అష్టమోఽధ్యాయః
అర్జున ఉవాచ —
కిం తద్బ్రహ్మ కిమధ్యాత్మం కిం కర్మ పురుషోత్తమ ।
అధిభూతం చ కిం ప్రోక్తమధిదైవం కిముచ్యతే ॥ ౧ ॥
అధియజ్ఞః కథం కోఽత్ర దేహేఽస్మిన్మధుసూదన ।
ప్రయాణకాలే చ కథం జ్ఞేయోఽసి నియతాత్మభిః ॥ ౨ ॥
ఎషాం ప్రశ్నానాం యథాక్రమం నిర్ణయాయ శ్రీభగవానువాచ —
శ్రీభగవానువాచ —
అక్షరం బ్రహ్మ పరమం స్వభావోఽధ్యాత్మముచ్యతే ।
భూతభావోద్భవకరో విసర్గః కర్మసంజ్ఞితః ॥ ౩ ॥
అక్షరం న క్షరతీతి అక్షరం పరమాత్మా,
‘ఎతస్య వా అక్షరస్య ప్రశాసనే గార్గి’ (బృ. ఉ. ౩ । ౮ । ౯) ఇతి శ్రుతేః ।
ఓఙ్కారస్య చ ‘ఓమిత్యేకాక్షరం బ్రహ్మ’ (భ. గీ. ౮ । ౧౩) ఇతి పరేణ విశేషణాత్ అగ్రహణమ్ ।
పరమమ్ ఇతి చ నిరతిశయే బ్రహ్మణి అక్షరే ఉపపన్నతరమ్ విశేషణమ్ ।
తస్యైవ పరస్య బ్రహ్మణః ప్రతిదేహం ప్రత్యగాత్మభావః స్వభావః,
స్వో భావః స్వభావః అధ్యాత్మమ్ ఉచ్యతే ।
ఆత్మానం దేహమ్ అధికృత్య ప్రత్యగాత్మతయా ప్రవృత్తం పరమార్థబ్రహ్మావసానం వస్తు స్వభావః అధ్యాత్మమ్ ఉచ్యతే అధ్యాత్మశబ్దేన అభిధీయతే ।
భూతభావోద్భవకరః భూతానాం భావః భూతభావః తస్య ఉద్భవః భూతభావోద్భవః తం కరోతీతి భూతభావోద్భవకరః,
భూతవస్తూత్పత్తికర ఇత్యర్థః ।
విసర్గః విసర్జనం దేవతోద్దేశేన చరుపురోడాశాదేః ద్రవ్యస్య పరిత్యాగః ;
స ఎష విసర్గలక్షణో యజ్ఞః కర్మసంజ్ఞితః కర్మశబ్దిత ఇత్యేతత్ ।
ఎతస్మాత్ హి బీజభూతాత్ వృష్ట్యాదిక్రమేణ స్థావరజఙ్గమాని భూతాని ఉద్భవన్తి ॥ ౩ ॥
అధిభూతం క్షరో భావః పురుషశ్చాధిదైవతమ్ ।
అధియజ్ఞోఽహమేవాత్ర దేహే దేహభృతాం వర ॥ ౪ ॥
అధిభూతం ప్రాణిజాతమ్ అధికృత్య భవతీతి । కోఽసౌ ? క్షరః క్షరతీతి క్షరః వినాశీ, భావః యత్కిఞ్చిత్ జనిమత్ వస్తు ఇత్యర్థః । పురుషః పూర్ణమ్ అనేన సర్వమితి, పురి శయనాత్ వా, పురుషః ఆదిత్యాన్తర్గతో హిరణ్యగర్భః, సర్వప్రాణికరణానామ్ అనుగ్రాహకః, సః అధిదైవతమ్ । అధియజ్ఞః సర్వయజ్ఞాభిమానినీ విష్ణ్వాఖ్యా దేవతా, ‘యజ్ఞో వై విష్ణుః’ (తై. సం. ౧ । ౭ । ౪) ఇతి శ్రుతేః । స హి విష్ణుః అహమేవ ; అత్ర అస్మిన్ దేహే యో యజ్ఞః తస్య అహమ్ అధియజ్ఞః ; యజ్ఞో హి దేహనిర్వర్త్యత్వేన దేహసమవాయీ ఇతి దేహాధికరణో భవతి, దేహభృతాం వర ॥ ౪ ॥
అన్తకాలే చ మామేవ స్మరన్ముక్త్వా కలేబరమ్ ।
యః ప్రయాతి స మద్భావం యాతి నాస్త్యత్ర సంశయః ॥ ౫ ॥
అన్తకాలే మరణకాలే చ మామేవ పరమేశ్వరం విష్ణుం స్మరన్ ముక్త్వా పరిత్యజ్య కలేబరం శరీరం యః ప్రయాతి గచ్ఛతి, సః మద్భావం వైష్ణవం తత్త్వం యాతి । నాస్తి న విద్యతే అత్ర అస్మిన్ అర్థే సంశయః — యాతి వా న వా ఇతి ॥ ౫ ॥
న మద్విషయ ఎవ అయం నియమః । కిం తర్హి ? —
యం యం వాపి స్మరన్భావం త్యజత్యన్తే కలేబరమ్ ।
తం తమేవైతి కౌన్తేయ సదా తద్భావభావితః ॥ ౬ ॥
యం యం వాపి యం యం భావం దేవతావిశేషం స్మరన్ చిన్తయన్ త్యజతి పరిత్యజతి అన్తే అన్తకాలే ప్రాణవియోగకాలే కలేబరం శరీరం తం తమేవ స్మృతం భావమేవ ఎతి నాన్యం కౌన్తేయ, సదా సర్వదా తద్భావభావితః తస్మిన్ భావః తద్భావః స భావితః స్మర్యమాణతయా అభ్యస్తః యేన సః తద్భావభావితః సన్ ॥ ౬ ॥
యస్మాత్ ఎవమ్ అన్త్యా భావనా దేహాన్తరప్రాప్తౌ కారణమ్ —
తస్మాత్సర్వేషు కాలేషు మామనుస్మర యుధ్య చ ।
మయ్యర్పితమనోబుద్ధిర్మామేవైష్యస్యసంశయః ॥ ౭ ॥
తస్మాత్ సర్వేషు కాలేషు మామ్ అనుస్మర యథాశాస్త్రమ్ । యుధ్య చ యుద్ధం చ స్వధర్మం కురు । మయి వాసుదేవే అర్పితే మనోబుద్ధీ యస్య తవ స త్వం మయి అర్పితమనోబుద్ధిః సన్ మామేవ యథాస్మృతమ్ ఎష్యసి ఆగమిష్యసి ; అసంశయః న సంశయః అత్ర విద్యతే ॥ ౭ ॥
కిఞ్చ—
అభ్యాసయోగయుక్తేన చేతసా నాన్యగామినా ।
పరమం పురుషం దివ్యం యాతి పార్థానుచిన్తయన్ ॥ ౮ ॥
అభ్యాసయోగయుక్తేన మయి చిత్తసమర్పణవిషయభూతే ఎకస్మిన్ తుల్యప్రత్యయావృత్తిలక్షణః విలక్షణప్రత్యయానన్తరితః అభ్యాసః స చాభ్యాసో యోగః తేన యుక్తం తత్రైవ వ్యాపృతం యోగినః చేతః తేన, చేతసా నాన్యగామినా న అన్యత్ర విషయాన్తరే గన్తుం శీలమ్ అస్యేతి నాన్యగామి తేన నాన్యగామినా, పరమం నిరతిశయం పురుషం దివ్యం దివి సూర్యమణ్డలే భవం యాతి గచ్ఛతి హే పార్థ అనుచిన్తయన్ శాస్త్రాచార్యోపదేశమ్ అనుధ్యాయన్ ఇత్యేతత్ ॥ ౮ ॥
కింవిశిష్టం చ పురుషం యాతి ఇతి ఉచ్యతే —
కవిం పురాణమనుశాసితారమణోరణీయాంసమనుస్మరేద్యః ।
సర్వస్య ధాతారమచిన్త్యరూపమాదిత్యవర్ణం తమసః పరస్తాత్ ॥ ౯ ॥
కవిం క్రాన్తదర్శినం సర్వజ్ఞం పురాణం చిరన్తనమ్ అనుశాసితారం సర్వస్య జగతః ప్రశాసితారమ్ అణోః సూక్ష్మాదపి అణీయాంసం సూక్ష్మతరమ్ అనుస్మరేత్ అనుచిన్తయేత్ యః కశ్చిత్ , సర్వస్య కర్మఫలజాతస్య ధాతారం విధాతారం విచిత్రతయా ప్రాణిభ్యో విభక్తారమ్ , అచిన్త్యరూపం న అస్య రూపం నియతం విద్యమానమపి కేనచిత్ చిన్తయితుం శక్యతే ఇతి అచిన్త్యరూపః తమ్ , ఆదిత్యవర్ణమ్ ఆదిత్యస్యేవ నిత్యచైతన్యప్రకాశో వర్ణో యస్య తమ్ ఆదిత్యవర్ణమ్ , తమసః పరస్తాత్ అజ్ఞానలక్షణాత్ మోహాన్ధకారాత్ పరం తమ్ అనుచిన్తయన్ యాతి ఇతి పూర్వేణ సమ్బన్ధః ॥ ౯ ॥
కిఞ్చ —
ప్రయాణకాలే మనసాచలేన
భక్త్యా యుక్తో యోగబలేన చైవ ।
భ్రువోర్మధ్యే ప్రాణమావేశ్య సమ్య
క్స తం పరం పురుషముపైతి దివ్యమ్ ॥ ౧౦ ॥
ప్రయాణకాలే మరణకాలే మనసా అచలేన చలనవర్జితేన భక్త్యా యుక్తః భజనం భక్తిః తయా యుక్తః యోగబలేన చైవ యోగస్య బలం యోగబలం సమాధిజసంస్కారప్రచయజనితచిత్తస్థైర్యలక్షణం యోగబలం తేన చ యుక్తః ఇత్యర్థః,
పూర్వం హృదయపుణ్డరీకే వశీకృత్య చిత్తం తతః ఊర్ధ్వగామిన్యా నాడ్యా భూమిజయక్రమేణ భ్రువోః మధ్యే ప్రాణమ్ ఆవేశ్య స్థాపయిత్వా సమ్యక్ అప్రమత్తః సన్ ,
సః ఎవం విద్వాన్ యోగీ ‘కవిం పురాణమ్’ (భ. గీ. ౮ । ౯) ఇత్యాదిలక్షణం తం పరం పరతరం పురుషమ్ ఉపైతి ప్రతిపద్యతే దివ్యం ద్యోతనాత్మకమ్ ॥ ౧౦ ॥
పునరపి వక్ష్యమాణేన ఉపాయేన ప్రతిపిత్సితస్య బ్రహ్మణో వేదవిద్వదనాదివిశేషణవిశేష్యస్య అభిధానం కరోతి భగవాన్ —
యదక్షరం వేదవిదో వదన్తి
విశన్తి యద్యతయో వీతరాగాః ।
యదిచ్ఛన్తో బ్రహ్మచర్యం చరన్తి
తత్తే పదం సఙ్గ్రహేణ ప్రవక్ష్యే ॥ ౧౧ ॥
యత్ అక్షరం న క్షరతీతి అక్షరమ్ అవినాశి వేదవిదః వేదార్థజ్ఞాః వదన్తి,
‘తద్వా ఎతదక్షరం గార్గి బ్రాహ్మణా అభివదన్తి’ (బృ. ఉ. ౩ । ౮ । ౮) ఇతి శ్రుతేః,
సర్వవిశేషనివర్తకత్వేన అభివదన్తి ‘
అస్థూలమనణు’
ఇత్యాది ।
కిఞ్చ —
విశన్తి ప్రవిశన్తి సమ్యగ్దర్శనప్రాప్తౌ సత్యాం యత్ యతయః యతనశీలాః సంన్యాసినః వీతరాగాః వీతః విగతః రాగః యేభ్యః తే వీతరాగాః ।
యచ్చ అక్షరమిచ్ఛన్తః —
జ్ఞాతుమ్ ఇతి వాక్యశేషః —
బ్రహ్మచర్యం గురౌ చరన్తి ఆచరన్తి,
తత్ తే పదం తత్ అక్షరాఖ్యం పదం పదనీయం తే తవ సఙ్గ్రహేణ సఙ్గ్రహః సఙ్క్షేపః తేన సఙ్క్షేపేణ ప్రవక్ష్యే కథయిష్యామి ॥ ౧౧ ॥
సర్వద్వారాణి సంయమ్య మనో హృది నిరుధ్య చ ।
మూర్ధ్న్యాధాయాత్మనః ప్రాణమాస్థితో యోగధారణామ్ ॥ ౧౨ ॥
సర్వద్వారాణి సర్వాణి చ తాని ద్వారాణి చ సర్వద్వారాణి ఉపలబ్ధౌ, తాని సర్వాణి సంయమ్య సంయమనం కృత్వా మనః హృది హృదయపుణ్డరీకే నిరుధ్య నిరోధం కృత్వా నిష్ప్రచారమాపాద్య, తత్ర వశీకృతేన మనసా హృదయాత్ ఊర్ధ్వగామిన్యా నాడ్యా ఊర్ధ్వమారుహ్య మూర్ధ్ని ఆధాయ ఆత్మనః ప్రాణమ్ ఆస్థితః ప్రవృత్తః యోగధారణాం ధారయితుమ్ ॥ ౧౨ ॥
తత్రైవ చ ధారయన్ —
ఓమిత్యేకాక్షరం బ్రహ్మ
వ్యాహరన్మామనుస్మరన్ ।
యః ప్రయాతి త్యజన్దేహం
స యాతి పరమాం గతిమ్ ॥ ౧౩ ॥
ఓమితి ఎకాక్షరం బ్రహ్మ బ్రహ్మణః అభిధానభూతమ్ ఓఙ్కారం వ్యాహరన్ ఉచ్చారయన్ , తదర్థభూతం మామ్ ఈశ్వరమ్ అనుస్మరన్ అనుచిన్తయన్ యః ప్రయాతి మ్రియతే, సః త్యజన్ పరిత్యజన్ దేహం శరీరమ్ — ‘త్యజన్ దేహమ్’ ఇతి ప్రయాణవిశేషణార్థమ్ దేహత్యాగేన ప్రయాణమ్ ఆత్మనః, న స్వరూపనాశేనేత్యర్థః — సః ఎవం యాతి గచ్ఛతి పరమాం ప్రకృష్టాం గతిమ్ ॥ ౧౩ ॥
కిఞ్చ —
అనన్యచేతాః సతతం యో మాం స్మరతి నిత్యశః ।
తస్యాహం సులభః పార్థ నిత్యయుక్తస్య యోగినః ॥ ౧౪ ॥
అనన్యచేతాః న అన్యవిషయే చేతః యస్య సోఽయమ్ అనన్యచేతాః, యోగీ సతతం సర్వదా యః మాం పరమేశ్వరం స్మరతి నిత్యశః । సతతమ్ ఇతి నైరన్తర్యమ్ ఉచ్యతే, నిత్యశః ఇతి దీర్ఘకాలత్వమ్ ఉచ్యతే । న షణ్మాసం సంవత్సరం వా ; కిం తర్హి ? యావజ్జీవం నైరన్తర్యేణ యః మాం స్మరతీత్యర్థః । తస్య యోగినః అహం సులభః సుఖేన లభ్యః హే పార్థ, నిత్యయుక్తస్య సదా సమాహితచిత్తస్య యోగినః । యతః ఎవమ్ , అతః అనన్యచేతాః సన్ మయి సదా సమాహితః భవేత్ ॥ ౧౪ ॥
తవ సౌలభ్యేన కిం స్యాత్ ఇత్యుచ్యతే ; శృణు తత్ మమ సౌలభ్యేన యత్ భవతి —
మాముపేత్య పునర్జన్మ దుఃఖాలయమశాశ్వతమ్ ।
నాప్నువన్తి మహాత్మానః సంసిద్ధిం పరమాం గతాః ॥ ౧౫ ॥
మామ్ ఉపేత్య మామ్ ఈశ్వరమ్ ఉపేత్య మద్భావమాపద్య పునర్జన్మ పునరుత్పత్తిం నాప్నువన్తి న ప్రాప్నువన్తి । కింవిశిష్టం పునర్జన్మ న ప్రాప్నువన్తి ఇతి, తద్విశేషణమాహ — దుఃఖాలయం దుఃఖానామ్ ఆధ్యాత్మికాదీనాం ఆలయమ్ ఆశ్రయమ్ ఆలీయన్తే యస్మిన్ దుఃఖాని ఇతి దుఃఖాలయం జన్మ । న కేవలం దుఃఖాలయమ్ , అశాశ్వతమ్ అనవస్థితస్వరూపం చ । నాప్నువన్తి ఈదృశం పునర్జన్మ మహాత్మానః యతయః సంసిద్ధిం మోక్షాఖ్యాం పరమాం ప్రకృష్టాం గతాః ప్రాప్తాః । యే పునః మాం న ప్రాప్నువన్తి తే పునః ఆవర్తన్తే ॥ ౧౫ ॥
కిం పునః త్వత్తః అన్యత్ ప్రాప్తాః పునరావర్తన్తే ఇతి, ఉచ్యతే —
ఆ బ్రహ్మభువనాల్లోకాః పునరావర్తినోఽర్జున ।
మాముపేత్య తు కౌన్తేయ పునర్జన్మ న విద్యతే ॥ ౧౬ ॥
ఆ బ్రహ్మభువనాత్ భవన్తి అస్మిన్ భూతాని ఇతి భువనమ్ , బ్రహ్మణో భువనం బ్రహ్మభువనమ్ , బ్రహ్మలోక ఇత్యర్థః, ఆ బ్రహ్మభువనాత్ సహ బ్రహ్మభువనేన లోకాః సర్వే పునరావర్తినః పునరావర్తనస్వభావాః హే అర్జున । మామ్ ఎకమ్ ఉపేత్య తు కౌన్తేయ పునర్జన్మ పునరుత్పత్తిః న విద్యతే ॥ ౧౬ ॥
బ్రహ్మలోకసహితాః లోకాః కస్మాత్ పునరావర్తినః ? కాలపరిచ్ఛిన్నత్వాత్ । కథమ్ ? —
సహస్రయుగపర్యన్తమహర్యద్బ్రహ్మణో విదుః ।
రాత్రిం యుగసహస్రాన్తాం తేఽహోరాత్రవిదో జనాః ॥ ౧౭ ॥
సహస్రయుగపర్యన్తం సహస్రాణి యుగాని పర్యన్తః పర్యవసానం యస్య అహ్నః తత్ అహః సహస్రయుగపర్యన్తమ్ , బ్రహ్మణః ప్రజాపతేః విరాజః విదుః, రాత్రిమ్ అపి యుగసహస్రాన్తాం అహఃపరిమాణామేవ । కే విదురిత్యాహ — తే అహోరాత్రవిదః కాలసఙ్ఖ్యావిదో జనాః ఇత్యర్థః । యతః ఎవం కాలపరిచ్ఛిన్నాః తే, అతః పునరావర్తినో లోకాః ॥ ౧౭ ॥
ప్రజాపతేః అహని యత్ భవతి రాత్రౌ చ, తత్ ఉచ్యతే —
అవ్యక్తాద్వ్యక్తయః సర్వాః ప్రభవన్త్యహరాగమే ।
రాత్ర్యాగమే ప్రలీయన్తే తత్రైవావ్యక్తసంజ్ఞకే ॥ ౧౮ ॥
అవ్యక్తాత్ అవ్యక్తం ప్రజాపతేః స్వాపావస్థా తస్మాత్ అవ్యక్తాత్ వ్యక్తయః వ్యజ్యన్త ఇతి వ్యక్తయః స్థావరజఙ్గమలక్షణాః సర్వాః ప్రజాః ప్రభవన్తి అభివ్యజ్యన్తే, అహ్నః ఆగమః అహరాగమః తస్మిన్ అహరాగమే కాలే బ్రహ్మణః ప్రబోధకాలే । తథా రాత్ర్యాగమే బ్రహ్మణః స్వాపకాలే ప్రలీయన్తే సర్వాః వ్యక్తయః తత్రైవ పూర్వోక్తే అవ్యక్తసంజ్ఞకే ॥ ౧౮ ॥
అకృతాభ్యాగమకృతవిప్రణాశదోషపరిహారార్థమ్ , బన్ధమోక్షశాస్త్రప్రవృత్తిసాఫల్యప్రదర్శనార్థమ్ అవిద్యాదిక్లేశమూలకర్మాశయవశాచ్చ అవశః భూతగ్రామః భూత్వా భూత్వా ప్రలీయతే ఇత్యతః సంసారే వైరాగ్యప్రదర్శనార్థం చ ఇదమాహ —
భూతగ్రామః స ఎవాయం భూత్వా భూత్వా ప్రలీయతే ।
రాత్ర్యాగమేఽవశః పార్థ ప్రభవత్యహరాగమే ॥ ౧౯ ॥
భూతగ్రామః భూతసముదాయః స్థావరజఙ్గమలక్షణః యః పూర్వస్మిన్ కల్పే ఆసీత్ స ఎవ అయం నాన్యః । భూత్వా భూత్వా అహరాగమే, ప్రలీయతే పునః పునః రాత్ర్యాగమే అహ్నః క్షయే అవశః అస్వతన్త్ర ఎవ, హే పార్థ, ప్రభవతి జాయతే అవశ ఎవ అహరాగమే ॥ ౧౯ ॥
యత్ ఉపన్యస్తమ్ అక్షరమ్ ,
తస్య ప్రాప్త్యుపాయో నిర్దిష్టః ‘ఓమిత్యేకాక్షరం బ్రహ్మ’ (భ. గీ. ౮ । ౧౩) ఇత్యాదినా ।
అథ ఇదానీమ్ అక్షరస్యైవ స్వరూపనిర్దిదిక్షయా ఇదమ్ ఉచ్యతే,
అనేన యోగమార్గేణ ఇదం గన్తవ్యమితి —
పరస్తస్మాత్తు భావోఽన్యోఽవ్యక్తోఽవ్యక్తాత్సనాతనః ।
యః స సర్వేషు భూతేషు నశ్యత్సు న వినశ్యతి ॥ ౨౦ ॥
పరః వ్యతిరిక్తః భిన్నః ; కుతః ? తస్మాత్ పూర్వోక్తాత్ । తు—శబ్దః అక్షరస్య వివక్షితస్య అవ్యక్తాత్ వైలక్షణ్యవిశేషణార్థః । భావః అక్షరాఖ్యం పరం బ్రహ్మ । వ్యతిరిక్తత్వే సత్యపి సాలక్షణ్యప్రసఙ్గోఽస్తీతి తద్వినివృత్త్యర్థమ్ ఆహ — అన్యః ఇతి । అన్యః విలక్షణః । స చ అవ్యక్తః అనిన్ద్రియగోచరః । ‘పరస్తస్మాత్’ ఇత్యుక్తమ్ ; కస్మాత్ పునః పరః ? పూర్వోక్తాత్ భూతగ్రామబీజభూతాత్ అవిద్యాలక్షణాత్ అవ్యక్తాత్ । అన్యః విలక్షణః భావః ఇత్యభిప్రాయః । సనాతనః చిరన్తనః యః సః భావః సర్వేషు భూతేషు బ్రహ్మాదిషు నశ్యత్సు న వినశ్యతి ॥ ౨౦ ॥
అవ్యక్తోఽక్షర ఇత్యుక్తస్తమాహుః పరమాం గతిమ్ ।
యం ప్రాప్య న నివర్తన్తే తద్ధామ పరమం మమ ॥ ౨౧ ॥
యోఽసౌ అవ్యక్తః అక్షరః ఇత్యుక్తః, తమేవ అక్షరసంజ్ఞకమ్ అవ్యక్తం భావమ్ ఆహుః పరమాం ప్రకృష్టాం గతిమ్ । యం పరం భావం ప్రాప్య గత్వా న నివర్తన్తే సంసారాయ, తత్ ధామ స్థానం పరమం ప్రకృష్టం మమ, విష్ణోః పరమం పదమిత్యర్థః ॥ ౨౧ ॥
తల్లబ్ధేః ఉపాయః ఉచ్యతే —
పురుషః స పరః పార్థ భక్త్యా లభ్యస్త్వనన్యయా ।
యస్యాన్తఃస్థాని భూతాని యేన సర్వమిదం తతమ్ ॥ ౨౨ ॥
పురుషః పురి శయనాత్ పూర్ణత్వాద్వా, స పరః పార్థ, పరః నిరతిశయః, యస్మాత్ పురుషాత్ న పరం కిఞ్చిత్ । సః భక్త్యా లభ్యస్తు జ్ఞానలక్షణయా అనన్యయా ఆత్మవిషయయా । యస్య పురుషస్య అన్తఃస్థాని మధ్యస్థాని భూతాని కార్యభూతాని ; కార్యం హి కారణస్య అన్తర్వర్తి భవతి । యేన పురుషేణ సర్వం ఇదం జగత్ తతం వ్యాప్తమ్ ఆకాశేనేవ ఘటాది ॥ ౨౨ ॥
ప్రకృతానాం యోగినాం ప్రణవావేశితబ్రహ్మబుద్ధీనాం కాలాన్తరముక్తిభాజాం బ్రహ్మప్రతిపత్తయే ఉత్తరో మార్గో వక్తవ్య ఇతి ‘యత్ర కాలే’ ఇత్యాది వివక్షితార్థసమర్పణార్థమ్ ఉచ్యతే, ఆవృత్తిమార్గోపన్యాసః ఇతరమార్గస్తుత్యర్థః —
యత్ర కాలే త్వనావృత్తిమావృత్తిం చైవ యోగినః ।
ప్రయాతా యాన్తి తం కాలం వక్ష్యామి భరతర్షభ ॥ ౨౩ ॥
యత్ర కాలే ప్రయాతాః ఇతి వ్యవహితేన సమ్బన్ధః ।
యత్ర యస్మిన్ కాలే తు అనావృత్తిమ్ అపునర్జన్మ ఆవృత్తిం తద్విపరీతాం చైవ ।
యోగినః ఇతి యోగినః కర్మిణశ్చ ఉచ్యన్తే,
కర్మిణస్తు గుణతః —
‘కర్మయోగేన యోగినామ్’ (భ. గీ. ౩ । ౩) ఇతి విశేషణాత్ —
యోగినః ।
యత్ర కాలే ప్రయాతాః మృతాః యోగినః అనావృత్తిం యాన్తి,
యత్ర కాలే చ ప్రయాతాః ఆవృత్తిం యాన్తి,
తం కాలం వక్ష్యామి భరతర్షభ ॥ ౨౩ ॥
తం కాలమాహ —
అగ్నిర్జ్యోతిరహః శుక్లః షణ్మాసా ఉత్తరాయణమ్ ।
తత్ర ప్రయాతా గచ్ఛన్తి బ్రహ్మ బ్రహ్మవిదో జనాః ॥ ౨౪ ॥
అగ్నిః కాలాభిమానినీ దేవతా ।
తథా జ్యోతిరపి దేవతైవ కాలాభిమానినీ ।
అథవా,
అగ్నిజ్యోతిషీ యథాశ్రుతే ఎవ దేవతే ।
భూయసా తు నిర్దేశో ‘
యత్ర కాలే’ ‘
తం కాలమ్’
ఇతి ఆమ్రవణవత్ ।
తథా అహః దేవతా అహరభిమానినీ ;
శుక్లః శుక్లపక్షదేవతా ;
షణ్మాసా ఉత్తరాయణమ్ ,
తత్రాపి దేవతైవ మార్గభూతా ఇతి స్థితః అన్యత్ర అయం న్యాయః ।
తత్ర తస్మిన్ మార్గే ప్రయాతాః మృతాః గచ్ఛన్తి బ్రహ్మ బ్రహ్మవిదో బ్రహ్మోపాసకాః బ్రహ్మోపాసనపరా జనాః । ‘
క్రమేణ’
ఇతి వాక్యశేషః ।
న హి సద్యోముక్తిభాజాం సమ్యగ్దర్శననిష్ఠానాం గతిః ఆగతిర్వా క్వచిత్ అస్తి,
‘న తస్య ప్రాణా ఉత్క్రామన్తి’ (బృ. ఉ. ౪ । ౪ । ౬) ఇతి శ్రుతేః ।
బ్రహ్మసంలీనప్రాణా ఎవ తే బ్రహ్మమయా బ్రహ్మభూతా ఎవ తే ॥ ౨౪ ॥
ధూమో రాత్రిస్తథా కృష్ణః షణ్మాసా దక్షిణాయనమ్ ।
తత్ర చాన్ద్రమసం జ్యోతిర్యోగీ ప్రాప్య నివర్తతే ॥ ౨౫ ॥
ధూమో రాత్రిః ధూమాభిమానినీ రాత్ర్యభిమానినీ చ దేవతా । తథా కృష్ణః కృష్ణపక్షదేవతా । షణ్మాసా దక్షిణాయనమ్ ఇతి చ పూర్వవత్ దేవతైవ । తత్ర చన్ద్రమసి భవం చాన్ద్రమసం జ్యోతిః ఫలమ్ ఇష్టాదికారీ యోగీ కర్మీ ప్రాప్య భుక్త్వా తత్క్షయాత్ ఇహ పునః నివర్తతే ॥ ౨౫ ॥
శుక్లకృష్ణే గతీ హ్యేతే జగతః శాశ్వతే మతే ।
ఎకయా యాత్యనావృత్తిమన్యయావర్తతే పునః ॥ ౨౬ ॥
శుక్లకృష్ణే శుక్లా చ కృష్ణా చ శుక్లకృష్ణే, జ్ఞానప్రకాశకత్వాత్ శుక్లా, తదభావాత్ కృష్ణా ; ఎతే శుక్లకృష్ణే హి గతీ జగతః ఇతి అధికృతానాం జ్ఞానకర్మణోః, న జగతః సర్వస్యైవ ఎతే గతీ సమ్భవతః ; శాశ్వతే నిత్యే, సంసారస్య నిత్యత్వాత్ , మతే అభిప్రేతే । తత్ర ఎకయా శుక్లయా యాతి అనావృత్తిమ్ , అన్యయా ఇతరయా ఆవర్తతే పునః భూయః ॥ ౨౬ ॥
నైతే సృతీ పార్థ జానన్యోగీ ముహ్యతి కశ్చన ।
తస్మాత్సర్వేషు కాలేషు యోగయుక్తో భవార్జున ॥ ౨౭ ॥
న ఎతే యథోక్తే సృతీ మార్గౌ పార్థ జానన్ సంసారాయ ఎకా, అన్యా మోక్షాయ ఇతి, యోగీ న ముహ్యతి కశ్చన కశ్చిదపి । తస్మాత్ సర్వేషు కాలేషు యోగయుక్తః సమాహితో భవ అర్జున ॥ ౨౭ ॥
శృణు తస్య యోగస్య మాహాత్మ్యమ్ —
వేదేషు యజ్ఞేషు తపఃసు చైవ
దానేషు యత్పుణ్యఫలం ప్రదిష్టమ్ ।
అత్యేతి తత్సర్వమిదం విదిత్వా
యోగీ పరం స్థానముపైతి చాద్యమ్ ॥ ౨౮ ॥
వేదేషు సమ్యగధీతేషు యజ్ఞేషు చ సాద్గుణ్యేన అనుష్ఠితేషు తపఃసు చ సుతప్తేషు దానేషు చ సమ్యగ్దత్తేషు, ఎతేషు యత్ పుణ్యఫలం ప్రదిష్టం శాస్త్రేణ, అత్యేతి అతీత్య గచ్ఛతి తత్ సర్వం ఫలజాతమ్ ; ఇదం విదిత్వా సప్తప్రశ్ననిర్ణయద్వారేణ ఉక్తమ్ అర్థం సమ్యక్ అవధార్య అనుష్ఠాయ యోగీ, పరమ్ ఉత్కృష్టమ్ ఐశ్వరం స్థానమ్ ఉపైతి చ ప్రతిపద్యతే ఆద్యమ్ ఆదౌ భవమ్ , కారణం బ్రహ్మ ఇత్యర్థః ॥ ౨౮ ॥
ఇతి శ్రీమత్పరమహంసపరివ్రాజకాచార్యస్య శ్రీగోవిన్దభగవత్పూజ్యపాదశిష్యస్య శ్రీమచ్ఛఙ్కరభగవతః కృతౌ శ్రీమద్భగవద్గీతాభాష్యే అష్టమోఽధ్యాయః ॥