చతుర్థోఽధ్యాయః
యోఽయం యోగః అధ్యాయద్వయేనోక్తః జ్ఞాననిష్ఠాలక్షణః , ససంన్యాసః కర్మయోగోపాయః, యస్మిన్ వేదార్థః పరిసమాప్తః, ప్రవృత్తిలక్షణః నివృత్తిలక్షణశ్చ, గీతాసు చ సర్వాసు అయమేవ యోగో వివక్షితో భగవతా । అతః పరిసమాప్తం వేదార్థం మన్వానః తం వంశకథనేన స్తౌతి శ్రీభగవాన్ —
శ్రీభగవానువాచ —
ఇమం వివస్వతే యోగం ప్రోక్తవానహమవ్యయమ్ ।
వివస్వాన్మనవే ప్రాహ మనురిక్ష్వాకవేఽబ్రవీత్ ॥ ౧ ॥
ఇమమ్ అధ్యాయద్వయేనోక్తం యోగం వివస్వతే ఆదిత్యాయ సర్గాదౌ ప్రోక్తవాన్ అహం జగత్పరిపాలయితౄణాం క్షత్రియాణాం బలాధానాయ తేన యోగబలేన యుక్తాః సమర్థా భవన్తి బ్రహ్మ పరిరక్షితుమ్ । బ్రహ్మక్షత్రే పరిపాలితే జగత్ పరిపాలయితుమలమ్ । అవ్యయమ్ అవ్యయఫలత్వాత్ । న హ్యస్య యోగస్య సమ్యగ్దర్శననిష్ఠాలక్షణస్య మోక్షాఖ్యం ఫలం వ్యేతి । స చ వివస్వాన్ మనవే ప్రాహ । మనుః ఇక్ష్వాకవే స్వపుత్రాయ ఆదిరాజాయ అబ్రవీత్ ॥ ౧ ॥
ఎవం పరమ్పరాప్రాప్తమిమం రాజర్షయో విదుః ।
స కాలేనేహ మహతా యోగో నష్టః పరన్తప ॥ ౨ ॥
ఎవం క్షత్రియపరమ్పరాప్రాప్తమ్ ఇమం రాజర్షయః రాజానశ్చ తే ఋషయశ్చ రాజర్షయః విదుః ఇమం యోగమ్ । స యోగః కాలేన ఇహ మహతా దీర్ఘేణ నష్టః విచ్ఛిన్నసమ్ప్రదాయః సంవృత్తః । హే పరన్తప, ఆత్మనః విపక్షభూతాః పరా ఇతి ఉచ్యన్తే, తాన్ శౌర్యతేజోగభస్తిభిః భానురివ తాపయతీతి పరన్తపః శత్రుతాపన ఇత్యర్థః ॥ ౨ ॥
దుర్బలానజితేన్ద్రియాన్ ప్రాప్య నష్టం యోగమిమముపలభ్య లోకం చ అపురుషార్థసమ్బన్ధినమ్ —
స ఎవాయం మయా తేఽద్య యోగః ప్రోక్తః పురాతనః ।
భక్తోఽసి మే సఖా చేతి రహస్యం హ్యేతదుత్తమమ్ ॥ ౩ ॥
స ఎవ అయం మయా తే తుభ్యమ్ అద్య ఇదానీం యోగః ప్రోక్తః పురాతనః భక్తః అసి మే సఖా
చ అసి ఇతి । రహస్యం హి యస్మాత్ ఎతత్ ఉత్తమం యోగః జ్ఞానమ్ ఇత్యర్థః ॥ ౩ ॥
భగవతా విప్రతిషిద్ధముక్తమితి మా భూత్ కస్యచిత్ బుద్ధిః ఇతి పరిహారార్థం చోద్యమివ కుర్వన్ అర్జున ఉవాచ —
అర్జున ఉవాచ —
అపరం భవతో జన్మ పరం జన్మ వివస్వతః ।
కథమేతద్విజానీయాం త్వమాదౌ ప్రోక్తవానితి ॥ ౪ ॥
అపరమ్ అర్వాక్ వసుదేవగృహే భవతో జన్మ । పరం పూర్వం సర్గాదౌ జన్మ ఉత్పత్తిః వివస్వతః ఆదిత్యస్య । తత్ కథమ్ ఎతత్ విజానీయామ్ అవిరుద్ధార్థతయా, యః త్వమేవ ఆదౌ ప్రోక్తవాన్ ఇమం యోగం స ఎవ ఇదానీం మహ్యం ప్రోక్తవానసి ఇతి ॥ ౪ ॥
యా వాసుదేవే అనీశ్వరాసర్వజ్ఞాశఙ్కా మూర్ఖాణామ్ , తాం పరిహరన్ శ్రీభగవానువాచ, యదర్థో హ్యర్జునస్య ప్రశ్నః —
శ్రీభగవానువాచ —
బహూని మే వ్యతీతాని జన్మాని తవ చార్జున ।
తాన్యహం వేద సర్వాణి న త్వం వేత్థ పరన్తప ॥ ౫ ॥
బహూని మే మమ వ్యతీతాని అతిక్రాన్తాని జన్మాని తవ చ హే అర్జున । తాని అహం వేద జానే సర్వాణి న త్వం వేత్థ న జానీషే, ధర్మాధర్మాదిప్రతిబద్ధజ్ఞానశక్తిత్వాత్ । అహం పునః నిత్యశుద్ధబుద్ధముక్తస్వభావత్వాత్ అనావరణజ్ఞానశక్తిరితి వేద అహం హే పరన్తప ॥ ౫ ॥
కథం తర్హి తవ నిత్యేశ్వరస్య ధర్మాధర్మాభావేఽపి జన్మ ఇతి, ఉచ్యతే —
అజోఽపి సన్నవ్యయాత్మా
భూతానామీశ్వరోఽపి సన్ ।
ప్రకృతిం స్వామధిష్ఠాయ
సమ్భవామ్యాత్మమాయయా ॥ ౬ ॥
అజోఽపి జన్మరహితోఽపి సన్ , తథా అవ్యయాత్మా అక్షీణజ్ఞానశక్తిస్వభావోఽపి సన్ , తథా భూతానాం బ్రహ్మాదిస్తమ్బపర్యన్తానామ్ ఈశ్వరః ఈశనశీలోఽపి సన్ , ప్రకృతిం స్వాం మమ వైష్ణవీం మాయాం త్రిగుణాత్మికామ్ , యస్యా వశే సర్వం జగత్ వర్తతే, యయా మోహితం సత్ స్వమాత్మానం వాసుదేవం న జానాతి, తాం ప్రకృతిం స్వామ్ అధిష్ఠాయ వశీకృత్య సమ్భవామి దేహవానివ భవామి జాత ఇవ ఆత్మమాయయా ఆత్మనః మాయయా, న పరమార్థతో లోకవత్ ॥ ౬ ॥
తచ్చ జన్మ కదా కిమర్థం చ ఇత్యుచ్యతే —
యదా యదా హి ధర్మస్య గ్లానిర్భవతి భారత ।
అభ్యుత్థానమధర్మస్య తదాత్మానం సృజామ్యహమ్ ॥ ౭ ॥
యదా యదా హి ధర్మస్య గ్లానిః హానిః వర్ణాశ్రమాదిలక్షణస్య ప్రాణినామభ్యుదయనిఃశ్రేయససాధనస్య భవతి భారత, అభ్యుత్థానమ్ ఉద్భవః అధర్మస్య, తదా తదా ఆత్మానం సృజామి అహం మాయయా ॥ ౭ ॥
కిమర్థమ్ ? —
పరిత్రాణాయ సాధూనాం వినాశాయ చ దుష్కృతామ్ ।
ధర్మసంస్థాపనార్థాయ సమ్భవామి యుగే యుగే ॥ ౮ ॥
పరిత్రాణాయ పరిరక్షణాయ సాధూనాం సన్మార్గస్థానామ్ , వినాశాయ చ దుష్కృతాం పాపకారిణామ్ , కిఞ్చ ధర్మసంస్థాపనార్థాయ ధర్మస్య సమ్యక్ స్థాపనం తదర్థం సమ్భవామి యుగే యుగే ప్రతియుగమ్ ॥ ౮ ॥
తత్ —
జన్మ కర్మ చ మే దివ్యమేవం యో వేత్తి తత్త్వతః ।
త్యక్త్వా దేహం పునర్జన్మ నైతి మామేతి సోఽర్జున ॥ ౯ ॥
జన్మ మాయారూపం కర్మ చ సాధూనాం పరిత్రాణాది మే మమ దివ్యమ్ అప్రాకృతమ్ ఐశ్వరమ్ ఎవం యథోక్తం యః వేత్తి తత్త్వతః తత్త్వేన యథావత్ త్యక్త్వా దేహమ్ ఇమం పునర్జన్మ పునరుత్పత్తిం న ఎతి న ప్రాప్నోతి । మామ్ ఎతి ఆగచ్ఛతి సః ముచ్యతే హే అర్జున ॥ ౯ ॥
నైష మోక్షమార్గ ఇదానీం ప్రవృత్తః ; కిం తర్హి ? పూర్వమపి —
వీతరాగభయక్రోధా మన్మయా మాముపాశ్రితాః ।
బహవో జ్ఞానతపసా పూతా మద్భావమాగతాః ॥ ౧౦ ॥
వీతరాగభయక్రోధాః రాగశ్చ భయం చ క్రోధశ్చ వీతాః విగతాః యేభ్యః తే వీతరాగభయక్రోధాః మన్మయాః బ్రహ్మవిదః ఈశ్వరాభేదదర్శినః మామేవ చ పరమేశ్వరమ్ ఉపాశ్రితాః కేవలజ్ఞాననిష్ఠా ఇత్యర్థః । బహవః అనేకే జ్ఞానతపసా జ్ఞానమేవ చ పరమాత్మవిషయం తపః తేన జ్ఞానతపసా పూతాః పరాం శుద్ధిం గతాః సన్తః మద్భావమ్ ఈశ్వరభావం మోక్షమ్ ఆగతాః సమనుప్రాప్తాః । ఇతరతపోనిరపేక్షజ్ఞాననిష్ఠా ఇత్యస్య లిఙ్గమ్ ‘జ్ఞానతపసా’ ఇతి విశేషణమ్ ॥ ౧౦ ॥
తవ తర్హి రాగద్వేషౌ స్తః, యేన కేభ్యశ్చిదేవ ఆత్మభావం ప్రయచ్ఛసి న సర్వేభ్యః ఇత్యుచ్యతే —
యే యథా మాం ప్రపద్యన్తే తాంస్తథైవ భజామ్యహమ్ ।
మమ వర్త్మానువర్తన్తే మనుష్యాః పార్థ సర్వశః ॥ ౧౧ ॥
యే యథా యేన ప్రకారేణ యేన ప్రయోజనేన యత్ఫలార్థితయా మాం ప్రపద్యన్తే తాన్ తథైవ తత్ఫలదానేన భజామి అనుగృహ్ణామి అహమ్ ఇత్యేతత్ । తేషాం మోక్షం ప్రతి అనర్థిత్వాత్ । న హి ఎకస్య ముముక్షుత్వం ఫలార్థిత్వం చ యుగపత్ సమ్భవతి । అతః యే ఫలార్థినః తాన్ ఫలప్రదానేన, యే యథోక్తకారిణస్తు అఫలార్థినః ముముక్షవశ్చ తాన్ జ్ఞానప్రదానేన, యే జ్ఞానినః సంన్యాసినః ముముక్షవశ్చ తాన్ మోక్షప్రదానేన, తథా ఆర్తాన్ ఆర్తిహరణేన ఇత్యేవం యథా ప్రపద్యన్తే యే తాన్ తథైవ భజామి ఇత్యర్థః । న పునః రాగద్వేషనిమిత్తం మోహనిమిత్తం వా కఞ్చిత్ భజామి । సర్వథాపి సర్వావస్థస్య మమ ఈశ్వరస్య వర్త్మ మార్గమ్ అనువర్తన్తే మనుష్యాః — యత్ఫలార్థితయా యస్మిన్ కర్మణి అధికృతాః యే ప్రయతన్తే తే మనుష్యా అత్ర ఉచ్యన్తే — హే పార్థ సర్వశః సర్వప్రకారైః ॥ ౧౧ ॥
యది తవ ఈశ్వరస్య రాగాదిదోషాభావాత్ సర్వప్రాణిషు అనుజిఘృక్షాయాం తుల్యాయాం సర్వఫలప్రదానసమర్థే చ త్వయి సతి ‘వాసుదేవః సర్వమ్’ ఇతి జ్ఞానేనైవ ముముక్షవః సన్తః కస్మాత్ త్వామేవ సర్వే న ప్రతిపద్యన్తే ఇతి ? శృణు తత్ర కారణమ్ —
కాఙ్క్షన్తః కర్మణాం సిద్ధిం యజన్త ఇహ దేవతాః ।
క్షిప్రం హి మానుషే లోకే సిద్ధిర్భవతి కర్మజా ॥ ౧౨ ॥
కాఙ్క్షన్తః అభీప్సన్తః కర్మణాం సిద్ధిం ఫలనిష్పత్తిం ప్రార్థయన్తః యజన్తే ఇహ అస్మిన్ లోకే దేవతాః ఇన్ద్రాగ్న్యాద్యాః ;
‘అథ యోఽన్యాం దేవతాముపాస్తే అన్యోఽసావన్యోఽహమస్మీతి న స వేద యథా పశురేవం స దేవానామ్’ (బృ. ఉ. ౧ । ౪ । ౧౦) ఇతి శ్రుతేః ।
తేషాం హి భిన్నదేవతాయాజినాం ఫలాకాఙ్క్షిణాం క్షిప్రం శీఘ్రం హి యస్మాత్ మానుషే లోకే,
మనుష్యలోకే హి శాస్త్రాధికారః । ‘
క్షిప్రం హి మానుషే లోకే’
ఇతి విశేషణాత్ అన్యేష్వపి కర్మఫలసిద్ధిం దర్శయతి భగవాన్ ।
మానుషే లోకే వర్ణాశ్రమాదికర్మాణి ఇతి విశేషః,
తేషాం చ వర్ణాశ్రమాద్యధికారికర్మణాం ఫలసిద్ధిః క్షిప్రం భవతి ।
కర్మజా కర్మణో జాతా ॥ ౧౨ ॥
మానుషే ఎవ లోకే వర్ణాశ్రమాదికర్మాధికారః, న అన్యేషు లోకేషు ఇతి నియమః కింనిమిత్త ఇతి ? అథవా వర్ణాశ్రమాదిప్రవిభాగోపేతాః మనుష్యాః మమ వర్త్మ అనువర్తన్తే సర్వశః ఇత్యుక్తమ్ । కస్మాత్పునః కారణాత్ నియమేన తవైవ వర్త్మ అనువర్తన్తే న అన్యస్య ఇతి ? ఉచ్యతే —
చాతుర్వర్ణ్యం మయా సృష్టం గుణకర్మవిభాగశః ।
తస్య కర్తారమపి మాం విద్ధ్యకర్తారమవ్యయమ్ ॥ ౧౩ ॥
చత్వార ఎవ వర్ణాః చాతుర్వర్ణ్యం మయా ఈశ్వరేణ సృష్టమ్ ఉత్పాదితమ్ ,
‘బ్రాహ్మణోఽస్య ముఖమాసీత్’ (ఋ. ౧౦ । ౮ । ౯౧) ఇత్యాదిశ్రుతేః ।
గుణకర్మవిభాగశః గుణవిభాగశః కర్మవిభాగశశ్చ ।
గుణాః సత్త్వరజస్తమాంసి ।
తత్ర సాత్త్వికస్య సత్త్వప్రధానస్య బ్రాహ్మణస్య ‘శమో దమస్తపః’ (భ. గీ. ౧౮ । ౪౨) ఇత్యాదీని కర్మాణి,
సత్త్వోపసర్జనరజఃప్రధానస్య క్షత్రియస్య శౌర్యతేజఃప్రభృతీని కర్మాణి,
తమఉపసర్జనరజఃప్రధానస్య వైశ్యస్య కృష్యాదీని కర్మాణి,
రజఉపసర్జనతమఃప్రధానస్య శూద్రస్య శుశ్రూషైవ కర్మ ఇత్యేవం గుణకర్మవిభాగశః చాతుర్వర్ణ్యం మయా సృష్టమ్ ఇత్యర్థః ।
తచ్చ ఇదం చాతుర్వర్ణ్యం న అన్యేషు లోకేషు,
అతః మానుషే లోకే ఇతి విశేషణమ్ ।
హన్త తర్హి చాతుర్వర్ణ్యస్య సర్గాదేః కర్మణః కర్తృత్వాత్ తత్ఫలేన యుజ్యసే,
అతః న త్వం నిత్యముక్తః నిత్యేశ్వరశ్చ ఇతి ?
ఉచ్యతే —
యద్యపి మాయాసంవ్యవహారేణ తస్య కర్మణః కర్తారమపి సన్తం మాం పరమార్థతః విద్ధి అకర్తారమ్ ।
అత ఎవ అవ్యయమ్ అసంసారిణం చ మాం విద్ధి ॥ ౧౩ ॥
యేషాం తు కర్మణాం కర్తారం మాం మన్యసే పరమార్థతః తేషామ్ అకర్తా ఎవాహమ్ , యతః —
న మాం కర్మాణి లిమ్పన్తి న మే కర్మఫలే స్పృహా ।
ఇతి మాం యోఽభిజానాతి కర్మభిర్న స బధ్యతే ॥ ౧౪ ॥
న మాం తాని కర్మాణి లిమ్పన్తి దేహాద్యారమ్భకత్వేన, అహఙ్కారాభావాత్ । న చ తేషాం కర్మణాం ఫలేషు మే మమ స్పృహా తృష్ణా । యేషాం తు సంసారిణామ్ ‘అహం కర్తా’ ఇత్యభిమానః కర్మసు, స్పృహా తత్ఫలేషు చ, తాన్ కర్మాణి లిమ్పన్తి ఇతి యుక్తమ్ , తదభావాత్ న మాం కర్మాణి లిమ్పన్తి । ఇతి ఎవం యః అన్యోఽపి మామ్ ఆత్మత్వేన అభిజానాతి ‘నాహం కర్తా న మే కర్మఫలే స్పృహా’ ఇతి సః కర్మభిః న బధ్యతే, తస్యాపి న దేహాద్యారమ్భకాణి కర్మాణి భవన్తి ఇత్యర్థః ॥ ౧౪ ॥
‘నాహం కర్తా న మే కర్మఫలే స్పృహా’ ఇతి —
ఎవం జ్ఞాత్వా కృతం కర్మ పూర్వైరపి ముముక్షుభిః ।
కురు కర్మైవ తస్మాత్త్వం పూర్వైః పూర్వతరం కృతమ్ ॥ ౧౫ ॥
ఎవం జ్ఞాత్వా కృతం కర్మ పూర్వైః అపి అతిక్రాన్తైః ముముక్షుభిః । కురు తేన కర్మైవ త్వమ్ , న తూష్ణీమాసనం నాపి సంన్యాసః కర్తవ్యః, తస్మాత్ త్వం పూర్వైరపి అనుష్ఠితత్వాత్ , యది అనాత్మజ్ఞః త్వం తదా ఆత్మశుద్ధ్యర్థమ్ , తత్త్వవిచ్చేత్ లోకసఙ్గ్రహార్థం పూర్వైః జనకాదిభిః పూర్వతరం కృతం న అధునాతనం కృతం నిర్వర్తితమ్ ॥ ౧౫ ॥
తత్ర కర్మ చేత్ కర్తవ్యం త్వద్వచనాదేవ కరోమ్యహమ్ , కిం విశేషితేన ‘పూర్వైః పూర్వతరం కృతమ్’ ఇత్యుచ్యతే ; యస్మాత్ మహత్ వైషమ్యం కర్మణి । కథమ్ ? —
కిం కర్మ కిమకర్మేతి
కవయోఽప్యత్ర మోహితాః ।
తత్తే కర్మ ప్రవక్ష్యామి
యజ్జ్ఞాత్వా మోక్ష్యసేఽశుభాత్ ॥ ౧౬ ॥
కిం కర్మ కిం చ అకర్మ ఇతి కవయః మేధావినః అపి అత్ర అస్మిన్ కర్మాదివిషయే మోహితాః మోహం గతాః । తత్ అతః తే తుభ్యమ్ అహం కర్మ అకర్మ చ ప్రవక్ష్యామి, యత్ జ్ఞాత్వా విదిత్వా కర్మాది మోక్ష్యసే అశుభాత్ సంసారాత్ ॥ ౧౬ ॥
న చైతత్త్వయా మన్తవ్యమ్ — కర్మ నామ దేహాదిచేష్టా లోకప్రసిద్ధమ్ , అకర్మ నామ తదక్రియా తూష్ణీమాసనమ్ ; కిం తత్ర బోద్ధవ్యమ్ ? ఇతి । కస్మాత్ , ఉచ్యతే —
కర్మణో హ్యపి బోద్ధవ్యం బోద్ధవ్యం చ వికర్మణః ।
అకర్మణశ్చ బోద్ధవ్యం గహనా కర్మణో గతిః ॥ ౧౭ ॥
కర్మణః శాస్త్రవిహితస్య హి యస్మాత్ అపి అస్తి బోద్ధవ్యమ్ , బోద్ధవ్యం చ అస్త్యేవ వికర్మణః ప్రతిషిద్ధస్య, తథా అకర్మణశ్చ తూష్ణీమ్భావస్య బోద్ధవ్యమ్ అస్తి ఇతి త్రిష్వప్యధ్యాహారః కర్తవ్యః । యస్మాత్ గహనా విషమా దుర్జ్ఞేయా — కర్మణః ఇతి ఉపలక్షణార్థం కర్మాదీనామ్ — కర్మాకర్మవికర్మణాం గతిః యాథాత్మ్యం తత్త్వమ్ ఇత్యర్థః ॥ ౧౭ ॥
కిం పునస్తత్త్వం కర్మాదేః యత్ బోద్ధవ్యం వక్ష్యామి ఇతి ప్రతిజ్ఞాతమ్ ? ఉచ్యతే —
కర్మణ్యకర్మ యః పశ్యేదకర్మణి చ కర్మ యః ।
స బుద్ధిమాన్మనుష్యేషు స యుక్తః కృత్స్నకర్మకృత్ ॥ ౧౮ ॥
కర్మణి, క్రియతే ఇతి కర్మ వ్యాపారమాత్రమ్ , తస్మిన్ కర్మణి అకర్మ కర్మాభావం యః పశ్యేత్ , అకర్మణి చ కర్మాభావే కర్తృతన్త్రత్వాత్ ప్రవృత్తినివృత్త్యోః — వస్తు అప్రాప్యైవ హి సర్వ ఎవ క్రియాకారకాదివ్యవహారః అవిద్యాభూమౌ ఎవ — కర్మ యః పశ్యేత్ పశ్యతి, సః బుద్ధిమాన్ మనుష్యేషు, సః యుక్తః యోగీ చ, కృత్స్నకర్మకృత్ సమస్తకర్మకృచ్చ సః, ఇతి స్తూయతే కర్మాకర్మణోరితరేతరదర్శీ ॥
నను కిమిదం విరుద్ధముచ్యతే ‘
కర్మణి అకర్మ యః పశ్యేత్’
ఇతి ‘
అకర్మణి చ కర్మ’
ఇతి ;
న హి కర్మ అకర్మ స్యాత్ ,
అకర్మ వా కర్మ ।
తత్ర విరుద్ధం కథం పశ్యేత్ ద్రష్టా ? —
న,
అకర్మ ఎవ పరమార్థతః సత్ కర్మవత్ అవభాసతే మూఢదృష్టేః లోకస్య,
తథా కర్మైవ అకర్మవత్ ।
తత్ర యథాభూతదర్శనార్థమాహ భగవాన్ — ‘
కర్మణ్యకర్మ యః పశ్యేత్’
ఇత్యాది ।
అతో న విరుద్ధమ్ ।
బుద్ధిమత్త్వాద్యుపపత్తేశ్చ ।
‘బోద్ధవ్యమ్’ (భ. గీ. ౪ । ౧౭) ఇతి చ యథాభూతదర్శనముచ్యతే ।
న చ విపరీతజ్ఞానాత్ అశుభాత్ మోక్షణం స్యాత్ ;
‘యత్ జ్ఞాత్వా మోక్ష్యసేఽశుభాత్’ (భ. గీ. ౪ । ౧౬) ఇతి చ ఉక్తమ్ ।
తస్మాత్ కర్మాకర్మణీ విపర్యయేణ గృహీతే ప్రాణిభిః తద్విపర్యయగ్రహణనివృత్త్యర్థం భగవతో వచనమ్ ‘
కర్మణ్యకర్మ యః’
ఇత్యాది ।
న చ అత్ర కర్మాధికరణమకర్మ అస్తి,
కుణ్డే బదరాణీవ ।
నాపి అకర్మాధికరణం కర్మాస్తి,
కర్మాభావత్వాదకర్మణః ।
అతః విపరీతగృహీతే ఎవ కర్మాకర్మణీ లౌకికైః,
యథా మృగతృష్ణికాయాముదకం శుక్తికాయాం వా రజతమ్ ।
నను కర్మ కర్మైవ సర్వేషాం న క్వచిత్ వ్యభిచరతి —
తత్ న,
నౌస్థస్య నావి గచ్ఛన్త్యాం తటస్థేషు అగతిషు నగేషు ప్రతికూలగతిదర్శనాత్ ,
దూరేషు చక్షుషా అసంనికృష్టేషు గచ్ఛత్సు గత్యభావదర్శనాత్ ,
ఎవమ్ ఇహాపి అకర్మణి కర్మదర్శనం కర్మణి చ అకర్మదర్శనం విపరీతదర్శనం యేన తన్నిరాకరణార్థముచ్యతే ‘
కర్మణ్యకర్మ యః పశ్యేత్’
ఇత్యాది ॥
తదేతత్ ఉక్తప్రతివచనమపి అసకృత్ అత్యన్తవిపరీతదర్శనభావితతయా మోముహ్యమానో లోకః శ్రుతమపి అసకృత్ తత్త్వం విస్మృత్య విస్మృత్య మిథ్యాప్రసఙ్గమ్ అవతార్యావతార్య చోదయతి ఇతి పునః పునః ఉత్తరమాహ భగవాన్ ,
దుర్విజ్ఞేయత్వం చ ఆలక్ష్య వస్తునః ।
‘అవ్యక్తోఽయమచిన్త్యోఽయమ్’ (భ. గీ. ౨ । ౨౫) ‘న జాయతే మ్రియతే’ (భ. గీ. ౨ । ౨౦) ఇత్యాదినా ఆత్మని కర్మాభావః శ్రుతిస్మృతిన్యాయప్రసిద్ధః ఉక్తః వక్ష్యమాణశ్చ ।
తస్మిన్ ఆత్మని కర్మాభావే అకర్మణి కర్మవిపరీతదర్శనమ్ అత్యన్తనిరూఢమ్ ;
యతః,
‘కిం కర్మ కిమకర్మేతి కవయోఽప్యత్ర మోహితాః’ (భ. గీ. ౪ । ౧౬) ।
దేహాద్యాశ్రయం కర్మ ఆత్మన్యధ్యారోప్య ‘
అహం కర్తా,
మమ ఎతత్ కర్మ,
మయా అస్య కర్మణః ఫలం భోక్తవ్యమ్’
ఇతి చ,
తథా ‘
అహం తూష్ణీం భవామి,
యేన అహం నిరాయాసః అకర్మా సుఖీ స్యామ్’
ఇతి కార్యకరణాశ్రయం వ్యాపారోపరమం తత్కృతం చ సుఖిత్వమ్ ఆత్మని అధ్యారోప్య ‘
న కరోమి కిఞ్చిత్ ,
తూష్ణీం సుఖమాసే’
ఇతి అభిమన్యతే లోకః ।
తత్రేదం లోకస్య విపరరీతదర్శనాపనయాయ ఆహ భగవాన్ — ‘
కర్మణ్యకర్మ యః పశ్యేత్’
ఇత్యాది ॥
అత్ర చ కర్మ కర్మైవ సత్ కార్యకరణాశ్రయం కర్మరహితే అవిక్రియే ఆత్మని సర్వైః అధ్యస్తమ్ , యతః పణ్డితోఽపి ‘అహం కరోమి’ ఇతి మన్యతే । అతః ఆత్మసమవేతతయా సర్వలోకప్రసిద్ధే కర్మణి నదీకూలస్థేష్వివ వృక్షేషు గతిప్రాతిలోమ్యేన అకర్మ కర్మాభావం యథాభూతం గత్యభావమివ వృక్షేషు యః పశ్యేత్ , అకర్మణి చ కార్యకరణవ్యాపారోపరమే కర్మవత్ ఆత్మని అధ్యారోపితే, ‘తూష్ణీం అకుర్వన్ సుఖం ఆసే’ ఇత్యహఙ్కారాభిసన్ధిహేతుత్వాత్ , తస్మిన్ అకర్మణి చ కర్మ యః పశ్యేత్ , యః ఎవం కర్మాకర్మవిభాగజ్ఞః సః బుద్ధిమాన్ పణ్డితః మనుష్యేషు, సః యుక్తః యోగీ కృత్స్నకర్మకృచ్చ సః అశుభాత్ మోక్షితః కృతకృత్యో భవతి ఇత్యర్థః ॥
అయం శ్లోకః అన్యథా వ్యాఖ్యాతః కైశ్చిత్ । కథమ్ ? నిత్యానాం కిల కర్మణామ్ ఈశ్వరార్థే అనుష్ఠీయమానానాం తత్ఫలాభావాత్ అకర్మాణి తాని ఉచ్యన్తే గౌణ్యా వృత్త్యా । తేషాం చ అకరణమ్ అకర్మ ; తచ్చ ప్రత్యవాయఫలత్వాత్ కర్మ ఉచ్యతే గౌణ్యైవ వృత్త్యా । తత్ర నిత్యే కర్మణి అకర్మ యః పశ్యేత్ ఫలాభావాత్ ; యథా ధేనురపి గౌః అగౌః ఇత్యుచ్యతే క్షీరాఖ్యం ఫలం న ప్రయచ్ఛతి ఇతి, తద్వత్ । తథా నిత్యాకరణే తు అకర్మణి చ కర్మ యః పశ్యేత్ నరకాదిప్రత్యవాయఫలం ప్రయచ్ఛతి ఇతి ॥
నైతత్ యుక్తం వ్యాఖ్యానమ్ ।
ఎవం జ్ఞానాత్ అశుభాత్ మోక్షానుపపత్తేః ‘యజ్జ్ఞాత్వా మోక్ష్యసేఽశుభాత్’ (భ. గీ. ౪ । ౧౬) ఇతి భగవతా ఉక్తం వచనం బాధ్యేత ।
కథమ్ ?
నిత్యానామనుష్ఠానాత్ అశుభాత్ స్యాత్ నామ మోక్షణమ్ ,
న తు తేషాం ఫలాభావజ్ఞానాత్ ।
న హి నిత్యానాం ఫలాభావజ్ఞానమ్ అశుభముక్తిఫలత్వేన చోదితమ్ ,
నిత్యకర్మజ్ఞానం వా ।
న చ భగవతైవేహోక్తమ్ ।
ఎతేన అకర్మణి కర్మదర్శనం ప్రత్యుక్తమ్ ।
న హి అకర్మణి ‘
కర్మ’
ఇతి దర్శనం కర్తవ్యతయా ఇహ చోద్యతే,
నిత్యస్య తు కర్తవ్యతామాత్రమ్ ।
న చ ‘
అకరణాత్ నిత్యస్య ప్రత్యవాయో భవతి’
ఇతి విజ్ఞానాత్ కిఞ్చిత్ ఫలం స్యాత్ ।
నాపి నిత్యాకరణం జ్ఞేయత్వేన చోదితమ్ ।
నాపి ‘
కర్మ అకర్మ’
ఇతి మిథ్యాదర్శనాత్ అశుభాత్ మోక్షణం బుద్ధిమత్త్వం యుక్తతా కృత్స్నకర్మకృత్త్వాది చ ఫలమ్ ఉపపద్యతే,
స్తుతిర్వా ।
మిథ్యాజ్ఞానమేవ హి సాక్షాత్ అశుభరూపమ్ ।
కుతః అన్యస్మాదశుభాత్ మోక్షణమ్ ?
న హి తమః తమసో నివర్తకం భవతి ॥
నను కర్మణి యత్ అకర్మదర్శనమ్ అకర్మణి వా కర్మదర్శనం న తత్ మిథ్యాజ్ఞానమ్ ;
కిం తర్హి ?
గౌణం ఫలభావాభావనిమిత్తమ్ —
న,
కర్మాకర్మవిజ్ఞానాదపి గౌణాత్ ఫలస్య అశ్రవణాత్ ।
నాపి శ్రుతహాన్యశ్రుతపరికల్పనాయాం కశ్చిత్ విశేష ఉపలభ్యతే ।
స్వశబ్దేనాపి శక్యం వక్తుమ్ ‘
నిత్యకర్మణాం ఫలం నాస్తి,
అకరణాచ్చ తేషాం నరకపాతః స్యాత్’
ఇతి ;
తత్ర వ్యాజేన పరవ్యామోహరూపేణ ‘
కర్మణ్యకర్మ యః పస్యేత్’
ఇత్యాదినా కిమ్ ?
తత్ర ఎవం వ్యాచక్షాణేన భగవతోక్తం వాక్యం లోకవ్యామోహార్థమితి వ్యక్తం కల్పితం స్యాత్ ।
న చ ఎతత్ ఛద్మరూపేణ వాక్యేన రక్షణీయం వస్తు ;
నాపి శబ్దాన్తరేణ పునః పునః ఉచ్యమానం సుబోధం స్యాత్ ఇత్యేవం వక్తుం యుక్తమ్ ।
‘కర్మణ్యేవాధికారస్తే’ (భ. గీ. ౨ । ౪౭) ఇత్యత్ర హి స్ఫుటతర ఉక్తః అర్థః,
న పునర్వక్తవ్యో భవతి ।
సర్వత్ర చ ప్రశస్తం బోద్ధవ్యం చ కర్తవ్యమేవ ।
న నిష్ప్రయోజనం బోద్ధవ్యమిత్యుచ్యతే ॥
న చ మిథ్యాజ్ఞానం బోద్ధవ్యం భవతి,
తత్ప్రత్యుపస్థాపితం వా వస్త్వాభాసమ్ ।
నాపి నిత్యానామ్ అకరణాత్ అభావాత్ ప్రత్యవాయభావోత్పత్తిః,
‘నాసతో విద్యతే భావః’ (భ. గీ. ౨ । ౧౬) ఇతి వచనాత్ ‘కథం అసతః సజ్జాయేత’ (ఛా. ఉ. ౬ । ౨ । ౨) ఇతి చ దర్శితమ్ అసతః సజ్జన్మప్రతిషేధాత్ ।
అసతః సదుత్పత్తిం బ్రువతా అసదేవ సద్భవేత్ ,
సచ్చాపి అసత్ భవేత్ ఇత్యుక్తం స్యాత్ ।
తచ్చ అయుక్తమ్ ,
సర్వప్రమాణవిరోధాత్ ।
న చ నిష్ఫలం విదధ్యాత్ కర్మ శాస్త్రమ్ ,
దుఃఖస్వరూపత్వాత్ ,
దుఃఖస్య చ బుద్ధిపూర్వకతయా కార్యత్వానుపపత్తేః ।
తదకరణే చ నరకపాతాభ్యుపగమాత్ అనర్థాయైవ ఉభయథాపి కరణే చ అకరణే చ శాస్త్రం నిష్ఫలం కల్పితం స్యాత్ ।
స్వాభ్యుపగమవిరోధశ్చ ‘
నిత్యం నిష్ఫలం కర్మ’
ఇతి అభ్యుపగమ్య ‘
మోక్షఫలాయ’
ఇతి బ్రువతః ।
తస్మాత్ యథాశ్రుత ఎవార్థః ‘
కర్మణ్యకర్మ యః’
ఇత్యాదేః ।
తథా చ వ్యాఖ్యాతః అస్మాభిః శ్లోకః ॥ ౧౮ ॥
తదేతత్ కర్మణి అకర్మదర్శనం స్తూయతే —
యస్య సర్వే సమారమ్భాః కామసఙ్కల్పవర్జితాః ।
జ్ఞానాగ్నిదగ్ధకర్మాణం తమాహుః పణ్డితం బుధాః ॥ ౧౯ ॥
యస్య యథోక్తదర్శినః సర్వే యావన్తః సమారమ్భాః సర్వాణి కర్మాణి, సమారభ్యన్తే ఇతి సమారమ్భాః, కామసఙ్కల్పవర్జితాః కామైః తత్కారణైశ్చ సఙ్కల్పైః వర్జితాః ముధైవ చేష్టామాత్రా అనుష్ఠీయన్తే ; ప్రవృత్తేన చేత్ లోకసఙ్గ్రహార్థమ్ , నివృత్తేన చేత్ జీవనమాత్రార్థమ్ । తం జ్ఞానాగ్నిదగ్ధకర్మాణం కర్మాదౌ అకర్మాదిదర్శనం జ్ఞానం తదేవ అగ్నిః తేన జ్ఞానాగ్నినా దగ్ధాని శుభాశుభలక్షణాని కర్మాణి యస్య తమ్ ఆహుః పరమార్థతః పణ్డితం బుధాః బ్రహ్మవిదః ॥ ౧౯ ॥
యస్తు అకర్మాదిదర్శీ, సః అకర్మాదిదర్శనాదేవ నిష్కర్మా సంన్యాసీ జీవనమాత్రార్థచేష్టః సన్ కర్మణి న ప్రవర్తతే, యద్యపి ప్రాక్ వివేకతః ప్రవృత్తః । యస్తు ప్రారబ్ధకర్మా సన్ ఉత్తరకాలముత్పన్నాత్మసమ్యగ్దర్శనః స్యాత్ , సః సర్వకర్మణి ప్రయోజనమపశ్యన్ ససాధనం కర్మ పరిత్యజత్యేవ । సః కుతశ్చిత్ నిమిత్తాత్ కర్మపరిత్యాగాసమ్భవే సతి కర్మణి తత్ఫలే చ సఙ్గరహితతయా స్వప్రయోజనాభావాత్ లోకసఙ్గ్రహార్థం పూర్వవత్ కర్మణి ప్రవృత్తోఽపి నైవ కిఞ్చిత్ కరోతి, జ్ఞానాగ్నిదగ్ధకర్మత్వాత్ తదీయం కర్మ అకర్మైవ సమ్పద్యతే ఇత్యేతమర్థం దర్శయిష్యన్ ఆహ —
త్యక్త్వా కర్మఫలాసఙ్గం నిత్యతృప్తో నిరాశ్రయః ।
కర్మణ్యభిప్రవృత్తోఽపి నైవ కిఞ్చిత్కరోతి సః ॥ ౨౦ ॥
త్యక్త్వా కర్మసు అభిమానం ఫలాసఙ్గం చ యథోక్తేన జ్ఞానేన నిత్యతృప్తః నిరాకాఙ్క్షో విషయేషు ఇత్యర్థః । నిరాశ్రయః ఆశ్రయరహితః, ఆశ్రయో నామ యత్ ఆశ్రిత్య పురుషార్థం సిసాధయిషతి, దృష్టాదృష్టేష్టఫలసాధనాశ్రయరహిత ఇత్యర్థః । విదుషా క్రియమాణం కర్మ పరమార్థతోఽకర్మైవ, తస్య నిష్క్రియాత్మదర్శనసమ్పన్నత్వాత్ । తేన ఎవంభూతేన స్వప్రయోజనాభావాత్ ససాధనం కర్మ పరిత్యక్తవ్యమేవ ఇతి ప్రాప్తే, తతః నిర్గమాసమ్భవాత్ లోకసఙ్గ్రహచికీర్షయా శిష్టవిగర్హణాపరిజిహీర్షయా వా పూర్వవత్ కర్మణి అభిప్రవృత్తోఽపి నిష్క్రియాత్మదర్శనసమ్పన్నత్వాత్ నైవ కిఞ్చిత్ కరోతి సః ॥ ౨౦ ॥
యః పునః పూర్వోక్తవిపరీతః ప్రాగేవ కర్మారమ్భాత్ బ్రహ్మణి సర్వాన్తరే ప్రత్యగాత్మని నిష్క్రియే సఞ్జాతాత్మదర్శనః స దృష్టాదృష్టేష్టవిషయాశీర్వివర్జితతయా దృష్టాదృష్టార్థే కర్మణి ప్రయోజనమపశ్యన్ ససాధనం కర్మ సంన్యస్య శరీరయాత్రామాత్రచేష్టః యతిః జ్ఞాననిష్ఠో ముచ్యతే ఇత్యేతమర్థం దర్శయితుమాహ —
నిరాశీర్యతచిత్తాత్మా త్యక్తసర్వపరిగ్రహః ।
శారీరం కేవలం కర్మ కుర్వన్నాప్నోతి కిల్బిషమ్ ॥ ౨౧ ॥
నిరాశీః నిర్గతాః ఆశిషః యస్మాత్ సః నిరాశీః, యతచిత్తాత్మా చిత్తమ్ అన్తఃకరణమ్ ఆత్మా బాహ్యః కార్యకరణసఙ్ఘాతః తౌ ఉభావపి యతౌ సంయతౌ యేన సః యతచిత్తాత్మా, త్యక్తసర్వపరిగ్రహః త్యక్తః సర్వః పరిగ్రహః యేన సః త్యక్తసర్వపరిగ్రహః, శారీరం శరీరస్థితిమాత్రప్రయోజనమ్ , కేవలం తత్రాపి అభిమానవర్జితమ్ , కర్మ కుర్వన్ న ఆప్నోతి న ప్రాప్నోతి కిల్బిషమ్ అనిష్టరూపం పాపం ధర్మం చ । ధర్మోఽపి ముముక్షోః కిల్బిషమేవ బన్ధాపాదకత్వాత్ । తస్మాత్ తాభ్యాం ముక్తః భవతి, సంసారాత్ ముక్తో భవతి ఇత్యర్థః ॥
‘శారీరం కేవలం కర్మ’ ఇత్యత్ర కిం శరీరనిర్వర్త్యం శారీరం కర్మ అభిప్రేతమ్ , ఆహోస్విత్ శరీరస్థితిమాత్రప్రయోజనం శారీరం కర్మ ఇతి ? కిం చ అతః యది శరీరనిర్వర్త్యం శారీరం కర్మ యది వా శరీరస్థితిమాత్రప్రయోజనం శారీరమ్ ఇతి ? ఉచ్యతే — యదా శరీరనిర్వర్త్యం కర్మ శారీరమ్ అభిప్రేతం స్యాత్ , తదా దృష్టాదృష్టప్రయోజనం కర్మ ప్రతిషిద్ధమపి శరీరేణ కుర్వన్ నాప్నోతి కిల్బిషమ్ ఇతి బ్రువతో విరుద్ధాభిధానం ప్రసజ్యేత । శాస్త్రీయం చ కర్మ దృష్టాదృష్టప్రయోజనం శరీరేణ కుర్వన్ నాప్నోతి కిల్బిషమ్ ఇత్యపి బ్రువతః అప్రాప్తప్రతిషేధప్రసఙ్గః । ‘శారీరం కర్మ కుర్వన్’ ఇతి విశేషణాత్ కేవలశబ్దప్రయోగాచ్చ వాఙ్మనసనిర్వర్త్యం కర్మ విధిప్రతిషేధవిషయం ధర్మాధర్మశబ్దవాచ్యం కుర్వన్ ప్రాప్నోతి కిల్బిషమ్ ఇత్యుక్తం స్యాత్ । తత్రాపి వాఙ్మనసాభ్యాం విహితానుష్ఠానపక్షే కిల్బిషప్రాప్తివచనం విరుద్ధమ్ ఆపద్యేత । ప్రతిషిద్ధసేవాపక్షేఽపి భూతార్థానువాదమాత్రమ్ అనర్థకం స్యాత్ । యదా తు శరీరస్థితిమాత్రప్రయోజనం శారీరం కర్మ అభిప్రేతం భవేత్ , తదా దృష్టాదృష్టప్రయోజనం కర్మ విధిప్రతిషేధగమ్యం శరీరవాఙ్మనసనిర్వర్త్యమ్ అన్యత్ అకుర్వన్ తైరేవ శరీరాదిభిః శరీరస్థితిమాత్రప్రయోజనం కేవలశబ్దప్రయోగాత్ ‘అహం కరోమి’ ఇత్యభిమానవర్జితః శరీరాదిచేష్టామాత్రం లోకదృష్ట్యా కుర్వన్ నాప్నోతి కిల్బిషం । ఎవంభూతస్య పాపశబ్దవాచ్యకిల్బిషప్రాప్త్యసమ్భవాత్ కిల్బిషం సంసారం న ఆప్నోతి ; జ్ఞానాగ్నిదగ్ధసర్వకర్మత్వాత్ అప్రతిబన్ధేన ముచ్యత ఎవ ఇతి పూర్వోక్తసమ్యగ్దర్శనఫలానువాద ఎవ ఎషః । ఎవమ్ ‘శారీరం కేవలం కర్మ’ ఇత్యస్య అర్థస్య పరిగ్రహే నిరవద్యం భవతి ॥ ౨౧ ॥
త్యక్తసర్వపరిగ్రహస్య యతేః అన్నాదేః శరీరస్థితిహేతోః పరిగ్రహస్య అభావాత్ యాచనాదినా శరీరస్థితౌ కర్తవ్యతాయాం ప్రాప్తాయామ్ ‘అయాచితమసఙ్క్లృప్తముపపన్నం యదృచ్ఛయా’ (అశ్వ. ౪౬ । ౧౯) ఇత్యాదినా వచనేన అనుజ్ఞాతం యతేః శరీరస్థితిహేతోః అన్నాదేః ప్రాప్తిద్వారమ్ ఆవిష్కుర్వన్ ఆహ —
యదృచ్ఛాలాభసన్తుష్టో ద్వన్ద్వాతీతో విమత్సరః ।
సమః సిద్ధావసిద్ధౌ చ కృత్వాపి న నిబధ్యతే ॥ ౨౨ ॥
యదృచ్ఛాలాభసన్తుష్టః అప్రార్థితోపనతో లాభో యదృచ్ఛాలాభః తేన సన్తుష్టః సఞ్జాతాలంప్రత్యయః ।
ద్వన్ద్వాతీతః ద్వన్ద్వైః శీతోష్ణాదిభిః హన్యమానోఽపి అవిషణ్ణచిత్తః ద్వన్ద్వాతీతః ఉచ్యతే ।
విమత్సరః విగతమత్సరః నిర్వైరబుద్దిః సమః తుల్యః యదృచ్ఛాలాభస్య సిద్ధౌ అసిద్ధౌ చ ।
యః ఎవంభూతో యతిః అన్నాదేః శరీరస్థితిహేతోః లాభాలాభయోః సమః హర్షవిషాదవర్జితః కర్మాదౌ అకర్మాదిదర్శీ యథాభూతాత్మదర్శననిష్ఠః సన్ శరీరస్థితిమాత్రప్రయోజనే భిక్షాటనాదికర్మణి శరీరాదినిర్వర్త్యే ‘నైవ కిఞ్చిత్ కరోమ్యహమ్’ (భ. గీ. ౫ । ౮),
‘గుణా గుణేషు వర్తన్తే’ (భ. గీ. ౩ । ౨౮) ఇత్యేవం సదా సమ్పరిచక్షాణః ఆత్మనః కర్తృత్వాభావం పశ్యన్నైవ కిఞ్చిత్ భిక్షాటనాదికం కర్మ కరోతి,
లోకవ్యవహారసామాన్యదర్శనేన తు లౌకికైః ఆరోపితకర్తృత్వే భిక్షాటనాదౌ కర్మణి కర్తా భవతి ।
స్వానుభవేన తు శాస్త్రప్రమాణాదిజనితేన అకర్తైవ ।
స ఎవం పరాధ్యారోపితకర్తృత్వః శరీరస్థితిమాత్రప్రయోజనం భిక్షాటనాదికం కర్మ కృత్వాపి న నిబధ్యతే బన్ధహేతోః కర్మణః సహేతుకస్య జ్ఞానాగ్నినా దగ్ధత్వాత్ ఇతి ఉక్తానువాద ఎవ ఎషః ॥ ౨౨ ॥
గతసఙ్గస్య ముక్తస్య జ్ఞానావస్థితచేతసః ।
యజ్ఞాయాచరతః కర్మ సమగ్రం ప్రవిలీయతే ॥ ౨౩ ॥
గతసఙ్గస్య సర్వతోనివృత్తాసక్తేః, ముక్తస్య నివృత్తధర్మాధర్మాదిబన్ధనస్య, జ్ఞానావస్థితచేతసః జ్ఞానే ఎవ అవస్థితం చేతః యస్య సోఽయం జ్ఞానావస్థితచేతాః తస్య, యజ్ఞాయ యజ్ఞనిర్వృత్త్యర్థమ్ ఆచరతః నిర్వర్తయతః కర్మ సమగ్రం సహ అగ్రేణ ఫలేన వర్తతే ఇతి సమగ్రం కర్మ తత్ సమగ్రం ప్రవిలీయతే వినశ్యతి ఇత్యర్థః ॥ ౨౩ ॥
కస్మాత్ పునః కారణాత్ క్రియమాణం కర్మ స్వకార్యారమ్భమ్ అకుర్వత్ సమగ్రం ప్రవిలీయతే ఇత్యుచ్యతే యతః —
బ్రహ్మార్పణం బ్రహ్మ హవిర్బ్రహ్మాగ్నౌ బ్రహ్మణా హుతమ్ ।
బ్రహ్మైవ తేన గన్తవ్యం బ్రహ్మకర్మసమాధినా ॥ ౨౪ ॥
బ్రహ్మ అర్పణం యేన కరణేన బ్రహ్మవిత్ హవిః అగ్నౌ అర్పయతి తత్ బ్రహ్మైవ ఇతి పశ్యతి, తస్య ఆత్మవ్యతిరేకేణ అభావం పశ్యతి, యథా శుక్తికాయాం రజతాభావం పశ్యతి ; తదుచ్యతే బ్రహ్మైవ అర్పణమితి, యథా యద్రజతం తత్ శుక్తికైవేతి । ‘బ్రహ్మ అర్పణమ్’ ఇతి అసమస్తే పదే । యత్ అర్పణబుద్ధ్యా గృహ్యతే లోకే తత్ అస్య బ్రహ్మవిదః బ్రహ్మైవ ఇత్యర్థః । బ్రహ్మ హవిః తథా యత్ హవిర్బుద్ధ్యా గృహ్యమాణం తత్ బ్రహ్మైవ అస్య । తథా ‘బ్రహ్మాగ్నౌ’ ఇతి సమస్తం పదమ్ । అగ్నిరపి బ్రహ్మైవ యత్ర హూయతే బ్రహ్మణా కర్త్రా, బ్రహ్మైవ కర్తేత్యర్థః । యత్ తేన హుతం హవనక్రియా తత్ బ్రహ్మైవ । యత్ తేన గన్తవ్యం ఫలం తదపి బ్రహ్మైవ బ్రహ్మకర్మసమాధినా బ్రహ్మైవ కర్మ బ్రహ్మకర్మ తస్మిన్ సమాధిః యస్య సః బ్రహ్మకర్మసమాధిః తేన బ్రహ్మకర్మసమాధినా బ్రహ్మైవ గన్తవ్యమ్ ॥
ఎవం లోకసఙ్గ్రహం చికీర్షుణాపి క్రియమాణం కర్మ పరమార్థతః అకర్మ,
బ్రహ్మబుద్ధ్యుపమృదితత్వాత్ ।
ఎవం సతి నివృత్తకర్మణోఽపి సర్వకర్మసంన్యాసినః సమ్యగ్దర్శనస్తుత్యర్థం యజ్ఞత్వసమ్పాదనం జ్ఞానస్య సుతరాముపపద్యతే ;
యత్ అర్పణాది అధియజ్ఞే ప్రసిద్ధం తత్ అస్య అధ్యాత్మం బ్రహ్మైవ పరమార్థదర్శిన ఇతి ।
అన్యథా సర్వస్య బ్రహ్మత్వే అర్పణాదీనామేవ విశేషతో బ్రహ్మత్వాభిధానమ్ అనర్థకం స్యాత్ ।
తస్మాత్ బ్రహ్మైవ ఇదం సర్వమితి అభిజానతః విదుషః కర్మాభావః ।
కారకబుద్ధ్యభావాచ్చ ।
న హి కారకబుద్ధిరహితం యజ్ఞాఖ్యం కర్మ దృష్టమ్ ।
సర్వమేవ అగ్నిహోత్రాదికం కర్మ శబ్దసమర్పితదేవతావిశేషసమ్ప్రదానాదికారకబుద్ధిమత్ కర్త్రభిమానఫలాభిసన్ధిమచ్చ దృష్టమ్ ;
న ఉపమృదితక్రియాకారకఫలభేదబుద్ధిమత్ కర్తృత్వాభిమానఫలాభిసన్ధిరహితం వా ।
ఇదం తు బ్రహ్మబుద్ధ్యుపమృదితార్పణాదికారకక్రియాఫలభేదబుద్ధి కర్మ ।
అతః అకర్మైవ తత్ ।
తథా చ దర్శితమ్ ‘కర్మణ్యకర్మ యః పశ్యేత్’ (భ. గీ. ౪ । ౧౮) ‘కర్మణ్యభిప్రవృత్తోఽపి నైవ కిఞ్చిత్కరోతి సః’ (భ. గీ. ౪ । ౨౦) ‘గుణా గుణేషు వర్తన్తే’ (భ. గీ. ౩ । ౨౮) ‘నైవ కిఞ్చిత్కరోమీతి యుక్తో మన్యేత తత్త్వవిత్’ (భ. గీ. ౫ । ౮) ఇత్యాదిభిః ।
తథా చ దర్శయన్ తత్ర తత్ర క్రియాకారకఫలభేదబుద్ధ్యుపమర్దం కరోతి ।
దృష్టా చ కామ్యాగ్నిహోత్రాదౌ కామోపమర్దేన కామ్యాగ్నిహోత్రాదిహానిః ।
తథా మతిపూర్వకామతిపూర్వకాదీనాం కర్మణాం కార్యవిశేషస్య ఆరమ్భకత్వం దృష్టమ్ ।
తథా ఇహాపి బ్రహ్మబుద్ధ్యుపమృదితార్పణాదికారకక్రియాఫలభేదబుద్ధేః బాహ్యచేష్టామాత్రేణ కర్మాపి విదుషః అకర్మ సమ్పద్యతే ।
అతః ఉక్తమ్ ‘సమగ్రం ప్రవిలీయతే’ (భ. గీ. ౪ । ౨౦) ఇతి ॥
అత్ర కేచిదాహుః — యత్ బ్రహ్మ తత్ అర్పణాదీని ; బ్రహ్మైవ కిల అర్పణాదినా పఞ్చవిధేన కారకాత్మనా వ్యవస్థితం సత్ తదేవ కర్మ కరోతి । తత్ర న అర్పణాదిబుద్ధిః నివర్త్యతే, కిం తు అర్పణాదిషు బ్రహ్మబుద్ధిః ఆధీయతే ; యథా ప్రతిమాదౌ విష్ణ్వాదిబుద్ధిః, యథా వా నామాదౌ బ్రహ్మబుద్ధిరితి ॥
సత్యమ్ ,
ఎవమపి స్యాత్ యది జ్ఞానయజ్ఞస్తుత్యర్థం ప్రకరణం న స్యాత్ ।
అత్ర తు సమ్యగ్దర్శనం జ్ఞానయజ్ఞశబ్దితమ్ అనేకాన్ యజ్ఞశబ్దితాన్ క్రియావిశేషాన్ ఉపన్యస్య ‘శ్రేయాన్ ద్రవ్యమయాద్యజ్ఞాత్ జ్ఞానయజ్ఞః’ (భ. గీ. ౪ । ౩౩) ఇతి జ్ఞానం స్తౌతి ।
అత్ర చ సమర్థమిదం వచనమ్ ‘
బ్రహ్మార్పణమ్’
ఇత్యాది జ్ఞానస్య యజ్ఞత్వసమ్పాదనే ;
అన్యథా సర్వస్య బ్రహ్మత్వే అర్పణాదీనామేవ విశేషతో బ్రహ్మత్వాభిధానమనర్థకం స్యాత్ ।
యే తు అర్పణాదిషు ప్రతిమాయాం విష్ణుదృష్టివత్ బ్రహ్మదృష్టిః క్షిప్యతే నామాదిష్వివ చేతి బ్రువతే న తేషాం బ్రహ్మవిద్యా ఉక్తా ఇహ వివక్షితా స్యాత్ ,
అర్పణాదివిషయత్వాత్ జ్ఞానస్య ।
న చ దృష్టిసమ్పాదనజ్ఞానేన మోక్షఫలం ప్రాప్యతే । ‘
బ్రహ్మైవ తేన గన్తవ్యమ్’
ఇతి చోచ్యతే ।
విరుద్ధం చ సమ్యగ్దర్శనమ్ అన్తరేణ మోక్షఫలం ప్రాప్యతే ఇతి ।
ప్రకృతవిరోధశ్చ ;
సమ్యగ్దర్శనమ్ చ ప్రకృతమ్ ‘కర్మణ్యకర్మ యః పశ్యేత్’ (భ. గీ. ౪ । ౧౮) ఇత్యత్ర,
అన్తే చ సమ్యగ్దర్శనమ్ ,
తస్యైవ ఉపసంహారాత్ ।
‘శ్రేయాన్ ద్రవ్యమయాద్యజ్ఞాత్ జ్ఞానయజ్ఞః’ (భ. గీ. ౪ । ౩౩),
‘జ్ఞానం లబ్ధ్వా పరాం శాన్తిమ్’ (భ. గీ. ౪ । ౩౯) ఇత్యాదినా సమ్యగ్దర్శనస్తుతిమేవ కుర్వన్ ఉపక్షీణః అధ్యాయః ।
తత్ర అకస్మాత్ అర్పణాదౌ బ్రహ్మదృష్టిః అప్రకరణే ప్రతిమాయామివ విష్ణుదృష్టిః ఉచ్యతే ఇతి అనుపపన్నమ్ |
తస్మాత్ యథావ్యాఖ్యాతార్థ ఎవ అయం శ్లోకః ॥ ౨౪ ॥
తత్ర అధునా సమ్యగ్దర్శనస్య యజ్ఞత్వం సమ్పాద్య తత్స్తుత్యర్థమ్ అన్యేఽపి యజ్ఞా ఉపక్షిప్యన్తే —
దైవమేవాపరే యజ్ఞం యోగినః పర్యుపాసతే ।
బ్రహ్మాగ్నావపరే యజ్ఞం యజ్ఞేనైవోపజుహ్వతి ॥ ౨౫ ॥
దైవమేవ దేవా ఇజ్యన్తే యేన యజ్ఞేన అసౌ దైవో యజ్ఞః తమేవ అపరే యజ్ఞం యోగినః కర్మిణః పర్యుపాసతే కుర్వన్తీత్యర్థః ।
బ్రహ్మాగ్నౌ ‘సత్యం జ్ఞానమనన్తం బ్రహ్మ’ (తై. ఉ. ౨ । ౧ । ౧) ‘
విజ్ఞానమానన్దం బ్రహ్మ’
‘యత్ సాక్షాదపరోక్షాత్ బ్రహ్మ య ఆత్మా సర్వాన్తరః’ (బృ. ఉ. ౩ । ౪ । ౧) ఇత్యాదివచనోక్తమ్ అశనాయాదిసర్వసంసారధర్మవర్జితమ్ ‘నేతి నేతి’ (బృ. ఉ. ౪ । ౪ । ౨౨) ఇతి నిరస్తాశేషవిశేషం బ్రహ్మశబ్దేన ఉచ్యతే ।
బ్రహ్మ చ తత్ అగ్నిశ్చ సః హోమాధికరణత్వవివక్షయా బ్రహ్మాగ్నిః ।
తస్మిన్ బ్రహ్మాగ్నౌ అపరే అన్యే బ్రహ్మవిదః యజ్ఞమ్ —
యజ్ఞశబ్దవాచ్య ఆత్మా,
ఆత్మనామసు యజ్ఞశబ్దస్య పాఠాత్ —
తమ్ ఆత్మానం యజ్ఞం పరమార్థతః పరమేవ బ్రహ్మ సన్తం బుద్ధ్యాద్యుపాధిసంయుక్తమ్ అధ్యస్తసర్వోపాధిధర్మకమ్ ఆహుతిరూపం యజ్ఞేనైవ ఆత్మనైవ ఉక్తలక్షణేన ఉపజుహ్వతి ప్రక్షిపన్తి,
సోపాధికస్య ఆత్మనః నిరుపాధికేన పరబ్రహ్మస్వరూపేణైవ యద్దర్శనం స తస్మిన్ హోమః తం కుర్వన్తి బ్రహ్మాత్మైకత్వదర్శననిష్ఠాః సంన్యాసినః ఇత్యర్థః ॥ ౨౫ ॥
శ్రోత్రాదీనీన్ద్రియాణ్యన్యే సంయమాగ్నిషు జుహ్వతి ।
శబ్దాదీన్విషయానన్య ఇన్ద్రియాగ్నిషు జుహ్వతి ॥ ౨౬ ॥
శ్రోత్రాదీని ఇన్ద్రియాణి అన్యే యోగినః సంయమాగ్నిషు । ప్రతీన్ద్రియం సంయమో భిద్యతే ఇతి బహువచనమ్ । సంయమా ఎవ అగ్నయః తేషు జుహ్వతి ఇన్ద్రియసంయమమేవ కుర్వన్తి ఇత్యర్థః । శబ్దాదీన్ విషయాన్ అన్యే ఇన్ద్రియాగ్నిషు ఇన్ద్రియాణ్యేవ అగ్నయః తేషు ఇన్ద్రియాగ్నిషు జుహ్వతి శ్రోత్రాదిభిరవిరుద్ధవిషయగ్రహణం హోమం మన్యన్తే ॥ ౨౬ ॥
కిఞ్చ —
సర్వాణీన్ద్రియకర్మాణి ప్రాణకర్మాణి చాపరే ।
ఆత్మసంయమయోగాగ్నౌ జుహ్వతి జ్ఞానదీపితే ॥ ౨౭ ॥
సర్వాణి ఇన్ద్రియకర్మాణి ఇన్ద్రియాణాం కర్మాణి ఇన్ద్రియకర్మాణి, తథా ప్రాణకర్మాణి ప్రాణో వాయుః ఆధ్యాత్మికః తత్కర్మాణి ఆకుఞ్చనప్రసారణాదీని తాని చ అపరే ఆత్మసంయమయోగాగ్నౌ ఆత్మని సంయమః ఆత్మసంయమః స ఎవ యోగాగ్నిః తస్మిన్ ఆత్మసంయమయోగాగ్నౌ జుహ్వతి ప్రక్షిపన్తి జ్ఞానదీపితే స్నేహేనేవ ప్రదీపే వివేకవిజ్ఞానేన ఉజ్జ్వలభావమ్ ఆపాదితే జుహ్వతి ప్రవిలాపయన్తి ఇత్యర్థః ॥ ౨౭ ॥
ద్రవ్యయజ్ఞాస్తపోయజ్ఞా యోగయజ్ఞాస్తథాపరే ।
స్వాధ్యాయజ్ఞానయజ్ఞాశ్చ యతయః సంశితవ్రతాః ॥ ౨౮ ॥
ద్రవ్యయజ్ఞాః తీర్థేషు ద్రవ్యవినియోగం యజ్ఞబుద్ధ్యా కుర్వన్తి యే తే ద్రవ్యయజ్ఞాః । తపోయజ్ఞాః తపః యజ్ఞః యేషాం తపస్వినాం తే తపోయజ్ఞాః । యోగయజ్ఞాః ప్రాణాయామప్రత్యాహారాదిలక్షణో యోగో యజ్ఞో యేషాం తే యోగయజ్ఞాః । తథా అపరే స్వాధ్యాయజ్ఞానయజ్ఞాశ్చ స్వాధ్యాయః యథావిధి ఋగాద్యభ్యాసః యజ్ఞః యేషాం తే స్వాధ్యాయయజ్ఞాః । జ్ఞానయజ్ఞాః జ్ఞానం శాస్త్రార్థపరిజ్ఞానం యజ్ఞః యేషాం తే జ్ఞానయజ్ఞాశ్చ యతయః యతనశీలాః సంశితవ్రతాః సమ్యక్ శితాని తనూకృతాని తీక్ష్ణీకృతాని వ్రతాని యేషాం తే సంశితవ్రతాః ॥ ౨౮ ॥
కిఞ్చ —
అపానే జుహ్వతి ప్రాణం ప్రాణేఽపానం తథాపరే ।
ప్రాణాపానగతీ రుద్ధ్వా ప్రాణాయామపరాయణాః ॥ ౨౯ ॥
అపానే అపానవృత్తౌ జుహ్వతి ప్రక్షిపన్తి ప్రాణం ప్రాణవృత్తిమ్ , పూరకాఖ్యం ప్రాణాయామం కుర్వన్తీత్యర్థః । ప్రాణే అపానం తథా అపరే జుహ్వతి, రేచకాఖ్యం చ ప్రాణాయామం కుర్వన్తీత్యేతత్ । ప్రాణాపానగతీ ముఖనాసికాభ్యాం వాయోః నిర్గమనం ప్రాణస్య గతిః, తద్విపర్యయేణ అధోగమనమ్ అపానస్య గతిః, తే ప్రాణాపానగతీ ఎతే రుద్ధ్వా నిరుధ్య ప్రాణాయామపరాయణాః ప్రాణాయామతత్పరాః ; కుమ్భకాఖ్యం ప్రాణాయామం కుర్వన్తీత్యర్థః ॥ ౨౯ ॥
కిఞ్చ —
అపరే నియతాహారాః ప్రాణాన్ప్రాణేషు జుహ్వతి ।
సర్వేఽప్యేతే యజ్ఞవిదో యజ్ఞక్షపితకల్మషాః ॥ ౩౦ ॥
అపరే నియతాహారాః నియతః పరిమితః ఆహారః యేషాం తే నియతాహారాః సన్తః ప్రాణాన్ వాయుభేదాన్ ప్రాణేషు ఎవ జుహ్వతి యస్య యస్య వాయోః జయః క్రియతే ఇతరాన్ వాయుభేదాన్ తస్మిన్ తస్మిన్ జుహ్వతి, తే తత్ర ప్రవిష్టా ఇవ భవన్తి । సర్వేఽపి ఎతే యజ్ఞవిదః యజ్ఞక్షపితకల్మషాః యజ్ఞైః యథోక్తైః క్షపితః నాశితః కల్మషో యేషాం తే యజ్ఞక్షపితకల్మషాః ॥ ౩౦ ॥
ఎవం యథోక్తాన్ యజ్ఞాన్ నిర్వర్త్య —
యజ్ఞశిష్టామృతభుజో యాన్తి బ్రహ్మ సనాతనమ్ ।
నాయం లోకోఽస్త్యయజ్ఞస్య కుతోఽన్యః కురుసత్తమ ॥ ౩౧ ॥
యజ్ఞశిష్టామృతభుజః యజ్ఞానాం శిష్టం యజ్ఞశిష్టం యజ్ఞశిష్టం చ తత్ అమృతం చ యజ్ఞశిష్టామృతం తత్ భుఞ్జతే ఇతి యజ్ఞశిష్టామృతభుజః । యథోక్తాన్ యజ్ఞాన్ కృత్వా తచ్ఛిష్టేన కాలేన యథావిధిచోదితమ్ అన్నమ్ అమృతాఖ్యం భుఞ్జతే ఇతి యజ్ఞశిష్టామృతభుజః యాన్తి గచ్ఛన్తి బ్రహ్మ సనాతనం చిరన్తనం ముముక్షవశ్చేత్ ; కాలాతిక్రమాపేక్షయా ఇతి సామర్థ్యాత్ గమ్యతే । న అయం లోకః సర్వప్రాణిసాధారణోఽపి అస్తి యథోక్తానాం యజ్ఞానాం ఎకోఽపి యజ్ఞః యస్య నాస్తి సః అయజ్ఞః తస్య । కుతః అన్యో విశిష్టసాధనసాధ్యః కురుసత్తమ ॥ ౩౧ ॥
ఎవం బహువిధా యజ్ఞా వితతా బ్రహ్మణో ముఖే ।
కర్మజాన్విద్ధి తాన్సర్వానేవం జ్ఞాత్వా విమోక్ష్యసే ॥ ౩౨ ॥
ఎవం యథోక్తా బహువిధా బహుప్రకారా యజ్ఞాః వితతాః విస్తీర్ణాః బ్రహ్మణో వేదస్య ముఖే ద్వారే వేదద్వారేణ అవగమ్యమానాః బ్రహ్మణో ముఖే వితతా ఉచ్యన్తే ; తద్యథా ‘వాచి హి ప్రాణం జుహుమః’ (ఐ. ఆ. ౩ । ౨ । ౬) ఇత్యాదయః । కర్మజాన్ కాయికవాచికమానసకర్మోద్భావాన్ విద్ధి తాన్ సర్వాన్ అనాత్మజాన్ , నిర్వ్యాపారో హి ఆత్మా । అత ఎవం జ్ఞాత్వా విమోక్ష్యసే అశుభాత్ । న మద్వ్యాపారా ఇమే, నిర్వ్యాపారోఽహమ్ ఉదాసీన ఇత్యేవం జ్ఞాత్వా అస్మాత్ సమ్యగ్దర్శనాత్ మోక్ష్యసే సంసారబన్ధనాత్ ఇత్యర్థః ॥ ౩౨ ॥
‘బ్రహ్మార్పణమ్’ (భ. గీ. ౪ । ౨౪) ఇత్యాదిశ్లోకేన సమ్యగ్దర్శనస్య యజ్ఞత్వం సమ్పాదితమ్ ।
యజ్ఞాశ్చ అనేకే ఉపదిష్టాః ।
తైః సిద్ధపురుషార్థప్రయోజనైః జ్ఞానం స్తూయతే ।
కథమ్ ? —
శ్రేయాన్ద్రవ్యమయాద్యజ్ఞాజ్జ్ఞానయజ్ఞః పరన్తప ।
సర్వం కర్మాఖిలం పార్థ జ్ఞానే పరిసమాప్యతే ॥ ౩౩ ॥
తదేతత్ విశిష్టం జ్ఞానం తర్హి కేన ప్రాప్యతే ఇత్యుచ్యతే —
తద్విద్ధి ప్రణిపాతేన పరిప్రశ్నేన సేవయా ।
ఉపదేక్ష్యన్తి తే జ్ఞానం జ్ఞానినస్తత్త్వదర్శినః ॥ ౩౪ ॥
తత్ విద్ధి విజానీహి యేన విధినా ప్రాప్యతే ఇతి । ఆచార్యాన్ అభిగమ్య, ప్రణిపాతేన ప్రకర్షేణ నీచైః పతనం ప్రణిపాతః దీర్ఘనమస్కారః తేన, ‘కథం బన్ధః ? కథం మోక్షః ? కా విద్యా ? కా చావిద్యా ? ’ ఇతి పరిప్రశ్నేన, సేవయా గురుశుశ్రూషయా ఎవమాదినా । ప్రశ్రయేణ ఆవర్జితా ఆచార్యా ఉపదేక్ష్యన్తి కథయిష్యన్తి తే జ్ఞానం యథోక్తవిశేషణం జ్ఞానినః । జ్ఞానవన్తోఽపి కేచిత్ యథావత్ తత్త్వదర్శనశీలాః, అపరే న ; అతో విశినష్టి తత్త్వదర్శినః ఇతి । యే సమ్యగ్దర్శినః తైః ఉపదిష్టం జ్ఞానం కార్యక్షమం భవతి నేతరత్ ఇతి భగవతో మతమ్ ॥ ౩౪ ॥
తథా చ సతి ఇదమపి సమర్థం వచనమ్ —
యజ్జ్ఞాత్వా న పునర్మోహమేవం యాస్యసి పాణ్డవ ।
యేన భూతాన్యశేషేణ ద్రక్ష్యస్యాత్మన్యథో మయి ॥ ౩౫ ॥
యత్ జ్ఞాత్వా యత్ జ్ఞానం తైః ఉపదిష్టం అధిగమ్య ప్రాప్య పునః భూయః మోహమ్ ఎవం యథా ఇదానీం మోహం గతోఽసి పునః ఎవం న యాస్యసి హే పాణ్డవ । కిఞ్చ — యేన జ్ఞానేన భూతాని అశేషేణ బ్రహ్మాదీని స్తమ్బపర్యన్తాని ద్రక్ష్యసి సాక్షాత్ ఆత్మని ప్రత్యగాత్మని ‘మత్సంస్థాని ఇమాని భూతాని’ ఇతి అథో అపి మయి వాసుదేవే ‘పరమేశ్వరే చ ఇమాని’ ఇతి ; క్షేత్రజ్ఞేశ్వరైకత్వం సర్వోపనిషత్ప్రసిద్ధం ద్రక్ష్యసి ఇత్యర్థః ॥ ౩౫ ॥
కిఞ్చ ఎతస్య జ్ఞానస్య మాహాత్మ్యమ్ —
అపి చేదసి పాపేభ్యః సర్వేభ్యః పాపకృత్తమః ।
సర్వం జ్ఞానప్లవేనైవ వృజినం సన్తరిష్యసి ॥ ౩౬ ॥
అపి చేత్ అసి పాపేభ్యః పాపకృద్భ్యః సర్వేభ్యః అతిశయేన పాపకృత్ పాపకృత్తమః సర్వం జ్ఞానప్లవేనైవ జ్ఞానమేవ ప్లవం కృత్వా వృజినం వృజినార్ణవం పాపసముద్రం సన్తరిష్యసి । ధర్మోఽపి ఇహ ముముక్షోః పాపమ్ ఉచ్యతే ॥ ౩౬ ॥
జ్ఞానం కథం నాశయతి పాపమితి దృష్టాన్త ఉచ్యతే —
యథైధాంసి సమిద్ధోఽగ్నిర్భస్మసాత్కురుతేఽర్జున ।
జ్ఞానాగ్నిః సర్వకర్మాణి భస్మసాత్కురుతే తథా ॥ ౩౭ ॥
యథా ఎధాంసి కాష్ఠాని సమిద్ధః సమ్యక్ ఇద్ధః దీప్తః అగ్నిః భస్మసాత్ భస్మీభావం కురుతే హే అర్జున, జ్ఞానమేవ అగ్నిః జ్ఞానాగ్నిః సర్వకర్మాణి భస్మసాత్ కురుతే తథా నిర్బీజీకరోతీత్యర్థః । న హి సాక్షాదేవ జ్ఞానాగ్నిః కర్మాణి ఇన్ధనవత్ భస్మీకర్తుం శక్నోతి । తస్మాత్ సమ్యగ్దర్శనం సర్వకర్మణాం నిర్బీజత్వే కారణమ్ ఇత్యభిప్రాయః । సామర్థ్యాత్ యేన కర్మణా శరీరమ్ ఆరబ్ధం తత్ ప్రవృత్తఫలత్వాత్ ఉపభోగేనైవ క్షీయతే । అతో యాని అప్రవృత్తఫలాని జ్ఞానోత్పత్తేః ప్రాక్ కృతాని జ్ఞానసహభావీని చ అతీతానేకజన్మకృతాని చ తాన్యేవ సర్వాణి భస్మసాత్ కురుతే ॥ ౩౭ ॥
యతః ఎవమ్ అతః —
న హి జ్ఞానేన సదృశం పవిత్రమిహ విద్యతే ।
తత్స్వయం యోగసంసిద్ధః కాలేనాత్మని విన్దతి ॥ ౩౮ ॥
న హి జ్ఞానేన సదృశం తుల్యం పవిత్రం పావనం శుద్ధికరమ్ ఇహ విద్యతే । తత్ జ్ఞానం స్వయమేవ యోగసంసిద్ధః యోగేన కర్మయోగేన సమాధియోగేన చ సంసిద్ధః సంస్కృతః యోగ్యతామ్ ఆపన్నః సన్ ముముక్షుః కాలేన మహతా ఆత్మని విన్దతి లభతే ఇత్యర్థః ॥ ౩౮ ॥
యేన ఎకాన్తేన జ్ఞానప్రాప్తిః భవతి స ఉపాయః ఉపదిశ్యతే —
శ్రద్ధావాంల్లభతే జ్ఞానం తత్పరః సంయతేన్ద్రియః ।
జ్ఞానం లబ్ధ్వా పరాం శాన్తిమచిరేణాధిగచ్ఛతి ॥ ౩౯ ॥
శ్రద్ధావాన్ శ్రద్ధాలుః లభతే జ్ఞానమ్ । శ్రద్ధాలుత్వేఽపి భవతి కశ్చిత్ మన్దప్రస్థానః, అత ఆహ — తత్పరః, గురూపసదనాదౌ అభియుక్తః జ్ఞానలబ్ధ్యుపాయే శ్రద్ధావాన్ । తత్పరః అపి అజితేన్ద్రియః స్యాత్ ఇత్యతః ఆహ — సంయతేన్ద్రియః, సంయతాని విషయేభ్యో నివర్తితాని యస్య ఇన్ద్రియాణి స సంయతేన్ద్రియః । య ఎవంభూతః శ్రద్ధావాన్ తత్పరః సంయతేన్ద్రియశ్చ సః అవశ్యం జ్ఞానం లభతే । ప్రణిపాతాదిస్తు బాహ్యోఽనైకాన్తికోఽపి భవతి, మాయావిత్వాదిసమ్భవాత్ ; న తు తత్ శ్రద్ధావత్త్వాదౌ ఇత్యేకాన్తతః జ్ఞానలబ్ధ్యుపాయః । కిం పునః జ్ఞానలాభాత్ స్యాత్ ఇత్యుచ్యతే — జ్ఞానం లబ్ధ్వా పరాం మోక్షాఖ్యాం శాన్తిమ్ ఉపరతిమ్ అచిరేణ క్షిప్రమేవ అధిగచ్ఛతి । సమ్యగ్దర్శనాత్ క్షిప్రమేవ మోక్షో భవతీతి సర్వశాస్త్రన్యాయప్రసిద్ధః సునిశ్చితః అర్థః ॥ ౩౯ ॥
అత్ర సంశయః న కర్తవ్యః, పాపిష్ఠో హి సంశయః ; కథమ్ ఇతి ఉచ్యతే —
అజ్ఞశ్చాశ్రద్దధానశ్చ సంశయాత్మా వినశ్యతి ।
నాయం లోకోఽస్తి న పరో న సుఖం సంశయాత్మనః ॥ ౪౦ ॥
అజ్ఞశ్చ అనాత్మజ్ఞశ్చ అశ్రద్దధానశ్చ గురువాక్యశాస్త్రేషు అవిశ్వాసవాంశ్చ సంశయాత్మా చ సంశయచిత్తశ్చ వినశ్యతి । అజ్ఞాశ్రద్దధానౌ యద్యపి వినశ్యతః, న తథా యథా సంశయాత్మా । సంశయాత్మా తు పాపిష్ఠః సర్వేషామ్ । కథమ్ ? నాయం సాధారణోఽపి లోకోఽస్తి । తథా న పరః లోకః । న సుఖమ్ , తత్రాపి సంశయోత్పత్తేః సంశయాత్మనః సంశయచిత్తస్య । తస్మాత్ సంశయో న కర్తవ్యః ॥ ౪౦ ॥
కస్మాత్ ? —
యోగసంన్యస్తకర్మాణం జ్ఞానసఞ్ఛిన్నసంశయమ్ ।
ఆత్మవన్తం న కర్మాణి నిబధ్నన్తి ధనఞ్జయ ॥ ౪౧ ॥
యోగసంన్యస్తకర్మాణం పరమార్థదర్శనలక్షణేన యోగేన సంన్యస్తాని కర్మాణి యేన పరమార్థదర్శినా ధర్మాధర్మాఖ్యాని తం యోగసంన్యస్తకర్మాణమ్ । కథం యోగసంన్యస్తకర్మేత్యాహ — జ్ఞానసఞ్ఛిన్నసంశయం జ్ఞానేన ఆత్మేశ్వరైకత్వదర్శనలక్షణేన సఞ్ఛిన్నః సంశయో యస్య సః జ్ఞానసఞ్ఛిన్నసంశయః । య ఎవం యోగసంన్యస్తకర్మా తమ్ ఆత్మవన్తమ్ అప్రమత్తం గుణచేష్టారూపేణ దృష్టాని కర్మాణి న నిబధ్నన్తి అనిష్టాదిరూపం ఫలం నారభన్తే హే ధనఞ్జయ ॥ ౪౧ ॥
యస్మాత్ కర్మయోగానుష్ఠానాత్ అశుద్ధిక్షయహేతుకజ్ఞానసఞ్ఛిన్నసంశయః న నిబధ్యతే కర్మభిః జ్ఞానాగ్నిదగ్ధకర్మత్వాదేవ, యస్మాచ్చ జ్ఞానకర్మానుష్ఠానవిషయే సంశయవాన్ వినశ్యతి —
తస్మాదజ్ఞానసమ్భూతం హృత్స్థం జ్ఞానాసినాత్మనః ।
ఛిత్త్వైనం సంశయం యోగమాతిష్ఠోత్తిష్ఠ భారత ॥ ౪౨ ॥
తస్మాత్ పాపిష్ఠమ్ అజ్ఞానసమ్భూతమ్ అజ్ఞానాత్ అవివేకాత్ జాతం హృత్స్థం హృది బుద్ధౌ స్థితం జ్ఞానాసినా శోకమోహాదిదోషహరం సమ్యగ్దర్శనం జ్ఞానం తదేవ అసిః ఖఙ్గః తేన జ్ఞానాసినా ఆత్మనః స్వస్య, ఆత్మవిషయత్వాత్ సంశయస్య । న హి పరస్య సంశయః పరేణ చ్ఛేత్తవ్యతాం ప్రాప్తః, యేన స్వస్యేతి విశేష్యేత । అతః ఆత్మవిషయోఽపి స్వస్యైవ భవతి । ఛిత్త్వా ఎనం సంశయం స్వవినాశహేతుభూతమ్ , యోగం సమ్యగ్దర్శనోపాయం కర్మానుష్ఠానమ్ ఆతిష్ఠ కుర్విత్యర్థః । ఉత్తిష్ఠ చ ఇదానీం యుద్ధాయ భారత ఇతి ॥ ౪౨ ॥
ఇతి శ్రీమత్పరమహంసపరివ్రాజకాచార్యస్య శ్రీగోవిన్దభగవత్పూజ్యపాదశిష్యస్య శ్రీమచ్ఛఙ్కరభగవతః కృతౌ శ్రీమద్భగవద్గీతాభాష్యే చతుర్థోఽధ్యాయః ॥