ఎకాదశోఽధ్యాయః
అర్జున ఉవాచ —
మదనుగ్రహాయ పరమం గుహ్యమధ్యాత్మసంజ్ఞితమ్ ।
యత్త్వయోక్తం వచస్తేన మోహోఽయం విగతో మమ ॥ ౧ ॥
మదనుగ్రహాయ మమానుగ్రహార్థం పరమం నిరతిశయం గుహ్యం గోప్యమ్ అధ్యాత్మసంజ్ఞితమ్ ఆత్మానాత్మవివేకవిషయం యత్ త్వయా ఉక్తం వచః వాక్యం తేన తే వచసా మోహః అయం విగతః మమ, అవివేకబుద్ధిః అపగతా ఇత్యర్థః ॥ ౧ ॥
కిఞ్చ —
భవాప్యయౌ హి భూతానాం శ్రుతౌ విస్తరశో మయా ।
త్వత్తః కమలపత్రాక్ష మాహాత్మ్యమపి చావ్యయమ్ ॥ ౨ ॥
భవః ఉత్పత్తిః అప్యయః ప్రలయః తౌ భవాప్యయౌ హి భూతానాం శ్రుతౌ విస్తరశః మయా, న సఙ్క్షేపతః, త్వత్తః త్వత్సకాశాత్ , కమలపత్రాక్ష కమలస్య పత్రం కమలపత్రం తద్వత్ అక్షిణీ యస్య తవ స త్వం కమలపత్రాక్షః హే కమలపత్రాక్ష, మహాత్మనః భావః మాహాత్మ్యమపి చ అవ్యయమ్ అక్షయమ్ ‘శ్రుతమ్’ ఇతి అనువర్తతే ॥ ౨ ॥
ఎవమేతద్యథాత్థ త్వమాత్మానం పరమేశ్వర ।
ద్రష్టుమిచ్ఛామి తే రూపమైశ్వరం పురుషోత్తమ ॥ ౩ ॥
ఎవమేతత్ నాన్యథా యథా యేన ప్రకారేణ ఆత్థ కథయసి త్వమ్ ఆత్మానం పరమేశ్వర । తథాపి ద్రష్టుమిచ్ఛామి తే తవ జ్ఞానైశ్వర్యశక్తిబలవీర్యతేజోభిః సమ్పన్నమ్ ఐశ్వరం వైష్ణవం రూపం పురుషోత్తమ ॥ ౩ ॥
మన్యసే యది తచ్ఛక్యం మయా ద్రష్టుమితి ప్రభో ।
యోగేశ్వర తతో మే త్వం దర్శయాత్మానమవ్యయమ్ ॥ ౪ ॥
మన్యసే చిన్తయసి యది మయా అర్జునేన తత్ శక్యం ద్రష్టుమ్ ఇతి ప్రభో, స్వామిన్ , యోగేశ్వర యోగినో యోగాః, తేషాం ఈశ్వరః యోగేశ్వరః, హే యోగేశ్వర । యస్మాత్ అహమ్ అతీవ అర్థీ ద్రష్టుమ్ , తతః తస్మాత్ మే మదర్థం దర్శయ త్వమ్ ఆత్మానమ్ అవ్యయమ్ ॥ ౪ ॥
ఎవం చోదితః అర్జునేన భగవాన్ ఉవాచ —
శ్రీభగవానువాచ —
పశ్య మే పార్థ రూపాణి శతశోఽథ సహస్రశః ।
నానావిధాని దివ్యాని నానావర్ణాకృతీని చ ॥ ౫ ॥
పశ్య మే పార్థ, రూపాణి శతశః అథ సహస్రశః, అనేకశః ఇత్యర్థః । తాని చ నానావిధాని అనేకప్రకారాణి దివి భవాని దివ్యాని అప్రాకృతాని నానావర్ణాకృతీని చ నానా విలక్షణాః నీలపీతాదిప్రకారాః వర్ణాః తథా ఆకృతయశ్చ అవయవసంస్థానవిశేషాః యేషాం రూపాణాం తాని నానావర్ణాకృతీని చ ॥ ౫ ॥
పశ్యాదిత్యాన్వసూన్రుద్రానశ్వినౌ మరుతస్తథా ।
బహూన్యదృష్టపూర్వాణి పశ్యాశ్చర్యాణి భారత ॥ ౬ ॥
పశ్య ఆదిత్యాన్ ద్వాదశ, వసూన్ అష్టౌ, రుద్రాన్ ఎకాదశ, అశ్వినౌ ద్వౌ, మరుతః సప్త సప్త గణాః యే తాన్ । తథా చ బహూని అన్యాన్యపి అదృష్టపూర్వాణి మనుష్యలోకే త్వయా, త్వత్తః అన్యేన వా కేనచిత్ , పశ్య ఆశ్చర్యాణి అద్భుతాని భారత ॥ ౬ ॥
న కేవలమ్ ఎతావదేవ —
ఇహైకస్థం జగత్కృత్స్నం పశ్యాద్య సచరాచరమ్ ।
మమ దేహే గుడాకేశ యచ్చాన్యద్ద్రష్టుమిచ్ఛసి ॥ ౭ ॥
ఇహ ఎకస్థమ్ ఎకస్మిన్నేవ స్థితం జగత్ కృత్స్నం సమస్తం పశ్య అద్య ఇదానీం సచరాచరం సహ చరేణ అచరేణ చ వర్తతే మమ దేహే గుడాకేశ ।
యచ్చ అన్యత్ జయపరాజయాది,
యత్ శఙ్కసే,
‘యద్వా జయేమ యది వా నో జయేయుః’ (భ. గీ. ౨ । ౬) ఇతి యత్ అవోచః,
తదపి ద్రష్టుం యది ఇచ్ఛసి ॥ ౭ ॥
కిం తు —
న తు మాం శక్యసే ద్రష్టుమనేనైవ స్వచక్షుషా ।
దివ్యం దదామి తే చక్షుః పశ్య మే యోగమైశ్వరమ్ ॥ ౮ ॥
న తు మాం విశ్వరూపధరం శక్యసే ద్రష్టుమ్ అనేనైవ ప్రాకృతేన స్వచక్షుషా స్వకీయేన చక్షుషా । యేన తు శక్యసే ద్రష్టుం దివ్యేన, తత్ దివ్యం దదామి తే తుభ్యం చక్షుః । తేన పశ్య మే యోగమ్ ఐశ్వరమ్ ఈశ్వరస్య మమ ఐశ్వరం యోగం యోగశక్త్యతిశయమ్ ఇత్యర్థః ॥ ౮ ॥
సఞ్జయ ఉవాచ —
ఎవముక్త్వా తతో రాజన్మహాయోగేశ్వరో హరిః ।
దర్శయామాస పార్థాయ పరమం రూపమైశ్వరమ్ ॥ ౯ ॥
ఎవం యథోక్తప్రకారేణ ఉక్త్వా తతః అనన్తరం రాజన్ ధృతరాష్ట్ర, మహాయోగేశ్వరః మహాంశ్చ అసౌ యోగేశ్వరశ్చ హరిః నారాయణః దర్శయామాస దర్శితవాన్ పార్థాయ పృథాసుతాయ పరమం రూపం విశ్వరూపమ్ ఐశ్వరమ్ ॥ ౯ ॥
అనేకవక్త్రనయనమనేకాద్భుతదర్శనమ్ ।
అనేకదివ్యాభరణం దివ్యానేకోద్యతాయుధమ్ ॥ ౧౦ ॥
అనేకవక్త్రనయనమ్ అనేకాని వక్త్రాణి నయనాని చ యస్మిన్ రూపే తత్ అనేకవక్త్రనయనమ్ , అనేకాద్భుతదర్శనమ్ అనేకాని అద్భుతాని విస్మాపకాని దర్శనాని యస్మిన్ రూపే తత్ అనేకాద్భుతదర్శనం రూపమ్ , తథా అనేకదివ్యాభరణమ్ అనేకాని దివ్యాని ఆభరణాని యస్మిన్ తత్ అనేకదివ్యాభరణమ్ , తథా దివ్యానేకోద్యతాయుధం దివ్యాని అనేకాని అస్యాదీని ఉద్యతాని ఆయుధాని యస్మిన్ తత్ దివ్యానేకోద్యతాయుధమ్ , ‘దర్శయామాస’ ఇతి పూర్వేణ సమ్బన్ధః ॥ ౧౦ ॥
కిఞ్చ —
దివ్యమాల్యామ్బరధరం దివ్యగన్ధానులేపనమ్ ।
సర్వాశ్చర్యమయం దేవమనన్తం విశ్వతోముఖమ్ ॥ ౧౧ ॥
దివ్యమాల్యామ్బరధరం దివ్యాని మాల్యాని పుష్పాణి అమ్బరాణి వస్త్రాణి చ ధ్రియన్తే యేన ఈశ్వరేణ తం దివ్యమాల్యామ్బరధరమ్ , దివ్యగన్ధానులేపనం దివ్యం గన్ధానులేపనం యస్య తం దివ్యగన్ధానులేపనమ్ , సర్వాశ్చర్యమయం సర్వాశ్చర్యప్రాయం దేవమ్ అనన్తం న అస్య అన్తః అస్తి ఇతి అనన్తః తమ్ , విశ్వతోముఖం సర్వతోముఖం సర్వభూతాత్మభూతత్వాత్ , తం దర్శయామాస । ‘అర్జునః దదర్శ’ ఇతి వా అధ్యాహ్రియతే ॥ ౧౧ ॥
యా పునర్భగవతః విశ్వరూపస్య భాః, తస్యా ఉపమా ఉచ్యతే —
దివి సూర్యసహస్రస్య భవేద్యుగపదుత్థితా ।
యది భాః సదృశీ సా స్యాద్భాసస్తస్య మహాత్మనః ॥ ౧౨ ॥
దివి అన్తరిక్షే తృతీయస్యాం వా దివి సూర్యాణాం సహస్రం సూర్యసహస్రం తస్య యుగపదుత్థితస్య సూర్యసహస్రస్య యా యుగపదుత్థితా భాః, సా యది, సదృశీ స్యాత్ తస్య మహాత్మనః విశ్వరూపస్యైవ భాసః । యది వా న స్యాత్ , తతః విశ్వరూపస్యైవ భాః అతిరిచ్యతే ఇత్యభిప్రాయః ॥ ౧౨ ॥
కిఞ్చ —
తత్రైకస్థం జగత్కృత్స్నం ప్రవిభక్తమనేకధా ।
అపశ్యద్దేవదేవస్య శరీరే పాణ్డవస్తదా ॥ ౧౩ ॥
తత్ర తస్మిన్ విశ్వరూపే ఎకస్మిన్ స్థితమ్ ఎకస్థం జగత్ కృత్స్నం ప్రవిభక్తమ్ అనేకధా దేవపితృమనుష్యాదిభేదైః అపశ్యత్ దృష్టవాన్ దేవదేవస్య హరేః శరీరే పాణ్డవః అర్జునః తదా ॥ ౧౩ ॥
తతః స విస్మయావిష్టో హృష్టరోమా ధనఞ్జయః ।
ప్రణమ్య శిరసా దేవం కృతాఞ్జలిరభాషత ॥ ౧౪ ॥
తతః తం దృష్ట్వా సః విస్మయేన ఆవిష్టః విస్మయావిష్టః హృష్టాని రోమాణి యస్య సః అయం హృష్టరోమా చ అభవత్ ధనఞ్జయః । ప్రణమ్య ప్రకర్షేణ నమనం కృత్వా ప్రహ్వీభూతః సన్ శిరసా దేవం విశ్వరూపధరం కృతాఞ్జలిః నమస్కారార్థం సమ్పుటీకృతహస్తః సన్ అభాషత ఉక్తవాన్ ॥ ౧౪ ॥
కథమ్ ? యత్ త్వయా దర్శితం విశ్వరూపమ్ , తత్ అహం పశ్యామీతి స్వానుభవమావిష్కుర్వన్ అర్జున ఉవాచ —
అర్జున ఉవాచ —
పశ్యామి దేవాంస్తవ దేవ దేహే సర్వాంస్తథా భూతవిశేషసఙ్ఘాన్ ।
బ్రహ్మాణమీశం కమలాసనస్థమృషీంశ్చ సర్వానురగాంశ్చ దివ్యాన్ ॥ ౧౫ ॥
పశ్యామి ఉపలభే హే దేవ, తవ దేహే దేవాన్ సర్వాన్ , తథా భూతవిశేషసఙ్ఘాన్ భూతవిశేషాణాం స్థావరజఙ్గమానాం నానాసంస్థానవిశేషాణాం సఙ్ఘాః భూతవిశేషసఙ్ఘాః తాన్ , కిఞ్చ — బ్రహ్మాణం చతుర్ముఖమ్ ఈశమ్ ఈశితారం ప్రజానాం కమలాసనస్థం పృథివీపద్మమధ్యే మేరుకర్ణికాసనస్థమిత్యర్థః, ఋషీంశ్చ వసిష్ఠాదీన్ సర్వాన్ , ఉరగాంశ్చ వాసుకిప్రభృతీన్ దివ్యాన్ దివి భవాన్ ॥ ౧౫ ॥
అనేకబాహూదరవక్త్రనేత్రం
పశ్యామి త్వా సర్వతోఽనన్తరూపమ్ ।
నాన్తం న మధ్యం న పునస్తవాదిం
పశ్యామి విశ్వేశ్వర విశ్వరూప ॥ ౧౬ ॥
అనేకబాహూదరవక్త్రనేత్రమ్ అనేకే బాహవః ఉదరాణి వక్త్రాణి నేత్రాణి చ యస్య తవ సః త్వమ్ అనేకబాహూదరవక్త్రనేత్రః తమ్ అనేకబాహూదరవక్త్రనేత్రమ్ । పశ్యామి త్వా త్వాం సర్వతః సర్వత్ర అనన్తరూపమ్ అనన్తాని రూపాణి అస్య ఇతి అనన్తరూపః తమ్ అనన్తరూపమ్ । న అన్తమ్ , అన్తః అవసానమ్ , న మధ్యమ్ , మధ్యం నామ ద్వయోః కోట్యోః అన్తరమ్ , న పునః తవ ఆదిమ్ — న దేవస్య అన్తం పశ్యామి, న మధ్యం పశ్యామి, న పునః ఆదిం పశ్యామి, హే విశ్వేశ్వర విశ్వరూప ॥ ౧౬ ॥
కిఞ్చ —
కిరీటినం గదినం చక్రిణం చ తేజోరాశిం సర్వతోదీప్తిమన్తమ్ ।
పశ్యామి త్వాం దుర్నిరీక్ష్యం సమన్తాద్దీప్తానలార్కద్యుతిమప్రమేయమ్ ॥ ౧౭ ॥
కిరీటినం కిరీటం నామ శిరోభూషణవిశేషః తత్ యస్య అస్తి సః కిరీటీ తం కిరీటినమ్ , తథా గదినం గదా అస్య విద్యతే ఇతి గదీ తం గదినమ్ , తథా చక్రిణం చక్రమ్ అస్య అస్తీతి చక్రీ తం చక్రిణం చ, తేజోరాశిం తేజఃపుఞ్జం సర్వతోదీప్తిమన్తం సర్వతోదీప్తిః అస్య అస్తీతి సర్వతోదీప్తిమాన్ , తం సర్వతోదీప్తిమన్తం పశ్యామి త్వాం దుర్నిరీక్ష్యం దుఃఖేన నిరీక్ష్యః దుర్నిరీక్ష్యః తం దుర్నిరీక్ష్యం సమన్తాత్ సమన్తతః సర్వత్ర దీప్తానలార్కద్యుతిమ్ అనలశ్చ అర్కశ్చ అనలార్కౌ దీప్తౌ అనలార్కౌ దీప్తానలార్కౌ తయోః దీప్తానలార్కయోః ద్యుతిరివ ద్యుతిః తేజః యస్య తవ స త్వం దీప్తానలార్కద్యుతిః తం త్వాం దీప్తానలార్కద్యుతిమ్ , అప్రమేయం న ప్రమేయమ్ అశక్యపరిచ్ఛేదమ్ ఇత్యేతత్ ॥ ౧౭ ॥
ఇత ఎవ తే యోగశక్తిదర్శనాత్ అనుమినోమి —
త్వమక్షరం పరమం వేదితవ్యం
త్వమస్య విశ్వస్య పరం నిధానమ్ ।
త్వమవ్యయః శాశ్వతధర్మగోప్తా
సనాతనస్త్వం పురుషో మతో మే ॥ ౧౮ ॥
త్వమ్ అక్షరం న క్షరతీతి, పరమం బ్రహ్మ వేదితవ్యం జ్ఞాతవ్యం ముముక్షుభిః । త్వమ్ అస్య విశ్వస్య సమస్తస్య జగతః పరం ప్రకృష్టం నిధానం నిధీయతే అస్మిన్నితి నిధానం పరః ఆశ్రయః ఇత్యర్థః । కిఞ్చ, త్వమ్ అవ్యయః న తవ వ్యయో విద్యతే ఇతి అవ్యయః, శాశ్వతధర్మగోప్తా శశ్వద్భవః శాశ్వతః నిత్యః ధర్మః తస్య గోప్తా శాశ్వతధర్మగోప్తా । సనాతనః చిరన్తనః త్వం పురుషః పరమః మతః అభిప్రేతః మే మమ ॥ ౧౮ ॥
కిఞ్చ —
అనాదిమధ్యాన్తమనన్తవీర్యమనన్తబాహుం శశిసూర్యనేత్రమ్ ।
పశ్యామి త్వాం దీప్తహుతాశవక్త్రం స్వతేజసా విశ్వమిదం తపన్తమ్ ॥ ౧౯ ॥
అనాదిమధ్యాన్తమ్ ఆదిశ్చ మధ్యం చ అన్తశ్చ న విద్యతే యస్య సః అయమ్ అనాదిమధ్యాన్తః తం త్వాం అనాదిమధ్యాన్తమ్ , అనన్తవీర్యం న తవ వీర్యస్య అన్తః అస్తి ఇతి అనన్తవీర్యః తం త్వామ్ అనన్తవీర్యమ్ , తథా అనన్తబాహుమ్ అనన్తాః బాహవః యస్య తవ సః త్వమ్ , అనన్తబాహుః తం త్వామ్ అనన్తబాహుమ్ , శశిసూర్యనేత్రం శశిశూర్యౌ నేత్రే యస్య తవ సః త్వం శశిసూర్యనేత్రః తం త్వాం శశిసూర్యనేత్రం చన్ద్రాదిత్యనయనమ్ , పశ్యామి త్వాం దీప్తహుతాశవక్త్రం దీప్తశ్చ అసౌ హుతాశశ్చ వక్త్రం యస్య తవ సః త్వం దీప్తహుతాశవక్త్రః తం త్వాం దీప్తహుతాశవక్త్రమ్ , స్వతేజసా విశ్వమ్ ఇదం సమస్తం తపన్తమ్ ॥ ౧౯ ॥
ద్యావాపృథివ్యోరిదమన్తరం హి
వ్యాప్తం త్వయైకేన దిశశ్చ సర్వాః ।
దృష్ట్వాద్భుతం రూపమిదం తవోగ్రం
లోకత్రయం ప్రవ్యథితం మహాత్మన్ ॥ ౨౦ ॥
ద్యావాపృథివ్యోః ఇదమ్ అన్తరం హి అన్తరిక్షం వ్యాప్తం త్వయా ఎకేన విశ్వరూపధరేణ దిశశ్చ సర్వాః వ్యాప్తాః । దృష్ట్వా ఉపలభ్య అద్భుతం విస్మాపకం రూపమ్ ఇదం తవ ఉగ్రం క్రూరం లోకానాం త్రయం లోకత్రయం ప్రవ్యథితం భీతం ప్రచలితం వా హే మహాత్మన్ అక్షుద్రస్వభావ ॥ ౨౦ ॥
అమీ హి త్వా సురసఙ్ఘా విశన్తి
కేచిద్భీతాః ప్రాఞ్జలయో గృణన్తి ।
స్వస్తీత్యుక్త్వా మహర్షిసిద్ధసఙ్ఘాః
స్తువన్తి త్వాం స్తుతిభిః పుష్కలాభిః ॥ ౨౧ ॥
అమీ హి యుధ్యమానా యోద్ధారః త్వా త్వాం సురసఙ్ఘాః యే అత్ర భూభారావతారాయ అవతీర్ణాః వస్వాదిదేవసఙ్ఘాః మనుష్యసంస్థానాః త్వాం విశన్తి ప్రవిశన్తః దృశ్యన్తే । తత్ర కేచిత్ భీతాః ప్రాఞ్జలయః సన్తో గృణన్తి స్తువన్తి త్వామ్ అన్యే పలాయనేఽపి అశక్తాః సన్తః । యుద్ధే ప్రత్యుపస్థితే ఉత్పాతాదినిమిత్తాని ఉపలక్ష్య స్వస్తి అస్తు జగతః ఇతి ఉక్త్వా మహర్షిసిద్ధసఙ్ఘాః మహర్షీణాం సిద్ధానాం చ సఙ్ఘాః స్తువన్తి త్వాం స్తుతిభిః పుష్కలాభిః సమ్పూర్ణాభిః ॥ ౨౧ ॥
కిఞ్చాన్యత్ —
రుద్రాదిత్యా వసవో యే చ సాధ్యా
విశ్వేఽశ్వినౌ మరుతశ్చోష్మపాశ్చ ।
గన్ధర్వయక్షాసురసిద్ధసఙ్ఘా
వీక్షన్తే త్వాం విస్మితాశ్చైవ సర్వే ॥ ౨౨ ॥
రుద్రాదిత్యాః వసవో యే చ సాధ్యాః రుద్రాదయః గణాః విశ్వేదేవాః అశ్వినౌ చ దేవౌ మరుతశ్చ ఊష్మపాశ్చ పితరః, గన్ధర్వయక్షాసురసిద్ధసఙ్ఘాః గన్ధర్వాః హాహాహూహూప్రభృతయః యక్షాః కుబేరప్రభృతయః అసురాః విరోచనప్రభృతయః సిద్ధాః కపిలాదయః తేషాం సఙ్ఘాః గన్ధర్వయక్షాసురసిద్ధసఙ్ఘాః, తే వీక్షన్తే పశ్యన్తి త్వాం విస్మితాః విస్మయమాపన్నాః సన్తః తే ఎవ సర్వే ॥ ౨౨ ॥
యస్మాత్ —
రూపం మహత్తే బహువక్త్రనేత్రం
మహాబాహో బహుబాహూరుపాదమ్ ।
బహూదరం బహుదంష్ట్రాకరాలం
దృష్ట్వా లోకాః ప్రవ్యథితాస్తథాహమ్ ॥ ౨౩ ॥
రూపం మహత్ అతిప్రమాణం తే తవ బహువక్త్రనేత్రం బహూని వక్త్రాణి ముఖాని నేత్రాణి చక్షూంషి చ యస్మిన్ తత్ రూపం బహువక్త్రనేత్రమ్ , హే మహాబాహో, బహుబాహూరుపాదం బహవో బాహవః ఊరవః పాదాశ్చ యస్మిన్ రూపే తత్ బహుబాహూరుపాదమ్ , కిఞ్చ, బహూదరం బహూని ఉదరాణి యస్మిన్నితి బహూదరమ్ , బహుదంష్ట్రాకరాలం బహ్వీభిః దంష్ట్రాభిః కరాలం వికృతం తత్ బహుదంష్ట్రాకరాలమ్ , దృష్ట్వా రూపమ్ ఈదృశం లోకాః లౌకికాః ప్రాణినః ప్రవ్యథితాః ప్రచలితాః భయేన ; తథా అహమపి ॥ ౨౩ ॥
తత్రేదం కారణమ్ —
నభఃస్పృశం దీప్తమనేకవర్ణం
వ్యాత్తాననం దీప్తవిశాలనేత్రమ్ ।
దృష్ట్వా హి త్వాం ప్రవ్యథితాన్తరాత్మా
ధృతిం న విన్దామి శమం చ విష్ణో ॥ ౨౪ ॥
నభఃస్పృశం ద్యుస్పర్శమ్ ఇత్యర్థః, దీప్తం ప్రజ్వలితమ్ , అనేకవర్ణమ్ అనేకే వర్ణాః భయఙ్కరాః నానాసంస్థానాః యస్మిన్ త్వయి తం త్వామ్ అనేకవర్ణమ్ , వ్యాత్తాననం వ్యాత్తాని వివృతాని ఆననాని ముఖాని యస్మిన్ త్వయి తం త్వాం వ్యాత్తాననమ్ , దీప్తవిశాలనేత్రం దీప్తాని ప్రజ్వలితాని విశాలాని విస్తీర్ణాని నేత్రాణి యస్మిన్ త్వయి తం త్వాం దీప్తవిశాలనేత్రం దృష్ట్వా హి త్వాం ప్రవ్యథితాన్తరాత్మా ప్రవ్యథితః ప్రభీతః అన్తరాత్మా మనః యస్య మమ సః అహం ప్రవ్యథితాన్తరాత్మా సన్ ధృతిం ధైర్యం న విన్దామి న లభే శమం చ ఉపశమనం మనస్తుష్టిం హే విష్ణో ॥ ౨౪ ॥
కస్మాత్ —
దంష్ట్రాకరాలాని చ తే ముఖాని
దృష్ట్వైవ కాలానలసంనిభాని ।
దిశో న జానే న లభే చ శర్మ
ప్రసీద దేవేశ జగన్నివాస ॥ ౨౫ ॥
దంష్ట్రాకరాలాని దంష్ట్రాభిః కరాలాని వికృతాని తే తవ ముఖాని దృష్ట్వైవ ఉపలభ్య కాలానలసంనిభాని ప్రలయకాలే లోకానాం దాహకః అగ్నిః కాలానలః తత్సదృశాని కాలానలసంనిభాని ముఖాని దృష్ట్వేత్యేతత్ । దిశః పూర్వాపరవివేకేన న జానే దిఙ్మూఢో జాతః అస్మి । అతః న లభే చ న ఉపలభే చ శర్మ సుఖమ్ । అతః ప్రసీద ప్రసన్నో భవ హే దేవేశ, జగన్నివాస ॥ ౨౫ ॥
యేభ్యో మమ పరాజయాశఙ్కా యా ఆసీత్ సా చ అపగతా । యతః —
అమీ చ త్వాం ధృతరాష్ట్రస్య పుత్రాః
సర్వే సహైవావనిపాలసఙ్ఘైః ।
భీష్మో ద్రోణః సూతపుత్రస్తథాసౌ
సహాస్మదీయైరపి యోధముఖ్యైః ॥ ౨౬ ॥
అమీ చ త్వాం ధృతరాష్ట్రస్య పుత్రాః దుర్యోధనప్రభృతయః — ‘త్వరమాణాః విశన్తి’ ఇతి వ్యవహితేన సమ్బన్ధః — సర్వే సహైవ సహితాః అవనిపాలసఙ్ఘైః అవనిం పృథ్వీం పాలయన్తీతి అవనిపాలాః తేషాం సఙ్ఘైః, కిఞ్చ భీష్మో ద్రోణః సూతపుత్రః కర్ణః తథా అసౌ సహ అస్మదీయైరపి ధృష్టద్యుమ్నప్రభృతిభిః యోధముఖ్యైః యోధానాం ముఖ్యైః ప్రధానైః సహ ॥ ౨౬ ॥
కిఞ్చ —
వక్త్రాణి తే త్వరమాణా విశన్తి
దంష్ట్రాకరాలాని భయానకాని ।
కేచిద్విలగ్నా దశనాన్తరేషు
సన్దృశ్యన్తే చూర్ణితైరుత్తమాఙ్గైః ॥ ౨౭ ॥
వక్త్రాణి ముఖాని తే తవ త్వరమాణాః త్వరాయుక్తాః సన్తః విశన్తి, కింవిశిష్టాని ముఖాని ? దంష్ట్రాకరాలాని భయానకాని భయఙ్కరాణి । కిఞ్చ, కేచిత్ ముఖాని ప్రవిష్టానాం మధ్యే విలగ్నాః దశనాన్తరేషు మాంసమివ భక్షితం సన్దృశ్యన్తే ఉపలభ్యన్తే చూర్ణితైః చూర్ణీకృతైః ఉత్తమాఙ్గైః శిరోభిః ॥ ౨౭ ॥
కథం ప్రవిశన్తి ముఖాని ఇత్యాహ —
యథా నదీనాం బహవోఽమ్బువేగాః
సముద్రమేవాభిముఖా ద్రవన్తి ।
తథా తవామీ నరలోకవీరా
విశన్తి వక్త్రాణ్యభివిజ్వలన్తి ॥ ౨౮ ॥
యథా నదీనాం స్రవన్తీనాం బహవః అనేకే అమ్బూనాం వేగాః అమ్బువేగాః త్వరావిశేషాః సముద్రమేవ అభిముఖాః ప్రతిముఖాః ద్రవన్తి ప్రవిశన్తి, తథా తద్వత్ తవ అమీ భీష్మాదయః నరలోకవీరాః మనుష్యలోకే శూరాః విశన్తి వక్త్రాణి అభివిజ్వలన్తి ప్రకాశమానాని ॥ ౨౮ ॥
తే కిమర్థం ప్రవిశన్తి కథం చ ఇత్యాహ —
యథా ప్రదీప్తం జ్వలనం పతఙ్గా విశన్తి నాశాయ సమృద్ధవేగాః ।
తథైవ నాశాయ విశన్తి లోకాస్తవాపి వక్త్రాణి సమృద్ధవేగాః ॥ ౨౯ ॥
యథా ప్రదీప్తం జ్వలనమ్ అగ్నిం పతఙ్గాః పక్షిణః విశన్తి నాశాయ వినాశాయ సమృద్ధవేగాః సమృద్ధః ఉద్భూతః వేగః గతిః యేషాం తే సమృద్ధవేగాః, తథైవ నాశాయ విశన్తి లోకాః ప్రాణినః తవాపి వక్త్రాణి సమృద్ధవేగాః ॥ ౨౯ ॥
త్వం పునః —
లేలిహ్యసే గ్రసమానః సమన్తాల్లోకాన్సమగ్రాన్వదనైర్జ్వలద్భిః ।
తేజోభిరాపూర్య జగత్సమగ్రం భాసస్తవోగ్రాః ప్రతపన్తి విష్ణో ॥ ౩౦ ॥
లేలిహ్యసే ఆస్వాదయసి గ్రసమానః అన్తః ప్రవేశయన్ సమన్తాత్ సమన్తతః లోకాన్ సమగ్రాన్ సమస్తాన్ వదనైః వక్త్రైః జ్వలద్భిః దీప్యమానైః తేజోభిః ఆపూర్య సంవ్యాప్య జగత్ సమగ్రం సహ అగ్రేణ సమస్తమ్ ఇత్యేతత్ । కిఞ్చ, భాసః దీప్తయః తవ ఉగ్రాః క్రూరాః ప్రతపన్తి ప్రతాపం కుర్వన్తి హే విష్ణో వ్యాపనశీల ॥ ౩౦ ॥
యతః ఎవముగ్రస్వభావః, అతః —
ఆఖ్యాహి మే కో భవానుగ్రరూపో నమోఽస్తు తే దేవవర ప్రసీద ।
విజ్ఞాతుమిచ్ఛామి భవన్తమాద్యం న హి ప్రజానామి తవ ప్రవృత్తిమ్ ॥ ౩౧ ॥
ఆఖ్యాహి కథయ మే మహ్యం కః భవాన్ ఉగ్రరూపః క్రూరాకారః, నమః అస్తు తే తుభ్యం హే దేవవర దేవానాం ప్రధాన, ప్రసీద ప్రసాదం కురు । విజ్ఞాతుం విశేషేణ జ్ఞాతుమ్ ఇచ్ఛామి భవన్తమ్ ఆద్యమ్ ఆదౌ భవమ్ ఆద్యమ్ , న హి యస్మాత్ ప్రజానామి తవ త్వదీయాం ప్రవృత్తిం చేష్టామ్ ॥ ౩౧ ॥
శ్రీభగవానువాచ —
కాలోఽస్మి లోకక్షయకృత్ప్రవృద్ధో లోకాన్సమాహర్తుమిహ ప్రవృత్తః ।
ఋతేఽపి త్వా న భవిష్యన్తి సర్వే యేఽవస్థితాః ప్రత్యనీకేషు యోధాః ॥ ౩౨ ॥
కాలః అస్మి లోకక్షయకృత్ లోకానాం క్షయం కరోతీతి లోకక్షయకృత్ ప్రవృద్ధః వృద్ధిం గతః । యదర్థం ప్రవృద్ధః తత్ శృణు — లోకాన్ సమాహర్తుం సంహర్తుమ్ ఇహ అస్మిన్ కాలే ప్రవృత్తః । ఋతేఽపి వినాపి త్వా త్వాం న భవిష్యన్తి భీష్మద్రోణకర్ణప్రభృతయః సర్వే, యేభ్యః తవ ఆశఙ్కా, యే అవస్థితాః ప్రత్యనీకేషు అనీకమనీకం ప్రతి ప్రత్యనీకేషు ప్రతిపక్షభూతేషు అనీకేషు యోధాః యోద్ధారః ॥ ౩౨ ॥
యస్మాత్ ఎవమ్ —
తస్మాత్త్వముత్తిష్ఠ యశో లభస్వ
జిత్వా శత్రూన్భుఙ్క్ష్వ రాజ్యం సమృద్ధమ్ ।
మయైవైతే నిహతాః పూర్వమేవ
నిమిత్తమాత్రం భవ సవ్యసాచిన్ ॥ ౩౩ ॥
తస్మాత్ త్వమ్ ఉత్తిష్ఠ ‘భీష్మప్రభృతయః అతిరథాః అజేయాః దేవైరపి, అర్జునేన జితాః’ ఇతి యశః లభస్వ ; కేవలం పుణ్యైః హి తత్ ప్రాప్యతే । జిత్వా శత్రూన్ దుర్యోధనప్రభృతీన్ భుఙ్క్ష్వ రాజ్యం సమృద్ధమ్ అసపత్నమ్ అకణ్టకమ్ । మయా ఎవ ఎతే నిహతాః నిశ్చయేన హతాః ప్రాణైః వియోజితాః పూర్వమేవ । నిమిత్తమాత్రం భవ త్వం హే సవ్యసాచిన్ , సవ్యేన వామేనాపి హస్తేన శరాణాం క్షేప్తా సవ్యసాచీ ఇతి ఉచ్యతే అర్జునః ॥ ౩౩ ॥
ద్రోణం చ భీష్మం చ జయద్రథం చ
కర్ణం తథాన్యానపి యోధవీరాన్ ।
మయా హతాంస్త్వం జహి మా వ్యథిష్ఠా
యుధ్యస్వ జేతాసి రణే సపత్నాన్ ॥ ౩౪ ॥
ద్రోణం చ, యేషు యేషు యోధేషు అర్జునస్య ఆశఙ్కా తాంస్తాన్ వ్యపదిశతి భగవాన్ , మయా హతానితి । తత్ర ద్రోణభీష్మయోః తావత్ ప్రసిద్ధమ్ ఆశఙ్కాకారణమ్ । ద్రోణస్తు ధనుర్వేదాచార్యః దివ్యాస్త్రసమ్పన్నః, ఆత్మనశ్చ విశేషతః గురుః గరిష్ఠః । భీష్మశ్చ స్వచ్ఛన్దమృత్యుః దివ్యాస్త్రసమ్పన్నశ్చ పరశురామేణ ద్వన్ద్వయుద్ధమ్ అగమత్ , న చ పరాజితః । తథా జయద్రథః, యస్య పితా తపః చరతి ‘మమ పుత్రస్య శిరః భూమౌ నిపాతయిష్యతి యః, తస్యాపి శిరః పతిష్యతి’ ఇతి । కర్ణోఽపి వాసవదత్తయా శక్త్యా త్వమోఘయా సమ్పన్నః సూర్యపుత్రః కానీనః యతః, అతః తన్నామ్నైవ నిర్దేశః । మయా హతాన్ త్వం జహి నిమిత్తమాత్రేణ । మా వ్యథిష్ఠాః తేభ్యః భయం మా కార్షీః । యుధ్యస్వ జేతాసి దుర్యోధనప్రభృతీన్ రణే యుద్ధే సపత్నాన్ శత్రూన్ ॥ ౩౪ ॥
సఞ్జయ ఉవాచ —
ఎతచ్ఛ్రుత్వా వచనం కేశవస్య
కృతాఞ్జలిర్వేపమానః కిరీటీ ।
నమస్కృత్వా భూయ ఎవాహ కృష్ణం
సగద్గదం భీతభీతః ప్రణమ్య ॥ ౩౫ ॥
ఎతత్ శ్రుత్వా వచనం కేశవస్య పూర్వోక్తం కృతాఞ్జలిః సన్ వేపమానః కమ్పమానః కిరీటీ నమస్కృత్వా, భూయః పునః ఎవ ఆహ ఉక్తవాన్ కృష్ణం సగద్గదం భయావిష్టస్య దుఃఖాభిఘాతాత్ స్నేహావిష్టస్య చ హర్షోద్భవాత్ , అశ్రుపూర్ణనేత్రత్వే సతి శ్లేష్మణా కణ్ఠావరోధః ; తతశ్చ వాచః అపాటవం మన్దశబ్దత్వం యత్ స గద్గదః తేన సహ వర్తత ఇతి సగద్గదం వచనమ్ ఆహ ఇతి వచనక్రియావిశేషణమ్ ఎతత్ । భీతభీతః పునః పునః భయావిష్టచేతాః సన్ ప్రణమ్య ప్రహ్వః భూత్వా, ‘ఆహ’ ఇతి వ్యవహితేన సమ్బన్ధః ॥
అత్ర అవసరే సఞ్జయవచనం సాభిప్రాయమ్ । కథమ్ ? ద్రోణాదిషు అర్జునేన నిహతేషు అజేయేషు చతుర్షు, నిరాశ్రయః దుర్యోధనః నిహతః ఎవ ఇతి మత్వా ధృతరాష్ట్రః జయం ప్రతి నిరాశః సన్ సన్ధిం కరిష్యతి, తతః శాన్తిః ఉభయేషాం భవిష్యతి ఇతి । తదపి న అశ్రౌషీత్ ధృతరాష్ట్రః భవితవ్యవశాత్ ॥ ౩౫ ॥
అర్జున ఉవాచ —
స్థానే హృషీకేశ తవ ప్రకీర్త్యా
జగత్ప్రహృష్యత్యనురజ్యతే చ ।
రక్షాంసి భీతాని దిశో ద్రవన్తి
సర్వే నమస్యన్తి చ సిద్ధసఙ్ఘాః ॥ ౩౬ ॥
స్థానే యుక్తమ్ । కిం తత్ ? తవ ప్రకీర్త్యా త్వన్మాహాత్మ్యకీర్తనేన శ్రుతేన, హే హృషీకేశ, యత్ జగత్ ప్రహృష్యతి ప్రహర్షమ్ ఉపైతి, తత్ స్థానే యుక్తమ్ , ఇత్యర్థః । అథవా విషయవిశేషణం స్థానే ఇతి । యుక్తః హర్షాదివిషయః భగవాన్ , యతః ఈశ్వరః సర్వాత్మా సర్వభూతసుహృచ్చ ఇతి । తథా అనురజ్యతే అనురాగం చ ఉపైతి ; తచ్చ విషయే ఇతి వ్యాఖ్యేయమ్ । కిఞ్చ, రక్షాంసి భీతాని భయావిష్టాని దిశః ద్రవన్తి గచ్ఛన్తి ; తచ్చ స్థానే విషయే । సర్వే నమస్యన్తి నమస్కుర్వన్తి చ సిద్ధసఙ్ఘాః సిద్ధానాం సముదాయాః కపిలాదీనామ్ , తచ్చ స్థానే ॥ ౩౬ ॥
భగవతో హర్షాదివిషయత్వే హేతుం దర్శయతి —
కస్మాచ్చ తే న నమేరన్మహాత్మన్గరీయసే బ్రహ్మణోఽప్యాదికర్త్రే ।
అనన్త దేవేశ జగన్నివాస త్వమక్షరం సదసత్తత్పరం యత్ ॥ ౩౭ ॥
కస్మాచ్చ హేతోః తే తుభ్యం న నమేరన్ నమస్కుర్యుః హే మహాత్మన్ , గరీయసే గురుతరాయ ; యతః బ్రహ్మణః హిరణ్యగర్భస్య అపి ఆదికర్తా కారణమ్ అతః తస్మాత్ ఆదికర్త్రే । కథమ్ ఎతే న నమస్కుర్యుః ? అతః హర్షాదీనాం నమస్కారస్య చ స్థానం త్వం అర్హః విషయః ఇత్యర్థః । హే అనన్త దేవేశ హే జగన్నివాస త్వమ్ అక్షరం తత్ పరమ్ , యత్ వేదాన్తేషు శ్రూయతే । కిం తత్ ? సదసత్ ఇతి । సత్ విద్యమానమ్ , అసత్ చ యత్ర నాస్తి ఇతి బుద్ధిః ; తే ఉపధానభూతే సదసతీ యస్య అక్షరస్య, యద్ద్వారేణ సదసతీ ఇతి ఉపచర్యతే । పరమార్థతస్తు సదసతోః పరం తత్ అక్షరం యత్ అక్షరం వేదవిదః వదన్తి । తత్ త్వమేవ, న అన్యత్ ఇతి అభిప్రాయః ॥ ౩౭ ॥
పునరపి స్తౌతి —
త్వమాదిదేవః పురుషః పురాణస్త్వమస్య విశ్వస్య పరం నిధానమ్ ।
వేత్తాసి వేద్యం చ పరం చ ధామ త్వయా తతం విశ్వమనన్తరూప ॥ ౩౮ ॥
త్వమ్ ఆదిదేవః, జగతః స్రష్టృత్వాత్ । పురుషః, పురి శయనాత్ పురాణః చిరన్తనః త్వమ్ ఎవ అస్య విశ్వస్య పరం ప్రకృష్టం నిధానం నిధీయతే అస్మిన్ జగత్ సర్వం మహాప్రలయాదౌ ఇతి । కిఞ్చ, వేత్తా అసి, వేదితా అసి సర్వస్యైవ వేద్యజాతస్య । యత్ చ వేద్యం వేదనార్హం తచ్చ అసి పరం చ ధామ పరమం పదం వైష్ణవమ్ । త్వయా తతం వ్యాప్తం విశ్వం సమస్తమ్ , హే అనన్తరూప అన్తో న విద్యతే తవ రూపాణామ్ ॥ ౩౮ ॥
కిఞ్చ —
వాయుర్యమోఽగ్నిర్వరుణః శశాఙ్కః
ప్రజాపతిస్త్వం ప్రపితామహశ్చ ।
నమో నమస్తేఽస్తు సహస్రకృత్వః
పునశ్చ భూయోఽపి నమో నమస్తే ॥ ౩౯ ॥
వాయుః త్వం యమశ్చ అగ్నిః వరుణః అపాం పతిః శశాఙ్కః చన్ద్రమాః ప్రజాపతిః త్వం కశ్యపాదిః ప్రపితామహశ్చ పితామహస్యాపి పితా ప్రపితామహః, బ్రహ్మణోఽపి పితా ఇత్యర్థః । నమో నమః తే తుభ్యమ్ అస్తు సహస్రకృత్వః । పునశ్చ భూయోఽపి నమో నమః తే । బహుశో నమస్కారక్రియాభ్యాసావృత్తిగణనం కృత్వసుచా ఉచ్యతే । ‘పునశ్చ’ ‘భూయోఽపి’ ఇతి శ్రద్ధాభక్త్యతిశయాత్ అపరితోషమ్ ఆత్మనః దర్శయతి ॥ ౩౯ ॥
తథా —
నమః పురస్తాదథ పృష్ఠతస్తే
నమోఽస్తు తే సర్వత ఎవ సర్వ ।
అనన్తవీర్యామితవిక్రమస్త్వం
సర్వం సమాప్నోషి తతోఽసి సర్వః ॥ ౪౦ ॥
నమః పురస్తాత్ పూర్వస్యాం దిశి తుభ్యమ్ , అథ పృష్ఠతః తే పృష్ఠతః అపి చ తే నమోఽస్తు, తే సర్వత ఎవ సర్వాసు దిక్షు సర్వత్ర స్థితాయ హే సర్వ । అనన్తవీర్యామితవిక్రమః అనన్తం వీర్యమ్ అస్య, అమితః విక్రమః అస్య । వీర్యం సామర్థ్యం విక్రమః పరాక్రమః । వీర్యవానపి కశ్చిత్ శత్రువధాదివిషయే న పరాక్రమతే, మన్దపరాక్రమో వా । త్వం తు అనన్తవీర్యః అమితవిక్రమశ్చ ఇతి అనన్తవీర్యామితవిక్రమః । సర్వం సమస్తం జగత్ సమాప్తోషి సమ్యక్ ఎకేన ఆత్మనా వ్యాప్నోషి యతః, తతః తస్మాత్ అసి భవసి సర్వః త్వమ్ , త్వయా వినాభూతం న కిఞ్చిత్ అస్తి ఇతి అభిప్రాయః ॥ ౪౦ ॥
యతః అహం త్వన్మాహాత్మ్యాపరిజ్ఞానాత్ అపరాద్ధః, అతః —
సఖేతి మత్వా ప్రసభం యదుక్తం
హే కృష్ణ హే యాదవ హే సఖేతి ।
అజానతా మహిమానం తవేదం
మయా ప్రమాదాత్ప్రణయేన వాపి ॥ ౪౧ ॥
సఖా సమానవయాః ఇతి మత్వా జ్ఞాత్వా విపరీతబుద్ధ్యా ప్రసభమ్ అభిభూయ ప్రసహ్య యత్ ఉక్తం హే కృష్ణ హే యాదవ హే సఖేతి చ అజానతా అజ్ఞానినా మూఢేన ; కిమ్ అజానతా ఇతి ఆహ — మహిమానం మహాత్మ్యం తవ ఇదమ్ ఈశ్వరస్య విశ్వరూపమ్ । ‘తవ ఇదం మహిమానమ్ అజానతా’ ఇతి వైయధికరణ్యేన సమ్బన్ధః । ‘తవేమమ్’ ఇతి పాఠః యది అస్తి, తదా సామానాధికరణ్యమేవ । మయా ప్రమాదాత్ విక్షిప్తచిత్తతయా, ప్రణయేన వాపి, ప్రణయో నామ స్నేహనిమిత్తః విస్రమ్భః తేనాపి కారణేన యత్ ఉక్తవాన్ అస్మి ॥ ౪౧ ॥
యచ్చావహాసార్థమసత్కృతోఽసి
విహారశయ్యాసనభోజనేషు ।
ఎకోఽథవాప్యచ్యుత తత్సమక్షం
తత్క్షామయే త్వామహమప్రమేయమ్ ॥ ౪౨ ॥
యచ్చ అవహాసార్థం పరిహాసప్రయోజనాయ అసత్కృతః పరిభూతః అసి భవసి ; క్వ ? విహారశయ్యాసనభోజనేషు, విహరణం విహారః పాదవ్యాయామః, శయనం శయ్యా, ఆసనమ్ ఆస్థాయికా, భోజనమ్ అదనమ్ , ఇతి ఎతేషు విహారశయ్యాసనభోజనేషు, ఎకః పరోక్షః సన్ అసత్కృతః అసి పరిభూతః అసి ; అథవాపి హే అచ్యుత, తత్ సమక్షమ్ , తచ్ఛబ్దః క్రియావిశేషణార్థః, ప్రత్యక్షం వా అసత్కృతః అసి తత్ సర్వమ్ అపరాధజాతం క్షామయే క్షమాం కారయే త్వామ్ అహమ్ అప్రమేయం ప్రమాణాతీతమ్ ॥ ౪౨ ॥
యతః త్వమ్ —
పితాసి లోకస్య చరాచరస్య
త్వమస్య పూజ్యశ్చ గురుర్గరీయాన్ ।
న త్వత్సమోఽస్త్యభ్యధికః కుతోఽన్యో
లోకత్రయేఽప్యప్రతిమప్రభావ ॥ ౪౩ ॥
పితా అసి జనయితా అసి లోకస్య ప్రాణిజాతస్య చరాచరస్య స్థావరజఙ్గమస్య । న కేవలం త్వమ్ అస్య జగతః పితా, పూజ్యశ్చ పూజార్హః, యతః గురుః గరీయాన్ గురుతరః । కస్మాత్ గురుతరః త్వమ్ ఇతి ఆహ — న త్వత్సమః త్వత్తుల్యః అస్తి । న హి ఈశ్వరద్వయం సమ్భవతి, అనేకేశ్వరత్వే వ్యవహారానుపపత్తేః । త్వత్సమ ఎవ తావత్ అన్యః న సమ్భవతి ; కుతః ఎవ అన్యః అభ్యధికః స్యాత్ లోకత్రయేఽపి సర్వస్మిన్ ? అప్రతిమప్రభావ ప్రతిమీయతే యయా సా ప్రతిమా, న విద్యతే ప్రతిమా యస్య తవ ప్రభావస్య సః త్వమ్ అప్రతిమప్రభావః, హే అప్రతిమప్రభావ నిరతిశయప్రభావ ఇత్యర్థః ॥ ౪౩ ॥
యతః ఎవమ్ —
తస్మాత్ప్రణమ్య ప్రణిధాయ కాయం
ప్రసాదయే త్వామహమీశమీడ్యమ్ ।
పితేవ పుత్రస్య సఖేవ సఖ్యుః
ప్రియః ప్రియాయార్హసి దేవ సోఢుమ్ ॥ ౪౪ ॥
తస్మాత్ ప్రణమ్య నమస్కృత్య, ప్రణిధాయ ప్రకర్షేణ నీచైః ధృత్వా కాయం శరీరమ్ , ప్రసాదయే ప్రసాదం కారయే త్వామ్ అహమ్ ఈశమ్ ఈశితారమ్ , ఈడ్యం స్తుత్యమ్ । త్వం పునః పుత్రస్య అపరాధం పితా యథా క్షమతే, సర్వం సఖా ఇవ సఖ్యుః అపరాధమ్ , యథా వా ప్రియః ప్రియాయాః అపరాధం క్షమతే, ఎవమ్ అర్హసి హే దేవ సోఢుం ప్రసహితుమ్ క్షన్తుమ్ ఇత్యర్థః ॥ ౪౪ ॥
అదృష్టపూర్వం హృషితోఽస్మి దృష్ట్వా
భయేన చ ప్రవ్యథితం మనో మే ।
తదేవ మే దర్శయ దేవ రూపం
ప్రసీద దేవేశ జగన్నివాస ॥ ౪౫ ॥
అదృష్టపూర్వం న కదాచిదపి దృష్టపూర్వమ్ ఇదం విశ్వరూపం తవ మయా అన్యైర్వా, తత్ అహం దృష్ట్వా హృషితః అస్మి । భయేన చ ప్రవ్యథితం మనః మే । అతః తదేవ మే మమ దర్శయ హే దేవ రూపం యత్ మత్సఖమ్ । ప్రసీద దేవేశ, జగన్నివాస జగతో నివాసో జగన్నివాసః, హే జగన్నివాస ॥ ౪౫ ॥
కిరీటినం గదినం చక్రహస్తమిచ్ఛామి త్వాం ద్రష్టుమహం తథైవ ।
తేనైవ రూపేణ చతుర్భుజేన సహస్రబాహో భవ విశ్వమూర్తే ॥ ౪౬ ॥
కిరీటినం కిరీటవన్తం తథా గదినం గదావన్తం చక్రహస్తమ్ ఇచ్ఛామి త్వాం ప్రార్థయే త్వాం ద్రష్టుమ్ అహం తథైవ, పూర్వవత్ ఇత్యర్థః । యతః ఎవమ్ , తస్మాత్ తేనైవ రూపేణ వసుదేవపుత్రరూపేణ చతుర్భుజేన, సహస్రబాహో వార్తమానికేన విశ్వరూపేణ, భవ విశ్వమూర్తే ; ఉపసంహృత్య విశ్వరూపమ్ , తేనైవ రూపేణ భవ ఇత్యర్థః ॥ ౪౬ ॥
అర్జునం భీతమ్ ఉపలభ్య, ఉపసంహృత్య విశ్వరూపమ్ , ప్రియవచనేన ఆశ్వాసయన్ శ్రీభగవాన్ ఉవాచ —
శ్రీభగవానువాచ —
మయా ప్రసన్నేన తవార్జునేదం
రూపం పరం దర్శితమాత్మయోగాత్ ।
తేజోమయం విశ్వమనన్తమాద్యం
యన్మే త్వదన్యేన న దృష్టపూర్వమ్ ॥ ౪౭ ॥
మయా ప్రసన్నేన, ప్రసాదో నామ త్వయి అనుగ్రహబుద్ధిః, తద్వతా ప్రసన్నేన మయా తవ హే అర్జున, ఇదం పరం రూపం విశ్వరూపం దర్శితమ్ ఆత్మయోగాత్ ఆత్మనః ఐశ్వర్యస్య సామర్థ్యాత్ । తేజోమయం తేజఃప్రాయం విశ్వం సమస్తమ్ అనన్తమ్ అన్తరహితం ఆదౌ భవమ్ ఆద్యం యత్ రూపం మే మమ త్వదన్యేన త్వత్తః అన్యేన కేనచిత్ న దృష్టపూర్వమ్ ॥ ౪౭ ॥
ఆత్మనః మమ రూపదర్శనేన కృతార్థ ఎవ త్వం సంవృత్తః ఇతి తత్ స్తౌతి —
న వేదయజ్ఞాధ్యయనైర్న దానైర్న చ క్రియాభిర్న తపోభిరుగ్రైః ।
ఎవంరూపః శక్య అహం నృలోకే ద్రష్టుం త్వదన్యేన కురుప్రవీర ॥ ౪౮ ॥
న వేదయజ్ఞాధ్యయనైః చతుర్ణామపి వేదానామ్ అధ్యయనైః యథావత్ యజ్ఞాధ్యయనైశ్చ — వేదాధ్యయనైరేవ యజ్ఞాధ్యయనస్య సిద్ధత్వాత్ పృథక్ యజ్ఞాధ్యయనగ్రహణం యజ్ఞవిజ్ఞానోపలక్షణార్థమ్ — తథా న దానైః తులాపురుషాదిభిః, న చ క్రియాభిః అగ్నిహోత్రాదిభిః శ్రౌతాదిభిః, న అపి తపోభిః ఉగ్రైః చాన్ద్రాయణాదిభిః ఉగ్రైః ఘోరైః, ఎవంరూపః యథాదర్శితం విశ్వరూపం యస్య సోఽహమ్ ఎవంరూపః న శక్యః అహం నృలోకే మనుష్యలోకే ద్రష్టుం త్వదన్యేన త్వత్తః అన్యేన కురుప్రవీర ॥ ౪౮ ॥
మా తే వ్యథా మా చ విమూఢభావో
దృష్ట్వా రూపం ఘోరమీదృఙ్మమేదమ్ ।
వ్యపేతభీః ప్రీతమనాః పునస్త్వం
తదేవ మే రూపమిదం ప్రపశ్య ॥ ౪౯ ॥
మా తే వ్యథా మా భూత్ తే భయమ్ , మా చ విమూఢభావః విమూఢచిత్తతా, దృష్ట్వా ఉపలభ్య రూపం ఘోరమ్ ఈదృక్ యథాదర్శితం మమ ఇదమ్ । వ్యపేతభీః విగతభయః, ప్రీతమనాశ్చ సన్ పునః భూయః త్వం తదేవ చతుర్భుజం రూపం శఙ్ఖచక్రగదాధరం తవ ఇష్టం రూపమ్ ఇదం ప్రపశ్య ॥ ౪౯ ॥
సఞ్జయ ఉవాచ —
ఇత్యర్జునం వాసుదేవస్తథోక్త్వా
స్వకం రూపం దర్శయామాస భూయః ।
ఆశ్వాసయామాస చ భీతమేనం
భూత్వా పునఃసౌమ్యవపుర్మహాత్మా ॥ ౫౦ ॥
ఇతి ఎవమ్ అర్జునం వాసుదేవః తథాభూతం వచనమ్ ఉక్త్వా, స్వకం వసుదేవస్య గృహే జాతం రూపం దర్శయామాస దర్శితవాన్ భూయః పునః । ఆశ్వాసయామాస చ ఆశ్వాసితవాన్ భీతమ్ ఎనమ్ , భూత్వా పునః సౌమ్యవపుః ప్రసన్నదేహః మహాత్మా ॥ ౫౦ ॥
అర్జున ఉవాచ —
దృష్ట్వేదం మానుషం రూపం
తవ సౌమ్యం జనార్దన ।
ఇదానీమస్మి సంవృత్తః
సచేతాః ప్రకృతిం గతః ॥ ౫౧ ॥
దృష్ట్వా ఇదం మానుషం రూపం మత్సఖం ప్రసన్నం తవ సౌమ్యం జనార్దన, ఇదానీమ్ అధునా అస్మి సంవృత్తః సఞ్జాతః । కిమ్ ? సచేతాః ప్రసన్నచిత్తః ప్రకృతిం స్వభావం గతశ్చ అస్మి ॥ ౫౧ ॥
శ్రీభగవానువాచ —
సుదుర్దర్శమిదం రూపం
దృష్టవానసి యన్మమ ।
దేవా అప్యస్య రూపస్య
నిత్యం దర్శనకాఙ్క్షిణః ॥ ౫౨ ॥
సుదుర్దర్శం సుష్ఠు దుఃఖేన దర్శనమ్ అస్య ఇతి సుదుర్దర్శమ్ , ఇదం రూపం దృష్టవాన్ అసి యత్ మమ, దేవాదయః అపి అస్య మమ రూపస్య నిత్యం సర్వదా దర్శనకాఙ్క్షిణః ; దర్శనేప్సవోఽపి న త్వమివ దృష్టవన్తః, న ద్రక్ష్యన్తి చ ఇతి అభిప్రాయః ॥ ౫౨ ॥
కస్మాత్ ? —
నాహం వేదైర్న తపసా
న దానేన న చేజ్యయా ।
శక్య ఎవంవిధో ద్రష్టుం
దృష్టవానసి మాం యథా ॥ ౫౩ ॥
న అహం వేదైః ఋగ్యజుఃసామాథర్వవేదైః చతుర్భిరపి, న తపసా ఉగ్రేణ చాన్ద్రాయణాదినా, న దానేన గోభూహిరణ్యాదినా, న చ ఇజ్యయా యజ్ఞేన పూజయా వా శక్యః ఎవంవిధః యథాదర్శితప్రకారః ద్రష్టుం దృష్టావాన్ అసి మాం యథా త్వమ్ ॥ ౫౩ ॥
కథం పునః శక్యః ఇతి ఉచ్యతే —
భక్త్యా త్వనన్యయా శక్య
అహమేవంవిధోఽర్జున ।
జ్ఞాతుం ద్రష్టుం చ తత్త్వేన
ప్రవేష్టుం చ పరన్తప ॥ ౫౪ ॥
భక్త్యా తు కింవిశిష్టయా ఇతి ఆహ — అనన్యయా అపృథగ్భూతయా, భగవతః అన్యత్ర పృథక్ న కదాచిదపి యా భవతి సా త్వనన్యా భక్తిః । సర్వైరపి కరణైః వాసుదేవాదన్యత్ న ఉపలభ్యతే యయా, సా అనన్యా భక్తిః, తయా భక్త్యా శక్యః అహమ్ ఎవంవిధః విశ్వరూపప్రకారః హే అర్జున, జ్ఞాతుం శాస్త్రతః । న కేవలం జ్ఞాతుం శాస్త్రతః, ద్రష్టుం చ సాక్షాత్కర్తుం తత్త్వేన తత్త్వతః, ప్రవేష్టుం చ మోక్షం చ గన్తుం పరన్తప ॥ ౫౪ ॥
అధునా సర్వస్య గీతాశాస్త్రస్య సారభూతః అర్థః నిఃశ్రేయసార్థః అనుష్ఠేయత్వేన సముచ్చిత్య ఉచ్యతే —
మత్కర్మకృన్మత్పరమో
మద్భక్తః సఙ్గవర్జితః ।
నిర్వైరః సర్వభూతేషు
యః స మామేతి పాణ్డవ ॥ ౫౫ ॥
మత్కర్మకృత్ మదర్థం కర్మ మత్కర్మ, తత్ కరోతీతి మత్కర్మకృత్ । మత్పరమః — కరోతి భృత్యః స్వామికర్మ, న తు ఆత్మనః పరమా ప్రేత్య గన్తవ్యా గతిరితి స్వామినం ప్రతిపద్యతే ; అయం తు మత్కర్మకృత్ మామేవ పరమాం గతిం ప్రతిపద్యతే ఇతి మత్పరమః, అహం పరమః పరా గతిః యస్య సోఽయం మత్పరమః । తథా మద్భక్తః మామేవ సర్వప్రకారైః సర్వాత్మనా సర్వోత్సాహేన భజతే ఇతి మద్భక్తః । సఙ్గవర్జితః ధనపుత్రమిత్రకలత్రబన్ధువర్గేషు సఙ్గవర్జితః సఙ్గః ప్రీతిః స్నేహః తద్వర్జితః । నిర్వైరః నిర్గతవైరః సర్వభూతేషు శత్రుభావరహితః ఆత్మనః అత్యన్తాపకారప్రవృత్తేష్వపి । యః ఈదృశః మద్భక్తః సః మామ్ ఎతి, అహమేవ తస్య పరా గతిః, న అన్యా గతిః కాచిత్ భవతి । అయం తవ ఉపదేశః ఇష్టః మయా ఉపదిష్టః హే పాణ్డవ ఇతి ॥ ౫౫ ॥
ఇతి శ్రీమత్పరమహంసపరివ్రాజకాచార్యస్య శ్రీగోవిన్దభగవత్పూజ్యపాదశిష్యస్య శ్రీమచ్ఛఙ్కరభగవతః కృతౌ శ్రీమద్భగవద్గీతాభాష్యే ఎకాదశోఽధ్యాయః ॥