சதுர்த³ஶோ(அ)த்⁴யாய:
ஸர்வம் உத்பத்³யமாநம் க்ஷேத்ரக்ஷேத்ரஜ்ஞஸம்யோகா³த் உத்பத்³யதே இதி உக்தம் । தத் கத²மிதி, தத்ப்ரத³ர்ஶநார்த²ம் ‘பரம் பூ⁴ய:’ இத்யாதி³: அத்⁴யாய: ஆரப்⁴யதே । அத²வா, ஈஶ்வரபரதந்த்ரயோ: க்ஷேத்ரக்ஷேத்ரஜ்ஞயோ: ஜக³த்காரணத்வம் ந து ஸாங்க்²யாநாமிவ ஸ்வதந்த்ரயோ: இத்யேவமர்த²ம் । ப்ரக்ருதிஸ்த²த்வம் கு³ணேஷு ச ஸங்க³: ஸம்ஸாரகாரணம் இதி உக்தம் । கஸ்மிந் கு³ணே கத²ம் ஸங்க³: ? கே வா கு³ணா: ? கத²ம் வா தே ப³த்⁴நந்தி இதி ? கு³ணேப்⁴யஶ்ச மோக்ஷணம் கத²ம் ஸ்யாத் ? முக்தஸ்ய ச லக்ஷணம் வக்தவ்யம் , இத்யேவமர்த²ம் ச ப⁴க³வாந் உவாச —
ஶ்ரீப⁴க³வாநுவாச —
பரம் பூ⁴ய: ப்ரவக்ஷ்யாமி
ஜ்ஞாநாநாம் ஜ்ஞாநமுத்தமம் ।
யஜ்ஜ்ஞாத்வா முநய: ஸர்வே
பராம் ஸித்³தி⁴மிதோ க³தா: ॥ 1 ॥
பரம் ஜ்ஞாநம் இதி வ்யவஹிதேந ஸம்ப³ந்த⁴:, பூ⁴ய: புந: பூர்வேஷு ஸர்வேஷ்வத்⁴யாயேஷு அஸக்ருத் உக்தமபி ப்ரவக்ஷ்யாமி । தச்ச பரம் பரவஸ்துவிஷயத்வாத் । கிம் தத் ? ஜ்ஞாநம் ஸர்வேஷாம் ஜ்ஞாநாநாம் உத்தமம் , உத்தமப²லத்வாத் । ஜ்ஞாநாநாம் இதி ந அமாநித்வாதீ³நாம் ; கிம் தர்ஹி ? யஜ்ஞாதி³ஜ்ஞேயவஸ்துவிஷயாணாம் இதி । தாநி ந மோக்ஷாய, இத³ம் து மோக்ஷாய இதி பரோத்தமஶப்³தா³ப்⁴யாம் ஸ்தௌதி ஶ்ரோத்ருபு³த்³தி⁴ருச்யுத்பாத³நார்த²ம் । யத் ஜ்ஞாத்வா யத் ஜ்ஞாநம் ஜ்ஞாத்வா ப்ராப்ய முநய: ஸம்ந்யாஸிந: மநநஶீலா: ஸர்வே பராம் ஸித்³தி⁴ம் மோக்ஷாக்²யாம் இத: அஸ்மாத் தே³ஹப³ந்த⁴நாத் ஊர்த்⁴வம் க³தா: ப்ராப்தா: ॥ 1 ॥
அஸ்யாஶ்ச ஸித்³தே⁴: ஐகாந்திகத்வம் த³ர்ஶயதி —
இத³ம் ஜ்ஞாநமுபாஶ்ரித்ய மம ஸாத⁴ர்ம்யமாக³தா: ।
ஸர்கே³(அ)பி நோபஜாயந்தே ப்ரலயே ந வ்யத²ந்தி ச ॥ 2 ॥
இத³ம் ஜ்ஞாநம் யதோ²க்தமுபாஶ்ரித்ய, ஜ்ஞாநஸாத⁴நம் அநுஷ்டா²ய இத்யேதத் , மம பரமேஶ்வரஸ்ய ஸாத⁴ர்ம்யம் மத்ஸ்வரூபதாம் ஆக³தா: ப்ராப்தா: இத்யர்த²: । ந து ஸமாநத⁴ர்மதா ஸாத⁴ர்ம்யம் , க்ஷேத்ரஜ்ஞேஶ்வரயோ: பே⁴தா³நப்⁴யுபக³மாத் கீ³தாஶாஸ்த்ரே । ப²லவாத³ஶ்ச அயம் ஸ்துத்யர்த²ம் உச்யதே । ஸர்கே³(அ)பி ஸ்ருஷ்டிகாலே(அ)பி ந உபஜாயந்தே । ந உத்பத்³யந்தே । ப்ரலயே ப்³ரஹ்மணோ(அ)பி விநாஶகாலே ந வ்யத²ந்தி ச வ்யதா²ம் ந ஆபத்³யந்தே, ந ச்யவந்தி இத்யர்த²: ॥ 2 ॥
க்ஷேத்ரக்ஷேத்ரஜ்ஞஸம்யோக³: ஈத்³ருஶ: பூ⁴தகாரணம் இத்யாஹ —
மம யோநிர்மஹத்³ப்³ரஹ்ம தஸ்மிந்க³ர்ப⁴ம் த³தா⁴ம்யஹம் ।
ஸம்ப⁴வ: ஸர்வபூ⁴தாநாம் ததோ ப⁴வதி பா⁴ரத ॥ 3 ॥
மம ஸ்வபூ⁴தா மதீ³யா மாயா த்ரிகு³ணாத்மிகா ப்ரக்ருதி: யோநி: ஸர்வபூ⁴தாநாம் காரணம் । ஸர்வகார்யேப்⁴யோ மஹத்த்வாத் ப⁴ரணாச்ச ஸ்வவிகாராணாம் மஹத் ப்³ரஹ்ம இதி யோநிரேவ விஶிஷ்யதே । தஸ்மிந் மஹதி ப்³ரஹ்மணி யோநௌ க³ர்ப⁴ம் ஹிரண்யக³ர்ப⁴ஸ்ய ஜந்மந: பீ³ஜம் ஸர்வபூ⁴தஜந்மகாரணம் பீ³ஜம் த³தா⁴மி நிக்ஷிபாமி க்ஷேத்ரக்ஷேத்ரஜ்ஞப்ரக்ருதித்³வயஶக்திமாந் ஈஶ்வர: அஹம் , அவித்³யாகாமகர்மோபாதி⁴ஸ்வரூபாநுவிதா⁴யிநம் க்ஷேத்ரஜ்ஞம் க்ஷேத்ரேண ஸம்யோஜயாமி இத்யர்த²: । ஸம்ப⁴வ: உத்பத்தி: ஸர்வபூ⁴தாநாம் ஹிரண்யக³ர்போ⁴த்பத்தித்³வாரேண தத: தஸ்மாத் க³ர்பா⁴தா⁴நாத் ப⁴வதி ஹே பா⁴ரத ॥ 3 ॥
ஸர்வயோநிஷு கௌந்தேய மூர்தய: ஸம்ப⁴வந்தி யா: ।
தாஸாம் ப்³ரஹ்ம மஹத்³யோநிரஹம் பீ³ஜப்ரத³: பிதா ॥ 4 ॥
தே³வபித்ருமநுஷ்யபஶும்ருகா³தி³ஸர்வயோநிஷு கௌந்தேய, மூர்தய: தே³ஹஸம்ஸ்தா²நலக்ஷணா: மூர்சி²தாங்கா³வயவா: மூர்தய: ஸம்ப⁴வந்தி யா:, தாஸாம் மூர்தீநாம் ப்³ரஹ்ம மஹத் ஸர்வாவஸ்த²ம் யோநி: காரணம் அஹம் ஈஶ்வர: பீ³ஜப்ரத³: க³ர்பா⁴தா⁴நஸ்ய கர்தா பிதா ॥ 4 ॥
கே கு³ணா: கத²ம் ப³த்⁴நந்தீதி, உச்யதே —
ஸத்த்வம் ரஜஸ்தம இதி கு³ணா: ப்ரக்ருதிஸம்ப⁴வா: ।
நிப³த்⁴நந்தி மஹாபா³ஹோ தே³ஹே தே³ஹிநமவ்யயம் ॥ 5 ॥
ஸத்த்வம் ரஜ: தம: இதி ஏவம்நாமாந: ।
கு³ணா: இதி பாரிபா⁴ஷிக: ஶப்³த³:,
ந ரூபாதி³வத் த்³ரவ்யாஶ்ரிதா: கு³ணா: ।
ந ச கு³ணகு³ணிநோ: அந்யத்வமத்ர விவக்ஷிதம் ।
தஸ்மாத் கு³ணா இவ நித்யபரதந்த்ரா: க்ஷேத்ரஜ்ஞம் ப்ரதி அவித்³யாத்மகத்வாத் க்ஷேத்ரஜ்ஞம் நிப³த்⁴நந்தீவ ।
தம் ஆஸ்பதீ³க்ருத்ய ஆத்மாநம் ப்ரதிலப⁴ந்தே இதி நிப³த்⁴நந்தி இதி உச்யதே ।
தே ச ப்ரக்ருதிஸம்ப⁴வா: ப⁴க³வந்மாயாஸம்ப⁴வா: நிப³த்⁴நந்தி இவ ஹே மஹாபா³ஹோ,
மஹாந்தௌ ஸமர்த²தரௌ ஆஜாநுப்ரலம்பௌ³ பா³ஹூ யஸ்ய ஸ: மஹாபா³ஹு:,
ஹே மஹாபா³ஹோ தே³ஹே ஶரீரே தே³ஹிநம் தே³ஹவந்தம் அவ்யயம் ,
அவ்யயத்வம் ச உக்தம் ‘அநாதி³த்வாத்’ (ப⁴. கீ³. 13 । 31) இத்யாதி³ஶ்லோகேந ।
நநு ‘தே³ஹீ ந லிப்யதே’ (ப⁴. கீ³. 13 । 31) இத்யுக்தம் ।
தத் கத²ம் இஹ நிப³த்⁴நந்தி இதி அந்யதா² உச்யதே ?
பரிஹ்ருதம் அஸ்மாபி⁴: இவஶப்³தே³ந நிப³த்⁴நந்தி இவ இதி ॥ 5 ॥
தத்ர ஸத்த்வாதீ³நாம் ஸத்த்வஸ்யைவ தாவத் லக்ஷணம் உச்யதே —
தத்ர ஸத்த்வம் நிர்மலத்வாத்ப்ரகாஶகமநாமயம் ।
ஸுக²ஸங்கே³ந ப³த்⁴நாதி ஜ்ஞாநஸங்கே³ந சாநக⁴ ॥ 6 ॥
நிர்மலத்வாத் ஸ்ப²டிகமணிரிவ ப்ரகாஶகம் அநாமயம் நிருபத்³ரவம் ஸத்த்வம் தந்நிப³த்⁴நாதி । கத²ம் ? ஸுக²ஸங்கே³ந ‘ஸுகீ² அஹம்’ இதி விஷயபூ⁴தஸ்ய ஸுக²ஸ்ய விஷயிணி ஆத்மநி ஸம்ஶ்லேஷாபாத³நம் ம்ருஷைவ ஸுகே² ஸஞ்ஜநம் இதி । ஸைஷா அவித்³யா । ந ஹி விஷயத⁴ர்ம: விஷயிண: ப⁴வதி । இச்சா²தி³ ச த்⁴ருத்யந்தம் க்ஷேத்ரஸ்யைவ விஷயஸ்ய த⁴ர்ம: இதி உக்தம் ப⁴க³வதா । அத: அவித்³யயைவ ஸ்வகீயத⁴ர்மபூ⁴தயா விஷயவிஷய்யவிவேகலக்ஷணயா அஸ்வாத்மபூ⁴தே ஸுகே² ஸஞ்ஜயதி இவ, ஆஸக்தமிவ கரோதி, அஸங்க³ம் ஸக்தமிவ கரோதி, அஸுகி²நம் ஸுகி²நமிவ । ததா² ஜ்ஞாநஸங்கே³ந ச, ஜ்ஞாநமிதி ஸுக²ஸாஹசர்யாத் க்ஷேத்ரஸ்யைவ விஷயஸ்ய அந்த:கரணஸ்ய த⁴ர்ம:, ந ஆத்மந: ; ஆத்மத⁴ர்மத்வே ஸங்கா³நுபபத்தே:, ப³ந்தா⁴நுபபத்தேஶ்ச । ஸுகே² இவ ஜ்ஞாநாதௌ³ ஸங்க³: மந்தவ்ய: । ஹே அநக⁴ அவ்யஸந ॥ 6 ॥
ரஜோ ராகா³த்மகம் வித்³தி⁴ த்ருஷ்ணாஸங்க³ஸமுத்³ப⁴வம் ।
தந்நிப³த்⁴நாதி கௌந்தேய கர்மஸங்கே³ந தே³ஹிநம் ॥ 7 ॥
ரஜ: ராகா³த்மகம் ரஞ்ஜநாத் ராக³: கை³ரிகாதி³வத்³ராகா³த்மகம் வித்³தி⁴ ஜாநீஹி । த்ருஷ்ணாஸங்க³ஸமுத்³ப⁴வம் த்ருஷ்ணா அப்ராப்தாபி⁴லாஷ:, ஆஸங்க³: ப்ராப்தே விஷயே மநஸ: ப்ரீதிலக்ஷண: ஸம்ஶ்லேஷ:, த்ருஷ்ணாஸங்க³யோ: ஸமுத்³ப⁴வம் த்ருஷ்ணாஸங்க³ஸமுத்³ப⁴வம் । தந்நிப³த்⁴நாதி தத் ரஜ: நிப³த்⁴நாதி கௌந்தேய கர்மஸங்கே³ந, த்³ருஷ்டாத்³ருஷ்டார்தே²ஷு கர்மஸு ஸஞ்ஜநம் தத்பரதா கர்மஸங்க³:, தேந நிப³த்⁴நாதி ரஜ: தே³ஹிநம் ॥ 7 ॥
தமஸ்த்வஜ்ஞாநஜம் வித்³தி⁴ மோஹநம் ஸர்வதே³ஹிநாம் ।
ப்ரமாதா³லஸ்யநித்³ராபி⁴ஸ்தந்நிப³த்⁴நாதி பா⁴ரத ॥ 8 ॥
தம: த்ருதீய: கு³ண: அஜ்ஞாநஜம் அஜ்ஞாநாத் ஜாதம் அஜ்ஞாநஜம் வித்³தி⁴ மோஹநம் மோஹகரம் அவிவேககரம் ஸர்வதே³ஹிநாம் ஸர்வேஷாம் தே³ஹவதாம் । ப்ரமாதா³லஸ்யநித்³ராபி⁴: ப்ரமாத³ஶ்ச ஆலஸ்யம் ச நித்³ரா ச ப்ரமாதா³லஸ்யநித்³ரா: தாபி⁴: ப்ரமாதா³லஸ்யநித்³ராபி⁴: தத் தம: நிப³த்⁴நாதி பா⁴ரத ॥ 8 ॥
புந: கு³ணாநாம் வ்யாபார: ஸங்க்ஷேபத: உச்யதே —
ஸத்த்வம் ஸுகே² ஸஞ்ஜயதி ரஜ: கர்மணி பா⁴ரத ।
ஜ்ஞாநமாவ்ருத்ய து தம: ப்ரமாதே³ ஸஞ்ஜயத்யுத ॥ 9 ॥
ஸத்த்வம் ஸுகே² ஸஞ்ஜயதி ஸம்ஶ்லேஷயதி, ரஜ: கர்மணி ஹே பா⁴ரத ஸஞ்ஜயதி இதி அநுவர்ததே । ஜ்ஞாநம் ஸத்த்வக்ருதம் விவேகம் ஆவ்ருத்ய ஆச்சா²த்³ய து தம: ஸ்வேந ஆவரணாத்மநா ப்ரமாதே³ ஸஞ்ஜயதி உத ப்ரமாத³: நாம ப்ராப்தகர்தவ்யாகரணம் ॥ 9 ॥
உக்தம் கார்யம் கதா³ குர்வந்தி கு³ணா இதி உச்யதே —
ரஜஸ்தமஶ்சாபி⁴பூ⁴ய ஸத்த்வம் ப⁴வதி பா⁴ரத ।
ரஜ: ஸத்த்வம் தமஶ்சைவ தம: ஸத்த்வம் ரஜஸ்ததா² ॥ 10 ॥
ரஜ: தமஶ்ச உபா⁴வபி அபி⁴பூ⁴ய ஸத்த்வம் ப⁴வதி உத்³ப⁴வதி வர்த⁴தே யதா³, ததா³ லப்³தா⁴த்மகம் ஸத்த்வம் ஸ்வகார்யம் ஜ்ஞாநஸுகா²தி³ ஆரப⁴தே ஹே பா⁴ரத । ததா² ரஜோகு³ண: ஸத்த்வம் தமஶ்ச ஏவ உபா⁴வபி அபி⁴பூ⁴ய வர்த⁴தே யதா³, ததா³ கர்ம க்ருஷ்யாதி³ ஸ்வகார்யம் ஆரப⁴தே । தமஆக்²யோ கு³ண: ஸத்த்வம் ரஜஶ்ச உபா⁴வபி அபி⁴பூ⁴ய ததை²வ வர்த⁴தே யதா³, ததா³ ஜ்ஞாநாவரணாதி³ ஸ்வகார்யம் ஆரப⁴தே ॥ 10 ॥
யதா³ யோ கு³ண: உத்³பூ⁴த: ப⁴வதி, ததா³ தஸ்ய கிம் லிங்க³மிதி உச்யதே —
ஸர்வத்³வாரேஷு தே³ஹே(அ)ஸ்மிந்ப்ரகாஶ உபஜாயதே ।
ஜ்ஞாநம் யதா³ ததா³ வித்³யாத்³விவ்ருத்³த⁴ம் ஸத்த்வமித்யுத ॥ 11 ॥
ஸர்வத்³வாரேஷு, ஆத்மந: உபலப்³தி⁴த்³வாராணி ஶ்ரோத்ராதீ³நி ஸர்வாணி கரணாநி, தேஷு ஸர்வத்³வாரேஷு அந்த:கரணஸ்ய பு³த்³தே⁴: வ்ருத்தி: ப்ரகாஶ: தே³ஹே அஸ்மிந் உபஜாயதே । ததே³வ ஜ்ஞாநம் । யதா³ ஏவம் ப்ரகாஶோ ஜ்ஞாநாக்²ய: உபஜாயதே, ததா³ ஜ்ஞாநப்ரகாஶேந லிங்கே³ந வித்³யாத் விவ்ருத்³த⁴ம் உத்³பூ⁴தம் ஸத்த்வம் இதி உத அபி ॥ 11 ॥
ரஜஸ: உத்³பூ⁴தஸ்ய இத³ம் சிஹ்நம் —
லோப⁴: ப்ரவ்ருத்திராரம்ப⁴: கர்மணாமஶம: ஸ்ப்ருஹா ।
ரஜஸ்யேதாநி ஜாயந்தே விவ்ருத்³தே⁴ ப⁴ரதர்ஷப⁴ ॥ 12 ॥
லோப⁴: பரத்³ரவ்யாதி³த்ஸா, ப்ரவ்ருத்தி: ப்ரவர்தநம் ஸாமாந்யசேஷ்டா, ஆரம்ப⁴: ; கஸ்ய ? கர்மணாம் । அஶம: அநுபஶம:, ஹர்ஷராகா³தி³ப்ரவ்ருத்தி:, ஸ்ப்ருஹா ஸர்வஸாமாந்யவஸ்துவிஷயா த்ருஷ்ணா — ரஜஸி கு³ணே விவ்ருத்³தே⁴ ஏதாநி லிங்கா³நி ஜாயந்தே ஹே ப⁴ரதர்ஷப⁴ ॥ 12 ॥
அப்ரகாஶோ(அ)ப்ரவ்ருத்திஶ்ச ப்ரமாதோ³ மோஹ ஏவ ச ।
தமஸ்யேதாநி ஜாயந்தே விவ்ருத்³தே⁴ குருநந்த³ந ॥ 13 ॥
அப்ரகாஶ: அவிவேக:, அத்யந்தம் அப்ரவ்ருத்திஶ்ச ப்ரவ்ருத்த்யபா⁴வ: தத்கார்யம் ப்ரமாதோ³ மோஹ ஏவ ச அவிவேக: மூட⁴தா இத்யர்த²: । தமஸி கு³ணே விவ்ருத்³தே⁴ ஏதாநி லிங்கா³நி ஜாயந்தே ஹே குருநந்த³ந ॥ 13 ॥
மரணத்³வாரேணாபி யத் ப²லம் ப்ராப்யதே, தத³பி ஸங்க³ராக³ஹேதுகம் ஸர்வம் கௌ³ணமேவ இதி த³ர்ஶயந் ஆஹ —
யதா³ ஸத்த்வே ப்ரவ்ருத்³தே⁴ து ப்ரலயம் யாதி தே³ஹப்⁴ருத் ।
ததோ³த்தமவிதா³ம் லோகாநமலாந்ப்ரதிபத்³யதே ॥ 14 ॥
யதா³ ஸத்த்வே ப்ரவ்ருத்³தே⁴ உத்³பூ⁴தே து ப்ரலயம் மரணம் யாதி ப்ரதிபத்³யதே தே³ஹப்⁴ருத் ஆத்மா, ததா³ உத்தமவிதா³ம் மஹதா³தி³தத்த்வவிதா³ம் இத்யேதத் , லோகாந் அமலாந் மலரஹிதாந் ப்ரதிபத்³யதே ப்ராப்நோதி இத்யேதத் ॥ 14 ॥
ரஜஸி ப்ரலயம் க³த்வா கர்மஸங்கி³ஷு ஜாயதே ।
ததா² ப்ரலீநஸ்தமஸி மூட⁴யோநிஷு ஜாயதே ॥ 15 ॥
ரஜஸி கு³ணே விவ்ருத்³தே⁴ ப்ரலயம் மரணம் க³த்வா ப்ராப்ய கர்மஸங்கி³ஷு கர்மாஸக்தியுக்தேஷு மநுஷ்யேஷு ஜாயதே । ததா² தத்³வதே³வ ப்ரலீந: ம்ருத: தமஸி விவ்ருத்³தே⁴ மூட⁴யோநிஷு பஶ்வாதி³யோநிஷு ஜாயதே ॥ 15 ॥
அதீதஶ்லோகார்த²ஸ்யைவ ஸங்க்ஷேப: உச்யதே —
கர்மண: ஸுக்ருதஸ்யாஹு: ஸாத்த்விகம் நிர்மலம் ப²லம் ।
ரஜஸஸ்து ப²லம் து³:க²மஜ்ஞாநம் தமஸ: ப²லம் ॥ 16 ॥
கர்மண: ஸுக்ருதஸ்ய ஸாத்த்விகஸ்ய இத்யர்த²:, ஆஹு: ஶிஷ்டா: ஸாத்த்விகம் ஏவ நிர்மலம் ப²லம் இதி । ரஜஸஸ்து ப²லம் து³:க²ம் ராஜஸஸ்ய கர்மண: இத்யர்த²:, கர்மாதி⁴காராத் ப²லம் அபி து³:க²ம் ஏவ, காரணாநுரூப்யாத் ராஜஸமேவ । ததா² அஜ்ஞாநம் தமஸ: தாமஸஸ்ய கர்மண: அத⁴ர்மஸ்ய பூர்வவத் ॥ 16 ॥
கிஞ்ச கு³ணேப்⁴யோ ப⁴வதி —
ஸத்த்வாத்ஸஞ்ஜாயதே ஜ்ஞாநம் ரஜஸோ லோப⁴ ஏவ ச ।
ப்ரமாத³மோஹௌ தமஸோ ப⁴வதோ(அ)ஜ்ஞாநமேவ ச ॥ 17 ॥
ஸத்த்வாத் லப்³தா⁴த்மகாத் ஸஞ்ஜாயதே ஸமுத்பத்³யதே ஜ்ஞாநம் , ரஜஸோ லோப⁴ ஏவ ச, ப்ரமாத³மோஹௌ ச உபௌ⁴ தமஸோ ப⁴வத:, அஜ்ஞாநமேவ ச ப⁴வதி ॥ 17 ॥
கிஞ்ச —
ஊர்த்⁴வம் க³ச்ச²ந்தி ஸத்த்வஸ்தா²
மத்⁴யே திஷ்ட²ந்தி ராஜஸா: ।
ஜக⁴ந்யகு³ணவ்ருத்தஸ்தா²
அதோ⁴ க³ச்ச²ந்தி தாமஸா: ॥ 18 ॥
ஊர்த்⁴வம் க³ச்ச²ந்தி தே³வலோகாதி³ஷு உத்பத்³யந்தே ஸத்த்வஸ்தா²: ஸத்த்வகு³ணவ்ருத்தஸ்தா²: । மத்⁴யே திஷ்ட²ந்தி மநுஷ்யேஷு உத்பத்³யந்தே ராஜஸா: । ஜக⁴ந்யகு³ணவ்ருத்தஸ்தா²: ஜக⁴ந்யஶ்ச அஸௌ கு³ணஶ்ச ஜக⁴ந்யகு³ண: தம:, தஸ்ய வ்ருத்தம் நித்³ராலஸ்யாதி³, தஸ்மிந் ஸ்தி²தா: ஜக⁴ந்யகு³ணவ்ருத்தஸ்தா²: மூடா⁴: அத⁴: க³ச்ச²ந்தி பஶ்வாதி³ஷு உத்பத்³யந்தே தாமஸா: ॥ 18 ॥
புருஷஸ்ய ப்ரக்ருதிஸ்த²த்வரூபேண மித்²யாஜ்ஞாநேந யுக்தஸ்ய போ⁴க்³யேஷு கு³ணேஷு ஸுக²து³:க²மோஹாத்மகேஷு ‘
ஸுகீ² து³:கீ² மூட⁴: அஹம் அஸ்மி’
இத்யேவம்ரூப: ய: ஸங்க³: தத்காரணம் புருஷஸ்ய ஸத³ஸத்³யோநிஜந்மப்ராப்திலக்ஷணஸ்ய ஸம்ஸாரஸ்ய இதி ஸமாஸேந பூர்வாத்⁴யாயே யத் உக்தம் ,
தத் இஹ ‘ஸத்த்வம் ரஜஸ்தம இதி கு³ணா: ப்ரக்ருதிஸம்ப⁴வா:’ (ப⁴. கீ³. 14 । 5) இதி ஆரப்⁴ய கு³ணஸ்வரூபம் ,
கு³ணவ்ருத்தம் ,
ஸ்வவ்ருத்தேந ச கு³ணாநாம் ப³ந்த⁴கத்வம் ,
கு³ணவ்ருத்தநிப³த்³த⁴ஸ்ய ச புருஷஸ்ய யா க³தி:,
இத்யேதத் ஸர்வம் மித்²யாஜ்ஞாநமூலம் ப³ந்த⁴காரணம் விஸ்தரேண உக்த்வா,
அது⁴நா ஸம்யக்³த³ர்ஶநாந்மோக்ஷோ வக்தவ்ய: இத்யத ஆஹ ப⁴க³வாந் —
நாந்யம் கு³ணேப்⁴ய: கர்தாரம் யதா³ த்³ரஷ்டாநுபஶ்யதி ।
கு³ணேப்⁴யஶ்ச பரம் வேத்தி மத்³பா⁴வம் ஸோ(அ)தி⁴க³ச்ச²தி ॥ 19 ॥
ந அந்யம் கார்யகரணவிஷயாகாரபரிணதேப்⁴ய: கு³ணேப்⁴ய: கர்தாரம் அந்யம் யதா³ த்³ரஷ்டா வித்³வாந் ஸந் ந அநுபஶ்யதி, கு³ணா ஏவ ஸர்வாவஸ்தா²: ஸர்வகர்மணாம் கர்தார: இத்யேவம் பஶ்யதி, கு³ணேப்⁴யஶ்ச பரம் கு³ணவ்யாபாரஸாக்ஷிபூ⁴தம் வேத்தி, மத்³பா⁴வம் மம பா⁴வம் ஸ: த்³ரஷ்டா அதி⁴க³ச்ச²தி ॥ 19 ॥
கத²ம் அதி⁴க³ச்ச²தி இதி, உச்யதே —
கு³ணாநேதாநதீத்ய த்ரீந்தே³ஹீ தே³ஹஸமுத்³ப⁴வாந் ।
ஜந்மம்ருத்யுஜராது³:கை²ர்விமுக்தோ(அ)ம்ருதமஶ்நுதே ॥ 20 ॥
கு³ணாந் ஏதாந் யதோ²க்தாந் அதீத்ய ஜீவந்நேவ அதிக்ரம்ய மாயோபாதி⁴பூ⁴தாந் த்ரீந் தே³ஹீ தே³ஹஸமுத்³ப⁴வாந் தே³ஹோத்பத்திபீ³ஜபூ⁴தாந் ஜந்மம்ருத்யுஜராது³:கை²: ஜந்ம ச ம்ருத்யுஶ்ச ஜரா ச து³:கா²நி ச ஜந்மம்ருத்யுஜராது³:கா²நி தை: ஜீவந்நேவ விமுக்த: ஸந் வித்³வாந் அம்ருதம் அஶ்நுதே, ஏவம் மத்³பா⁴வம் அதி⁴க³ச்ச²தி இத்யர்த²: ॥ 20 ॥
ஜீவந்நேவ கு³ணாந் அதீத்ய அம்ருதம் அஶ்நுதே இதி ப்ரஶ்நபீ³ஜம் ப்ரதிலப்⁴ய, அர்ஜுந உவாச —
அர்ஜுந உவாச —
கைர்லிங்கை³ஸ்த்ரீந்கு³ணாநேதாநதீதோ ப⁴வதி ப்ரபோ⁴ ।
கிமாசார: கத²ம் சைதாம்ஸ்த்ரீந்கு³ணாநதிவர்ததே ॥ 21 ॥
கை: லிங்கை³: சிஹ்நை: த்ரீந் ஏதாந் வ்யாக்²யாதாந் கு³ணாந் அதீத: அதிக்ராந்த: ப⁴வதி ப்ரபோ⁴, கிமாசார: க: அஸ்ய ஆசார: இதி கிமாசார: கத²ம் கேந ச ப்ரகாரேண ஏதாந் த்ரீந் கு³ணாந் அதிவர்ததே அதீத்ய வர்ததே ॥ 21 ॥
கு³ணாதீதஸ்ய லக்ஷணம் கு³ணாதீதத்வோபாயம் ச அர்ஜுநேந ப்ருஷ்ட: அஸ்மிந் ஶ்லோகே ப்ரஶ்நத்³வயார்த²ம் ப்ரதிவசநம் ப⁴க³வாந் உவாச । யத் தாவத் ‘கை: லிங்கை³: யுக்தோ கு³ணாதீதோ ப⁴வதி’ இதி, தத் ஶ்ருணு —
ஶ்ரீப⁴க³வாநுவாச —
ப்ரகாஶம் ச ப்ரவ்ருத்திம் ச மோஹமேவ ச பாண்ட³வ ।
ந த்³வேஷ்டி ஸம்ப்ரவ்ருத்தாநி ந நிவ்ருத்தாநி காங்க்ஷதி ॥ 22 ॥
ப்ரகாஶம் ச ஸத்த்வகார்யம் ப்ரவ்ருத்திம் ச ரஜ:கார்யம் மோஹமேவ ச தம:கார்யம் இத்யேதாநி ந த்³வேஷ்டி ஸம்ப்ரவ்ருத்தாநி ஸம்யக்³விஷயபா⁴வேந உத்³பூ⁴தாநி — ‘மம தாமஸ: ப்ரத்யயோ ஜாத:, தேந அஹம் மூட⁴: ; ததா² ராஜஸீ ப்ரவ்ருத்தி: மம உத்பந்நா து³:கா²த்மிகா, தேந அஹம் ரஜஸா ப்ரவர்தித: ப்ரசலித: ஸ்வரூபாத் ; கஷ்டம் மம வர்ததே ய: அயம் மத்ஸ்வரூபாவஸ்தா²நாத் ப்⁴ரம்ஶ: ; ததா² ஸாத்த்விகோ கு³ண: ப்ரகாஶாத்மா மாம் விவேகித்வம் ஆபாத³யந் ஸுகே² ச ஸஞ்ஜயந் ப³த்⁴நாதி’ இதி தாநி த்³வேஷ்டி அஸம்யக்³த³ர்ஶித்வேந । தத் ஏவம் கு³ணாதீதோ ந த்³வேஷ்டி ஸம்ப்ரவ்ருத்தாநி । யதா² ச ஸாத்த்விகாதி³புருஷ: ஸத்த்வாதி³கார்யாணி ஆத்மாநம் ப்ரதி ப்ரகாஶ்ய நிவ்ருத்தாநி காங்க்ஷதி, ந ததா² கு³ணாதீதோ நிவ்ருத்தாநி காங்க்ஷதி இத்யர்த²: । ஏதத் ந பரப்ரத்யக்ஷம் லிங்க³ம் । கிம் தர்ஹி ? ஸ்வாத்மப்ரத்யக்ஷத்வாத் ஆத்மார்த²மேவ ஏதத் லக்ஷணம் । ந ஹி ஸ்வாத்மவிஷயம் த்³வேஷமாகாங்க்ஷாம் வா பர: பஶ்யதி ॥ 22 ॥
அத² இதா³நீம் ‘கு³ணாதீத: கிமாசார: ? ’ இதி ப்ரஶ்நஸ்ய ப்ரதிவசநம் ஆஹ —
உதா³ஸீநவதா³ஸீநோ கு³ணைர்யோ ந விசால்யதே ।
கு³ணா வர்தந்த இத்யேவ யோ(அ)வதிஷ்ட²தி நேங்க³தே ॥ 23 ॥
உதா³ஸீநவத் யதா² உதா³ஸீந: ந கஸ்யசித் பக்ஷம் ப⁴ஜதே, ததா² அயம் கு³ணாதீதத்வோபாயமார்கே³(அ)வஸ்தி²த: ஆஸீந: ஆத்மவித் கு³ணை: ய: ஸம்ந்யாஸீ ந விசால்யதே விவேகத³ர்ஶநாவஸ்தா²த: । ததே³தத் ஸ்பு²டீகரோதி — கு³ணா: கார்யகரணவிஷயாகாரபரிணதா: அந்யோ(அ)ந்யஸ்மிந் வர்தந்தே இதி ய: அவதிஷ்ட²தி । ச²ந்தோ³ப⁴ங்க³ப⁴யாத் பரஸ்மைபத³ப்ரயோக³: । யோ(அ)நுதிஷ்ட²தீதி வா பாடா²ந்தரம் । ந இங்க³தே ந சலதி, ஸ்வரூபாவஸ்த² ஏவ ப⁴வதி இத்யர்த²: ॥ 23 ॥
கிஞ்ச —
ஸமது³:க²ஸுக²: ஸ்வஸ்த²: ஸமலோஷ்டாஶ்மகாஞ்சந: ।
துல்யப்ரியாப்ரியோ தீ⁴ரஸ்துல்யநிந்தா³த்மஸம்ஸ்துதி: ॥ 24 ॥
ஸமது³:க²ஸுக²: ஸமே து³:க²ஸுகே² யஸ்ய ஸ: ஸமது³:க²ஸுக²:, ஸ்வஸ்த²: ஸ்வே ஆத்மநி ஸ்தி²த: ப்ரஸந்ந:, ஸமலோஷ்டாஶ்மகாஞ்சந: லோஷ்டம் ச அஶ்மா ச காஞ்சநம் ச லோஷ்டாஶ்மகாஞ்சநாநி ஸமாநி யஸ்ய ஸ: ஸமலோஷ்டாஶ்மகாஞ்சந:, துல்யப்ரியாப்ரிய: ப்ரியம் ச அப்ரியம் ச ப்ரியாப்ரியே துல்யே ஸமே யஸ்ய ஸோ(அ)யம் துல்யப்ரியாப்ரிய:, தீ⁴ர: தீ⁴மாந் , துல்யநிந்தா³த்மஸம்ஸ்துதி: நிந்தா³ ச ஆத்மஸம்ஸ்துதிஶ்ச நிந்தா³த்மஸம்ஸ்துதீ, துல்யே நிந்தா³த்மஸம்ஸ்துதீ யஸ்ய யதே: ஸ: துல்யநிந்தா³த்மஸம்ஸ்துதி: ॥ 24 ॥
கிஞ்ச —
மாநாபமாநயோஸ்துல்யஸ்துல்யோ மித்ராரிபக்ஷயோ: ।
ஸர்வாரம்ப⁴பரித்யாகீ³ கு³ணாதீத: ஸ உச்யதே ॥ 25 ॥
மாநாபமாநயோ: துல்ய: ஸம: நிர்விகார: ;
துல்ய: மித்ராரிபக்ஷயோ:,
யத்³யபி உதா³ஸீநா ப⁴வந்தி கேசித் ஸ்வாபி⁴ப்ராயேண,
ததா²பி பராபி⁴ப்ராயேண மித்ராரிபக்ஷயோரிவ ப⁴வந்தி இதி துல்யோ மித்ராரிபக்ஷயோ: இத்யாஹ ।
ஸர்வாரம்ப⁴பரித்யாகீ³,
த்³ருஷ்டாத்³ருஷ்டார்தா²நி கர்மாணி ஆரப்⁴யந்தே இதி ஆரம்பா⁴:,
ஸர்வாந் ஆரம்பா⁴ந் பரித்யக்தும் ஶீலம் அஸ்ய இதி ஸர்வாரம்ப⁴பரித்யாகீ³,
தே³ஹதா⁴ரணமாத்ரநிமித்தவ்யதிரேகேண ஸர்வகர்மபரித்யாகீ³ இத்யர்த²: ।
கு³ணாதீத: ஸ: உச்யதே ‘உதா³ஸீநவத்’ (ப⁴. கீ³. 14 । 23) இத்யாதி³ ‘கு³ணாதீத: ஸ உச்யதே’ (ப⁴. கீ³. 14 । 25) இத்யேதத³ந்தம் உக்தம் யாவத் யத்நஸாத்⁴யம் தாவத் ஸம்ந்யாஸிந: அநுஷ்டே²யம் கு³ணாதீதத்வஸாத⁴நம் முமுக்ஷோ: ;
ஸ்தி²ரீபூ⁴தம் து ஸ்வஸம்வேத்³யம் ஸத் கு³ணாதீதஸ்ய யதே: லக்ஷணம் ப⁴வதி இதி । ॥ 25 ॥
மாம் ச யோ(அ)வ்யபி⁴சாரேண ப⁴க்தியோகே³ந ஸேவதே ।
ஸ கு³ணாந்ஸமதீத்யைதாந்ப்³ரஹ்மபூ⁴யாய கல்பதே ॥ 26 ॥
மாம் ச ஈஶ்வரம் நாராயணம் ஸர்வபூ⁴தஹ்ருத³யாஶ்ரிதம் யோ யதி: கர்மீ வா அவ்யபி⁴சாரேண ந கதா³சித் யோ வ்யபி⁴சரதி ப⁴க்தியோகே³ந ப⁴ஜநம் ப⁴க்தி: ஸைவ யோக³: தேந ப⁴க்தியோகே³ந ஸேவதே, ஸ: கு³ணாந் ஸமதீத்ய ஏதாந் யதோ²க்தாந் ப்³ரஹ்மபூ⁴யாய, ப⁴வநம் பூ⁴ய:, ப்³ரஹ்மபூ⁴யாய ப்³ரஹ்மப⁴வநாய மோக்ஷாய கல்பதே ஸமர்தோ² ப⁴வதி இத்யர்த²: ॥ 26 ॥
குத ஏததி³தி உச்யதே —
ப்³ரஹ்மணோ ஹி ப்ரதிஷ்டா²ஹமம்ருதஸ்யாவ்யயஸ்ய ச ।
ஶாஶ்வதஸ்ய ச த⁴ர்மஸ்ய ஸுக²ஸ்யைகாந்திகஸ்ய ச ॥ 27 ॥
ப்³ரஹ்மண: பரமாத்மந: ஹி யஸ்மாத் ப்ரதிஷ்டா² அஹம் ப்ரதிதிஷ்ட²தி அஸ்மிந் இதி ப்ரதிஷ்டா² அஹம் ப்ரத்யகா³த்மா ।
கீத்³ருஶஸ்ய ப்³ரஹ்மண: ?
அம்ருதஸ்ய அவிநாஶிந: அவ்யயஸ்ய அவிகாரிண: ஶாஶ்வதஸ்ய ச நித்யஸ்ய த⁴ர்மஸ்ய த⁴ர்மஜ்ஞாநஸ்ய ஜ்ஞாநயோக³த⁴ர்மப்ராப்யஸ்ய ஸுக²ஸ்ய ஆநந்த³ரூபஸ்ய ஐகாந்திகஸ்ய அவ்யபி⁴சாரிண: அம்ருதாதி³ஸ்வபா⁴வஸ்ய பரமாநந்த³ரூபஸ்ய பரமாத்மந: ப்ரத்யகா³த்மா ப்ரதிஷ்டா²,
ஸம்யக்³ஜ்ஞாநேந பரமாத்மதயா நிஶ்சீயதே ।
ததே³தத் ‘ப்³ரஹ்மபூ⁴யாய கல்பதே’ (ப⁴. கீ³. 14 । 26) இதி உக்தம் ।
யயா ச ஈஶ்வரஶக்த்யா ப⁴க்தாநுக்³ரஹாதி³ப்ரயோஜநாய ப்³ரஹ்ம ப்ரதிஷ்ட²தே ப்ரவர்ததே,
ஸா ஶக்தி: ப்³ரஹ்மைவ அஹம் ,
ஶக்திஶக்திமதோ: அநந்யத்வாத் இத்யபி⁴ப்ராய: ।
அத²வா,
ப்³ரஹ்மஶப்³த³வாச்யத்வாத் ஸவிகல்பகம் ப்³ரஹ்ம ।
தஸ்ய ப்³ரஹ்மணோ நிர்விகல்பக: அஹமேவ நாந்ய: ப்ரதிஷ்டா² ஆஶ்ரய: ।
கிம்விஶிஷ்டஸ்ய ?
அம்ருதஸ்ய அமரணத⁴ர்மகஸ்ய அவ்யயஸ்ய வ்யயரஹிதஸ்ய ।
கிஞ்ச,
ஶாஶ்வதஸ்ய ச நித்யஸ்ய த⁴ர்மஸ்ய ஜ்ஞாநநிஷ்டா²லக்ஷணஸ்ய ஸுக²ஸ்ய தஜ்ஜநிதஸ்ய ஐகாந்திகஸ்ய ஏகாந்தநியதஸ்ய ச, ‘
ப்ரதிஷ்டா² அஹம்’
இதி வர்ததே ॥ 27 ॥
இதி ஶ்ரீமத்பரமஹம்ஸபரிவ்ராஜகாசார்யஸ்ய ஶ்ரீகோ³விந்த³ப⁴க³வத்பூஜ்யபாத³ஶிஷ்யஸ்ய ஶ்ரீமச்ச²ங்கரப⁴க³வத: க்ருதௌ ஶ்ரீமத்³ப⁴க³வத்³கீ³தாபா⁴ஷ்யே சதுர்த³ஶோ(அ)த்⁴யாய: ॥