श्रीमच्छङ्करभगवत्पूज्यपादविरचितम्

श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम्

ततो महाभारतसारभूताः स व्याकरोद्भागवतीश्च गीताः ।

ఎకాదశోఽధ్యాయః

భగవతో విభూతయ ఉక్తాః । తత్ర విష్టభ్యాహమిదం కృత్స్నమేకాంశేన స్థితో జగత్’ (భ. గీ. ౧౦ । ౪౨) ఇతి భగవతా అభిహితం శ్రుత్వా, యత్ జగదాత్మరూపమ్ ఆద్యమైశ్వరం తత్ సాక్షాత్కర్తుమిచ్ఛన్ , అర్జున ఉవాచ
అర్జున ఉవాచ —

మదనుగ్రహాయ పరమం గుహ్యమధ్యాత్మసంజ్ఞితమ్ ।
యత్త్వయోక్తం వచస్తేన మోహోఽయం విగతో మమ ॥ ౧ ॥

మదనుగ్రహాయ మమానుగ్రహార్థం పరమం నిరతిశయం గుహ్యం గోప్యమ్ అధ్యాత్మసంజ్ఞితమ్ ఆత్మానాత్మవివేకవిషయం యత్ త్వయా ఉక్తం వచః వాక్యం తేన తే వచసా మోహః అయం విగతః మమ, అవివేకబుద్ధిః అపగతా ఇత్యర్థః ॥ ౧ ॥
కిఞ్చ

భవాప్యయౌ హి భూతానాం శ్రుతౌ విస్తరశో మయా ।
త్వత్తః కమలపత్రాక్ష మాహాత్మ్యమపి చావ్యయమ్ ॥ ౨ ॥

భవః ఉత్పత్తిః అప్యయః ప్రలయః తౌ భవాప్యయౌ హి భూతానాం శ్రుతౌ విస్తరశః మయా, సఙ్క్షేపతః, త్వత్తః త్వత్సకాశాత్ , కమలపత్రాక్ష కమలస్య పత్రం కమలపత్రం తద్వత్ అక్షిణీ యస్య తవ త్వం కమలపత్రాక్షః హే కమలపత్రాక్ష, మహాత్మనః భావః మాహాత్మ్యమపి అవ్యయమ్ అక్షయమ్శ్రుతమ్ఇతి అనువర్తతే ॥ ౨ ॥

ఎవమేతద్యథాత్థ త్వమాత్మానం పరమేశ్వర ।
ద్రష్టుమిచ్ఛామి తే రూపమైశ్వరం పురుషోత్తమ ॥ ౩ ॥

ఎవమేతత్ నాన్యథా యథా యేన ప్రకారేణ ఆత్థ కథయసి త్వమ్ ఆత్మానం పరమేశ్వర । తథాపి ద్రష్టుమిచ్ఛామి తే తవ జ్ఞానైశ్వర్యశక్తిబలవీర్యతేజోభిః సమ్పన్నమ్ ఐశ్వరం వైష్ణవం రూపం పురుషోత్తమ ॥ ౩ ॥

మన్యసే యది తచ్ఛక్యం మయా ద్రష్టుమితి ప్రభో ।
యోగేశ్వర తతో మే త్వం దర్శయాత్మానమవ్యయమ్ ॥ ౪ ॥

మన్యసే చిన్తయసి యది మయా అర్జునేన తత్ శక్యం ద్రష్టుమ్ ఇతి ప్రభో, స్వామిన్ , యోగేశ్వర యోగినో యోగాః, తేషాం ఈశ్వరః యోగేశ్వరః, హే యోగేశ్వర । యస్మాత్ అహమ్ అతీవ అర్థీ ద్రష్టుమ్ , తతః తస్మాత్ మే మదర్థం దర్శయ త్వమ్ ఆత్మానమ్ అవ్యయమ్ ॥ ౪ ॥
ఎవం చోదితః అర్జునేన భగవాన్ ఉవాచ
శ్రీభగవానువాచ —

పశ్య మే పార్థ రూపాణి శతశోఽథ సహస్రశః ।
నానావిధాని దివ్యాని నానావర్ణాకృతీని ॥ ౫ ॥

పశ్య మే పార్థ, రూపాణి శతశః అథ సహస్రశః, అనేకశః ఇత్యర్థః । తాని నానావిధాని అనేకప్రకారాణి దివి భవాని దివ్యాని అప్రాకృతాని నానావర్ణాకృతీని నానా విలక్షణాః నీలపీతాదిప్రకారాః వర్ణాః తథా ఆకృతయశ్చ అవయవసంస్థానవిశేషాః యేషాం రూపాణాం తాని నానావర్ణాకృతీని ॥ ౫ ॥

పశ్యాదిత్యాన్వసూన్రుద్రానశ్వినౌ మరుతస్తథా ।
బహూన్యదృష్టపూర్వాణి పశ్యాశ్చర్యాణి భారత ॥ ౬ ॥

పశ్య ఆదిత్యాన్ ద్వాదశ, వసూన్ అష్టౌ, రుద్రాన్ ఎకాదశ, అశ్వినౌ ద్వౌ, మరుతః సప్త సప్త గణాః యే తాన్ । తథా బహూని అన్యాన్యపి అదృష్టపూర్వాణి మనుష్యలోకే త్వయా, త్వత్తః అన్యేన వా కేనచిత్ , పశ్య ఆశ్చర్యాణి అద్భుతాని భారత ॥ ౬ ॥
కేవలమ్ ఎతావదేవ

ఇహైకస్థం జగత్కృత్స్నం పశ్యాద్య సచరాచరమ్ ।
మమ దేహే గుడాకేశ యచ్చాన్యద్ద్రష్టుమిచ్ఛసి ॥ ౭ ॥

ఇహ ఎకస్థమ్ ఎకస్మిన్నేవ స్థితం జగత్ కృత్స్నం సమస్తం పశ్య అద్య ఇదానీం సచరాచరం సహ చరేణ అచరేణ వర్తతే మమ దేహే గుడాకేశ । యచ్చ అన్యత్ జయపరాజయాది, యత్ శఙ్కసే, యద్వా జయేమ యది వా నో జయేయుః’ (భ. గీ. ౨ । ౬) ఇతి యత్ అవోచః, తదపి ద్రష్టుం యది ఇచ్ఛసి ॥ ౭ ॥
కిం తు

తు మాం శక్యసే ద్రష్టుమనేనైవ స్వచక్షుషా ।
దివ్యం దదామి తే చక్షుః పశ్య మే యోగమైశ్వరమ్ ॥ ౮ ॥

తు మాం విశ్వరూపధరం శక్యసే ద్రష్టుమ్ అనేనైవ ప్రాకృతేన స్వచక్షుషా స్వకీయేన చక్షుషా । యేన తు శక్యసే ద్రష్టుం దివ్యేన, తత్ దివ్యం దదామి తే తుభ్యం చక్షుః । తేన పశ్య మే యోగమ్ ఐశ్వరమ్ ఈశ్వరస్య మమ ఐశ్వరం యోగం యోగశక్త్యతిశయమ్ ఇత్యర్థః ॥ ౮ ॥
సఞ్జయ ఉవాచ

ఎవముక్త్వా తతో రాజన్మహాయోగేశ్వరో హరిః ।
దర్శయామాస పార్థాయ పరమం రూపమైశ్వరమ్ ॥ ౯ ॥

ఎవం యథోక్తప్రకారేణ ఉక్త్వా తతః అనన్తరం రాజన్ ధృతరాష్ట్ర, మహాయోగేశ్వరః మహాంశ్చ అసౌ యోగేశ్వరశ్చ హరిః నారాయణః దర్శయామాస దర్శితవాన్ పార్థాయ పృథాసుతాయ పరమం రూపం విశ్వరూపమ్ ఐశ్వరమ్ ॥ ౯ ॥

అనేకవక్త్రనయనమనేకాద్భుతదర్శనమ్ ।
అనేకదివ్యాభరణం దివ్యానేకోద్యతాయుధమ్ ॥ ౧౦ ॥

అనేకవక్త్రనయనమ్ అనేకాని వక్త్రాణి నయనాని యస్మిన్ రూపే తత్ అనేకవక్త్రనయనమ్ , అనేకాద్భుతదర్శనమ్ అనేకాని అద్భుతాని విస్మాపకాని దర్శనాని యస్మిన్ రూపే తత్ అనేకాద్భుతదర్శనం రూపమ్ , తథా అనేకదివ్యాభరణమ్ అనేకాని దివ్యాని ఆభరణాని యస్మిన్ తత్ అనేకదివ్యాభరణమ్ , తథా దివ్యానేకోద్యతాయుధం దివ్యాని అనేకాని అస్యాదీని ఉద్యతాని ఆయుధాని యస్మిన్ తత్ దివ్యానేకోద్యతాయుధమ్ , ‘దర్శయామాసఇతి పూర్వేణ సమ్బన్ధః ॥ ౧౦ ॥
కిఞ్చ

దివ్యమాల్యామ్బరధరం దివ్యగన్ధానులేపనమ్ ।
సర్వాశ్చర్యమయం దేవమనన్తం విశ్వతోముఖమ్ ॥ ౧౧ ॥

దివ్యమాల్యామ్బరధరం దివ్యాని మాల్యాని పుష్పాణి అమ్బరాణి వస్త్రాణి ధ్రియన్తే యేన ఈశ్వరేణ తం దివ్యమాల్యామ్బరధరమ్ , దివ్యగన్ధానులేపనం దివ్యం గన్ధానులేపనం యస్య తం దివ్యగన్ధానులేపనమ్ , సర్వాశ్చర్యమయం సర్వాశ్చర్యప్రాయం దేవమ్ అనన్తం అస్య అన్తః అస్తి ఇతి అనన్తః తమ్ , విశ్వతోముఖం సర్వతోముఖం సర్వభూతాత్మభూతత్వాత్ , తం దర్శయామాస । ‘అర్జునః దదర్శఇతి వా అధ్యాహ్రియతే ॥ ౧౧ ॥
యా పునర్భగవతః విశ్వరూపస్య భాః, తస్యా ఉపమా ఉచ్యతే

దివి సూర్యసహస్రస్య భవేద్యుగపదుత్థితా ।
యది భాః సదృశీ సా స్యాద్భాసస్తస్య మహాత్మనః ॥ ౧౨ ॥

దివి అన్తరిక్షే తృతీయస్యాం వా దివి సూర్యాణాం సహస్రం సూర్యసహస్రం తస్య యుగపదుత్థితస్య సూర్యసహస్రస్య యా యుగపదుత్థితా భాః, సా యది, సదృశీ స్యాత్ తస్య మహాత్మనః విశ్వరూపస్యైవ భాసః । యది వా స్యాత్ , తతః విశ్వరూపస్యైవ భాః అతిరిచ్యతే ఇత్యభిప్రాయః ॥ ౧౨ ॥
కిఞ్చ

తత్రైకస్థం జగత్కృత్స్నం ప్రవిభక్తమనేకధా ।
అపశ్యద్దేవదేవస్య శరీరే పాణ్డవస్తదా ॥ ౧౩ ॥

తత్ర తస్మిన్ విశ్వరూపే ఎకస్మిన్ స్థితమ్ ఎకస్థం జగత్ కృత్స్నం ప్రవిభక్తమ్ అనేకధా దేవపితృమనుష్యాదిభేదైః అపశ్యత్ దృష్టవాన్ దేవదేవస్య హరేః శరీరే పాణ్డవః అర్జునః తదా ॥ ౧౩ ॥

తతః విస్మయావిష్టో హృష్టరోమా ధనఞ్జయః ।
ప్రణమ్య శిరసా దేవం కృతాఞ్జలిరభాషత ॥ ౧౪ ॥

తతః తం దృష్ట్వా సః విస్మయేన ఆవిష్టః విస్మయావిష్టః హృష్టాని రోమాణి యస్య సః అయం హృష్టరోమా అభవత్ ధనఞ్జయః । ప్రణమ్య ప్రకర్షేణ నమనం కృత్వా ప్రహ్వీభూతః సన్ శిరసా దేవం విశ్వరూపధరం కృతాఞ్జలిః నమస్కారార్థం సమ్పుటీకృతహస్తః సన్ అభాషత ఉక్తవాన్ ॥ ౧౪ ॥
కథమ్ ? యత్ త్వయా దర్శితం విశ్వరూపమ్ , తత్ అహం పశ్యామీతి స్వానుభవమావిష్కుర్వన్ అర్జున ఉవాచ
అర్జున ఉవాచ —

పశ్యామి దేవాంస్తవ దేవ దేహే సర్వాంస్తథా భూతవిశేషసఙ్ఘాన్ ।
బ్రహ్మాణమీశం కమలాసనస్థమృషీంశ్చ సర్వానురగాంశ్చ దివ్యాన్ ॥ ౧౫ ॥

పశ్యామి ఉపలభే హే దేవ, తవ దేహే దేవాన్ సర్వాన్ , తథా భూతవిశేషసఙ్ఘాన్ భూతవిశేషాణాం స్థావరజఙ్గమానాం నానాసంస్థానవిశేషాణాం సఙ్ఘాః భూతవిశేషసఙ్ఘాః తాన్ , కిఞ్చబ్రహ్మాణం చతుర్ముఖమ్ ఈశమ్ ఈశితారం ప్రజానాం కమలాసనస్థం పృథివీపద్మమధ్యే మేరుకర్ణికాసనస్థమిత్యర్థః, ఋషీంశ్చ వసిష్ఠాదీన్ సర్వాన్ , ఉరగాంశ్చ వాసుకిప్రభృతీన్ దివ్యాన్ దివి భవాన్ ॥ ౧౫ ॥

అనేకబాహూదరవక్త్రనేత్రం
పశ్యామి త్వా సర్వతోఽనన్తరూపమ్ ।
నాన్తం మధ్యం పునస్తవాదిం
పశ్యామి విశ్వేశ్వర విశ్వరూప ॥ ౧౬ ॥

అనేకబాహూదరవక్త్రనేత్రమ్ అనేకే బాహవః ఉదరాణి వక్త్రాణి నేత్రాణి యస్య తవ సః త్వమ్ అనేకబాహూదరవక్త్రనేత్రః తమ్ అనేకబాహూదరవక్త్రనేత్రమ్ । పశ్యామి త్వా త్వాం సర్వతః సర్వత్ర అనన్తరూపమ్ అనన్తాని రూపాణి అస్య ఇతి అనన్తరూపః తమ్ అనన్తరూపమ్ । అన్తమ్ , అన్తః అవసానమ్ , మధ్యమ్ , మధ్యం నామ ద్వయోః కోట్యోః అన్తరమ్ , పునః తవ ఆదిమ్ దేవస్య అన్తం పశ్యామి, మధ్యం పశ్యామి, పునః ఆదిం పశ్యామి, హే విశ్వేశ్వర విశ్వరూప ॥ ౧౬ ॥
కిఞ్చ

కిరీటినం గదినం చక్రిణం తేజోరాశిం సర్వతోదీప్తిమన్తమ్ ।
పశ్యామి త్వాం దుర్నిరీక్ష్యం సమన్తాద్దీప్తానలార్కద్యుతిమప్రమేయమ్ ॥ ౧౭ ॥

కిరీటినం కిరీటం నామ శిరోభూషణవిశేషః తత్ యస్య అస్తి సః కిరీటీ తం కిరీటినమ్ , తథా గదినం గదా అస్య విద్యతే ఇతి గదీ తం గదినమ్ , తథా చక్రిణం చక్రమ్ అస్య అస్తీతి చక్రీ తం చక్రిణం , తేజోరాశిం తేజఃపుఞ్జం సర్వతోదీప్తిమన్తం సర్వతోదీప్తిః అస్య అస్తీతి సర్వతోదీప్తిమాన్ , తం సర్వతోదీప్తిమన్తం పశ్యామి త్వాం దుర్నిరీక్ష్యం దుఃఖేన నిరీక్ష్యః దుర్నిరీక్ష్యః తం దుర్నిరీక్ష్యం సమన్తాత్ సమన్తతః సర్వత్ర దీప్తానలార్కద్యుతిమ్ అనలశ్చ అర్కశ్చ అనలార్కౌ దీప్తౌ అనలార్కౌ దీప్తానలార్కౌ తయోః దీప్తానలార్కయోః ద్యుతిరివ ద్యుతిః తేజః యస్య తవ త్వం దీప్తానలార్కద్యుతిః తం త్వాం దీప్తానలార్కద్యుతిమ్ , అప్రమేయం ప్రమేయమ్ అశక్యపరిచ్ఛేదమ్ ఇత్యేతత్ ॥ ౧౭ ॥
ఇత ఎవ తే యోగశక్తిదర్శనాత్ అనుమినోమి

త్వమక్షరం పరమం వేదితవ్యం
త్వమస్య విశ్వస్య పరం నిధానమ్ ।
త్వమవ్యయః శాశ్వతధర్మగోప్తా
సనాతనస్త్వం పురుషో మతో మే ॥ ౧౮ ॥

త్వమ్ అక్షరం క్షరతీతి, పరమం బ్రహ్మ వేదితవ్యం జ్ఞాతవ్యం ముముక్షుభిః । త్వమ్ అస్య విశ్వస్య సమస్తస్య జగతః పరం ప్రకృష్టం నిధానం నిధీయతే అస్మిన్నితి నిధానం పరః ఆశ్రయః ఇత్యర్థః । కిఞ్చ, త్వమ్ అవ్యయః తవ వ్యయో విద్యతే ఇతి అవ్యయః, శాశ్వతధర్మగోప్తా శశ్వద్భవః శాశ్వతః నిత్యః ధర్మః తస్య గోప్తా శాశ్వతధర్మగోప్తా । సనాతనః చిరన్తనః త్వం పురుషః పరమః మతః అభిప్రేతః మే మమ ॥ ౧౮ ॥
కిఞ్చ

అనాదిమధ్యాన్తమనన్తవీర్యమనన్తబాహుం శశిసూర్యనేత్రమ్ ।
పశ్యామి త్వాం దీప్తహుతాశవక్త్రం స్వతేజసా విశ్వమిదం తపన్తమ్ ॥ ౧౯ ॥

అనాదిమధ్యాన్తమ్ ఆదిశ్చ మధ్యం అన్తశ్చ విద్యతే యస్య సః అయమ్ అనాదిమధ్యాన్తః తం త్వాం అనాదిమధ్యాన్తమ్ , అనన్తవీర్యం తవ వీర్యస్య అన్తః అస్తి ఇతి అనన్తవీర్యః తం త్వామ్ అనన్తవీర్యమ్ , తథా అనన్తబాహుమ్ అనన్తాః బాహవః యస్య తవ సః త్వమ్ , అనన్తబాహుః తం త్వామ్ అనన్తబాహుమ్ , శశిసూర్యనేత్రం శశిశూర్యౌ నేత్రే యస్య తవ సః త్వం శశిసూర్యనేత్రః తం త్వాం శశిసూర్యనేత్రం చన్ద్రాదిత్యనయనమ్ , పశ్యామి త్వాం దీప్తహుతాశవక్త్రం దీప్తశ్చ అసౌ హుతాశశ్చ వక్త్రం యస్య తవ సః త్వం దీప్తహుతాశవక్త్రః తం త్వాం దీప్తహుతాశవక్త్రమ్ , స్వతేజసా విశ్వమ్ ఇదం సమస్తం తపన్తమ్ ॥ ౧౯ ॥

ద్యావాపృథివ్యోరిదమన్తరం హి
వ్యాప్తం త్వయైకేన దిశశ్చ సర్వాః ।
దృష్ట్వాద్భుతం రూపమిదం తవోగ్రం
లోకత్రయం ప్రవ్యథితం మహాత్మన్ ॥ ౨౦ ॥

ద్యావాపృథివ్యోః ఇదమ్ అన్తరం హి అన్తరిక్షం వ్యాప్తం త్వయా ఎకేన విశ్వరూపధరేణ దిశశ్చ సర్వాః వ్యాప్తాః । దృష్ట్వా ఉపలభ్య అద్భుతం విస్మాపకం రూపమ్ ఇదం తవ ఉగ్రం క్రూరం లోకానాం త్రయం లోకత్రయం ప్రవ్యథితం భీతం ప్రచలితం వా హే మహాత్మన్ అక్షుద్రస్వభావ ॥ ౨౦ ॥
అథ అధునా పురా యద్వా జయేమ యది వా నో జయేయుః’ (భ. గీ. ౨ । ౬) ఇతి అర్జునస్య యః సంశయః ఆసీత్ , తన్నిర్ణయాయ పాణ్డవజయమ్ ఐకాన్తికం దర్శయామి ఇతి ప్రవృత్తో భగవాన్ । తం పశ్యన్ ఆహకిఞ్చ

అమీ హి త్వా సురసఙ్ఘా విశన్తి
కేచిద్భీతాః ప్రాఞ్జలయో గృణన్తి ।
స్వస్తీత్యుక్త్వా మహర్షిసిద్ధసఙ్ఘాః
స్తువన్తి త్వాం స్తుతిభిః పుష్కలాభిః ॥ ౨౧ ॥

అమీ హి యుధ్యమానా యోద్ధారః త్వా త్వాం సురసఙ్ఘాః యే అత్ర భూభారావతారాయ అవతీర్ణాః వస్వాదిదేవసఙ్ఘాః మనుష్యసంస్థానాః త్వాం విశన్తి ప్రవిశన్తః దృశ్యన్తే । తత్ర కేచిత్ భీతాః ప్రాఞ్జలయః సన్తో గృణన్తి స్తువన్తి త్వామ్ అన్యే పలాయనేఽపి అశక్తాః సన్తః । యుద్ధే ప్రత్యుపస్థితే ఉత్పాతాదినిమిత్తాని ఉపలక్ష్య స్వస్తి అస్తు జగతః ఇతి ఉక్త్వా మహర్షిసిద్ధసఙ్ఘాః మహర్షీణాం సిద్ధానాం సఙ్ఘాః స్తువన్తి త్వాం స్తుతిభిః పుష్కలాభిః సమ్పూర్ణాభిః ॥ ౨౧ ॥
కిఞ్చాన్యత్

రుద్రాదిత్యా వసవో యే సాధ్యా
విశ్వేఽశ్వినౌ మరుతశ్చోష్మపాశ్చ ।
గన్ధర్వయక్షాసురసిద్ధసఙ్ఘా
వీక్షన్తే త్వాం విస్మితాశ్చైవ సర్వే ॥ ౨౨ ॥

రుద్రాదిత్యాః వసవో యే సాధ్యాః రుద్రాదయః గణాః విశ్వేదేవాః అశ్వినౌ దేవౌ మరుతశ్చ ఊష్మపాశ్చ పితరః, గన్ధర్వయక్షాసురసిద్ధసఙ్ఘాః గన్ధర్వాః హాహాహూహూప్రభృతయః యక్షాః కుబేరప్రభృతయః అసురాః విరోచనప్రభృతయః సిద్ధాః కపిలాదయః తేషాం సఙ్ఘాః గన్ధర్వయక్షాసురసిద్ధసఙ్ఘాః, తే వీక్షన్తే పశ్యన్తి త్వాం విస్మితాః విస్మయమాపన్నాః సన్తః తే ఎవ సర్వే ॥ ౨౨ ॥
యస్మాత్

రూపం మహత్తే బహువక్త్రనేత్రం
మహాబాహో బహుబాహూరుపాదమ్ ।
బహూదరం బహుదంష్ట్రాకరాలం
దృష్ట్వా లోకాః ప్రవ్యథితాస్తథాహమ్ ॥ ౨౩ ॥

రూపం మహత్ అతిప్రమాణం తే తవ బహువక్త్రనేత్రం బహూని వక్త్రాణి ముఖాని నేత్రాణి చక్షూంషి యస్మిన్ తత్ రూపం బహువక్త్రనేత్రమ్ , హే మహాబాహో, బహుబాహూరుపాదం బహవో బాహవః ఊరవః పాదాశ్చ యస్మిన్ రూపే తత్ బహుబాహూరుపాదమ్ , కిఞ్చ, బహూదరం బహూని ఉదరాణి యస్మిన్నితి బహూదరమ్ , బహుదంష్ట్రాకరాలం బహ్వీభిః దంష్ట్రాభిః కరాలం వికృతం తత్ బహుదంష్ట్రాకరాలమ్ , దృష్ట్వా రూపమ్ ఈదృశం లోకాః లౌకికాః ప్రాణినః ప్రవ్యథితాః ప్రచలితాః భయేన ; తథా అహమపి ॥ ౨౩ ॥
తత్రేదం కారణమ్

నభఃస్పృశం దీప్తమనేకవర్ణం
వ్యాత్తాననం దీప్తవిశాలనేత్రమ్ ।
దృష్ట్వా హి త్వాం ప్రవ్యథితాన్తరాత్మా
ధృతిం విన్దామి శమం విష్ణో ॥ ౨౪ ॥

నభఃస్పృశం ద్యుస్పర్శమ్ ఇత్యర్థః, దీప్తం ప్రజ్వలితమ్ , అనేకవర్ణమ్ అనేకే వర్ణాః భయఙ్కరాః నానాసంస్థానాః యస్మిన్ త్వయి తం త్వామ్ అనేకవర్ణమ్ , వ్యాత్తాననం వ్యాత్తాని వివృతాని ఆననాని ముఖాని యస్మిన్ త్వయి తం త్వాం వ్యాత్తాననమ్ , దీప్తవిశాలనేత్రం దీప్తాని ప్రజ్వలితాని విశాలాని విస్తీర్ణాని నేత్రాణి యస్మిన్ త్వయి తం త్వాం దీప్తవిశాలనేత్రం దృష్ట్వా హి త్వాం ప్రవ్యథితాన్తరాత్మా ప్రవ్యథితః ప్రభీతః అన్తరాత్మా మనః యస్య మమ సః అహం ప్రవ్యథితాన్తరాత్మా సన్ ధృతిం ధైర్యం విన్దామి లభే శమం ఉపశమనం మనస్తుష్టిం హే విష్ణో ॥ ౨౪ ॥
కస్మాత్

దంష్ట్రాకరాలాని తే ముఖాని
దృష్ట్వైవ కాలానలసంనిభాని ।
దిశో జానే లభే శర్మ
ప్రసీద దేవేశ జగన్నివాస ॥ ౨౫ ॥

దంష్ట్రాకరాలాని దంష్ట్రాభిః కరాలాని వికృతాని తే తవ ముఖాని దృష్ట్వైవ ఉపలభ్య కాలానలసంనిభాని ప్రలయకాలే లోకానాం దాహకః అగ్నిః కాలానలః తత్సదృశాని కాలానలసంనిభాని ముఖాని దృష్ట్వేత్యేతత్ । దిశః పూర్వాపరవివేకేన జానే దిఙ్మూఢో జాతః అస్మి । అతః లభే ఉపలభే శర్మ సుఖమ్ । అతః ప్రసీద ప్రసన్నో భవ హే దేవేశ, జగన్నివాస ॥ ౨౫ ॥
యేభ్యో మమ పరాజయాశఙ్కా యా ఆసీత్ సా అపగతా । యతః

అమీ త్వాం ధృతరాష్ట్రస్య పుత్రాః
సర్వే సహైవావనిపాలసఙ్ఘైః ।
భీష్మో ద్రోణః సూతపుత్రస్తథాసౌ
సహాస్మదీయైరపి యోధముఖ్యైః ॥ ౨౬ ॥

అమీ త్వాం ధృతరాష్ట్రస్య పుత్రాః దుర్యోధనప్రభృతయః — ‘త్వరమాణాః విశన్తిఇతి వ్యవహితేన సమ్బన్ధఃసర్వే సహైవ సహితాః అవనిపాలసఙ్ఘైః అవనిం పృథ్వీం పాలయన్తీతి అవనిపాలాః తేషాం సఙ్ఘైః, కిఞ్చ భీష్మో ద్రోణః సూతపుత్రః కర్ణః తథా అసౌ సహ అస్మదీయైరపి ధృష్టద్యుమ్నప్రభృతిభిః యోధముఖ్యైః యోధానాం ముఖ్యైః ప్రధానైః సహ ॥ ౨౬ ॥
కిఞ్చ

వక్త్రాణి తే త్వరమాణా విశన్తి
దంష్ట్రాకరాలాని భయానకాని ।
కేచిద్విలగ్నా దశనాన్తరేషు
సన్దృశ్యన్తే చూర్ణితైరుత్తమాఙ్గైః ॥ ౨౭ ॥

వక్త్రాణి ముఖాని తే తవ త్వరమాణాః త్వరాయుక్తాః సన్తః విశన్తి, కింవిశిష్టాని ముఖాని ? దంష్ట్రాకరాలాని భయానకాని భయఙ్కరాణి । కిఞ్చ, కేచిత్ ముఖాని ప్రవిష్టానాం మధ్యే విలగ్నాః దశనాన్తరేషు మాంసమివ భక్షితం సన్దృశ్యన్తే ఉపలభ్యన్తే చూర్ణితైః చూర్ణీకృతైః ఉత్తమాఙ్గైః శిరోభిః ॥ ౨౭ ॥
కథం ప్రవిశన్తి ముఖాని ఇత్యాహ

యథా నదీనాం బహవోఽమ్బువేగాః
సముద్రమేవాభిముఖా ద్రవన్తి ।
తథా తవామీ నరలోకవీరా
విశన్తి వక్త్రాణ్యభివిజ్వలన్తి ॥ ౨౮ ॥

యథా నదీనాం స్రవన్తీనాం బహవః అనేకే అమ్బూనాం వేగాః అమ్బువేగాః త్వరావిశేషాః సముద్రమేవ అభిముఖాః ప్రతిముఖాః ద్రవన్తి ప్రవిశన్తి, తథా తద్వత్ తవ అమీ భీష్మాదయః నరలోకవీరాః మనుష్యలోకే శూరాః విశన్తి వక్త్రాణి అభివిజ్వలన్తి ప్రకాశమానాని ॥ ౨౮ ॥
తే కిమర్థం ప్రవిశన్తి కథం ఇత్యాహ

యథా ప్రదీప్తం జ్వలనం పతఙ్గా విశన్తి నాశాయ సమృద్ధవేగాః ।
తథైవ నాశాయ విశన్తి లోకాస్తవాపి వక్త్రాణి సమృద్ధవేగాః ॥ ౨౯ ॥

యథా ప్రదీప్తం జ్వలనమ్ అగ్నిం పతఙ్గాః పక్షిణః విశన్తి నాశాయ వినాశాయ సమృద్ధవేగాః సమృద్ధః ఉద్భూతః వేగః గతిః యేషాం తే సమృద్ధవేగాః, తథైవ నాశాయ విశన్తి లోకాః ప్రాణినః తవాపి వక్త్రాణి సమృద్ధవేగాః ॥ ౨౯ ॥
త్వం పునః

లేలిహ్యసే గ్రసమానః సమన్తాల్లోకాన్సమగ్రాన్వదనైర్జ్వలద్భిః ।
తేజోభిరాపూర్య జగత్సమగ్రం భాసస్తవోగ్రాః ప్రతపన్తి విష్ణో ॥ ౩౦ ॥

లేలిహ్యసే ఆస్వాదయసి గ్రసమానః అన్తః ప్రవేశయన్ సమన్తాత్ సమన్తతః లోకాన్ సమగ్రాన్ సమస్తాన్ వదనైః వక్త్రైః జ్వలద్భిః దీప్యమానైః తేజోభిః ఆపూర్య సంవ్యాప్య జగత్ సమగ్రం సహ అగ్రేణ సమస్తమ్ ఇత్యేతత్ । కిఞ్చ, భాసః దీప్తయః తవ ఉగ్రాః క్రూరాః ప్రతపన్తి ప్రతాపం కుర్వన్తి హే విష్ణో వ్యాపనశీల ॥ ౩౦ ॥
యతః ఎవముగ్రస్వభావః, అతః

ఆఖ్యాహి మే కో భవానుగ్రరూపో నమోఽస్తు తే దేవవర ప్రసీద ।
విజ్ఞాతుమిచ్ఛామి భవన్తమాద్యం హి ప్రజానామి తవ ప్రవృత్తిమ్ ॥ ౩౧ ॥

ఆఖ్యాహి కథయ మే మహ్యం కః భవాన్ ఉగ్రరూపః క్రూరాకారః, నమః అస్తు తే తుభ్యం హే దేవవర దేవానాం ప్రధాన, ప్రసీద ప్రసాదం కురు । విజ్ఞాతుం విశేషేణ జ్ఞాతుమ్ ఇచ్ఛామి భవన్తమ్ ఆద్యమ్ ఆదౌ భవమ్ ఆద్యమ్ , హి యస్మాత్ ప్రజానామి తవ త్వదీయాం ప్రవృత్తిం చేష్టామ్ ॥ ౩౧ ॥
శ్రీభగవానువాచ

కాలోఽస్మి లోకక్షయకృత్ప్రవృద్ధో లోకాన్సమాహర్తుమిహ ప్రవృత్తః ।
ఋతేఽపి త్వా భవిష్యన్తి సర్వే యేఽవస్థితాః ప్రత్యనీకేషు యోధాః ॥ ౩౨ ॥

కాలః అస్మి లోకక్షయకృత్ లోకానాం క్షయం కరోతీతి లోకక్షయకృత్ ప్రవృద్ధః వృద్ధిం గతః । యదర్థం ప్రవృద్ధః తత్ శృణులోకాన్ సమాహర్తుం సంహర్తుమ్ ఇహ అస్మిన్ కాలే ప్రవృత్తః । ఋతేఽపి వినాపి త్వా త్వాం భవిష్యన్తి భీష్మద్రోణకర్ణప్రభృతయః సర్వే, యేభ్యః తవ ఆశఙ్కా, యే అవస్థితాః ప్రత్యనీకేషు అనీకమనీకం ప్రతి ప్రత్యనీకేషు ప్రతిపక్షభూతేషు అనీకేషు యోధాః యోద్ధారః ॥ ౩౨ ॥
యస్మాత్ ఎవమ్

తస్మాత్త్వముత్తిష్ఠ యశో లభస్వ
జిత్వా శత్రూన్భుఙ్క్ష్వ రాజ్యం సమృద్ధమ్ ।
మయైవైతే నిహతాః పూర్వమేవ
నిమిత్తమాత్రం భవ సవ్యసాచిన్ ॥ ౩౩ ॥

తస్మాత్ త్వమ్ ఉత్తిష్ఠభీష్మప్రభృతయః అతిరథాః అజేయాః దేవైరపి, అర్జునేన జితాఃఇతి యశః లభస్వ ; కేవలం పుణ్యైః హి తత్ ప్రాప్యతే । జిత్వా శత్రూన్ దుర్యోధనప్రభృతీన్ భుఙ్క్ష్వ రాజ్యం సమృద్ధమ్ అసపత్నమ్ అకణ్టకమ్ । మయా ఎవ ఎతే నిహతాః నిశ్చయేన హతాః ప్రాణైః వియోజితాః పూర్వమేవ । నిమిత్తమాత్రం భవ త్వం హే సవ్యసాచిన్ , సవ్యేన వామేనాపి హస్తేన శరాణాం క్షేప్తా సవ్యసాచీ ఇతి ఉచ్యతే అర్జునః ॥ ౩౩ ॥

ద్రోణం భీష్మం జయద్రథం
కర్ణం తథాన్యానపి యోధవీరాన్ ।
మయా హతాంస్త్వం జహి మా వ్యథిష్ఠా
యుధ్యస్వ జేతాసి రణే సపత్నాన్ ॥ ౩౪ ॥

ద్రోణం , యేషు యేషు యోధేషు అర్జునస్య ఆశఙ్కా తాంస్తాన్ వ్యపదిశతి భగవాన్ , మయా హతానితి । తత్ర ద్రోణభీష్మయోః తావత్ ప్రసిద్ధమ్ ఆశఙ్కాకారణమ్ । ద్రోణస్తు ధనుర్వేదాచార్యః దివ్యాస్త్రసమ్పన్నః, ఆత్మనశ్చ విశేషతః గురుః గరిష్ఠః । భీష్మశ్చ స్వచ్ఛన్దమృత్యుః దివ్యాస్త్రసమ్పన్నశ్చ పరశురామేణ ద్వన్ద్వయుద్ధమ్ అగమత్ , పరాజితః । తథా జయద్రథః, యస్య పితా తపః చరతిమమ పుత్రస్య శిరః భూమౌ నిపాతయిష్యతి యః, తస్యాపి శిరః పతిష్యతిఇతి । కర్ణోఽపి వాసవదత్తయా శక్త్యా త్వమోఘయా సమ్పన్నః సూర్యపుత్రః కానీనః యతః, అతః తన్నామ్నైవ నిర్దేశః । మయా హతాన్ త్వం జహి నిమిత్తమాత్రేణ । మా వ్యథిష్ఠాః తేభ్యః భయం మా కార్షీః । యుధ్యస్వ జేతాసి దుర్యోధనప్రభృతీన్ రణే యుద్ధే సపత్నాన్ శత్రూన్ ॥ ౩౪ ॥
సఞ్జయ ఉవాచ

ఎతచ్ఛ్రుత్వా వచనం కేశవస్య
కృతాఞ్జలిర్వేపమానః కిరీటీ ।
నమస్కృత్వా భూయ ఎవాహ కృష్ణం
సగద్గదం భీతభీతః ప్రణమ్య ॥ ౩౫ ॥

ఎతత్ శ్రుత్వా వచనం కేశవస్య పూర్వోక్తం కృతాఞ్జలిః సన్ వేపమానః కమ్పమానః కిరీటీ నమస్కృత్వా, భూయః పునః ఎవ ఆహ ఉక్తవాన్ కృష్ణం సగద్గదం భయావిష్టస్య దుఃఖాభిఘాతాత్ స్నేహావిష్టస్య హర్షోద్భవాత్ , అశ్రుపూర్ణనేత్రత్వే సతి శ్లేష్మణా కణ్ఠావరోధః ; తతశ్చ వాచః అపాటవం మన్దశబ్దత్వం యత్ గద్గదః తేన సహ వర్తత ఇతి సగద్గదం వచనమ్ ఆహ ఇతి వచనక్రియావిశేషణమ్ ఎతత్ । భీతభీతః పునః పునః భయావిష్టచేతాః సన్ ప్రణమ్య ప్రహ్వః భూత్వా, ‘ఆహఇతి వ్యవహితేన సమ్బన్ధః
అత్ర అవసరే సఞ్జయవచనం సాభిప్రాయమ్ । కథమ్ ? ద్రోణాదిషు అర్జునేన నిహతేషు అజేయేషు చతుర్షు, నిరాశ్రయః దుర్యోధనః నిహతః ఎవ ఇతి మత్వా ధృతరాష్ట్రః జయం ప్రతి నిరాశః సన్ సన్ధిం కరిష్యతి, తతః శాన్తిః ఉభయేషాం భవిష్యతి ఇతి । తదపి అశ్రౌషీత్ ధృతరాష్ట్రః భవితవ్యవశాత్ ॥ ౩౫ ॥
అర్జున ఉవాచ

స్థానే హృషీకేశ తవ ప్రకీర్త్యా
జగత్ప్రహృష్యత్యనురజ్యతే  ।
రక్షాంసి భీతాని దిశో ద్రవన్తి
సర్వే నమస్యన్తి సిద్ధసఙ్ఘాః ॥ ౩౬ ॥

స్థానే యుక్తమ్ । కిం తత్ ? తవ ప్రకీర్త్యా త్వన్మాహాత్మ్యకీర్తనేన శ్రుతేన, హే హృషీకేశ, యత్ జగత్ ప్రహృష్యతి ప్రహర్షమ్ ఉపైతి, తత్ స్థానే యుక్తమ్ , ఇత్యర్థః । అథవా విషయవిశేషణం స్థానే ఇతి । యుక్తః హర్షాదివిషయః భగవాన్ , యతః ఈశ్వరః సర్వాత్మా సర్వభూతసుహృచ్చ ఇతి । తథా అనురజ్యతే అనురాగం ఉపైతి ; తచ్చ విషయే ఇతి వ్యాఖ్యేయమ్ । కిఞ్చ, రక్షాంసి భీతాని భయావిష్టాని దిశః ద్రవన్తి గచ్ఛన్తి ; తచ్చ స్థానే విషయే । సర్వే నమస్యన్తి నమస్కుర్వన్తి సిద్ధసఙ్ఘాః సిద్ధానాం సముదాయాః కపిలాదీనామ్ , తచ్చ స్థానే ॥ ౩౬ ॥
భగవతో హర్షాదివిషయత్వే హేతుం దర్శయతి

కస్మాచ్చ తే నమేరన్మహాత్మన్గరీయసే బ్రహ్మణోఽప్యాదికర్త్రే ।
అనన్త దేవేశ జగన్నివాస త్వమక్షరం సదసత్తత్పరం యత్ ॥ ౩౭ ॥

కస్మాచ్చ హేతోః తే తుభ్యం నమేరన్ నమస్కుర్యుః హే మహాత్మన్ , గరీయసే గురుతరాయ ; యతః బ్రహ్మణః హిరణ్యగర్భస్య అపి ఆదికర్తా కారణమ్ అతః తస్మాత్ ఆదికర్త్రే । కథమ్ ఎతే నమస్కుర్యుః ? అతః హర్షాదీనాం నమస్కారస్య స్థానం త్వం అర్హః విషయః ఇత్యర్థః । హే అనన్త దేవేశ హే జగన్నివాస త్వమ్ అక్షరం తత్ పరమ్ , యత్ వేదాన్తేషు శ్రూయతే । కిం తత్ ? సదసత్ ఇతి । సత్ విద్యమానమ్ , అసత్ యత్ర నాస్తి ఇతి బుద్ధిః ; తే ఉపధానభూతే సదసతీ యస్య అక్షరస్య, యద్ద్వారేణ సదసతీ ఇతి ఉపచర్యతే । పరమార్థతస్తు సదసతోః పరం తత్ అక్షరం యత్ అక్షరం వేదవిదః వదన్తి । తత్ త్వమేవ, అన్యత్ ఇతి అభిప్రాయః ॥ ౩౭ ॥
పునరపి స్తౌతి

త్వమాదిదేవః పురుషః పురాణస్త్వమస్య విశ్వస్య పరం నిధానమ్ ।
వేత్తాసి వేద్యం పరం ధామ త్వయా తతం విశ్వమనన్తరూప ॥ ౩౮ ॥

త్వమ్ ఆదిదేవః, జగతః స్రష్టృత్వాత్ । పురుషః, పురి శయనాత్ పురాణః చిరన్తనః త్వమ్ ఎవ అస్య విశ్వస్య పరం ప్రకృష్టం నిధానం నిధీయతే అస్మిన్ జగత్ సర్వం మహాప్రలయాదౌ ఇతి । కిఞ్చ, వేత్తా అసి, వేదితా అసి సర్వస్యైవ వేద్యజాతస్య । యత్ వేద్యం వేదనార్హం తచ్చ అసి పరం ధామ పరమం పదం వైష్ణవమ్ । త్వయా తతం వ్యాప్తం విశ్వం సమస్తమ్ , హే అనన్తరూప అన్తో విద్యతే తవ రూపాణామ్ ॥ ౩౮ ॥
కిఞ్చ

వాయుర్యమోఽగ్నిర్వరుణః శశాఙ్కః
ప్రజాపతిస్త్వం ప్రపితామహశ్చ ।
నమో నమస్తేఽస్తు సహస్రకృత్వః
పునశ్చ భూయోఽపి నమో నమస్తే ॥ ౩౯ ॥

వాయుః త్వం యమశ్చ అగ్నిః వరుణః అపాం పతిః శశాఙ్కః చన్ద్రమాః ప్రజాపతిః త్వం కశ్యపాదిః ప్రపితామహశ్చ పితామహస్యాపి పితా ప్రపితామహః, బ్రహ్మణోఽపి పితా ఇత్యర్థః । నమో నమః తే తుభ్యమ్ అస్తు సహస్రకృత్వః । పునశ్చ భూయోఽపి నమో నమః తే । బహుశో నమస్కారక్రియాభ్యాసావృత్తిగణనం కృత్వసుచా ఉచ్యతే । ‘పునశ్చ’ ‘భూయోఽపిఇతి శ్రద్ధాభక్త్యతిశయాత్ అపరితోషమ్ ఆత్మనః దర్శయతి ॥ ౩౯ ॥
తథా

నమః పురస్తాదథ పృష్ఠతస్తే
నమోఽస్తు తే సర్వత ఎవ సర్వ ।
అనన్తవీర్యామితవిక్రమస్త్వం
సర్వం సమాప్నోషి తతోఽసి సర్వః ॥ ౪౦ ॥

నమః పురస్తాత్ పూర్వస్యాం దిశి తుభ్యమ్ , అథ పృష్ఠతః తే పృష్ఠతః అపి తే నమోఽస్తు, తే సర్వత ఎవ సర్వాసు దిక్షు సర్వత్ర స్థితాయ హే సర్వ । అనన్తవీర్యామితవిక్రమః అనన్తం వీర్యమ్ అస్య, అమితః విక్రమః అస్య । వీర్యం సామర్థ్యం విక్రమః పరాక్రమః । వీర్యవానపి కశ్చిత్ శత్రువధాదివిషయే పరాక్రమతే, మన్దపరాక్రమో వా । త్వం తు అనన్తవీర్యః అమితవిక్రమశ్చ ఇతి అనన్తవీర్యామితవిక్రమః । సర్వం సమస్తం జగత్ సమాప్తోషి సమ్యక్ ఎకేన ఆత్మనా వ్యాప్నోషి యతః, తతః తస్మాత్ అసి భవసి సర్వః త్వమ్ , త్వయా వినాభూతం కిఞ్చిత్ అస్తి ఇతి అభిప్రాయః ॥ ౪౦ ॥
యతః అహం త్వన్మాహాత్మ్యాపరిజ్ఞానాత్ అపరాద్ధః, అతః

సఖేతి మత్వా ప్రసభం యదుక్తం
హే కృష్ణ హే యాదవ హే సఖేతి ।
అజానతా మహిమానం తవేదం
మయా ప్రమాదాత్ప్రణయేన వాపి ॥ ౪౧ ॥

సఖా సమానవయాః ఇతి మత్వా జ్ఞాత్వా విపరీతబుద్ధ్యా ప్రసభమ్ అభిభూయ ప్రసహ్య యత్ ఉక్తం హే కృష్ణ హే యాదవ హే సఖేతి అజానతా అజ్ఞానినా మూఢేన ; కిమ్ అజానతా ఇతి ఆహమహిమానం మహాత్మ్యం తవ ఇదమ్ ఈశ్వరస్య విశ్వరూపమ్ । ‘తవ ఇదం మహిమానమ్ అజానతాఇతి వైయధికరణ్యేన సమ్బన్ధః । ‘తవేమమ్ఇతి పాఠః యది అస్తి, తదా సామానాధికరణ్యమేవ । మయా ప్రమాదాత్ విక్షిప్తచిత్తతయా, ప్రణయేన వాపి, ప్రణయో నామ స్నేహనిమిత్తః విస్రమ్భః తేనాపి కారణేన యత్ ఉక్తవాన్ అస్మి ॥ ౪౧ ॥

యచ్చావహాసార్థమసత్కృతోఽసి
విహారశయ్యాసనభోజనేషు ।
ఎకోఽథవాప్యచ్యుత తత్సమక్షం
తత్క్షామయే త్వామహమప్రమేయమ్ ॥ ౪౨ ॥

యచ్చ అవహాసార్థం పరిహాసప్రయోజనాయ అసత్కృతః పరిభూతః అసి భవసి ; క్వ ? విహారశయ్యాసనభోజనేషు, విహరణం విహారః పాదవ్యాయామః, శయనం శయ్యా, ఆసనమ్ ఆస్థాయికా, భోజనమ్ అదనమ్ , ఇతి ఎతేషు విహారశయ్యాసనభోజనేషు, ఎకః పరోక్షః సన్ అసత్కృతః అసి పరిభూతః అసి ; అథవాపి హే అచ్యుత, తత్ సమక్షమ్ , తచ్ఛబ్దః క్రియావిశేషణార్థః, ప్రత్యక్షం వా అసత్కృతః అసి తత్ సర్వమ్ అపరాధజాతం క్షామయే క్షమాం కారయే త్వామ్ అహమ్ అప్రమేయం ప్రమాణాతీతమ్ ॥ ౪౨ ॥
యతః త్వమ్

పితాసి లోకస్య చరాచరస్య
త్వమస్య పూజ్యశ్చ గురుర్గరీయాన్ ।
త్వత్సమోఽస్త్యభ్యధికః కుతోఽన్యో
లోకత్రయేఽప్యప్రతిమప్రభావ ॥ ౪౩ ॥

పితా అసి జనయితా అసి లోకస్య ప్రాణిజాతస్య చరాచరస్య స్థావరజఙ్గమస్య । కేవలం త్వమ్ అస్య జగతః పితా, పూజ్యశ్చ పూజార్హః, యతః గురుః గరీయాన్ గురుతరః । కస్మాత్ గురుతరః త్వమ్ ఇతి ఆహ త్వత్సమః త్వత్తుల్యః అస్తి । హి ఈశ్వరద్వయం సమ్భవతి, అనేకేశ్వరత్వే వ్యవహారానుపపత్తేః । త్వత్సమ ఎవ తావత్ అన్యః సమ్భవతి ; కుతః ఎవ అన్యః అభ్యధికః స్యాత్ లోకత్రయేఽపి సర్వస్మిన్ ? అప్రతిమప్రభావ ప్రతిమీయతే యయా సా ప్రతిమా, విద్యతే ప్రతిమా యస్య తవ ప్రభావస్య సః త్వమ్ అప్రతిమప్రభావః, హే అప్రతిమప్రభావ నిరతిశయప్రభావ ఇత్యర్థః ॥ ౪౩ ॥
యతః ఎవమ్

తస్మాత్ప్రణమ్య ప్రణిధాయ కాయం
ప్రసాదయే త్వామహమీశమీడ్యమ్ ।
పితేవ పుత్రస్య సఖేవ సఖ్యుః
ప్రియః ప్రియాయార్హసి దేవ సోఢుమ్ ॥ ౪౪ ॥

తస్మాత్ ప్రణమ్య నమస్కృత్య, ప్రణిధాయ ప్రకర్షేణ నీచైః ధృత్వా కాయం శరీరమ్ , ప్రసాదయే ప్రసాదం కారయే త్వామ్ అహమ్ ఈశమ్ ఈశితారమ్ , ఈడ్యం స్తుత్యమ్ । త్వం పునః పుత్రస్య అపరాధం పితా యథా క్షమతే, సర్వం సఖా ఇవ సఖ్యుః అపరాధమ్ , యథా వా ప్రియః ప్రియాయాః అపరాధం క్షమతే, ఎవమ్ అర్హసి హే దేవ సోఢుం ప్రసహితుమ్ క్షన్తుమ్ ఇత్యర్థః ॥ ౪౪ ॥

అదృష్టపూర్వం హృషితోఽస్మి దృష్ట్వా
భయేన ప్రవ్యథితం మనో మే ।
తదేవ మే దర్శయ దేవ రూపం
ప్రసీద దేవేశ జగన్నివాస ॥ ౪౫ ॥

అదృష్టపూర్వం కదాచిదపి దృష్టపూర్వమ్ ఇదం విశ్వరూపం తవ మయా అన్యైర్వా, తత్ అహం దృష్ట్వా హృషితః అస్మి । భయేన ప్రవ్యథితం మనః మే । అతః తదేవ మే మమ దర్శయ హే దేవ రూపం యత్ మత్సఖమ్ । ప్రసీద దేవేశ, జగన్నివాస జగతో నివాసో జగన్నివాసః, హే జగన్నివాస ॥ ౪౫ ॥

కిరీటినం గదినం చక్రహస్తమిచ్ఛామి త్వాం ద్రష్టుమహం తథైవ ।
తేనైవ రూపేణ చతుర్భుజేన సహస్రబాహో భవ విశ్వమూర్తే ॥ ౪౬ ॥

కిరీటినం కిరీటవన్తం తథా గదినం గదావన్తం చక్రహస్తమ్ ఇచ్ఛామి త్వాం ప్రార్థయే త్వాం ద్రష్టుమ్ అహం తథైవ, పూర్వవత్ ఇత్యర్థః । యతః ఎవమ్ , తస్మాత్ తేనైవ రూపేణ వసుదేవపుత్రరూపేణ చతుర్భుజేన, సహస్రబాహో వార్తమానికేన విశ్వరూపేణ, భవ విశ్వమూర్తే ; ఉపసంహృత్య విశ్వరూపమ్ , తేనైవ రూపేణ భవ ఇత్యర్థః ॥ ౪౬ ॥
అర్జునం భీతమ్ ఉపలభ్య, ఉపసంహృత్య విశ్వరూపమ్ , ప్రియవచనేన ఆశ్వాసయన్ శ్రీభగవాన్ ఉవాచ
శ్రీభగవానువాచ —

మయా ప్రసన్నేన తవార్జునేదం
రూపం పరం దర్శితమాత్మయోగాత్ ।
తేజోమయం విశ్వమనన్తమాద్యం
యన్మే త్వదన్యేన దృష్టపూర్వమ్ ॥ ౪౭ ॥

మయా ప్రసన్నేన, ప్రసాదో నామ త్వయి అనుగ్రహబుద్ధిః, తద్వతా ప్రసన్నేన మయా తవ హే అర్జున, ఇదం పరం రూపం విశ్వరూపం దర్శితమ్ ఆత్మయోగాత్ ఆత్మనః ఐశ్వర్యస్య సామర్థ్యాత్ । తేజోమయం తేజఃప్రాయం విశ్వం సమస్తమ్ అనన్తమ్ అన్తరహితం ఆదౌ భవమ్ ఆద్యం యత్ రూపం మే మమ త్వదన్యేన త్వత్తః అన్యేన కేనచిత్ దృష్టపూర్వమ్ ॥ ౪౭ ॥
ఆత్మనః మమ రూపదర్శనేన కృతార్థ ఎవ త్వం సంవృత్తః ఇతి తత్ స్తౌతి

వేదయజ్ఞాధ్యయనైర్న దానైర్న క్రియాభిర్న తపోభిరుగ్రైః ।
ఎవంరూపః శక్య అహం నృలోకే ద్రష్టుం త్వదన్యేన కురుప్రవీర ॥ ౪౮ ॥

వేదయజ్ఞాధ్యయనైః చతుర్ణామపి వేదానామ్ అధ్యయనైః యథావత్ యజ్ఞాధ్యయనైశ్చవేదాధ్యయనైరేవ యజ్ఞాధ్యయనస్య సిద్ధత్వాత్ పృథక్ యజ్ఞాధ్యయనగ్రహణం యజ్ఞవిజ్ఞానోపలక్షణార్థమ్తథా దానైః తులాపురుషాదిభిః, క్రియాభిః అగ్నిహోత్రాదిభిః శ్రౌతాదిభిః, అపి తపోభిః ఉగ్రైః చాన్ద్రాయణాదిభిః ఉగ్రైః ఘోరైః, ఎవంరూపః యథాదర్శితం విశ్వరూపం యస్య సోఽహమ్ ఎవంరూపః శక్యః అహం నృలోకే మనుష్యలోకే ద్రష్టుం త్వదన్యేన త్వత్తః అన్యేన కురుప్రవీర ॥ ౪౮ ॥

మా తే వ్యథా మా విమూఢభావో
దృష్ట్వా రూపం ఘోరమీదృఙ్మమేదమ్ ।
వ్యపేతభీః ప్రీతమనాః పునస్త్వం
తదేవ మే రూపమిదం ప్రపశ్య ॥ ౪౯ ॥

మా తే వ్యథా మా భూత్ తే భయమ్ , మా విమూఢభావః విమూఢచిత్తతా, దృష్ట్వా ఉపలభ్య రూపం ఘోరమ్ ఈదృక్ యథాదర్శితం మమ ఇదమ్ । వ్యపేతభీః విగతభయః, ప్రీతమనాశ్చ సన్ పునః భూయః త్వం తదేవ చతుర్భుజం రూపం శఙ్ఖచక్రగదాధరం తవ ఇష్టం రూపమ్ ఇదం ప్రపశ్య ॥ ౪౯ ॥
సఞ్జయ ఉవాచ

ఇత్యర్జునం వాసుదేవస్తథోక్త్వా
స్వకం రూపం దర్శయామాస భూయః ।
ఆశ్వాసయామాస భీతమేనం
భూత్వా పునఃసౌమ్యవపుర్మహాత్మా ॥ ౫౦ ॥

ఇతి ఎవమ్ అర్జునం వాసుదేవః తథాభూతం వచనమ్ ఉక్త్వా, స్వకం వసుదేవస్య గృహే జాతం రూపం దర్శయామాస దర్శితవాన్ భూయః పునః । ఆశ్వాసయామాస ఆశ్వాసితవాన్ భీతమ్ ఎనమ్ , భూత్వా పునః సౌమ్యవపుః ప్రసన్నదేహః మహాత్మా ॥ ౫౦ ॥
అర్జున ఉవాచ

దృష్ట్వేదం మానుషం రూపం
తవ సౌమ్యం జనార్దన ।
ఇదానీమస్మి సంవృత్తః
సచేతాః ప్రకృతిం గతః ॥ ౫౧ ॥

దృష్ట్వా ఇదం మానుషం రూపం మత్సఖం ప్రసన్నం తవ సౌమ్యం జనార్దన, ఇదానీమ్ అధునా అస్మి సంవృత్తః సఞ్జాతః । కిమ్ ? సచేతాః ప్రసన్నచిత్తః ప్రకృతిం స్వభావం గతశ్చ అస్మి ॥ ౫౧ ॥
శ్రీభగవానువాచ

సుదుర్దర్శమిదం రూపం
దృష్టవానసి యన్మమ ।
దేవా అప్యస్య రూపస్య
నిత్యం దర్శనకాఙ్క్షిణః ॥ ౫౨ ॥

సుదుర్దర్శం సుష్ఠు దుఃఖేన దర్శనమ్ అస్య ఇతి సుదుర్దర్శమ్ , ఇదం రూపం దృష్టవాన్ అసి యత్ మమ, దేవాదయః అపి అస్య మమ రూపస్య నిత్యం సర్వదా దర్శనకాఙ్క్షిణః ; దర్శనేప్సవోఽపి త్వమివ దృష్టవన్తః, ద్రక్ష్యన్తి ఇతి అభిప్రాయః ॥ ౫౨ ॥
కస్మాత్ ? —

నాహం వేదైర్న తపసా
దానేన చేజ్యయా ।
శక్య ఎవంవిధో ద్రష్టుం
దృష్టవానసి మాం యథా ॥ ౫౩ ॥

అహం వేదైః ఋగ్యజుఃసామాథర్వవేదైః చతుర్భిరపి, తపసా ఉగ్రేణ చాన్ద్రాయణాదినా, దానేన గోభూహిరణ్యాదినా, ఇజ్యయా యజ్ఞేన పూజయా వా శక్యః ఎవంవిధః యథాదర్శితప్రకారః ద్రష్టుం దృష్టావాన్ అసి మాం యథా త్వమ్ ॥ ౫౩ ॥
కథం పునః శక్యః ఇతి ఉచ్యతే

భక్త్యా త్వనన్యయా శక్య
అహమేవంవిధోఽర్జున ।
జ్ఞాతుం ద్రష్టుం తత్త్వేన
ప్రవేష్టుం పరన్తప ॥ ౫౪ ॥

భక్త్యా తు కింవిశిష్టయా ఇతి ఆహఅనన్యయా అపృథగ్భూతయా, భగవతః అన్యత్ర పృథక్ కదాచిదపి యా భవతి సా త్వనన్యా భక్తిః । సర్వైరపి కరణైః వాసుదేవాదన్యత్ ఉపలభ్యతే యయా, సా అనన్యా భక్తిః, తయా భక్త్యా శక్యః అహమ్ ఎవంవిధః విశ్వరూపప్రకారః హే అర్జున, జ్ఞాతుం శాస్త్రతః । కేవలం జ్ఞాతుం శాస్త్రతః, ద్రష్టుం సాక్షాత్కర్తుం తత్త్వేన తత్త్వతః, ప్రవేష్టుం మోక్షం గన్తుం పరన్తప ॥ ౫౪ ॥
అధునా సర్వస్య గీతాశాస్త్రస్య సారభూతః అర్థః నిఃశ్రేయసార్థః అనుష్ఠేయత్వేన సముచ్చిత్య ఉచ్యతే

మత్కర్మకృన్మత్పరమో
మద్భక్తః సఙ్గవర్జితః ।
నిర్వైరః సర్వభూతేషు
యః మామేతి పాణ్డవ ॥ ౫౫ ॥

మత్కర్మకృత్ మదర్థం కర్మ మత్కర్మ, తత్ కరోతీతి మత్కర్మకృత్ । మత్పరమఃకరోతి భృత్యః స్వామికర్మ, తు ఆత్మనః పరమా ప్రేత్య గన్తవ్యా గతిరితి స్వామినం ప్రతిపద్యతే ; అయం తు మత్కర్మకృత్ మామేవ పరమాం గతిం ప్రతిపద్యతే ఇతి మత్పరమః, అహం పరమః పరా గతిః యస్య సోఽయం మత్పరమః । తథా మద్భక్తః మామేవ సర్వప్రకారైః సర్వాత్మనా సర్వోత్సాహేన భజతే ఇతి మద్భక్తః । సఙ్గవర్జితః ధనపుత్రమిత్రకలత్రబన్ధువర్గేషు సఙ్గవర్జితః సఙ్గః ప్రీతిః స్నేహః తద్వర్జితః । నిర్వైరః నిర్గతవైరః సర్వభూతేషు శత్రుభావరహితః ఆత్మనః అత్యన్తాపకారప్రవృత్తేష్వపి । యః ఈదృశః మద్భక్తః సః మామ్ ఎతి, అహమేవ తస్య పరా గతిః, అన్యా గతిః కాచిత్ భవతి । అయం తవ ఉపదేశః ఇష్టః మయా ఉపదిష్టః హే పాణ్డవ ఇతి ॥ ౫౫ ॥
ఇతి శ్రీమత్పరమహంసపరివ్రాజకాచార్యస్య శ్రీగోవిన్దభగవత్పూజ్యపాదశిష్యస్య శ్రీమచ్ఛఙ్కరభగవతః కృతౌ శ్రీమద్భగవద్గీతాభాష్యే ఎకాదశోఽధ్యాయః ॥