮಚ್ಚ ದೃಷ್ಟಮ್ ;
ನ ಉಪಮೃದಿತಕ್ರಿಯಾಕಾರಕಫಲಭೇದಬುದ್ಧಿಮತ್ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನಫಲಾಭಿಸಂಧಿರಹಿತಂ ವಾ ।
ಇದಂ ತು ಬ್ರಹ್ಮಬುದ್ಧ್ಯುಪಮೃದಿತಾರ್ಪಣಾದಿಕಾರಕಕ್ರಿಯಾಫಲಭೇದಬುದ್ಧಿ ಕರ್ಮ ।
ಅತಃ ಅಕರ್ಮೈವ ತತ್ ।
ತಥಾ ಚ ದರ್ಶಿತಮ್ ‘ಕರ್ಮಣ್ಯಕರ್ಮ ಯಃ ಪಶ್ಯೇತ್’ (ಭ. ಗೀ. ೪ । ೧೮) ‘ಕರ್ಮಣ್ಯಭಿಪ್ರವೃತ್ತೋಽಪಿ ನೈವ ಕಿಂಚಿತ್ಕರೋತಿ ಸಃ’ (ಭ. ಗೀ. ೪ । ೨೦) ‘ಗುಣಾ ಗುಣೇಷು ವರ್ತಂತೇ’ (ಭ. ಗೀ. ೩ । ೨೮) ‘ನೈವ ಕಿಂಚಿತ್ಕರೋಮೀತಿ ಯುಕ್ತೋ ಮನ್ಯೇತ ತತ್ತ್ವವಿತ್’ (ಭ. ಗೀ. ೫ । ೮) ಇತ್ಯಾದಿಭಿಃ ।
ತಥಾ ಚ ದರ್ಶಯನ್ ತತ್ರ ತತ್ರ ಕ್ರಿಯಾಕಾರಕಫಲಭೇದಬುದ್ಧ್ಯುಪಮರ್ದಂ ಕರೋತಿ ।
ದೃಷ್ಟಾ ಚ ಕಾಮ್ಯಾಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದೌ ಕಾಮೋಪಮರ್ದೇನ ಕಾಮ್ಯಾಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದಿಹಾನಿಃ ।
ತಥಾ ಮತಿಪೂರ್ವಕಾಮತಿಪೂರ್ವಕಾದೀನಾಂ ಕರ್ಮಣಾಂ ಕಾರ್ಯವಿಶೇಷಸ್ಯ ಆರಂಭಕತ್ವಂ ದೃಷ್ಟಮ್ ।
ತಥಾ ಇಹಾಪಿ ಬ್ರಹ್ಮಬುದ್ಧ್ಯುಪಮೃದಿತಾರ್ಪಣಾದಿಕಾರಕಕ್ರಿಯಾಫಲಭೇದಬುದ್ಧೇಃ ಬಾಹ್ಯಚೇಷ್ಟಾಮಾತ್ರೇಣ ಕರ್ಮಾಪಿ ವಿದುಷಃ ಅಕರ್ಮ ಸಂಪದ್ಯತೇ ।
ಅತಃ ಉಕ್ತಮ್ ‘ಸಮಗ್ರಂ ಪ್ರವಿಲೀಯತೇ’ (ಭ. ಗೀ. ೪ । ೨೦) ಇತಿ ॥
ಅತ್ರ ಕೇಚಿದಾಹುಃ — ಯತ್ ಬ್ರಹ್ಮ ತತ್ ಅರ್ಪಣಾದೀನಿ ; ಬ್ರಹ್ಮೈವ ಕಿಲ ಅರ್ಪಣಾದಿನಾ ಪಂಚವಿಧೇನ ಕಾರಕಾತ್ಮನಾ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಂ ಸತ್ ತದೇವ ಕರ್ಮ ಕರೋತಿ । ತತ್ರ ನ ಅರ್ಪಣಾದಿಬುದ್ಧಿಃ ನಿವರ್ತ್ಯತೇ, ಕಿಂ ತು ಅರ್ಪಣಾದಿಷು ಬ್ರಹ್ಮಬುದ್ಧಿಃ ಆಧೀಯತೇ ; ಯಥಾ ಪ್ರತಿಮಾದೌ ವಿಷ್ಣ್ವಾದಿಬುದ್ಧಿಃ, ಯಥಾ ವಾ ನಾಮಾದೌ ಬ್ರಹ್ಮಬುದ್ಧಿರಿತಿ ॥
ಸತ್ಯಮ್ ,
ಏವಮಪಿ ಸ್ಯಾತ್ ಯದಿ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞಸ್ತುತ್ಯರ್ಥಂ ಪ್ರಕರಣಂ ನ ಸ್ಯಾತ್ ।
ಅತ್ರ ತು ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶನಂ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞಶಬ್ದಿತಮ್ ಅನೇಕಾನ್ ಯಜ್ಞಶಬ್ದಿತಾನ್ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಾನ್ ಉಪನ್ಯಸ್ಯ ‘ಶ್ರೇಯಾನ್ ದ್ರವ್ಯಮಯಾದ್ಯಜ್ಞಾತ್ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞಃ’ (ಭ. ಗೀ. ೪ । ೩೩) ಇತಿ ಜ್ಞಾನಂ ಸ್ತೌತಿ ।
ಅತ್ರ ಚ ಸಮರ್ಥಮಿದಂ ವಚನಮ್ ‘
ಬ್ರಹ್ಮಾರ್ಪಣಮ್’
ಇತ್ಯಾದಿ ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಯಜ್ಞತ್ವಸಂಪಾದನೇ ;
ಅನ್ಯಥಾ ಸರ್ವಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮತ್ವೇ ಅರ್ಪಣಾದೀನಾಮೇವ ವಿಶೇಷತೋ ಬ್ರಹ್ಮತ್ವಾಭಿಧಾನಮನರ್ಥಕಂ ಸ್ಯಾತ್ ।
ಯೇ ತು ಅರ್ಪಣಾದಿಷು ಪ್ರತಿಮಾಯಾಂ ವಿಷ್ಣುದೃಷ್ಟಿವತ್ ಬ್ರಹ್ಮದೃಷ್ಟಿಃ ಕ್ಷಿಪ್ಯತೇ ನಾಮಾದಿಷ್ವಿವ ಚೇತಿ ಬ್ರುವತೇ ನ ತೇಷಾಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ ಉಕ್ತಾ ಇಹ ವಿವಕ್ಷಿತಾ ಸ್ಯಾತ್ ,
ಅರ್ಪಣಾದಿವಿಷಯತ್ವಾತ್ ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ।
ನ ಚ ದೃಷ್ಟಿಸಂಪಾದನಜ್ಞಾನೇನ ಮೋಕ್ಷಫಲಂ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ । ‘
ಬ್ರಹ್ಮೈವ ತೇನ ಗಂತವ್ಯಮ್’
ಇತಿ ಚೋಚ್ಯತೇ ।
ವಿರುದ್ಧಂ ಚ ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶನಮ್ ಅಂತರೇಣ ಮೋಕ್ಷಫಲಂ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ಇತಿ ।
ಪ್ರಕೃತವಿರೋಧಶ್ಚ ;
ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶನಮ್ ಚ ಪ್ರಕೃತಮ್ ‘ಕರ್ಮಣ್ಯಕರ್ಮ ಯಃ ಪಶ್ಯೇತ್’ (ಭ. ಗೀ. ೪ । ೧೮) ಇತ್ಯತ್ರ,
ಅಂತೇ ಚ ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶನಮ್ ,
ತಸ್ಯೈವ ಉಪಸಂಹಾರಾತ್ ।
‘ಶ್ರೇಯಾನ್ ದ್ರವ್ಯಮಯಾದ್ಯಜ್ಞಾತ್ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞಃ’ (ಭ. ಗೀ. ೪ । ೩೩),
‘ಜ್ಞಾನಂ ಲಬ್ಧ್ವಾ ಪರಾಂ ಶಾಂತಿಮ್’ (ಭ. ಗೀ. ೪ । ೩೯) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶನಸ್ತುತಿಮೇವ ಕುರ್ವನ್ ಉಪಕ್ಷೀಣಃ ಅಧ್ಯಾಯಃ ।
ತತ್ರ ಅಕಸ್ಮಾತ್ ಅರ್ಪಣಾದೌ ಬ್ರಹ್ಮದೃಷ್ಟಿಃ ಅಪ್ರಕರಣೇ ಪ್ರತಿಮಾಯಾಮಿವ ವಿಷ್ಣುದೃಷ್ಟಿಃ ಉಚ್ಯತೇ ಇತಿ ಅನುಪಪನ್ನಮ್ |
ತಸ್ಮಾತ್ ಯಥಾವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾರ್ಥ ಏವ ಅಯಂ ಶ್ಲೋಕಃ ॥ ೨೪ ॥
ತತ್ರ ಅಧುನಾ ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶನಸ್ಯ ಯಜ್ಞತ್ವಂ ಸಂಪಾದ್ಯ ತತ್ಸ್ತುತ್ಯರ್ಥಮ್ ಅನ್ಯೇಽಪಿ ಯಜ್ಞಾ ಉಪಕ್ಷಿಪ್ಯಂತೇ —
ದೈವಮೇವಾಪರೇ ಯಜ್ಞಂ ಯೋಗಿನಃ ಪರ್ಯುಪಾಸತೇ ।
ಬ್ರಹ್ಮಾಗ್ನಾವಪರೇ ಯಜ್ಞಂ ಯಜ್ಞೇನೈವೋಪಜುಹ್ವತಿ ॥ ೨೫ ॥
ದೈವಮೇವ ದೇವಾ ಇಜ್ಯಂತೇ ಯೇನ ಯಜ್ಞೇನ ಅಸೌ ದೈವೋ ಯಜ್ಞಃ ತಮೇವ ಅಪರೇ ಯಜ್ಞಂ ಯೋಗಿನಃ ಕರ್ಮಿಣಃ ಪರ್ಯುಪಾಸತೇ ಕುರ್ವಂತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಬ್ರಹ್ಮಾಗ್ನೌ ‘ಸತ್ಯಂ ಜ್ಞಾನಮನಂತಂ ಬ್ರಹ್ಮ’ (ತೈ. ಉ. ೨ । ೧ । ೧) ‘
ವಿಜ್ಞಾನಮಾನಂದಂ ಬ್ರಹ್ಮ’
‘ಯತ್ ಸಾಕ್ಷಾದಪರೋಕ್ಷಾತ್ ಬ್ರಹ್ಮ ಯ ಆತ್ಮಾ ಸರ್ವಾಂತರಃ’ (ಬೃ. ಉ. ೩ । ೪ । ೧) ಇತ್ಯಾದಿವಚನೋಕ್ತಮ್ ಅಶನಾಯಾದಿಸರ್ವಸಂಸಾರಧರ್ಮವರ್ಜಿತಮ್ ‘ನೇತಿ ನೇತಿ’ (ಬೃ. ಉ. ೪ । ೪ । ೨೨) ಇತಿ ನಿರಸ್ತಾಶೇಷವಿಶೇಷಂ ಬ್ರಹ್ಮಶಬ್ದೇನ ಉಚ್ಯತೇ ।
ಬ್ರಹ್ಮ ಚ ತತ್ ಅಗ್ನಿಶ್ಚ ಸಃ ಹೋಮಾಧಿಕರಣತ್ವವಿವಕ್ಷಯಾ ಬ್ರಹ್ಮಾಗ್ನಿಃ ।
ತಸ್ಮಿನ್ ಬ್ರಹ್ಮಾಗ್ನೌ ಅಪರೇ ಅನ್ಯೇ ಬ್ರಹ್ಮವಿದಃ ಯಜ್ಞಮ್ —
ಯಜ್ಞಶಬ್ದವಾಚ್ಯ ಆತ್ಮಾ,
ಆತ್ಮನಾಮಸು ಯಜ್ಞಶಬ್ದಸ್ಯ ಪಾಠಾತ್ —
ತಮ್ ಆತ್ಮಾನಂ ಯಜ್ಞಂ ಪರಮಾರ್ಥತಃ ಪರಮೇವ ಬ್ರಹ್ಮ ಸಂತಂ ಬುದ್ಧ್ಯಾದ್ಯುಪಾಧಿಸಂಯುಕ್ತಮ್ ಅಧ್ಯಸ್ತಸರ್ವೋಪಾಧಿಧರ್ಮಕಮ್ ಆಹುತಿರೂಪಂ ಯಜ್ಞೇನೈವ ಆತ್ಮನೈವ ಉಕ್ತಲಕ್ಷಣೇನ ಉಪಜುಹ್ವತಿ ಪ್ರಕ್ಷಿಪಂತಿ,
ಸೋಪಾಧಿಕಸ್ಯ ಆತ್ಮನಃ ನಿರುಪಾಧಿಕೇನ ಪರಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪೇಣೈವ ಯದ್ದರ್ಶನಂ ಸ ತಸ್ಮಿನ್ ಹೋಮಃ ತಂ ಕುರ್ವಂತಿ ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮೈಕತ್ವದರ್ಶನನಿಷ್ಠಾಃ ಸಂನ್ಯಾಸಿನಃ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨೫ ॥
ಶ್ರೋತ್ರಾದೀನೀಂದ್ರಿಯಾಣ್ಯನ್ಯೇ ಸಂಯಮಾಗ್ನಿಷು ಜುಹ್ವತಿ ।
ಶಬ್ದಾದೀನ್ವಿಷಯಾನನ್ಯ ಇಂದ್ರಿಯಾಗ್ನಿಷು ಜುಹ್ವತಿ ॥ ೨೬ ॥
ಶ್ರೋತ್ರಾದೀನಿ ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಅನ್ಯೇ ಯೋಗಿನಃ ಸಂಯಮಾಗ್ನಿಷು । ಪ್ರತೀಂದ್ರಿಯಂ ಸಂಯಮೋ ಭಿದ್ಯತೇ ಇತಿ ಬಹುವಚನಮ್ । ಸಂಯಮಾ ಏವ ಅಗ್ನಯಃ ತೇಷು ಜುಹ್ವತಿ ಇಂದ್ರಿಯಸಂಯಮಮೇವ ಕುರ್ವಂತಿ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಶಬ್ದಾದೀನ್ ವಿಷಯಾನ್ ಅನ್ಯೇ ಇಂದ್ರಿಯಾಗ್ನಿಷು ಇಂದ್ರಿಯಾಣ್ಯೇವ ಅಗ್ನಯಃ ತೇಷು ಇಂದ್ರಿಯಾಗ್ನಿಷು ಜುಹ್ವತಿ ಶ್ರೋತ್ರಾದಿಭಿರವಿರುದ್ಧವಿಷಯಗ್ರಹಣಂ ಹೋಮಂ ಮನ್ಯಂತೇ ॥ ೨೬ ॥
ಕಿಂಚ —
ಸರ್ವಾಣೀಂದ್ರಿಯಕರ್ಮಾಣಿ ಪ್ರಾಣಕರ್ಮಾಣಿ ಚಾಪರೇ ।
ಆತ್ಮಸಂಯಮಯೋಗಾಗ್ನೌ ಜುಹ್ವತಿ ಜ್ಞಾನದೀಪಿತೇ ॥ ೨೭ ॥
ಸರ್ವಾಣಿ ಇಂದ್ರಿಯಕರ್ಮಾಣಿ ಇಂದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಕರ್ಮಾಣಿ ಇಂದ್ರಿಯಕರ್ಮಾಣಿ, ತಥಾ ಪ್ರಾಣಕರ್ಮಾಣಿ ಪ್ರಾಣೋ ವಾಯುಃ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಃ ತತ್ಕರ್ಮಾಣಿ ಆಕುಂಚನಪ್ರಸಾರಣಾದೀನಿ ತಾನಿ ಚ ಅಪರೇ ಆತ್ಮಸಂಯಮಯೋಗಾಗ್ನೌ ಆತ್ಮನಿ ಸಂಯಮಃ ಆತ್ಮಸಂಯಮಃ ಸ ಏವ ಯೋಗಾಗ್ನಿಃ ತಸ್ಮಿನ್ ಆತ್ಮಸಂಯಮಯೋಗಾಗ್ನೌ ಜುಹ್ವತಿ ಪ್ರಕ್ಷಿಪಂತಿ ಜ್ಞಾನದೀಪಿತೇ ಸ್ನೇಹೇನೇವ ಪ್ರದೀಪೇ ವಿವೇಕವಿಜ್ಞಾನೇನ ಉಜ್ಜ್ವಲಭಾವಮ್ ಆಪಾದಿತೇ ಜುಹ್ವತಿ ಪ್ರವಿಲಾಪಯಂತಿ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨೭ ॥
ದ್ರವ್ಯಯಜ್ಞಾಸ್ತಪೋಯಜ್ಞಾ ಯೋಗಯಜ್ಞಾಸ್ತಥಾಪರೇ ।
ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಜ್ಞಾನಯಜ್ಞಾಶ್ಚ ಯತಯಃ ಸಂಶಿತವ್ರತಾಃ ॥ ೨೮ ॥
ದ್ರವ್ಯಯಜ್ಞಾಃ ತೀರ್ಥೇಷು ದ್ರವ್ಯವಿನಿಯೋಗಂ ಯಜ್ಞಬುದ್ಧ್ಯಾ ಕುರ್ವಂತಿ ಯೇ ತೇ ದ್ರವ್ಯಯಜ್ಞಾಃ । ತಪೋಯಜ್ಞಾಃ ತಪಃ ಯಜ್ಞಃ ಯೇಷಾಂ ತಪಸ್ವಿನಾಂ ತೇ ತಪೋಯಜ್ಞಾಃ । ಯೋಗಯಜ್ಞಾಃ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಪ್ರತ್ಯಾಹಾರಾದಿಲಕ್ಷಣೋ ಯೋಗೋ ಯಜ್ಞೋ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಯೋಗಯಜ್ಞಾಃ । ತಥಾ ಅಪರೇ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಜ್ಞಾನಯಜ್ಞಾಶ್ಚ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಃ ಯಥಾವಿಧಿ ಋಗಾದ್ಯಭ್ಯಾಸಃ ಯಜ್ಞಃ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಯಜ್ಞಾಃ । ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞಾಃ ಜ್ಞಾನಂ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಪರಿಜ್ಞಾನಂ ಯಜ್ಞಃ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞಾಶ್ಚ ಯತಯಃ ಯತನಶೀಲಾಃ ಸಂಶಿತವ್ರತಾಃ ಸಮ್ಯಕ್ ಶಿತಾನಿ ತನೂಕೃತಾನಿ ತೀಕ್ಷ್ಣೀಕೃತಾನಿ ವ್ರತಾನಿ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಸಂಶಿತವ್ರತಾಃ ॥ ೨೮ ॥
ಕಿಂಚ —
ಅಪಾನೇ ಜುಹ್ವತಿ ಪ್ರಾಣಂ ಪ್ರಾಣೇಽಪಾನಂ ತಥಾಪರೇ ।
ಪ್ರಾಣಾಪಾನಗತೀ ರುದ್ಧ್ವಾ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಪರಾಯಣಾಃ ॥ ೨೯ ॥
ಅಪಾನೇ ಅಪಾನವೃತ್ತೌ ಜುಹ್ವತಿ ಪ್ರಕ್ಷಿಪಂತಿ ಪ್ರಾಣಂ ಪ್ರಾಣವೃತ್ತಿಮ್ , ಪೂರಕಾಖ್ಯಂ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಂ ಕುರ್ವಂತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ಪ್ರಾಣೇ ಅಪಾನಂ ತಥಾ ಅಪರೇ ಜುಹ್ವತಿ, ರೇಚಕಾಖ್ಯಂ ಚ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಂ ಕುರ್ವಂತೀತ್ಯೇತತ್ । ಪ್ರಾಣಾಪಾನಗತೀ ಮುಖನಾಸಿಕಾಭ್ಯಾಂ ವಾಯೋಃ ನಿರ್ಗಮನಂ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಗತಿಃ, ತದ್ವಿಪರ್ಯಯೇಣ ಅಧೋಗಮನಮ್ ಅಪಾನಸ್ಯ ಗತಿಃ, ತೇ ಪ್ರಾಣಾಪಾನಗತೀ ಏತೇ ರುದ್ಧ್ವಾ ನಿರುಧ್ಯ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಪರಾಯಣಾಃ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮತತ್ಪರಾಃ ; ಕುಂಭಕಾಖ್ಯಂ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಂ ಕುರ್ವಂತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨೯ ॥
ಕಿಂಚ —
ಅಪರೇ ನಿಯತಾಹಾರಾಃ ಪ್ರಾಣಾನ್ಪ್ರಾಣೇಷು ಜುಹ್ವತಿ ।
ಸರ್ವೇಽಪ್ಯೇತೇ ಯಜ್ಞವಿದೋ ಯಜ್ಞಕ್ಷಪಿತಕಲ್ಮಷಾಃ ॥ ೩೦ ॥
ಅಪರೇ ನಿಯತಾಹಾರಾಃ ನಿಯತಃ ಪರಿಮಿತಃ ಆಹಾರಃ ಯೇಷಾಂ ತೇ ನಿಯತಾಹಾರಾಃ ಸಂತಃ ಪ್ರಾಣಾನ್ ವಾಯುಭೇದಾನ್ ಪ್ರಾಣೇಷು ಏವ ಜುಹ್ವತಿ ಯಸ್ಯ ಯಸ್ಯ ವಾಯೋಃ ಜಯಃ ಕ್ರಿಯತೇ ಇತರಾನ್ ವಾಯುಭೇದಾನ್ ತಸ್ಮಿನ್ ತಸ್ಮಿನ್ ಜುಹ್ವತಿ, ತೇ ತತ್ರ ಪ್ರವಿಷ್ಟಾ ಇವ ಭವಂತಿ । ಸರ್ವೇಽಪಿ ಏತೇ ಯಜ್ಞವಿದಃ ಯಜ್ಞಕ್ಷಪಿತಕಲ್ಮಷಾಃ ಯಜ್ಞೈಃ ಯಥೋಕ್ತೈಃ ಕ್ಷಪಿತಃ ನಾಶಿತಃ ಕಲ್ಮಷೋ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಯಜ್ಞಕ್ಷಪಿತಕಲ್ಮಷಾಃ ॥ ೩೦ ॥
ಏವಂ ಯಥೋಕ್ತಾನ್ ಯಜ್ಞಾನ್ ನಿರ್ವರ್ತ್ಯ —
ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟಾಮೃತಭುಜೋ ಯಾಂತಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಸನಾತನಮ್ ।
ನಾಯಂ ಲೋಕೋಽಸ್ತ್ಯಯಜ್ಞಸ್ಯ ಕುತೋಽನ್ಯಃ ಕುರುಸತ್ತಮ ॥ ೩೧ ॥
ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟಾಮೃತಭುಜಃ ಯಜ್ಞಾನಾಂ ಶಿಷ್ಟಂ ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟಂ ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟಂ ಚ ತತ್ ಅಮೃತಂ ಚ ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟಾಮೃತಂ ತತ್ ಭುಂಜತೇ ಇತಿ ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟಾಮೃತಭುಜಃ । ಯಥೋಕ್ತಾನ್ ಯಜ್ಞಾನ್ ಕೃತ್ವಾ ತಚ್ಛಿಷ್ಟೇನ ಕಾಲೇನ ಯಥಾವಿಧಿಚೋದಿತಮ್ ಅನ್ನಮ್ ಅಮೃತಾಖ್ಯಂ ಭುಂಜತೇ ಇತಿ ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟಾಮೃತಭುಜಃ ಯಾಂತಿ ಗಚ್ಛಂತಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಸನಾತನಂ ಚಿರಂತನಂ ಮುಮುಕ್ಷವಶ್ಚೇತ್ ; ಕಾಲಾತಿಕ್ರಮಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಇತಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾತ್ ಗಮ್ಯತೇ । ನ ಅಯಂ ಲೋಕಃ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಸಾಧಾರಣೋಽಪಿ ಅಸ್ತಿ ಯಥೋಕ್ತಾನಾಂ ಯಜ್ಞಾನಾಂ ಏಕೋಽಪಿ ಯಜ್ಞಃ ಯಸ್ಯ ನಾಸ್ತಿ ಸಃ ಅಯಜ್ಞಃ ತಸ್ಯ । ಕುತಃ ಅನ್ಯೋ ವಿಶಿಷ್ಟಸಾಧನಸಾಧ್ಯಃ ಕುರುಸತ್ತಮ ॥ ೩೧ ॥
ಏವಂ ಬಹುವಿಧಾ ಯಜ್ಞಾ ವಿತತಾ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಮುಖೇ ।
ಕರ್ಮಜಾನ್ವಿದ್ಧಿ ತಾನ್ಸರ್ವಾನೇವಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ವಿಮೋಕ್ಷ್ಯಸೇ ॥ ೩೨ ॥
ಏವಂ ಯಥೋಕ್ತಾ ಬಹುವಿಧಾ ಬಹುಪ್ರಕಾರಾ ಯಜ್ಞಾಃ ವಿತತಾಃ ವಿಸ್ತೀರ್ಣಾಃ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ವೇದಸ್ಯ ಮುಖೇ ದ್ವಾರೇ ವೇದದ್ವಾರೇಣ ಅವಗಮ್ಯಮಾನಾಃ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಮುಖೇ ವಿತತಾ ಉಚ್ಯಂತೇ ; ತದ್ಯಥಾ ‘ವಾಚಿ ಹಿ ಪ್ರಾಣಂ ಜುಹುಮಃ’ (ಐ. ಆ. ೩ । ೨ । ೬) ಇತ್ಯಾದಯಃ । ಕರ್ಮಜಾನ್ ಕಾಯಿಕವಾಚಿಕಮಾನಸಕರ್ಮೋದ್ಭಾವಾನ್ ವಿದ್ಧಿ ತಾನ್ ಸರ್ವಾನ್ ಅನಾತ್ಮಜಾನ್ , ನಿರ್ವ್ಯಾಪಾರೋ ಹಿ ಆತ್ಮಾ । ಅತ ಏವಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ವಿಮೋಕ್ಷ್ಯಸೇ ಅಶುಭಾತ್ । ನ ಮದ್ವ್ಯಾಪಾರಾ ಇಮೇ, ನಿರ್ವ್ಯಾಪಾರೋಽಹಮ್ ಉದಾಸೀನ ಇತ್ಯೇವಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಅಸ್ಮಾತ್ ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶನಾತ್ ಮೋಕ್ಷ್ಯಸೇ ಸಂಸಾರಬಂಧನಾತ್ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೩೨ ॥
‘ಬ್ರಹ್ಮಾರ್ಪಣಮ್’ (ಭ. ಗೀ. ೪ । ೨೪) ಇತ್ಯಾದಿಶ್ಲೋಕೇನ ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶನಸ್ಯ ಯಜ್ಞತ್ವಂ ಸಂಪಾದಿತಮ್ ।
ಯಜ್ಞಾಶ್ಚ ಅನೇಕೇ ಉಪದಿಷ್ಟಾಃ ।
ತೈಃ ಸಿದ್ಧಪುರುಷಾರ್ಥಪ್ರಯೋಜನೈಃ ಜ್ಞಾನಂ ಸ್ತೂಯತೇ ।
ಕಥಮ್ ? —
ಶ್ರೇಯಾಂದ್ರವ್ಯಮಯಾದ್ಯಜ್ಞಾಜ್ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞಃ ಪರಂತಪ ।
ಸರ್ವಂ ಕರ್ಮಾಖಿಲಂ ಪಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನೇ ಪರಿಸಮಾಪ್ಯತೇ ॥ ೩೩ ॥
ತದೇತತ್ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಜ್ಞಾನಂ ತರ್ಹಿ ಕೇನ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ —
ತದ್ವಿದ್ಧಿ ಪ್ರಣಿಪಾತೇನ ಪರಿಪ್ರಶ್ನೇನ ಸೇವಯಾ ।
ಉಪದೇಕ್ಷ್ಯಂತಿ ತೇ ಜ್ಞಾನಂ ಜ್ಞಾನಿನಸ್ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿನಃ ॥ ೩೪ ॥
ತತ್ ವಿದ್ಧಿ ವಿಜಾನೀಹಿ ಯೇನ ವಿಧಿನಾ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ಇತಿ । ಆಚಾರ್ಯಾನ್ ಅಭಿಗಮ್ಯ, ಪ್ರಣಿಪಾತೇನ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ನೀಚೈಃ ಪತನಂ ಪ್ರಣಿಪಾತಃ ದೀರ್ಘನಮಸ್ಕಾರಃ ತೇನ, ‘ಕಥಂ ಬಂಧಃ ? ಕಥಂ ಮೋಕ್ಷಃ ? ಕಾ ವಿದ್ಯಾ ? ಕಾ ಚಾವಿದ್ಯಾ ? ’ ಇತಿ ಪರಿಪ್ರಶ್ನೇನ, ಸೇವಯಾ ಗುರುಶುಶ್ರೂಷಯಾ ಏವಮಾದಿನಾ । ಪ್ರಶ್ರಯೇಣ ಆವರ್ಜಿತಾ ಆಚಾರ್ಯಾ ಉಪದೇಕ್ಷ್ಯಂತಿ ಕಥಯಿಷ್ಯಂತಿ ತೇ ಜ್ಞಾನಂ ಯಥೋಕ್ತವಿಶೇಷಣಂ ಜ್ಞಾನಿನಃ । ಜ್ಞಾನವಂತೋಽಪಿ ಕೇಚಿತ್ ಯಥಾವತ್ ತತ್ತ್ವದರ್ಶನಶೀಲಾಃ, ಅಪರೇ ನ ; ಅತೋ ವಿಶಿನಷ್ಟಿ ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿನಃ ಇತಿ । ಯೇ ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶಿನಃ ತೈಃ ಉಪದಿಷ್ಟಂ ಜ್ಞಾನಂ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮಂ ಭವತಿ ನೇತರತ್ ಇತಿ ಭಗವತೋ ಮತಮ್ ॥ ೩೪ ॥
ತಥಾ ಚ ಸತಿ ಇದಮಪಿ ಸಮರ್ಥಂ ವಚನಮ್ —
ಯಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ನ ಪುನರ್ಮೋಹಮೇವಂ ಯಾಸ್ಯಸಿ ಪಾಂಡವ ।
ಯೇನ ಭೂತಾನ್ಯಶೇಷೇಣ ದ್ರಕ್ಷ್ಯಸ್ಯಾತ್ಮನ್ಯಥೋ ಮಯಿ ॥ ೩೫ ॥
ಯತ್ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಯತ್ ಜ್ಞಾನಂ ತೈಃ ಉಪದಿಷ್ಟಂ ಅಧಿಗಮ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಪುನಃ ಭೂಯಃ ಮೋಹಮ್ ಏವಂ ಯಥಾ ಇದಾನೀಂ ಮೋಹಂ ಗತೋಽಸಿ ಪುನಃ ಏವಂ ನ ಯಾಸ್ಯಸಿ ಹೇ ಪಾಂಡವ । ಕಿಂಚ — ಯೇನ ಜ್ಞಾನೇನ ಭೂತಾನಿ ಅಶೇಷೇಣ ಬ್ರಹ್ಮಾದೀನಿ ಸ್ತಂಬಪರ್ಯಂತಾನಿ ದ್ರಕ್ಷ್ಯಸಿ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಆತ್ಮನಿ ಪ್ರತ್ಯಗಾತ್ಮನಿ ‘ಮತ್ಸಂಸ್ಥಾನಿ ಇಮಾನಿ ಭೂತಾನಿ’ ಇತಿ ಅಥೋ ಅಪಿ ಮಯಿ ವಾಸುದೇವೇ ‘ಪರಮೇಶ್ವರೇ ಚ ಇಮಾನಿ’ ಇತಿ ; ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞೇಶ್ವರೈಕತ್ವಂ ಸರ್ವೋಪನಿಷತ್ಪ್ರಸಿದ್ಧಂ ದ್ರಕ್ಷ್ಯಸಿ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೩೫ ॥
ಕಿಂಚ ಏತಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಮ್ —
ಅಪಿ ಚೇದಸಿ ಪಾಪೇಭ್ಯಃ ಸರ್ವೇಭ್ಯಃ ಪಾಪಕೃತ್ತಮಃ ।
ಸರ್ವಂ ಜ್ಞಾನಪ್ಲವೇನೈವ ವೃಜಿನಂ ಸಂತರಿಷ್ಯಸಿ ॥ ೩೬ ॥
ಅಪಿ ಚೇತ್ ಅಸಿ ಪಾಪೇಭ್ಯಃ ಪಾಪಕೃದ್ಭ್ಯಃ ಸರ್ವೇಭ್ಯಃ ಅತಿಶಯೇನ ಪಾಪಕೃತ್ ಪಾಪಕೃತ್ತಮಃ ಸರ್ವಂ ಜ್ಞಾನಪ್ಲವೇನೈವ ಜ್ಞಾನಮೇವ ಪ್ಲವಂ ಕೃತ್ವಾ ವೃಜಿನಂ ವೃಜಿನಾರ್ಣವಂ ಪಾಪಸಮುದ್ರಂ ಸಂತರಿಷ್ಯಸಿ । ಧರ್ಮೋಽಪಿ ಇಹ ಮುಮುಕ್ಷೋಃ ಪಾಪಮ್ ಉಚ್ಯತೇ ॥ ೩೬ ॥
ಜ್ಞಾನಂ ಕಥಂ ನಾಶಯತಿ ಪಾಪಮಿತಿ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಉಚ್ಯತೇ —
ಯಥೈಧಾಂಸಿ ಸಮಿದ್ಧೋಽಗ್ನಿರ್ಭಸ್ಮಸಾತ್ಕುರುತೇಽರ್ಜುನ ।
ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿಃ ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ ಭಸ್ಮಸಾತ್ಕುರುತೇ ತಥಾ ॥ ೩೭ ॥
ಯಥಾ ಏಧಾಂಸಿ ಕಾಷ್ಠಾನಿ ಸಮಿದ್ಧಃ ಸಮ್ಯಕ್ ಇದ್ಧಃ ದೀಪ್ತಃ ಅಗ್ನಿಃ ಭಸ್ಮಸಾತ್ ಭಸ್ಮೀಭಾವಂ ಕುರುತೇ ಹೇ ಅರ್ಜುನ, ಜ್ಞಾನಮೇವ ಅಗ್ನಿಃ ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿಃ ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ ಭಸ್ಮಸಾತ್ ಕುರುತೇ ತಥಾ ನಿರ್ಬೀಜೀಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ನ ಹಿ ಸಾಕ್ಷಾದೇವ ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿಃ ಕರ್ಮಾಣಿ ಇಂಧನವತ್ ಭಸ್ಮೀಕರ್ತುಂ ಶಕ್ನೋತಿ । ತಸ್ಮಾತ್ ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶನಂ ಸರ್ವಕರ್ಮಣಾಂ ನಿರ್ಬೀಜತ್ವೇ ಕಾರಣಮ್ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ । ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾತ್ ಯೇನ ಕರ್ಮಣಾ ಶರೀರಮ್ ಆರಬ್ಧಂ ತತ್ ಪ್ರವೃತ್ತಫಲತ್ವಾತ್ ಉಪಭೋಗೇನೈವ ಕ್ಷೀಯತೇ । ಅತೋ ಯಾನಿ ಅಪ್ರವೃತ್ತಫಲಾನಿ ಜ್ಞಾನೋತ್ಪತ್ತೇಃ ಪ್ರಾಕ್ ಕೃತಾನಿ ಜ್ಞಾನಸಹಭಾವೀನಿ ಚ ಅತೀತಾನೇಕಜನ್ಮಕೃತಾನಿ ಚ ತಾನ್ಯೇವ ಸರ್ವಾಣಿ ಭಸ್ಮಸಾತ್ ಕುರುತೇ ॥ ೩೭ ॥
ಯತಃ ಏವಮ್ ಅತಃ —
ನ ಹಿ ಜ್ಞಾನೇನ ಸದೃಶಂ ಪವಿತ್ರಮಿಹ ವಿದ್ಯತೇ ।
ತತ್ಸ್ವಯಂ ಯೋಗಸಂಸಿದ್ಧಃ ಕಾಲೇನಾತ್ಮನಿ ವಿಂದತಿ ॥ ೩೮ ॥
ನ ಹಿ ಜ್ಞಾನೇನ ಸದೃಶಂ ತುಲ್ಯಂ ಪವಿತ್ರಂ ಪಾವನಂ ಶುದ್ಧಿಕರಮ್ ಇಹ ವಿದ್ಯತೇ । ತತ್ ಜ್ಞಾನಂ ಸ್ವಯಮೇವ ಯೋಗಸಂಸಿದ್ಧಃ ಯೋಗೇನ ಕರ್ಮಯೋಗೇನ ಸಮಾಧಿಯೋಗೇನ ಚ ಸಂಸಿದ್ಧಃ ಸಂಸ್ಕೃತಃ ಯೋಗ್ಯತಾಮ್ ಆಪನ್ನಃ ಸನ್ ಮುಮುಕ್ಷುಃ ಕಾಲೇನ ಮಹತಾ ಆತ್ಮನಿ ವಿಂದತಿ ಲಭತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೩೮ ॥
ಯೇನ ಏಕಾಂತೇನ ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಭವತಿ ಸ ಉಪಾಯಃ ಉಪದಿಶ್ಯತೇ —
ಶ್ರದ್ಧಾವಾಂಲ್ಲಭತೇ ಜ್ಞಾನಂ ತತ್ಪರಃ ಸಂಯತೇಂದ್ರಿಯಃ ।
ಜ್ಞಾನಂ ಲಬ್ಧ್ವಾ ಪರಾಂ ಶಾಂತಿಮಚಿರೇಣಾಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥ ೩೯ ॥
ಶ್ರದ್ಧಾವಾನ್ ಶ್ರದ್ಧಾಲುಃ ಲಭತೇ ಜ್ಞಾನಮ್ । ಶ್ರದ್ಧಾಲುತ್ವೇಽಪಿ ಭವತಿ ಕಶ್ಚಿತ್ ಮಂದಪ್ರಸ್ಥಾನಃ, ಅತ ಆಹ — ತತ್ಪರಃ, ಗುರೂಪಸದನಾದೌ ಅಭಿಯುಕ್ತಃ ಜ್ಞಾನಲಬ್ಧ್ಯುಪಾಯೇ ಶ್ರದ್ಧಾವಾನ್ । ತತ್ಪರಃ ಅಪಿ ಅಜಿತೇಂದ್ರಿಯಃ ಸ್ಯಾತ್ ಇತ್ಯತಃ ಆಹ — ಸಂಯತೇಂದ್ರಿಯಃ, ಸಂಯತಾನಿ ವಿಷಯೇಭ್ಯೋ ನಿವರ್ತಿತಾನಿ ಯಸ್ಯ ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಸ ಸಂಯತೇಂದ್ರಿಯಃ । ಯ ಏವಂಭೂತಃ ಶ್ರದ್ಧಾವಾನ್ ತತ್ಪರಃ ಸಂಯತೇಂದ್ರಿಯಶ್ಚ ಸಃ ಅವಶ್ಯಂ ಜ್ಞಾನಂ ಲಭತೇ । ಪ್ರಣಿಪಾತಾದಿಸ್ತು ಬಾಹ್ಯೋಽನೈಕಾಂತಿಕೋಽಪಿ ಭವತಿ, ಮಾಯಾವಿತ್ವಾದಿಸಂಭವಾತ್ ; ನ ತು ತತ್ ಶ್ರದ್ಧಾವತ್ತ್ವಾದೌ ಇತ್ಯೇಕಾಂತತಃ ಜ್ಞಾನಲಬ್ಧ್ಯುಪಾಯಃ । ಕಿಂ ಪುನಃ ಜ್ಞಾನಲಾಭಾತ್ ಸ್ಯಾತ್ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ — ಜ್ಞಾನಂ ಲಬ್ಧ್ವಾ ಪರಾಂ ಮೋಕ್ಷಾಖ್ಯಾಂ ಶಾಂತಿಮ್ ಉಪರತಿಮ್ ಅಚಿರೇಣ ಕ್ಷಿಪ್ರಮೇವ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ । ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶನಾತ್ ಕ್ಷಿಪ್ರಮೇವ ಮೋಕ್ಷೋ ಭವತೀತಿ ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರನ್ಯಾಯಪ್ರಸಿದ್ಧಃ ಸುನಿಶ್ಚಿತಃ ಅರ್ಥಃ ॥ ೩೯ ॥
ಅತ್ರ ಸಂಶಯಃ ನ ಕರ್ತವ್ಯಃ, ಪಾಪಿಷ್ಠೋ ಹಿ ಸಂಶಯಃ ; ಕಥಮ್ ಇತಿ ಉಚ್ಯತೇ —
ಅಜ್ಞಶ್ಚಾಶ್ರದ್ದಧಾನಶ್ಚ ಸಂಶಯಾತ್ಮಾ ವಿನಶ್ಯತಿ ।
ನಾಯಂ ಲೋಕೋಽಸ್ತಿ ನ ಪರೋ ನ ಸುಖಂ ಸಂಶಯಾತ್ಮನಃ ॥ ೪೦ ॥
ಅಜ್ಞಶ್ಚ ಅನಾತ್ಮಜ್ಞಶ್ಚ ಅಶ್ರದ್ದಧಾನಶ್ಚ ಗುರುವಾಕ್ಯಶಾಸ್ತ್ರೇಷು ಅವಿಶ್ವಾಸವಾಂಶ್ಚ ಸಂಶಯಾತ್ಮಾ ಚ ಸಂಶಯಚಿತ್ತಶ್ಚ ವಿನಶ್ಯತಿ । ಅಜ್ಞಾಶ್ರದ್ದಧಾನೌ ಯದ್ಯಪಿ ವಿನಶ್ಯತಃ, ನ ತಥಾ ಯಥಾ ಸಂಶಯಾತ್ಮಾ । ಸಂಶಯಾತ್ಮಾ ತು ಪಾಪಿಷ್ಠಃ ಸರ್ವೇಷಾಮ್ । ಕಥಮ್ ? ನಾಯಂ ಸಾಧಾರಣೋಽಪಿ ಲೋಕೋಽಸ್ತಿ । ತಥಾ ನ ಪರಃ ಲೋಕಃ । ನ ಸುಖಮ್ , ತತ್ರಾಪಿ ಸಂಶಯೋತ್ಪತ್ತೇಃ ಸಂಶಯಾತ್ಮನಃ ಸಂಶಯಚಿತ್ತಸ್ಯ । ತಸ್ಮಾತ್ ಸಂಶಯೋ ನ ಕರ್ತವ್ಯಃ ॥ ೪೦ ॥
ಕಸ್ಮಾತ್ ? —
ಯೋಗಸಂನ್ಯಸ್ತಕರ್ಮಾಣಂ ಜ್ಞಾನಸಂಛಿನ್ನಸಂಶಯಮ್ ।
ಆತ್ಮವಂತಂ ನ ಕರ್ಮಾಣಿ ನಿಬಧ್ನಂತಿ ಧನಂಜಯ ॥ ೪೧ ॥
ಯೋಗಸಂನ್ಯಸ್ತಕರ್ಮಾಣಂ ಪರಮಾರ್ಥದರ್ಶನಲಕ್ಷಣೇನ ಯೋಗೇನ ಸಂನ್ಯಸ್ತಾನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಯೇನ ಪರಮಾರ್ಥದರ್ಶಿನಾ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಾಖ್ಯಾನಿ ತಂ ಯೋಗಸಂನ್ಯಸ್ತಕರ್ಮಾಣಮ್ । ಕಥಂ ಯೋಗಸಂನ್ಯಸ್ತಕರ್ಮೇತ್ಯಾಹ — ಜ್ಞಾನಸಂಛಿನ್ನಸಂಶಯಂ ಜ್ಞಾನೇನ ಆತ್ಮೇಶ್ವರೈಕತ್ವದರ್ಶನಲಕ್ಷಣೇನ ಸಂಛಿನ್ನಃ ಸಂಶಯೋ ಯಸ್ಯ ಸಃ ಜ್ಞಾನಸಂಛಿನ್ನಸಂಶಯಃ । ಯ ಏವಂ ಯೋಗಸಂನ್ಯಸ್ತಕರ್ಮಾ ತಮ್ ಆತ್ಮವಂತಮ್ ಅಪ್ರಮತ್ತಂ ಗುಣಚೇಷ್ಟಾರೂಪೇಣ ದೃಷ್ಟಾನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ನ ನಿಬಧ್ನಂತಿ ಅನಿಷ್ಟಾದಿರೂಪಂ ಫಲಂ ನಾರಭಂತೇ ಹೇ ಧನಂಜಯ ॥ ೪೧ ॥
ಯಸ್ಮಾತ್ ಕರ್ಮಯೋಗಾನುಷ್ಠಾನಾತ್ ಅಶುದ್ಧಿಕ್ಷಯಹೇತುಕಜ್ಞಾನಸಂಛಿನ್ನಸಂಶಯಃ ನ ನಿಬಧ್ಯತೇ ಕರ್ಮಭಿಃ ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿದಗ್ಧಕರ್ಮತ್ವಾದೇವ, ಯಸ್ಮಾಚ್ಚ ಜ್ಞಾನಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನವಿಷಯೇ ಸಂಶಯವಾನ್ ವಿನಶ್ಯತಿ —
ತಸ್ಮಾದಜ್ಞಾನಸಂಭೂತಂ ಹೃತ್ಸ್ಥಂ ಜ್ಞಾನಾಸಿನಾತ್ಮನಃ ।
ಛಿತ್ತ್ವೈನಂ ಸಂಶಯಂ ಯೋಗಮಾತಿಷ್ಠೋತ್ತಿಷ್ಠ ಭಾರತ ॥ ೪೨ ॥
ತಸ್ಮಾತ್ ಪಾಪಿಷ್ಠಮ್ ಅಜ್ಞಾನಸಂಭೂತಮ್ ಅಜ್ಞಾನಾತ್ ಅವಿವೇಕಾತ್ ಜಾತಂ ಹೃತ್ಸ್ಥಂ ಹೃದಿ ಬುದ್ಧೌ ಸ್ಥಿತಂ ಜ್ಞಾನಾಸಿನಾ ಶೋಕಮೋಹಾದಿದೋಷಹರಂ ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶನಂ ಜ್ಞಾನಂ ತದೇವ ಅಸಿಃ ಖಂಗಃ ತೇನ ಜ್ಞಾನಾಸಿನಾ ಆತ್ಮನಃ ಸ್ವಸ್ಯ, ಆತ್ಮವಿಷಯತ್ವಾತ್ ಸಂಶಯಸ್ಯ । ನ ಹಿ ಪರಸ್ಯ ಸಂಶಯಃ ಪರೇಣ ಚ್ಛೇತ್ತವ್ಯತಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಃ, ಯೇನ ಸ್ವಸ್ಯೇತಿ ವಿಶೇಷ್ಯೇತ । ಅತಃ ಆತ್ಮವಿಷಯೋಽಪಿ ಸ್ವಸ್ಯೈವ ಭವತಿ । ಛಿತ್ತ್ವಾ ಏನಂ ಸಂಶಯಂ ಸ್ವವಿನಾಶಹೇತುಭೂತಮ್ , ಯೋಗಂ ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶನೋಪಾಯಂ ಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನಮ್ ಆತಿಷ್ಠ ಕುರ್ವಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಉತ್ತಿಷ್ಠ ಚ ಇದಾನೀಂ ಯುದ್ಧಾಯ ಭಾರತ ಇತಿ ॥ ೪೨ ॥
ಇತಿ ಶ್ರೀಮತ್ಪರಮಹಂಸಪರಿವ್ರಾಜಕಾಚಾರ್ಯಸ್ಯ ಶ್ರೀಗೋವಿಂದಭಗವತ್ಪೂಜ್ಯಪಾದಶಿಷ್ಯಸ್ಯ ಶ್ರೀಮಚ್ಛಂಕರಭಗವತಃ ಕೃತೌ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಭಾಷ್ಯೇ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥