పఞ్చమోఽధ్యాయః
నను చ ఆత్మవిదః జ్ఞానయోగేన నిష్ఠాం ప్రతిపిపాదయిషన్ పూర్వోదాహృతైః వచనైః భగవాన్ సర్వకర్మసంన్యాసమ్ అవోచత్ , న తు అనాత్మజ్ఞస్య । అతశ్చ కర్మానుష్ఠానకర్మసంన్యాసయోః భిన్నపురుషవిషయత్వాత్ అన్యతరస్య ప్రశస్యతరత్వబుభుత్సయా అయం ప్రశ్నః అనుపపన్నః । సత్యమేవ త్వదభిప్రాయేణ ప్రశ్నో న ఉపపద్యతే ; ప్రష్టుః స్వాభిప్రాయేణ పునః ప్రశ్నః యుజ్యత ఎవేతి వదామః । కథమ్ ? పూర్వోదాహృతైః వచనైః భగవతా కర్మసంన్యాసస్య కర్తవ్యతయా వివక్షితత్వాత్ , ప్రాధాన్యమన్తరేణ చ కర్తారం తస్య కర్తవ్యత్వాసమ్భవాత్ అనాత్మవిదపి కర్తా పక్షే ప్రాప్తః అనూద్యత ఎవ ; న పునః ఆత్మవిత్కర్తృకత్వమేవ సంన్యాసస్య వివక్షితమ్ , ఇత్యేవం మన్వానస్య అర్జునస్య కర్మానుష్ఠానకర్మసంన్యాసయోః అవిద్వత్పురుషకర్తృకత్వమపి అస్తీతి పూర్వోక్తేన ప్రకారేణ తయోః పరస్పరవిరోధాత్ అన్యతరస్య కర్తవ్యత్వే ప్రాప్తే ప్రశస్యతరం చ కర్తవ్యమ్ న ఇతరత్ ఇతి ప్రశస్యతరవివిదిషయా ప్రశ్నః న అనుపపన్నః ॥
ప్రతివచనవాక్యార్థనిరూపణేనాపి ప్రష్టుః అభిప్రాయః ఎవమేవేతి గమ్యతే ।
కథమ్ ?
‘సంన్యాసకర్మయోగౌ నిఃశ్రేయసకరౌ తయోస్తు కర్మయోగో విశిష్యతే’ (భ. గీ. ౫ । ౨) ఇతి ప్రతివచనమ్ ।
ఎతత్ నిరూప్యమ్ —
కిం అనేన ఆత్మవిత్కర్తృకయోః సంన్యాసకర్మయోగయోః నిఃశ్రేయసకరత్వం ప్రయోజనమ్ ఉక్త్వా తయోరేవ కుతశ్చిత్ విశేషాత్ కర్మసంన్యాసాత్ కర్మయోగస్య విశిష్టత్వమ్ ఉచ్యతే ?
ఆహోస్విత్ అనాత్మవిత్కర్తృకయోః సంన్యాసకర్మయోగయోః తదుభయమ్ ఉచ్యతే ?
ఇతి ।
కిఞ్చాతః —
యది ఆత్మవిత్కర్తృకయోః కర్మసంన్యాసకర్మయోగయోః నిఃశ్రేయసకరత్వమ్ ,
తయోస్తు కర్మసంన్యాసాత్ కర్మయోగస్య విశిష్టత్వమ్ ఉచ్యతే ;
యది వా అనాత్మవిత్కర్తృకయోః సంన్యాసకర్మయోగయోః తదుభయమ్ ఉచ్యతే ఇతి ।
అత్ర ఉచ్యతే —
ఆత్మవిత్కర్తృకయోః సంన్యాసకర్మయోగయోః అసమ్భవాత్ తయోః నిఃశ్రేయసకరత్వవచనం తదీయాచ్చ కర్మసంన్యాసాత్ కర్మయోగస్య విశిష్టత్వాభిధానమ్ ఇత్యేతత్ ఉభయమ్ అనుపపన్నమ్ ।
యది అనాత్మవిదః కర్మసంన్యాసః తత్ప్రతికూలశ్చ కర్మానుష్ఠానలక్షణః కర్మయోగః సమ్భవేతామ్ ,
తదా తయోః నిఃశ్రేయసకరత్వోక్తిః కర్మయోగస్య చ కర్మసంన్యాసాత్ విశిష్టత్వాభిధానమ్ ఇత్యేతత్ ఉభయమ్ ఉపపద్యేత ।
ఆత్మవిదస్తు సంన్యాసకర్మయోగయోః అసమ్భవాత్ తయోః నిఃశ్రేయసకరత్వాభిధానం కర్మసంన్యాసాచ్చ కర్మయోగః విశిష్యతే ఇతి చ అనుపపన్నమ్ ॥
అత్ర ఆహ — కిమ్ ఆత్మవిదః సంన్యాసకర్మయోగయోః ఉభయోరపి అసమ్భవః ? ఆహోస్విత్ అన్యతరస్య అసమ్భవః ? యదా చ అన్యతరస్య అసమ్భవః, తదా కిం కర్మసంన్యాసస్య, ఉత కర్మయోగస్య ? ఇతి ; అసమ్భవే కారణం చ వక్తవ్యమ్ ఇతి । అత్ర ఉచ్యతే — ఆత్మవిదః నివృత్తమిథ్యాజ్ఞానత్వాత్ విపర్యయజ్ఞానమూలస్య కర్మయోగస్య అసమ్భవః స్యాత్ । జన్మాదిసర్వవిక్రియారహితత్వేన నిష్క్రియమ్ ఆత్మానమ్ ఆత్మత్వేన యో వేత్తి తస్య ఆత్మవిదః సమ్యగ్దర్శనేన అపాస్తమిథ్యాజ్ఞానస్య నిష్క్రియాత్మస్వరూపావస్థానలక్షణం సర్వకర్మసంన్యాసమ్ ఉక్త్వా తద్విపరీతస్య మిథ్యాజ్ఞానమూలకర్తృత్వాభిమానపురఃసరస్య సక్రియాత్మస్వరూపావస్థానరూపస్య కర్మయోగస్య ఇహ గీతాశాస్త్రే తత్ర తత్ర ఆత్మస్వరూపనిరూపణప్రదేశేషు సమ్యగ్జ్ఞానమిథ్యాజ్ఞానతత్కార్యవిరోధాత్ అభావః ప్రతిపాద్యతే యస్మాత్ , తస్మాత్ ఆత్మవిదః నివృత్తమిథ్యాజ్ఞానస్య విపర్యయజ్ఞానమూలః కర్మయోగో న సమ్భవతీతి యుక్తమ్ ఉక్తం స్యాత్ ॥
అర్జున ఉవాచ —
సంన్యాసం కర్మణాం కృష్ణ పునర్యోగం చ శంససి ।
యచ్ఛ్రేయ ఎతయోరేకం తన్మే బ్రూహి సునిశ్చితమ్ ॥ ౧ ॥
సంన్యాసం పరిత్యాగం కర్మణాం శాస్త్రీయాణామ్ అనుష్ఠేయవిశేషాణాం శంససి ప్రశంససి కథయసి ఇత్యేతత్ । పునః యోగం చ తేషామేవ అనుష్ఠానమ్ అవశ్యకర్తవ్యం శంససి । అతః మే కతరత్ శ్రేయః ఇతి సంశయః — కిం కర్మానుష్ఠానం శ్రేయః, కిం వా తద్ధానమ్ ఇతి । ప్రశస్యతరం చ అనుష్ఠేయమ్ । అతశ్చ యత్ శ్రేయః ప్రశస్యతరమ్ ఎతయోః కర్మసంన్యాసకర్మయోగయోః యదనుష్ఠానాత్ శ్రేయోవాప్తిః మమ స్యాదితి మన్యసే, తత్ ఎకమ్ అన్యతరమ్ సహ ఎకపురుషానుష్ఠేయత్వాసమ్భవాత్ మే బ్రూహి సునిశ్చితమ్ అభిప్రేతం తవేతి ॥ ౧ ॥
స్వాభిప్రాయమ్ ఆచక్షాణో నిర్ణయాయ శ్రీభగవానువాచ —
శ్రీభగవానువాచ —
సంన్యాసః కర్మయోగశ్చ నిఃశ్రేయసకరావుభౌ ।
తయోస్తు కర్మసంన్యాసాత్కర్మయోగో విశిష్యతే ॥ ౨ ॥
సంన్యాసః కర్మణాం పరిత్యాగః కర్మయోగశ్చ తేషామనుష్ఠానం తౌ ఉభౌ అపి నిఃశ్రేయసకరౌ మోక్షం కుర్వాతే జ్ఞానోత్పత్తిహేతుత్వేన । ఉభౌ యద్యపి నిఃశ్రేయసకరౌ, తథాపి తయోస్తు నిఃశ్రేయసహేత్వోః కర్మసంన్యాసాత్ కేవలాత్ కర్మయోగో విశిష్యతే ఇతి కర్మయోగం స్తౌతి ॥ ౨ ॥
కస్మాత్ ఇతి ఆహ —
జ్ఞేయః స నిత్యసంన్యాసీ యో న ద్వేష్టి న కాఙ్క్షతి ।
నిర్ద్వన్ద్వో హి మహాబాహో సుఖం బన్ధాత్ప్రముచ్యతే ॥ ౩ ॥
జ్ఞేయః జ్ఞాతవ్యః స కర్మయోగీ నిత్యసంన్యాసీ ఇతి యో న ద్వేష్టి కిఞ్చిత్ న కాఙ్క్షతి దుఃఖసుఖే తత్సాధనే చ । ఎవంవిధో యః, కర్మణి వర్తమానోఽపి స నిత్యసంన్యాసీ ఇతి జ్ఞాతవ్యః ఇత్యర్థః । నిర్ద్వన్ద్వః ద్వన్ద్వవర్జితః హి యస్మాత్ మహాబాహో సుఖం బన్ధాత్ అనాయాసేన ప్రముచ్యతే ॥ ౩ ॥
సంన్యాసకర్మయోగయోః భిన్నపురుషానుష్ఠేయయోః విరుద్ధయోః ఫలేఽపి విరోధో యుక్తః, న తు ఉభయోః నిఃశ్రేయసకరత్వమేవ ఇతి ప్రాప్తే ఇదమ్ ఉచ్యతే —
సాఙ్ఖ్యయోగౌ పృథగ్బాలాః ప్రవదన్తి న పణ్డితాః ।
ఎకమప్యాస్థితః సమ్యగుభయోర్విన్దతే ఫలమ్ ॥ ౪ ॥
సాఙ్ఖ్యయోగౌ పృథక్ విరుద్ధభిన్నఫలౌ బాలాః ప్రవదన్తి న పణ్డితాః । పణ్డితాస్తు జ్ఞానిన ఎకం ఫలమ్ అవిరుద్ధమ్ ఇచ్ఛన్తి । కథమ్ ? ఎకమపి సాఙ్ఖ్యయోగయోః సమ్యక్ ఆస్థితః సమ్యగనుష్ఠితవాన్ ఇత్యర్థః, ఉభయోః విన్దతే ఫలమ్ । ఉభయోః తదేవ హి నిఃశ్రేయసం ఫలమ్ ; అతః న ఫలే విరోధః అస్తి ॥
నను సంన్యాసకర్మయోగశబ్దేన ప్రస్తుత్య సాఙ్ఖ్యయోగయోః ఫలైకత్వం కథమ్ ఇహ అప్రకృతం బ్రవీతి ? నైష దోషః — యద్యపి అర్జునేన సంన్యాసం కర్మయోగం చ కేవలమ్ అభిప్రేత్య ప్రశ్నః కృతః, భగవాంస్తు తదపరిత్యాగేనైవ స్వాభిప్రేతం చ విశేషం సంయోజ్య శబ్దాన్తరవాచ్యతయా ప్రతివచనం దదౌ ‘సాఙ్ఖ్యయోగౌ’ ఇతి । తౌ ఎవ సంన్యాసకర్మయోగౌ జ్ఞానతదుపాయసమబుద్ధిత్వాదిసంయుక్తౌ సాఙ్ఖ్యయోగశబ్దవాచ్యౌ ఇతి భగవతో మతమ్ । అతః న అప్రకృతప్రక్రియేతి ॥ ౪ ॥
ఎకస్యాపి సమ్యగనుష్ఠానాత్ కథమ్ ఉభయోః ఫలం విన్దతే ఇతి ఉచ్యతే —
యత్సాఙ్ఖ్యైః ప్రాప్యతే స్థానం తద్యోగైరపి గమ్యతే ।
ఎకం సాఙ్ఖ్యం చ యోగం చ యః పశ్యతి స పశ్యతి ॥ ౫ ॥
యత్ సాఙ్ఖ్యైః జ్ఞాననిష్ఠైః సంన్యాసిభిః ప్రాప్యతే స్థానం మోక్షాఖ్యమ్ , తత్ యోగైరపి జ్ఞానప్రాప్త్యుపాయత్వేన ఈశ్వరే సమర్ప్య కర్మాణి ఆత్మనః ఫలమ్ అనభిసన్ధాయ అనుతిష్ఠన్తి యే తే యోగాః యోగినః తైరపి పరమార్థజ్ఞానసంన్యాసప్రాప్తిద్వారేణ గమ్యతే ఇత్యభిప్రాయః । అతః ఎకం సాఙ్ఖ్యం చ యోగం చ యః పశ్యతి ఫలైకత్వాత్ స పశ్యతి సమ్యక్ పశ్యతీత్యర్థః — ॥ ౫ ॥
ఎవం తర్హి యోగాత్ సంన్యాస ఎవ విశిష్యతే ;
కథం తర్హి ఇదముక్తమ్ ‘తయోస్తు కర్మసంన్యాసాత్ కర్మయోగో విశిష్యతే’ (భ. గీ. ౫ । ౨) ఇతి ?
శృణు తత్ర కారణమ్ —
త్వయా పృష్టం కేవలం కర్మసంన్యాసం కర్మయోగం చ అభిప్రేత్య తయోః అన్యతరః కః శ్రేయాన్ ఇతి ।
తదనురూపం ప్రతివచనం మయా ఉక్తం కర్మసంన్యాసాత్ కర్మయోగః విశిష్యతే ఇతి జ్ఞానమ్ అనపేక్ష్య ।
జ్ఞానాపేక్షస్తు సంన్యాసః సాఙ్ఖ్యమితి మయా అభిప్రేతః ।
పరమార్థయోగశ్చ స ఎవ ।
యస్తు కర్మయోగః వైదికః స చ తాదర్థ్యాత్ యోగః సంన్యాస ఇతి చ ఉపచర్యతే ।
కథం తాదర్థ్యమ్ ఇతి ఉచ్యతే
సంన్యాసస్తు మహాబాహో దుఃఖమాప్తుమయోగతః ।
యోగయుక్తో మునిర్బ్రహ్మ నచిరేణాధిగచ్ఛతి ॥ ౬ ॥
సంన్యాసస్తు పారమార్థికః హే మహాబాహో దుఃఖమ్ ఆప్తుం ప్రాప్తుమ్ అయోగతః యోగేన వినా ।
యోగయుక్తః వైదికేన కర్మయోగేన ఈశ్వరసమర్పితరూపేణ ఫలనిరపేక్షేణ యుక్తః,
మునిః మననాత్ ఈశ్వరస్వరూపస్య మునిః,
బ్రహ్మ —
పరమాత్మజ్ఞాననిష్ఠాలక్షణత్వాత్ ప్రకృతః సంన్యాసః బ్రహ్మ ఉచ్యతే,
‘న్యాస ఇతి బ్రహ్మా బ్రహ్మా హి పరః’ (తై. నా. ౭౮) ఇతి శ్రుతేః —
బ్రహ్మ పరమార్థసంన్యాసం పరమార్థజ్ఞాననిష్ఠాలక్షణం నచిరేణ క్షిప్రమేవ అధిగచ్ఛతి ప్రాప్నోతి ।
అతః మయా ఉక్తమ్ ‘కర్మయోగో విశిష్యతే’ (భ. గీ. ౫ । ౨) ఇతి ॥ ౬ ॥
యదా పునః అయం సమ్యగ్జ్ఞానప్రాప్త్యుపాయత్వేన —
యోగయుక్తో విశుద్ధాత్మా
విజితాత్మా జితేన్ద్రియః ।
సర్వభూతాత్మభూతాత్మా
కుర్వన్నపి న లిప్యతే ॥ ౭ ॥
యోగేన యుక్తః యోగయుక్తః, విశుద్ధాత్మా విశుద్ధసత్త్వః, విజితాత్మా విజితదేహః, జితేన్ద్రియశ్చ, సర్వభూతాత్మభూతాత్మా సర్వేషాం బ్రహ్మాదీనాం స్తమ్బపర్యన్తానాం భూతానామ్ ఆత్మభూతః ఆత్మా ప్రత్యక్చేతనో యస్య సః సర్వభూతాత్మభూతాత్మా సమ్యగ్దర్శీత్యర్థః, స తత్రైవం వర్తమానః లోకసఙ్గ్రహాయ కర్మ కుర్వన్నపి న లిప్యతే న కర్మభిః బధ్యతే ఇత్యర్థః ॥ ౭ ॥
న చ అసౌ పరమార్థతః కరోతీత్యతః —
నైవ కిఞ్చిత్కరోమీతి యుక్తో మన్యేత తత్త్వవిత్ ।
పశ్యఞ్శృణ్వన్స్పృశఞ్జిఘ్రన్నశ్నన్గచ్ఛన్స్వపఞ్శ్వసన్ ॥ ౮ ॥
ప్రలపన్ విసృజన్గృహ్ణన్నున్మిషన్నిమిషన్నపి ।
ఇన్ద్రియాణీన్ద్రియార్థేషు వర్తన్త ఇతి ధారయన్ ॥ ౯ ॥
నైవ కిఞ్చిత్ కరోమీతి యుక్తః సమాహితః సన్ మన్యేత చిన్తయేత్ , తత్త్వవిత్ ఆత్మనో యాథాత్మ్యం తత్త్వం వేత్తీతి తత్త్వవిత్ పరమార్థదర్శీత్యర్థః ॥
కదా కథం వా తత్త్వమవధారయన్ మన్యేత ఇతి, ఉచ్యతే — పశ్యన్నితి । మన్యేత ఇతి పూర్వేణ సమ్బన్ధః । యస్య ఎవం తత్త్వవిదః సర్వకార్యకరణచేష్టాసు కర్మసు అకర్మైవ, పశ్యతః సమ్యగ్దర్శినః తస్య సర్వకర్మసంన్యాసే ఎవ అధికారః, కర్మణః అభావదర్శనాత్ । న హి మృగతృష్ణికాయామ్ ఉదకబుద్ధ్యా పానాయ ప్రవృత్తః ఉదకాభావజ్ఞానేఽపి తత్రైవ పానప్రయోజనాయ ప్రవర్తతే ॥ ౯ ॥
యస్తు పునః అతత్త్వవిత్ ప్రవృత్తశ్చ కర్మయోగే —
బ్రహ్మణ్యాధాయ కర్మాణి సఙ్గం త్యక్త్వా కరోతి యః ।
లిప్యతే న స పాపేన పద్మపత్రమివామ్భసా ॥ ౧౦ ॥
బ్రహ్మణి ఈశ్వరే ఆధాయ నిక్షిప్య ‘తదర్థం కర్మ కరోమి’ ఇతి భృత్య ఇవ స్వామ్యర్థం సర్వాణి కర్మాణి మోక్షేఽపి ఫలే సఙ్గం త్యక్త్వా కరోతి యః సర్వకర్మాణి, లిప్యతే న స పాపేన న సమ్బధ్యతే పద్మపత్రమివ అమ్భసా ఉదకేన । కేవలం సత్త్వశుద్ధిమాత్రమేవ ఫలం తస్య కర్మణః స్యాత్ ॥ ౧౦ ॥
యస్మాత్ —
కాయేన మనసా బుద్ధ్యా కేవలైరిన్ద్రియైరపి ।
యోగినః కర్మ కుర్వన్తి సఙ్గం త్యక్త్వాత్మశుద్ధయే ॥ ౧౧ ॥
కాయేన దేహేన మనసా బుద్ధ్యా చ కేవలైః మమత్వవర్జితైః ‘ఈశ్వరాయైవ కర్మ కరోమి, న మమ ఫలాయ’ ఇతి మమత్వబుద్ధిశూన్యైః ఇన్ద్రియైరపి — కేవలశబ్దః కాయాదిభిరపి ప్రత్యేకం సమ్బధ్యతే — సర్వవ్యాపారేషు మమతావర్జనాయ । యోగినః కర్మిణః కర్మ కుర్వన్తి సఙ్గం త్యక్త్వా ఫలవిషయమ్ ఆత్మశుద్ధయే సత్త్వశుద్ధయే ఇత్యర్థః । తస్మాత్ తత్రైవ తవ అధికారః ఇతి కురు కర్మైవ ॥ ౧౧ ॥
యస్మాచ్చ —
యుక్తః కర్మఫలం త్యక్త్వా
శాన్తిమాప్నోతి నైష్ఠికీమ్ ।
అయుక్తః కామకారేణ
ఫలే సక్తో నిబధ్యతే ॥ ౧౨ ॥
యుక్తః ‘ఈశ్వరాయ కర్మాణి కరోమి న మమ ఫలాయ’ ఇత్యేవం సమాహితః సన్ కర్మఫలం త్యక్త్వా పరిత్యజ్య శాన్తిం మోక్షాఖ్యామ్ ఆప్నోతి నైష్ఠికీం నిష్ఠాయాం భవాం సత్త్వశుద్ధిజ్ఞానప్రాప్తిసర్వకర్మసంన్యాసజ్ఞాననిష్ఠాక్రమేణేతి వాక్యశేషః । యస్తు పునః అయుక్తః అసమాహితః కామకారేణ కరణం కారః కామస్య కారః కామకారః తేన కామకారేణ, కామప్రేరితతయేత్యర్థః, ‘మమ ఫలాయ ఇదం కరోమి కర్మ’ ఇత్యేవం ఫలే సక్తః నిబధ్యతే । అతః త్వం యుక్తో భవ ఇత్యర్థః ॥ ౧౨ ॥
యస్తు పరమార్థదర్శీ సః —
సర్వకర్మాణి మనసా సంన్యస్యాస్తే సుఖం వశీ ।
నవద్వారే పురే దేహీ నైవ కుర్వన్న కారయన్ ॥ ౧౩ ॥
సర్వాణి కర్మాణి సర్వకర్మాణి సంన్యస్య పరిత్యజ్య నిత్యం నైమిత్తికం కామ్యం ప్రతిషిద్ధం చ తాని సర్వాణి కర్మాణి మనసా వివేకబుద్ధ్యా, కర్మాదౌ అకర్మసన్దర్శనేన సన్త్యజ్యేత్యర్థః, ఆస్తే తిష్ఠతి సుఖమ్ । త్యక్తవాఙ్మనఃకాయచేష్టః నిరాయాసః ప్రసన్నచిత్తః ఆత్మనః అన్యత్ర నివృత్తసర్వబాహ్యప్రయోజనః ఇతి ‘సుఖమ్ ఆస్తే’ ఇత్యుచ్యతే । వశీ జితేన్ద్రియ ఇత్యర్థః । క్వ కథమ్ ఆస్తే ఇతి, ఆహ — నవద్వారే పురే । సప్త శీర్షణ్యాని ఆత్మన ఉపలబ్ధిద్వారాణి, అవాక్ ద్వే మూత్రపురీషవిసర్గార్థే, తైః ద్వారైః నవద్వారం పురమ్ ఉచ్యతే శరీరమ్ , పురమివ పురమ్ , ఆత్మైకస్వామికమ్ , తదర్థప్రయోజనైశ్చ ఇన్ద్రియమనోబుద్ధివిషయైః అనేకఫలవిజ్ఞానస్య ఉత్పాదకైః పౌరైరివ అధిష్ఠితమ్ । తస్మిన్ నవద్వారే పురే దేహీ సర్వం కర్మ సంన్యస్య ఆస్తే ; కిం విశేషణేన ? సర్వో హి దేహీ సంన్యాసీ అసంన్యాసీ వా దేహే ఎవ ఆస్తే ; తత్ర అనర్థకం విశేషణమితి । ఉచ్యతే — యస్తు అజ్ఞః దేహీ దేహేన్ద్రియసఙ్ఘాతమాత్రాత్మదర్శీ స సర్వోఽపి ‘గేహే భూమౌ ఆసనే వా ఆసే’ ఇతి మన్యతే । న హి దేహమాత్రాత్మదర్శినః గేహే ఇవ దేహే ఆసే ఇతి ప్రత్యయః సమ్భవతి । దేహాదిసఙ్ఘాతవ్యతిరిక్తాత్మదర్శినస్తు ‘దేహే ఆసే’ ఇతి ప్రత్యయః ఉపపద్యతే । పరకర్మణాం చ పరస్మిన్ ఆత్మని అవిద్యయా అధ్యారోపితానాం విద్యయా వివేకజ్ఞానేన మనసా సంన్యాస ఉపపద్యతే । ఉత్పన్నవివేకజ్ఞానస్య సర్వకర్మసంన్యాసినోఽపి గేహే ఇవ దేహే ఎవ నవద్వారే పురే ఆసనమ్ ప్రారబ్ధఫలకర్మసంస్కారశేషానువృత్త్యా దేహ ఎవ విశేషవిజ్ఞానోత్పత్తేః । దేహే ఎవ ఆస్తే ఇతి అస్త్యేవ విశేషణఫలమ్ , విద్వదవిద్వత్ప్రత్యయభేదాపేక్షత్వాత్ ॥
కిఞ్చ—
న కర్తృత్వం న కర్మాణి లోకస్య సృజతి ప్రభుః ।
న కర్మఫలసంయోగం స్వభావస్తు ప్రవర్తతే ॥ ౧౪ ॥
న కర్తృత్వం స్వతః కురు ఇతి నాపి కర్మాణి రథఘటప్రాసాదాదీని ఈప్సితతమాని లోకస్య సృజతి ఉత్పాదయతి ప్రభుః ఆత్మా ।
నాపి రథాది కృతవతః తత్ఫలేన సంయోగం న కర్మఫలసంయోగమ్ ।
యది కిఞ్చిదపి స్వతః న కరోతి న కారయతి చ దేహీ,
కః తర్హి కుర్వన్ కారయంశ్చ ప్రవర్తతే ఇతి,
ఉచ్యతే —
స్వభావస్తు స్వో భావః స్వభావః అవిద్యాలక్షణా ప్రకృతిః మాయా ప్రవర్తతే ‘దైవీ హి’ (భ. గీ. ౭ । ౧౪) ఇత్యాదినా వక్ష్యమాణా ॥ ౧౪ ॥
పరమార్థతస్తు —
నాదత్తే కస్యచిత్పాపం న చైవ సుకృతం విభుః ।
అజ్ఞానేనావృతం జ్ఞానం తేన ముహ్యన్తి జన్తవః ॥ ౧౫ ॥
న ఆదత్తే న చ గృహ్ణాతి భక్తస్యాపి కస్యచిత్ పాపమ్ । న చైవ ఆదత్తే సుకృతం భక్తైః ప్రయుక్తం విభుః । కిమర్థం తర్హి భక్తైః పూజాదిలక్షణం యాగదానహోమాదికం చ సుకృతం ప్రయుజ్యతే ఇత్యాహ — అజ్ఞానేన ఆవృతం జ్ఞానం వివేకవిజ్ఞానమ్ , తేన ముహ్యన్తి ‘కరోమి కారయామి భోక్ష్యే భోజయామి’ ఇత్యేవం మోహం గచ్ఛన్తి అవివేకినః సంసారిణో జన్తవః ॥ ౧౫ ॥
జ్ఞానేన తు తదజ్ఞానం యేషాం నాశితమాత్మనః ।
తేషామాదిత్యవజ్జ్ఞానం ప్రకాశయతి తత్పరమ్ ॥ ౧౬ ॥
జ్ఞానేన తు యేన అజ్ఞానేన ఆవృతాః ముహ్యన్తి జన్తవః తత్ అజ్ఞానం యేషాం జన్తూనాం వివేకజ్ఞానేన ఆత్మవిషయేణ నాశితమ్ ఆత్మనః భవతి, తేషాం జన్తూనామ్ ఆదిత్యవత్ యథా ఆదిత్యః సమస్తం రూపజాతమ్ అవభాసయతి తద్వత్ జ్ఞానం జ్ఞేయం వస్తు సర్వం ప్రకాశయతి తత్ పరం పరమార్థతత్త్వమ్ ॥ ౧౬ ॥
యత్ పరం జ్ఞానం ప్రకాశితమ్ —
తద్బుద్ధయస్తదాత్మానస్తన్నిష్ఠాస్తత్పరాయణాః ।
గచ్ఛన్త్యపునరావృత్తిం జ్ఞాననిర్ధూతకల్మషాః ॥ ౧౭ ॥
తస్మిన్ బ్రహ్మణి గతా బుద్ధిః యేషాం తే తద్బుద్ధయః, తదాత్మానః తదేవ పరం బ్రహ్మ ఆత్మా యేషాం తే తదాత్మానః, తన్నిష్ఠాః నిష్ఠా అభినివేశః తాత్పర్యం సర్వాణి కర్మాణి సంన్యస్య తస్మిన్ బ్రహ్మణ్యేవ అవస్థానం యేషాం తే తన్నిష్ఠాః, తత్పరాయణాశ్చ తదేవ పరమ్ అయనం పరా గతిః యేషాం భవతి తే తత్పరాయణాః కేవలాత్మరతయ ఇత్యర్థః । యేషాం జ్ఞానేన నాశితమ్ ఆత్మనః అజ్ఞానం తే గచ్ఛన్తి ఎవంవిధాః అపునరావృత్తిమ్ అపునర్దేహసమ్బన్ధం జ్ఞాననిర్ధూతకల్మషాః యథోక్తేన జ్ఞానేన నిర్ధూతః నాశితః కల్మషః పాపాదిసంసారకారణదోషః యేషాం తే జ్ఞాననిర్ధూతకల్మషాః యతయః ఇత్యర్థః ॥ ౧౭ ॥
యేషాం జ్ఞానేన నాశితమ్ ఆత్మనః అజ్ఞానం తే పణ్డితాః కథం తత్త్వం పశ్యన్తి ఇత్యుచ్యతే —
విద్యావినయసమ్పన్నే బ్రాహ్మణే గవి హస్తిని ।
శుని చైవ శ్వపాకే చ పణ్డితాః సమదర్శినః ॥ ౧౮ ॥
విద్యావినయసమ్పన్నే విద్యా చ వినయశ్చ విద్యావినయౌ, వినయః ఉపశమః, తాభ్యాం విద్యావినయాభ్యాం సమ్పన్నః విద్యావినయసమ్పన్నః విద్వాన్ వినీతశ్చ యో బ్రాహ్మణః తస్మిన్ బ్రాహ్మణే గవి హస్తిని శుని చైవ శ్వపాకే చ పణ్డితాః సమదర్శినః । విద్యావినయసమ్పన్నే ఉత్తమసంస్కారవతి బ్రాహ్మణే సాత్త్వికే, మధ్యమాయాం చ రాజస్యాం గవి, సంస్కారహీనాయాం అత్యన్తమేవ కేవలతామసే హస్త్యాదౌ చ, సత్త్వాదిగుణైః తజ్జైశ్చ సంస్కారైః తథా రాజసైః తథా తామసైశ్చ సంస్కారైః అత్యన్తమేవ అస్పృష్టం సమమ్ ఎకమ్ అవిక్రియం తత్ బ్రహ్మ ద్రష్టుం శీలం యేషాం తే పణ్డితాః సమదర్శినః ॥ ౧౮ ॥
నను అభోజ్యాన్నాః తే దోషవన్తః, ‘సమాసమాభ్యాం విషమసమే పూజాతః’ (గౌ. ధ. ౨ । ౮ । ౨౦ ; ౧౭ । ౧౮) ఇతి స్మృతేః । న తే దోషవన్తః । కథమ్ ? —
ఇహైవ తైర్జితః సర్గో యేషాం సామ్యే స్థితం మనః ।
నిర్దోషం హి సమం బ్రహ్మ తస్మాద్బ్రహ్మణి తే స్థితాః ॥ ౧౯ ॥
ఇహ ఎవ జీవద్భిరేవ తైః సమదర్శిభిః పణ్డితైః జితః వశీకృతః సర్గః జన్మ,
యేషాం సామ్యే సర్వభూతేషు బ్రహ్మణి సమభావే స్థితం నిశ్చలీభూతం మనః అన్తఃకరణమ్ ।
నిర్దోషం యద్యపి దోషవత్సు శ్వపాకాదిషు మూఢైః తద్దోషైః దోషవత్ ఇవ విభావ్యతే,
తథాపి తద్దోషైః అస్పృష్టమ్ ఇతి నిర్దోషం దోషవర్జితం హి యస్మాత్ ;
నాపి స్వగుణభేదభిన్నమ్ ,
నిర్గుణత్వాత్ చైతన్యస్య ।
వక్ష్యతి చ భగవాన్ ఇచ్ఛాదీనాం క్షేత్రధర్మత్వమ్ ,
‘అనాదిత్వాన్నిర్గుణత్వాత్’ (భ. గీ. ౧౩ । ౩౧) ఇతి చ ।
నాపి అన్త్యా విశేషాః ఆత్మనో భేదకాః సన్తి,
ప్రతిశరీరం తేషాం సత్త్వే ప్రమాణానుపపత్తేః ।
అతః సమం బ్రహ్మ ఎకం చ ।
తస్మాత్ బ్రహ్మణి ఎవ తే స్థితాః ।
తస్మాత్ న దోషగన్ధమాత్రమపి తాన్ స్పృశతి,
దేహాదిసఙ్ఘాతాత్మదర్శనాభిమానాభావాత్ తేషామ్ ।
దేహాదిసఙ్ఘాతాత్మదర్శనాభిమానవద్విషయం తు తత్ సూత్రమ్ ‘సమాసమాభ్యాం విషమసమే పూజాతః’ (గౌ. ధ. ౨ । ౮ । ౨౦) ఇతి,
పూజావిషయత్వేన విశేషణాత్ ।
దృశ్యతే హి బ్రహ్మవిత్ షడఙ్గవిత్ చతుర్వేదవిత్ ఇతి పూజాదానాదౌ గుణవిశేషసమ్బన్ధః కారణమ్ ।
బ్రహ్మ తు సర్వగుణదోషసమ్బన్ధవర్జితమిత్యతః ‘
బ్రహ్మణి తే స్థితాః’
ఇతి యుక్తమ్ ।
కర్మవిషయం చ ‘సమాసమాభ్యామ్’ (గౌ. ధ. ౨ । ౮ । ౨౦) ఇత్యాది ।
ఇదం తు సర్వకర్మసంన్యాసవిషయం ప్రస్తుతమ్ ,
‘సర్వకర్మాణి మనసా’ (భ. గీ. ౫ । ౧౩) ఇత్యారభ్య అధ్యాయపరిసమాప్తేః ॥ ౧౯ ॥
యస్మాత్ నిర్దోషం సమం బ్రహ్మ ఆత్మా, తస్మాత్ —
న ప్రహృష్యేత్ప్రియం ప్రాప్య నోద్విజేత్ప్రాప్య చాప్రియమ్ ।
స్థిరబుద్ధిరసంమూఢో బ్రహ్మవిద్బ్రహ్మణి స్థితః ॥ ౨౦ ॥
న ప్రహృష్యేత్ ప్రహర్షం న కుర్యాత్ ప్రియమ్ ఇష్టం ప్రాప్య లబ్ధ్వా । న ఉద్విజేత్ ప్రాప్య చ అప్రియమ్ అనిష్టం లబ్ధ్వా । దేహమాత్రాత్మదర్శినాం హి ప్రియాప్రియప్రాప్తీ హర్షవిషాదౌ కుర్వాతే, న కేవలాత్మదర్శినః, తస్య ప్రియాప్రియప్రాప్త్యసమ్భవాత్ । కిఞ్చ — ‘సర్వభూతేషు ఎకః సమః నిర్దోషః ఆత్మా’ ఇతి స్థిరా నిర్విచికిత్సా బుద్ధిః యస్య సః స్థిరబుద్ధిః అసంమూఢః సంమోహవర్జితశ్చ స్యాత్ యథోక్తబ్రహ్మవిత్ బ్రహ్మణి స్థితః, అకర్మకృత్ సర్వకర్మసంన్యాసీ ఇత్యర్థః ॥ ౨౦ ॥
కిఞ్చ, బ్రహ్మణి స్థితః —
బాహ్యస్పర్శేష్వసక్తాత్మా
విన్దత్యాత్మని యత్సుఖమ్ ।
స బ్రహ్మయోగయుక్తాత్మా
సుఖమక్షయమశ్నుతే ॥ ౨౧ ॥
బాహ్యస్పర్శేషు బాహ్యాశ్చ తే స్పర్శాశ్చ బాహ్యస్పర్శాః స్పృశ్యన్తే ఇతి స్పర్శాః శబ్దాదయో విషయాః తేషు బాహ్యస్పర్శేషు, అసక్తః ఆత్మా అన్తఃకరణం యస్య సః అయమ్ అసక్తాత్మా విషయేషు ప్రీతివర్జితః సన్ విన్దతి లభతే ఆత్మని యత్ సుఖం తత్ విన్దతి ఇత్యేతత్ । స బ్రహ్మయోగయుక్తాత్మా బ్రహ్మణి యోగః సమాధిః బ్రహ్మయోగః తేన బ్రహ్మయోగేన యుక్తః సమాహితః తస్మిన్ వ్యాపృతః ఆత్మా అన్తఃకరణం యస్య సః బ్రహ్మయోగయుక్తాత్మా, సుఖమ్ అక్షయమ్ అశ్నుతే వ్యాప్నోతి । తస్మాత్ బాహ్యవిషయప్రీతేః క్షణికాయాః ఇన్ద్రియాణి నివర్తయేత్ ఆత్మని అక్షయసుఖార్థీ ఇత్యర్థః ॥ ౨౧ ॥
ఇతశ్చ నివర్తయేత్ —
యే హి సంస్పర్శజా భోగా దుఃఖయోనయ ఎవ తే ।
ఆద్యన్తవన్తః కౌన్తేయ న తేషు రమతే బుధః ॥ ౨౨ ॥
యే హి యస్మాత్ సంస్పర్శజాః విషయేన్ద్రియసంస్పర్శేభ్యో జాతాః భోగా భుక్తయః దుఃఖయోనయ ఎవ తే, అవిద్యాకృతత్వాత్ । దృశ్యన్తే హి ఆధ్యాత్మికాదీని దుఃఖాని తన్నిమిత్తాన్యేవ । యథా ఇహలోకే తథా పరలోకేఽపి ఇతి గమ్యతే ఎవశబ్దాత్ । న సంసారే సుఖస్య గన్ధమాత్రమపి అస్తి ఇతి బుద్ధ్వా విషయమృగతృష్ణికాయా ఇన్ద్రియాణి నివర్తయేత్ । న కేవలం దుఃఖయోనయ ఎవ, ఆద్యన్తవన్తశ్చ, ఆదిః విషయేన్ద్రియసంయోగో భోగానామ్ అన్తశ్చ తద్వియోగ ఎవ ; అతః ఆద్యన్తవన్తః అనిత్యాః, మధ్యక్షణభావిత్వాత్ ఇత్యర్థః । కౌన్తేయ, న తేషు భోగేషు రమతే బుధః వివేకీ అవగతపరమార్థతత్త్వః ; అత్యన్తమూఢానామేవ హి విషయేషు రతిః దృశ్యతే, యథా పశుప్రభృతీనామ్ ॥ ౨౨ ॥
అయం చ శ్రేయోమార్గప్రతిపక్షీ కష్టతమో దోషః సర్వానర్థప్రాప్తిహేతుః దుర్నివారశ్చ ఇతి తత్పరిహారే యత్నాధిక్యం కర్తవ్యమ్ ఇత్యాహ భగవాన్ —
శక్నోతీహైవ యః సోఢుం ప్రాక్ఛరీరవిమోక్షణాత్ ।
కామక్రోధోద్భవం వేగం స యుక్తః స సుఖీ నరః ॥ ౨౩ ॥
శక్నోతి ఉత్సహతే ఇహైవ జీవన్నేవ యః సోఢుం ప్రసహితుం ప్రాక్ పూర్వం శరీరవిమోక్షణాత్ ఆ మరణాత్ ఇత్యర్థః । మరణసీమాకరణం జీవతోఽవశ్యమ్భావి హి కామక్రోధోద్భవో వేగః, అనన్తనిమిత్తవాన్ హి సః ఇతి యావత్ మరణం తావత్ న విస్రమ్భణీయ ఇత్యర్థః । కామః ఇన్ద్రియగోచరప్రాప్తే ఇష్టే విషయే శ్రూయమాణే స్మర్యమాణే వా అనుభూతే సుఖహేతౌ యా గర్ధిః తృష్ణా స కామః ; క్రోధశ్చ ఆత్మనః ప్రతికూలేషు దుఃఖహేతుషు దృశ్యమానేషు శ్రూయమాణేషు స్మర్యమాణేషు వా యో ద్వేషః సః క్రోధః ; తౌ కామక్రోధౌ ఉద్భవో యస్య వేగస్య సః కామక్రోధోద్భవః వేగః । రోమాఞ్చనప్రహృష్టనేత్రవదనాదిలిఙ్గః అన్తఃకరణప్రక్షోభరూపః కామోద్భవో వేగః, గాత్రప్రకమ్పప్రస్వేదసన్దష్టోష్ఠపుటరక్తనేత్రాదిలిఙ్గః క్రోధోద్భవో వేగః, తం కామక్రోధోద్భవం వేగం యః ఉత్సహతే ప్రసహతే సోఢుం ప్రసహితుమ్ , సః యుక్తః యోగీ సుఖీ చ ఇహ లోకే నరః ॥ ౨౩ ॥
కథమ్భూతశ్చ బ్రహ్మణి స్థితః బ్రహ్మ ప్రాప్నోతి ఇతి ఆహ భగవాన్ —
యోఽన్తఃసుఖోఽన్తరారామస్తథాన్తర్జ్యోతిరేవ యః ।
స యోగీ బ్రహ్మనిర్వాణం బ్రహ్మభూతోఽధిగచ్ఛతి ॥ ౨౪ ॥
యః అన్తఃసుఖః అన్తః ఆత్మని సుఖం యస్య సః అన్తఃసుఖః, తథా అన్తరేవ ఆత్మని ఆరామః ఆరమణం క్రీడా యస్య సః అన్తరారామః, తథా ఎవ అన్తః ఎవ ఆత్మన్యేవ జ్యోతిః ప్రకాశో యస్య సః అన్తర్జ్యోతిరేవ, యః ఈదృశః సః యోగీ బ్రహ్మనిర్వాణం బ్రహ్మణి నిర్వృతిం మోక్షమ్ ఇహ జీవన్నేవ బ్రహ్మభూతః సన్ అధిగచ్ఛతి ప్రాప్నోతి ॥ ౨౪ ॥
కిఞ్చ —
లభన్తే బ్రహ్మనిర్వాణమృషయః క్షీణకల్మషాః ।
ఛిన్నద్వైధా యతాత్మానః సర్వభూతహితే రతాః ॥ ౨౫ ॥
లభన్తే బ్రహ్మనిర్వాణం మోక్షమ్ ఋషయః సమ్యగ్దర్శినః సంన్యాసినః క్షీణకల్మషాః క్షీణపాపాః నిర్దోషాః ఛిన్నద్వైధాః ఛిన్నసంశయాః యతాత్మానః సంయతేన్ద్రియాః సర్వభూతహితే రతాః సర్వేషాం భూతానాం హితే ఆనుకూల్యే రతాః అహింసకా ఇత్యర్థః ॥ ౨౫ ॥
కిఞ్చ —
కామక్రోధవియుక్తానాం యతీనాం యతచేతసామ్ ।
అభితో బ్రహ్మనిర్వాణం వర్తతే విదితాత్మనామ్ ॥ ౨౬ ॥
కామక్రోధవియుక్తానాం కామశ్చ క్రోధశ్చ కామక్రోధౌ తాభ్యాం వియుక్తానాం యతీనాం సంన్యాసినాం యతచేతసాం సంయతాన్తఃకరణానామ్ అభితః ఉభయతః జీవతాం మృతానాం చ బ్రహ్మనిర్వాణం మోక్షో వర్తతే విదితాత్మనాం విదితః జ్ఞాతః ఆత్మా యేషాం తే విదితాత్మానః తేషాం విదితాత్మనాం సమ్యగ్దర్శినామిత్యర్థః ॥ ౨౬ ॥
సమ్యగ్దర్శననిష్ఠానాం సంన్యాసినాం సద్యః ముక్తిః ఉక్తా । కర్మయోగశ్చ ఈశ్వరార్పితసర్వభావేన ఈశ్వరే బ్రహ్మణి ఆధాయ క్రియమాణః సత్త్వశుద్ధిజ్ఞానప్రాప్తిసర్వకర్మసంన్యాసక్రమేణ మోక్షాయ ఇతి భగవాన్ పదే పదే అబ్రవీత్ , వక్ష్యతి చ । అథ ఇదానీం ధ్యానయోగం సమ్యగ్దర్శనస్య అన్తరఙ్గం విస్తరేణ వక్ష్యామి ఇతి తస్య సూత్రస్థానీయాన్ శ్లోకాన్ ఉపదిశతి స్మ —
స్పర్శాన్కృత్వా బహిర్బాహ్యాంశ్చక్షుశ్చైవాన్తరే భ్రువోః ।
ప్రాణాపానౌ సమౌ కృత్వా నాసాభ్యన్తరచారిణౌ ॥ ౨౭ ॥
యతేన్ద్రియమనోబుద్ధిర్మునిర్మోక్షపరాయణః ।
విగతేచ్ఛాభయక్రోధో యః సదా ముక్త ఎవ సః ॥ ౨౮ ॥
స్పర్శాన్ శబ్దాదీన్ కృత్వా బహిః బాహ్యాన్ — శ్రోత్రాదిద్వారేణ అన్తః బుద్ధౌ ప్రవేశితాః శబ్దాదయః విషయాః తాన్ అచిన్తయతః శబ్దాదయో బాహ్యా బహిరేవ కృతాః భవన్తి — తాన్ ఎవం బహిః కృత్వా చక్షుశ్చైవ అన్తరే భ్రువోః ‘కృత్వా’ ఇతి అనుషజ్యతే । తథా ప్రాణాపానౌ నాసాభ్యన్తరచారిణౌ సమౌ కృత్వా, యతేన్ద్రియమనోబుద్ధిః యతాని సంయతాని ఇన్ద్రియాణి మనః బుద్ధిశ్చ యస్య సః యతేన్ద్రియమనోబుద్ధిః, మననాత్ మునిః సంన్యాసీ, మోక్షపరాయణః ఎవం దేహసంస్థానాత్ మోక్షపరాయణః మోక్ష ఎవ పరమ్ అయనం పరా గతిః యస్య సః అయం మోక్షపరాయణో మునిః భవేత్ । విగతేచ్ఛాభయక్రోధః ఇచ్ఛా చ భయం చ క్రోధశ్చ ఇచ్ఛాభయక్రోధాః తే విగతాః యస్మాత్ సః విగతేచ్ఛాభయక్రోధః, యః ఎవం వర్తతే సదా సంన్యాసీ, ముక్త ఎవ సః న తస్య మోక్షాయాన్యః కర్తవ్యోఽస్తి ॥ ౨౮ ॥
ఎవం సమాహితచిత్తేన కిం విజ్ఞేయమ్ ఇతి, ఉచ్యతే —
భోక్తారం యజ్ఞతపసాం సర్వలోకమహేశ్వరమ్ ।
సుహృదం సర్వభూతానాం జ్ఞాత్వా మాం శాన్తిమృచ్ఛతి ॥ ౨౯ ॥
భోక్తారం యజ్ఞతపసాం యజ్ఞానాం తపసాం చ కర్తృరూపేణ దేవతారూపేణ చ, సర్వలోకమహేశ్వరం సర్వేషాం లోకానాం మహాన్తమ్ ఈశ్వరం సుహృదం సర్వభూతానాం సర్వప్రాణినాం ప్రత్యుపకారనిరపేక్షతయా ఉపకారిణం సర్వభూతానాం హృదయేశయం సర్వకర్మఫలాధ్యక్షం సర్వప్రత్యయసాక్షిణం మాం నారాయణం జ్ఞాత్వా శాన్తిం సర్వసంసారోపరతిమ్ ఋచ్ఛతి ప్రాప్నోతి ॥ ౨౯ ॥
ఇతి శ్రీమత్పరమహంసపరివ్రాజకాచార్యస్య శ్రీగోవిన్దభగవత్పూజయపాదశిష్యస్య శ్రీమచ్ఛఙ్కరభగవతః కృతౌ శ్రీమద్భగవద్గీతాభాష్యే పఞ్చమోఽధ్యాయః ॥