ద్వాదశోఽధ్యాయః
ద్వితీయాధ్యాయప్రభృతిషు విభూత్యన్తేషు అధ్యాయేషు పరమాత్మనః బ్రహ్మణః అక్షరస్య విధ్వస్తసర్వోపాధివిశేషస్య ఉపాసనమ్ ఉక్తమ్ ;
సర్వయోగైశ్వర్యసర్వజ్ఞానశక్తిమత్సత్త్వోపాధేః ఈశ్వరస్య తవ చ ఉపాసనం తత్ర తత్ర ఉక్తమ్ ।
విశ్వరూపాధ్యాయే తు ఐశ్వరమ్ ఆద్యం సమస్తజగదాత్మరూపం విశ్వరూపం త్వదీయం దర్శితమ్ ఉపాసనార్థమేవ త్వయా ।
తచ్చ దర్శయిత్వా ఉక్తవానసి ‘మత్కర్మకృత్’ (భ. గీ. ౧౧ । ౫౫) ఇత్యాది ।
అతః అహమ్ అనయోః ఉభయోః పక్షయోః విశిష్టతరబుభుత్సయా త్వాం పృచ్ఛామి ఇతి అర్జున ఉవాచ —
అర్జున ఉవాచ —
ఎవం సతతయుక్తా యే భక్తాస్త్వాం పర్యుపాసతే ।
యే చాప్యక్షరమవ్యక్తం తేషాం కే యోగవిత్తమాః ॥ ౧ ॥
ఎవమ్ ఇతి అతీతానన్తరశ్లోకేన ఉక్తమ్ అర్థం పరామృశతి ‘మత్కర్మకృత్’ (భ. గీ. ౧౧ । ౫౫) ఇత్యాదినా ।
ఎవం సతతయుక్తాః,
నైరన్తర్యేణ భగవత్కర్మాదౌ యథోక్తే అర్థే సమాహితాః సన్తః ప్రవృత్తా ఇత్యర్థః ।
యే భక్తాః అనన్యశరణాః సన్తః త్వాం యథాదర్శితం విశ్వరూపం పర్యుపాసతే ధ్యాయన్తి ;
యే చాన్యేఽపి త్యక్తసర్వైషణాః సంన్యస్తసర్వకర్మాణః యథావిశేషితం బ్రహ్మ అక్షరం నిరస్తసర్వోపాధిత్వాత్ అవ్యక్తమ్ అకరణగోచరమ్ ।
యత్ హి కరణగోచరం తత్ వ్యక్తమ్ ఉచ్యతే,
అఞ్జేః ధాతోః తత్కర్మకత్వాత్ ;
ఇదం తు అక్షరం తద్విపరీతమ్ ,
శిష్టైశ్చ ఉచ్యమానైః విశేషణైః విశిష్టమ్ ,
తత్ యే చాపి పర్యుపాసతే,
తేషామ్ ఉభయేషాం మధ్యే కే యోగవిత్తమాః ?
కే అతిశయేన యోగవిదః ఇత్యర్థః ॥ ౧ ॥
శ్రీభగవాన్ ఉవాచ — యే తు అక్షరోపాసకాః సమ్యగ్దర్శినః నివృత్తైషణాః, తే తావత్ తిష్ఠన్తు ; తాన్ ప్రతి యత్ వక్తవ్యమ్ , తత్ ఉపరిష్టాత్ వక్ష్యామః । యే తు ఇతరే —
శ్రీభగవానువాచ —
మయ్యావేశ్య మనో యే మాం నిత్యయుక్తా ఉపాసతే ।
శ్రద్ధయా పరయోపేతాస్తే మే యుక్తతమా మతాః ॥ ౨ ॥
మయి విశ్వరూపే పరమేశ్వరే ఆవేశ్య సమాధాయ మనః, యే భక్తాః సన్తః, మాం సర్వయోగేశ్వరాణామ్ అధీశ్వరం సర్వజ్ఞం విముక్తరాగాదిక్లేశతిమిరదృష్టిమ్ , నిత్యయుక్తాః అతీతానన్తరాధ్యాయాన్తోక్తశ్లోకార్థన్యాయేన సతతయుక్తాః సన్తః ఉపాసతే శ్రద్ధయా పరయా ప్రకృష్టయా ఉపేతాః, తే మే మమ మతాః అభిప్రేతాః యుక్తతమాః ఇతి । నైరన్తర్యేణ హి తే మచ్చిత్తతయా అహోరాత్రమ్ అతివాహయన్తి । అతః యుక్తం తాన్ ప్రతి యుక్తతమాః ఇతి వక్తుమ్ ॥ ౨ ॥
కిమితరే యుక్తతమాః న భవన్తి ? న ; కిన్తు తాన్ ప్రతి యత్ వక్తవ్యమ్ , తత్ శృణు —
యే త్వక్షరమనిర్దేశ్యమవ్యక్తం పర్యుపాసతే ।
సర్వత్రగమచిన్త్యం చ కూటస్థమచలం ధ్రువమ్ ॥ ౩ ॥
యే తు అక్షరమ్ అనిర్దేశ్యమ్ ,
అవ్యక్తత్వాత్ అశబ్దగోచర ఇతి న నిర్దేష్టుం శక్యతే,
అతః అనిర్దేశ్యమ్ ,
అవ్యక్తం న కేనాపి ప్రమాణేన వ్యజ్యత ఇత్యవ్యక్తం పర్యుపాసతే పరి సమన్తాత్ ఉపాసతే ।
ఉపాసనం నామ యథాశాస్త్రమ్ ఉపాస్యస్య అర్థస్య విషయీకరణేన సామీప్యమ్ ఉపగమ్య తైలధారావత్ సమానప్రత్యయప్రవాహేణ దీర్ఘకాలం యత్ ఆసనమ్ ,
తత్ ఉపాసనమాచక్షతే ।
అక్షరస్య విశేషణమాహ ఉపాస్యస్య —
సర్వత్రగం వ్యోమవత్ వ్యాపి అచిన్త్యం చ అవ్యక్తత్వాదచిన్త్యమ్ ।
యద్ధి కరణగోచరమ్ ,
తత్ మనసాపి చిన్త్యమ్ ,
తద్విపరీతత్వాత్ అచిన్త్యమ్ అక్షరమ్ ,
కూటస్థం దృశ్యమానగుణమ్ అన్తర్దోషం వస్తు కూటమ్ । ‘
కూటరూపమ్’ ’
కూటసాక్ష్యమ్’
ఇత్యాదౌ కూటశబ్దః ప్రసిద్ధః లోకే ।
తథా చ అవిద్యాద్యనేకసంసారబీజమ్ అన్తర్దోషవత్ మాయావ్యాకృతాదిశబ్దవాచ్యతయా ‘మాయాం తు ప్రకృతిం విద్యాన్మాయినం తు మహేశ్వరమ్’ (శ్వే. ఉ. ౪ । ౧౦) ‘మమ మాయా దురత్యయా’ (భ. గీ. ౭ । ౧౪) ఇత్యాదౌ ప్రసిద్ధం యత్ తత్ కూటమ్ ,
తస్మిన్ కూటే స్థితం కూటస్థం తదధ్యక్షతయా ।
అథవా,
రాశిరివ స్థితం కూటస్థమ్ ।
అత ఎవ అచలమ్ ।
యస్మాత్ అచలమ్ ,
తస్మాత్ ధ్రువమ్ ,
నిత్యమిత్యర్థః ॥ ౩ ॥
సంనియమ్యేన్ద్రియగ్రామం సర్వత్ర సమబుద్ధయః ।
తే ప్రాప్నువన్తి మామేవ సర్వభూతహితే రతాః ॥ ౪ ॥
సన్నియమ్య సమ్యక్ నియమ్య ఉపసంహృత్య ఇన్ద్రియగ్రామమ్ ఇన్ద్రియసముదాయం సర్వత్ర సర్వస్మిన్ కాలే సమబుద్ధయః సమా తుల్యా బుద్ధిః యేషామ్ ఇష్టానిష్టప్రాప్తౌ తే సమబుద్ధయః ।
తే యే ఎవంవిధాః తే ప్రాప్నువన్తి మామేవ సర్వభూతహితే రతాః ।
న తు తేషాం వక్తవ్యం కిఞ్చిత్ ‘
మాం తే ప్రాప్నువన్తి’
ఇతి ;
‘జ్ఞానీ త్వాత్మైవ మే మతమ్’ (భ. గీ. ౭ । ౧౮) ఇతి హి ఉక్తమ్ ।
న హి భగవత్స్వరూపాణాం సతాం యుక్తతమత్వమయుక్తతమత్వం వా వాచ్యమ్ ॥ ౪ ॥
కిం తు —
క్లేశోఽధికతరస్తేషామవ్యక్తాసక్తచేతసామ్ ।
అవ్యక్తా హి గతిర్దుఃఖం దేహవద్భిరవాప్యతే ॥ ౫ ॥
క్లేశః అధికతరః, యద్యపి మత్కర్మాదిపరాణాం క్లేశః అధిక ఎవ క్లేశః అధికతరస్తు అక్షరాత్మనాం పరమాత్మదర్శినాం దేహాభిమానపరిత్యాగనిమిత్తః । అవ్యక్తాసక్తచేతసామ్ అవ్యక్తే ఆసక్తం చేతః యేషాం తే అవ్యక్తాసక్తచేతసః తేషామ్ అవ్యక్తాసక్తచేతసామ్ । అవ్యక్తా హి యస్మాత్ యా గతిః అక్షరాత్మికా దుఃఖం సా దేహవద్భిః దేహాభిమానవద్భిః అవాప్యతే, అతః క్లేశః అధికతరః ॥ ౫ ॥
అక్షరోపాసకానాం యత్ వర్తనమ్ , తత్ ఉపరిష్టాద్వక్ష్యామః —
యే తు సర్వాణి కర్మాణి మయి సంన్యస్య మత్పరాః ।
అనన్యేనైవ యోగేన మాం ధ్యాయన్త ఉపాసతే ॥ ౬ ॥
యే తు సర్వాణి కర్మాణి మయి ఈశ్వరే సంన్యస్య మత్పరాః అహం పరః యేషాం తే మత్పరాః సన్తః అనన్యేనైవ అవిద్యమానమ్ అన్యత్ ఆలమ్బనం విశ్వరూపం దేవమ్ ఆత్మానం ముక్త్వా యస్య సః అనన్యః తేన అనన్యేనైవ ; కేన ? యోగేన సమాధినా మాం ధ్యాయన్తః చిన్తయన్తః ఉపాసతే ॥ ౬ ॥
తేషాం కిమ్ ? —
తేషామహం సముద్ధర్తా మృత్యుసంసారసాగరాత్ ।
భవామి న చిరాత్పార్థ మయ్యావేశితచేతసామ్ ॥ ౭ ॥
తేషాం మదుపాసనైకపరాణామ్ అహమ్ ఈశ్వరః సముద్ధర్తా । కుతః ఇతి ఆహ — మృత్యుసంసారసాగరాత్ మృత్యుయుక్తః సంసారః మృత్యుసంసారః, స ఎవ సాగర ఇవ సాగరః, దుస్తరత్వాత్ , తస్మాత్ మృత్యుసంసారసాగరాత్ అహం తేషాం సముద్ధర్తా భవామి న చిరాత్ । కిం తర్హి ? క్షిప్రమేవ హే పార్థ, మయి ఆవేశితచేతసాం మయి విశ్వరూపే ఆవేశితం సమాహితం చేతః యేషాం తే మయ్యావేశితచేతసః తేషామ్ ॥ ౭ ॥
యతః ఎవమ్ , తస్మాత్ —
మయ్యేవ మన ఆధత్స్వ మయి బుద్ధిం నివేశయ ।
నివసిష్యసి మయ్యేవ అత ఊర్ధ్వం న సంశయః ॥ ౮ ॥
మయి ఎవ విశ్వరూపే ఈశ్వరే మనః సఙ్కల్పవికల్పాత్మకం ఆధత్స్వ స్థాపయ । మయి ఎవ అధ్యవసాయం కుర్వతీం బుద్ధిమ్ ఆధత్స్వ నివేశయ । తతః తే కిం స్యాత్ ఇతి శృణు — నివసిష్యసి నివత్స్యసి నిశ్చయేన మదాత్మనా మయి నివాసం కరిష్యసి ఎవ అతః శరీరపాతాత్ ఊర్ధ్వమ్ । న సంశయః సంశయః అత్ర న కర్తవ్యః ॥ ౮ ॥
అథ చిత్తం సమాధాతుం
న శక్నోషి మయి స్థిరమ్ ।
అభ్యాసయోగేన తతో
మామిచ్ఛాప్తుం ధనఞ్జయ ॥ ౯ ॥
అథ ఎవం యథా అవోచం తథా మయి చిత్తం సమాధాతుం స్థాపయితుం స్థిరమ్ అచలం న శక్నోషి చేత్ , తతః పశ్చాత్ అభ్యాసయోగేన, చిత్తస్య ఎకస్మిన్ ఆలమ్బనే సర్వతః సమాహృత్య పునః పునః స్థాపనమ్ అభ్యాసః, తత్పూర్వకో యోగః సమాధానలక్షణః తేన అభ్యాసయోగేన మాం విశ్వరూపమ్ ఇచ్ఛ ప్రార్థయస్వ ఆప్తుం ప్రాప్తుం హే ధనఞ్జయ ॥ ౯ ॥
అభ్యాసేఽప్యసమర్థోఽసి
మత్కర్మపరమో భవ ।
మదర్థమపి కర్మాణి
కుర్వన్సిద్ధిమవాప్స్యసి ॥ ౧౦ ॥
అభ్యాసే అపి అసమర్థః అసి అశక్తః అసి, తర్హి మత్కర్మపరమః భవ మదర్థం కర్మ మత్కర్మ తత్పరమః మత్కర్మపరమః, మత్కర్మప్రధానః ఇత్యర్థః । అభ్యాసేన వినా మదర్థమపి కర్మాణి కేవలం కుర్వన్ సిద్ధిం సత్త్వశుద్ధియోగజ్ఞానప్రాప్తిద్వారేణ అవాప్స్యసి ॥ ౧౦ ॥
అథైతదప్యశక్తోఽసి కర్తుం మద్యోగమాశ్రితః ।
సర్వకర్మఫలత్యాగం తతః కురు యతాత్మవాన్ ॥ ౧౧ ॥
అథ పునః ఎతదపి యత్ ఉక్తం మత్కర్మపరమత్వమ్ , తత్ కర్తుమ్ అశక్తః అసి, మద్యోగమ్ ఆశ్రితః మయి క్రియమాణాని కర్మాణి సంన్యస్య యత్ కరణం తేషామ్ అనుష్ఠానం సః మద్యోగః, తమ్ ఆశ్రితః సన్ , సర్వకర్మఫలత్యాగం సర్వేషాం కర్మణాం ఫలసంన్యాసం సర్వకర్మఫలత్యాగం తతః అనన్తరం కురు యతాత్మవాన్ సంయతచిత్తః సన్ ఇత్యర్థః ॥ ౧౧ ॥
ఇదానీం సర్వకర్మఫలత్యాగం స్తౌతి —
శ్రేయో హి జ్ఞానమభ్యాసాజ్జ్ఞానాద్ధ్యానం విశిష్యతే ।
ధ్యానాత్కర్మఫలత్యాగస్త్యాగాచ్ఛాన్తిరనన్తరమ్ ॥ ౧౨ ॥
శ్రేయః హి ప్రశస్యతరం జ్ఞానమ్ । కస్మాత్ ? వివేకపూర్వకాత్ అభ్యాసాత్ । తస్మాదపి జ్ఞానాత్ జ్ఞానపూర్వకం ధ్యానం విశిష్యతే । జ్ఞానవతో ధ్యానాత్ అపి కర్మఫలత్యాగః, ‘విశిష్యతే’ ఇతి అనుషజ్యతే । ఎవం కర్మఫలత్యాగాత్ పూర్వవిశేషణవతః శాన్తిః ఉపశమః సహేతుకస్య సంసారస్య అనన్తరమేవ స్యాత్ , న తు కాలాన్తరమ్ అపేక్షతే ॥
అజ్ఞస్య కర్మణి ప్రవృత్తస్య పూర్వోపదిష్టోపాయానుష్ఠానాశక్తౌ సర్వకర్మణాం ఫలత్యాగః శ్రేయఃసాధనమ్ ఉపదిష్టమ్ ,
న ప్రథమమేవ ।
అతశ్చ ‘
శ్రేయో హి జ్ఞానమభ్యాసాత్’
ఇత్యుత్తరోత్తరవిశిష్టత్వోపదేశేన సర్వకర్మఫలత్యాగః స్తూయతే,
సమ్పన్నసాధనానుష్ఠానాశక్తౌ అనుష్ఠేయత్వేన శ్రుతత్వాత్ ।
కేన సాధర్మ్యేణ స్తుతిత్వమ్ ?
‘యదా సర్వే ప్రముచ్యన్తే’ (క. ఉ. ౨ । ౩ । ౧౪) ఇతి సర్వకామప్రహాణాత్ అమృతత్వమ్ ఉక్తమ్ ;
తత్ ప్రసిద్ధమ్ ।
కామాశ్చ సర్వే శ్రౌతస్మార్తకర్మణాం ఫలాని ।
తత్త్యాగే చ విదుషః ధ్యాననిష్ఠస్య అనన్తరైవ శాన్తిః ఇతి సర్వకామత్యాగసామాన్యమ్ అజ్ఞకర్మఫలత్యాగస్య అస్తి ఇతి తత్సామాన్యాత్ సర్వకర్మఫలత్యాగస్తుతిః ఇయం ప్రరోచనార్థా ।
యథా అగస్త్యేన బ్రాహ్మణేన సముద్రః పీతః ఇతి ఇదానీన్తనాః అపి బ్రాహ్మణాః బ్రాహ్మణత్వసామాన్యాత్ స్తూయన్తే,
ఎవం కర్మఫలత్యాగాత్ కర్మయోగస్య శ్రేయఃసాధనత్వమభిహితమ్ ॥ ౧౨ ॥
అత్ర చ ఆత్మేశ్వరభేదమాశ్రిత్య విశ్వరూపే ఈశ్వరే చేతఃసమాధానలక్షణః యోగః ఉక్తః,
ఈశ్వరార్థం కర్మానుష్ఠానాది చ ।
‘అథైతదప్యశక్తోఽసి’ (భ. గీ. ౧౨ । ౧౧) ఇతి అజ్ఞానకార్యసూచనాత్ న అభేదదర్శినః అక్షరోపాసకస్య కర్మయోగః ఉపపద్యతే ఇతి దర్శయతి ;
తథా కర్మయోగినః అక్షరోపాసనానుపపత్తిమ్ ।
‘తే ప్రాప్నువన్తి మామేవ’ (భ. గీ. ౧౨ । ౪) ఇతి అక్షరోపాసకానాం కైవల్యప్రాప్తౌ స్వాతన్త్ర్యమ్ ఉక్త్వా,
ఇతరేషాం పారతన్త్ర్యాత్ ఈశ్వరాధీనతాం దర్శితవాన్ ‘తేషామహం సముద్ధర్తా’ (భ. గీ. ౧౨ । ౭) ఇతి ।
యది హి ఈశ్వరస్య ఆత్మభూతాః తే మతాః అభేదదర్శిత్వాత్ ,
అక్షరస్వరూపాః ఎవ తే ఇతి సముద్ధరణకర్మవచనం తాన్ ప్రతి అపేశలం స్యాత్ ।
యస్మాచ్చ అర్జునస్య అత్యన్తమేవ హితైషీ భగవాన్ తస్య సమ్యగ్దర్శనానన్వితం కర్మయోగం భేదదృష్టిమన్తమేవ ఉపదిశతి ।
న చ ఆత్మానమ్ ఈశ్వరం ప్రమాణతః బుద్ధ్వా కస్యచిత్ గుణభావం జిగమిషతి కశ్చిత్ ,
విరోధాత్ ।
తస్మాత్ అక్షరోపాసకానాం సమ్యగ్దర్శననిష్ఠానాం సంన్యాసినాం త్యక్తసర్వైషణానామ్ ‘
అద్వేష్టా సర్వభూతానామ్’
ఇత్యాదిధర్మపూగం సాక్షాత్ అమృతత్వకారణం వక్ష్యామీతి ప్రవర్తతే —
అద్వేష్టా సర్వభూతానాం మైత్రః కరుణ ఎవ చ ।
నిర్మమో నిరహఙ్కారః సమదుఃఖసుఖః క్షమీ ॥ ౧౩ ॥
అద్వేష్టా సర్వభూతానాం న ద్వేష్టా, ఆత్మనః దుఃఖహేతుమపి న కిఞ్చిత్ ద్వేష్టి, సర్వాణి భూతాని ఆత్మత్వేన హి పశ్యతి । మైత్రః మిత్రభావః మైత్రీ మిత్రతయా వర్తతే ఇతి మైత్రః । కరుణః ఎవ చ, కరుణా కృపా దుఃఖితేషు దయా, తద్వాన్ కరుణః, సర్వభూతాభయప్రదః, సంన్యాసీ ఇత్యర్థః । నిర్మమః మమప్రత్యయవర్జితః । నిరహఙ్కారః నిర్గతాహంప్రత్యయః । సమదుఃఖసుఖః సమే దుఃఖసుఖే ద్వేషరాగయోః అప్రవర్తకే యస్య సః సమదుఃఖసుఖః । క్షమీ క్షమావాన్ , ఆక్రుష్టః అభిహతో వా అవిక్రియః ఎవ ఆస్తే ॥ ౧౩ ॥
సన్తుష్టః సతతం యోగీ యతాత్మా దృఢనిశ్చయః ।
మయ్యర్పితమనోబుద్ధిర్యో మద్భక్తః స మే ప్రియః ॥ ౧౪ ॥
సన్తుష్టః సతతం నిత్యం దేహస్థితికారణస్య లాభే అలాభే చ ఉత్పన్నాలంప్రత్యయః ।
తథా గుణవల్లాభే విపర్యయే చ సన్తుష్టః ।
సతతం యోగీ సమాహితచిత్తః ।
యతాత్మా సంయతస్వభావః ।
దృఢనిశ్చయః దృఢః స్థిరః నిశ్చయః అధ్యవసాయః యస్య ఆత్మతత్త్వవిషయే స దృఢనిశ్చయః ।
మయ్యర్పితమనోబుద్ధిః సఙ్కల్పవికల్పాత్మకం మనః,
అధ్యవసాయలక్షణా బుద్ధిః,
తే మయ్యేవ అర్పితే స్థాపితే యస్య సంన్యాసినః సః మయ్యర్పితమనోబుద్ధిః ।
యః ఈదృశః మద్భక్తః సః మే ప్రియః ।
‘ప్రియో హి జ్ఞానినోఽత్యర్థమహం స చ మమ ప్రియః’ (భ. గీ. ౭ । ౧౭) ఇతి సప్తమే అధ్యాయే సూచితమ్ ,
తత్ ఇహ ప్రపఞ్చ్యతే ॥ ౧౪ ॥
యస్మాన్నోద్విజతే లోకో లోకాన్నోద్విజతే చ యః ।
హర్షామర్షభయోద్వేగైర్ముక్తో యః స చ మే ప్రియః ॥ ౧౫ ॥
యస్మాత్ సంన్యాసినః న ఉద్విజతే న ఉద్వేగం గచ్ఛతి న సన్తప్యతే న సఙ్క్షుభ్యతి లోకః, తథా లోకాత్ న ఉద్విజతే చ యః, హర్షామర్షభయోద్వేగైః హర్షశ్చ అమర్షశ్చ భయం చ ఉద్వేగశ్చ తైః హర్షామర్షభయోద్వేగైః ముక్తః ; హర్షః ప్రియలాభే అన్తఃకరణస్య ఉత్కర్షః రోమాఞ్చనాశ్రుపాతాదిలిఙ్గః, అమర్షః అసహిష్ణుతా, భయం త్రాసః, ఉద్వేగః ఉద్విగ్నతా, తైః ముక్తః యః స చ మే ప్రియః ॥ ౧౫ ॥
అనపేక్షః శుచిర్దక్ష
ఉదాసీనో గతవ్యథః ।
సర్వారమ్భపరిత్యాగీ
యో మద్భక్తః స మే ప్రియః ॥ ౧౬ ॥
దేహేన్ద్రియవిషయసమ్బన్ధాదిషు అపేక్షావిషయేషు అనపేక్షః నిఃస్పృహః । శుచిః బాహ్యేన ఆభ్యన్తరేణ చ శౌచేన సమ్పన్నః । దక్షః ప్రత్యుత్పన్నేషు కార్యేషు సద్యః యథావత్ ప్రతిపత్తుం సమర్థః । ఉదాసీనః న కస్యచిత్ మిత్రాదేః పక్షం భజతే యః, సః ఉదాసీనః యతిః । గతవ్యథః గతభయః । సర్వారమ్భపరిత్యాగీ ఆరభ్యన్త ఇతి ఆరమ్భాః ఇహాముత్రఫలభోగార్థాని కామహేతూని కర్మాణి సర్వారమ్భాః, తాన్ పరిత్యక్తుం శీలమ్ అస్యేతి సర్వారమ్భపరిత్యాగీ యః మద్భక్తః సః మే ప్రియః ॥ ౧౬ ॥
కిఞ్చ —
యో న హృష్యతి న ద్వేష్టి
న శోచతి న కాఙ్క్షతి ।
శుభాశుభపరిత్యాగీ
భక్తిమాన్యః స మే ప్రియః ॥ ౧౭ ॥
యః న హృష్యతి ఇష్టప్రాప్తౌ, న ద్వేష్టి అనిష్టప్రాప్తౌ, న శోచతి ప్రియవియోగే, న చ అప్రాప్తం కాఙ్క్షతి, శుభాశుభే కర్మణీ పరిత్యక్తుం శీలమ్ అస్య ఇతి శుభాశుభపరిత్యాగీ భక్తిమాన్ యః సః మే ప్రియః ॥ ౧౭ ॥
సమః శత్రౌ చ మిత్రే చ
తథా మానాపమానయోః ।
శీతోష్ణసుఖదుఃఖేషు
సమః సఙ్గవివర్జితః ॥ ౧౮ ॥
సమః శత్రౌ చ మిత్రే చ, తథా మానాపమానయోః పూజాపరిభవయోః, శీతోష్ణసుఖదుఃఖేషు సమః, సర్వత్ర చ సఙ్గవివర్జితః ॥ ౧౮ ॥
కిఞ్చ —
తుల్యనిన్దాస్తుతిర్మౌనీ సన్తుష్టో యేన కేనచిత్ ।
అనికేతః స్థిరమతిర్భక్తిమాన్మే ప్రియో నరః ॥ ౧౯ ॥
తుల్యనిన్దాస్తుతిః నిన్దా చ స్తుతిశ్చ నిన్దాస్తుతీ తే తుల్యే యస్య సః తుల్యనిన్దాస్తుతిః । మౌనీ మౌనవాన్ సంయతవాక్ । సన్తుష్టః యేన కేనచిత్ శరీరస్థితిహేతుమాత్రేణ ; తథా చ ఉక్తమ్ — ‘యేన కేనచిదాచ్ఛన్నో యేన కేనచిదాశితః । యత్ర క్వచన శాయీ స్యాత్తం దేవా బ్రాహ్మణం విదుః’ (మో. ధ. ౨౪౫ । ౧౨) ఇతి । కిఞ్చ, అనికేతః నికేతః ఆశ్రయః నివాసః నియతః న విద్యతే యస్య సః అనికేతః, ‘నాగారే’ ( ? ) ఇత్యాదిస్మృత్యన్తరాత్ । స్థిరమతిః స్థిరా పరమార్థవిషయా యస్య మతిః సః స్థిరమతిః । భక్తిమాన్ మే ప్రియః నరః ॥ ౧౯ ॥
యే తు ధర్మ్యామృతమిదం
యథోక్తం పర్యుపాసతే ।
శ్రద్దధానా మత్పరమా
భక్తాస్తేఽతీవ మే ప్రియాః ॥ ౨౦ ॥
యే తు సంన్యాసినః ధర్మ్యామృతం ధర్మాదనపేతం ధర్మ్యం చ తత్ అమృతం చ తత్ ,
అమృతత్వహేతుత్వాత్ ,
ఇదం యథోక్తమ్ ‘అద్వేష్టా సర్వభూతానామ్’ (భ. గీ. ౧౨ । ౧౩) ఇత్యాదినా పర్యుపాసతే అనుతిష్ఠన్తి శ్రద్దధానాః సన్తః మత్పరమాః యథోక్తః అహం అక్షరాత్మా పరమః నిరతిశయా గతిః యేషాం తే మత్పరమాః,
మద్భక్తాః చ ఉత్తమాం పరమార్థజ్ఞానలక్షణాం భక్తిమాశ్రితాః,
తే అతీవ మే ప్రియాః ।
‘ప్రియో హి జ్ఞానినోఽత్యర్థమ్’ (భ. గీ. ౭ । ౧౭) ఇతి యత్ సూచితం తత్ వ్యాఖ్యాయ ఇహ ఉపసంహృతమ్ ‘
భక్తాస్తేఽతీవ మే ప్రియాః’
ఇతి ।
యస్మాత్ ధర్మ్యామృతమిదం యథోక్తమనుతిష్ఠన్ భగవతః విష్ణోః పరమేశ్వరస్య అతీవ ప్రియః భవతి,
తస్మాత్ ఇదం ధర్మ్యామృతం ముముక్షుణా యత్నతః అనుష్ఠేయం విష్ణోః ప్రియం పరం ధామ జిగమిషుణా ఇతి వాక్యార్థః ॥ ౨౦ ॥
ఇతి శ్రీమత్పరమహంసపరివ్రాజకాచార్యస్య శ్రీగోవిన్దభగవత్పూజ్యపాదశిష్యస్య శ్రీమచ్ఛఙ్కరభగవతః కృతౌ శ్రీమద్భగవద్గీతాభాష్యే ద్వాదశోఽధ్యాయః ॥