షష్ఠోఽధ్యాయః
అతీతానన్తరాధ్యాయాన్తే ధ్యానయోగస్య సమ్యగ్దర్శనం ప్రతి అన్తరఙ్గస్య సూత్రభూతాః శ్లోకాః ‘స్పర్శాన్ కృత్వా బహిః’ (భ. గీ. ౫ । ౨౭) ఇత్యాదయః ఉపదిష్టాః ।
తేషాం వృత్తిస్థానీయః అయం షష్ఠోఽధ్యాయః ఆరభ్యతే ।
తత్ర ధ్యానయోగస్య బహిరఙ్గం కర్మ ఇతి,
యావత్ ధ్యానయోగారోహణసమర్థః తావత్ గృహస్థేన అధికృతేన కర్తవ్యం కర్మ ఇత్యతః తత్ స్తౌతి —
అనాశ్రిత ఇతి ॥
నను కిమర్థం ధ్యానయోగారోహణసీమాకరణమ్ ,
యావతా అనుష్ఠేయమేవ విహితం కర్మ యావజ్జీవమ్ ।
న,
‘ఆరురుక్షోర్మునేర్యోగం కర్మ కారణముచ్యతే’ (భ. గీ. ౬ । ౩) ఇతి విశేషణాత్ ,
ఆరూఢస్య చ శమేనైవ సమ్బన్ధకరణాత్ ।
ఆరురుక్షోః ఆరూఢస్య చ శమః కర్మ చ ఉభయం కర్తవ్యత్వేన అభిప్రేతం చేత్స్యాత్ ,
తదా ‘
ఆరురుక్షోః’ ‘
ఆరూఢస్య చ’
ఇతి శమకర్మవిషయభేదేన విశేషణం విభాగకరణం చ అనర్థకం స్యాత్ ॥
తత్ర ఆశ్రమిణాం కశ్చిత్ యోగమారురుక్షుః భవతి, ఆరూఢశ్చ కశ్చిత్ , అన్యే న ఆరురుక్షవః న చ ఆరూఢాః ; తానపేక్ష్య ‘ఆరురుక్షోః’ ‘ఆరూఢస్య చ’ ఇతి విశేషణం విభాగకరణం చ ఉపపద్యత ఎవేతి చేత్ , న ; ‘తస్యైవ’ ఇతి వచనాత్ , పునః యోగగ్రహణాచ్చ ‘యోగారూఢస్య’ ఇతి ; య ఆసీత్ పూర్వం యోగమారురుక్షుః, తస్యైవ ఆరూఢస్య శమ ఎవ కర్తవ్యః కారణం యోగఫలం ప్రతి ఉచ్యతే ఇతి । అతో న యావజ్జీవం కర్తవ్యత్వప్రాప్తిః కస్యచిదపి కర్మణః । యోగవిభ్రష్టవచనాచ్చ — గృహస్థస్య చేత్ కర్మిణో యోగో విహితః షష్ఠే అధ్యాయే, సః యోగవిభ్రష్టోఽపి కర్మగతిం కర్మఫలం ప్రాప్నోతి ఇతి తస్య నాశాశఙ్కా అనుపపన్నా స్యాత్ । అవశ్యం హి కృతం కర్మ కామ్యం నిత్యం వా — మోక్షస్య నిత్యత్వాత్ అనారభ్యత్వే — స్వం ఫలం ఆరభత ఎవ । నిత్యస్య చ కర్మణః వేదప్రమాణావబుద్ధత్వాత్ ఫలేన భవితవ్యమ్ ఇతి అవోచామ, అన్యథా వేదస్య ఆనర్థక్యప్రసఙ్గాత్ ఇతి । న చ కర్మణి సతి ఉభయవిభ్రష్టవచనమ్ , అర్థవత్ కర్మణో విభ్రంశకారణానుపపత్తేః ॥
కర్మ కృతమ్ ఈశ్వరే సంన్యస్య ఇత్యతః కర్తుః కర్మ ఫలం నారభత ఇతి చేత్ , న ; ఈశ్వరే సంన్యాసస్య అధికతరఫలహేతుత్వోపపత్తేః ॥
శ్రీభగవానువాచ —
అనాశ్రితః కర్మఫలం కార్యం కర్మ కరోతి యః ।
స సంన్యాసీ చ యోగీ చ న నిరగ్నిర్న చాక్రియః ॥ ౧ ॥
అనాశ్రితః న ఆశ్రితః అనాశ్రితః । కిమ్ ? కర్మఫలం కర్మణాం ఫలం కర్మఫలం యత్ తదనాశ్రితః, కర్మఫలతృష్ణారహిత ఇత్యర్థః । యో హి కర్మఫలే తృష్ణావాన్ సః కర్మఫలమాశ్రితో భవతి, అయం తు తద్విపరీతః, అతః అనాశ్రితః కర్మఫలమ్ । ఎవంభూతః సన్ కార్యం కర్తవ్యం నిత్యం కామ్యవిపరీతమ్ అగ్నిహోత్రాదికం కర్మ కరోతి నిర్వర్తయతి యః కశ్చిత్ ఈదృశః కర్మీ స కర్మ్యన్తరేభ్యో విశిష్యతే ఇత్యేవమర్థమాహ — ‘స సంన్యాసీ చ యోగీ చ’ ఇతి । సంన్యాసః పరిత్యాగః స యస్యాస్తి స సంన్యాసీ చ, యోగీ చ యోగః చిత్తసమాధానం స యస్యాస్తి స యోగీ చ ఇతి ఎవంగుణసమ్పన్నః అయం మన్తవ్యః’ న కేవలం నిరగ్నిః అక్రియ ఎవ సంన్యాసీ యోగీ చ ఇతి మన్తవ్యః । నిర్గతాః అగ్నయః కర్మాఙ్గభూతాః యస్మాత్ స నిరగ్నిః, అక్రియశ్చ అనగ్నిసాధనా అపి అవిద్యమానాః క్రియాః తపోదానాదికాః యస్య అసౌ అక్రియః ॥ ౧ ॥
నను చ నిరగ్నేః అక్రియస్యైవ శ్రుతిస్మృతియోగశాస్త్రేషు సంన్యాసిత్వం యోగిత్వం చ ప్రసిద్ధమ్ । కథమ్ ఇహ సాగ్నేః సక్రియస్య చ సంన్యాసిత్వం యోగిత్వం చ అప్రసిద్ధముచ్యతే ఇతి । నైష దోషః, కయాచిత్ గుణవృత్త్యా ఉభయస్య సమ్పిపాదయిషితత్వాత్ । తత్ కథమ్ ? కర్మఫలసఙ్కల్పసంన్యాసాత్ సంన్యాసిత్వమ్ , యోగాఙ్గత్వేన చ కర్మానుష్ఠానాత్ కర్మఫలసఙ్కల్పస్య చ చిత్తవిక్షేపహేతోః పరిత్యాగాత్ యోగిత్వం చ ఇతి గౌణముభయమ్ ; న పునః ముఖ్యం సంన్యాసిత్వం యోగిత్వం చ అభిప్రేతమిత్యేతమర్థం దర్శయితుమాహ —
యం సంన్యాసమితి ప్రాహుర్యోగం తం విద్ధి పాణ్డవ ।
న హ్యసంన్యస్తసఙ్కల్పో యోగీ భవతి కశ్చన ॥ ౨ ॥
యం సర్వకర్మతత్ఫలపరిత్యాగలక్షణం పరమార్థసంన్యాసం సంన్యాసమ్ ఇతి ప్రాహుః శ్రుతిస్మృతివిదః, యోగం కర్మానుష్ఠానలక్షణం తం పరమార్థసంన్యాసం విద్ధి జానీహి హే పాణ్డవ । కర్మయోగస్య ప్రవృత్తిలక్షణస్య తద్విపరీతేన నివృత్తిలక్షణేన పరమార్థసంన్యాసేన కీదృశం సామాన్యమఙ్గీకృత్య తద్భావ ఉచ్యతే ఇత్యపేక్షాయామ్ ఇదముచ్యతే — అస్తి హి పరమార్థసంన్యాసేన సాదృశ్యం కర్తృద్వారకం కర్మయోగస్య । యో హి పరమార్థసంన్యాసీ స త్యక్తసర్వకర్మసాధనతయా సర్వకర్మతత్ఫలవిషయం సఙ్కల్పం ప్రవృత్తిహేతుకామకారణం సంన్యస్యతి । అయమపి కర్మయోగీ కర్మ కుర్వాణ ఎవ ఫలవిషయం సఙ్కల్పం సంన్యస్యతి ఇత్యేతమర్థం దర్శయిష్యన్ ఆహ — న హి యస్మాత్ అసంన్యస్తసఙ్కల్పః అసంన్యస్తః అపరిత్యక్తః ఫలవిషయః సఙ్కల్పః అభిసన్ధిః యేన సః అసంన్యస్తసఙ్కల్పః కశ్చన కశ్చిదపి కర్మీ యోగీ సమాధానవాన్ భవతి న సమ్భవతీత్యర్థః, ఫలసఙ్కల్పస్య చిత్తవిక్షేపహేతుత్వాత్ । తస్మాత్ యః కశ్చన కర్మీ సంన్యస్తఫలసఙ్కల్పో భవేత్ స యోగీ సమాధానవాన్ అవిక్షిప్తచిత్తో భవేత్ , చిత్తవిక్షేపహేతోః ఫలసఙ్కల్పస్య సంన్యస్తత్వాదిత్యభిప్రాయః ॥ ౨ ॥
ఎవం పరమార్థసంన్యాసకర్మయోగయోః కర్తృద్వారకం సంన్యాససామాన్యమపేక్ష్య ‘యం సంన్యాసమితి ప్రాహుర్యోగం తం విద్ధి పాణ్డవ’ ఇతి కర్మయోగస్య స్తుత్యర్థం సంన్యాసత్వమ్ ఉక్తమ్ । ధ్యానయోగస్య ఫలనిరపేక్షః కర్మయోగో బహిరఙ్గం సాధనమితి తం సంన్యాసత్వేన స్తుత్వా అధునా కర్మయోగస్య ధ్యానయోగసాధనత్వం దర్శయతి —
ఆరురుక్షోర్మునేర్యోగం కర్మ కారణముచ్యతే ।
యోగారూఢస్య తస్యైవ శమః కారణముచ్యతే ॥ ౩ ॥
ఆరురుక్షోః ఆరోఢుమిచ్ఛతః, అనారూఢస్య, ధ్యానయోగే అవస్థాతుమశక్తస్యైవేత్యర్థః । కస్య తస్య ఆరురుక్షోః ? మునేః, కర్మఫలసంన్యాసిన ఇత్యర్థః । కిమారురుక్షోః ? యోగమ్ । కర్మ కారణం సాధనమ్ ఉచ్యతే । యోగారూఢస్య పునః తస్యైవ శమః ఉపశమః సర్వకర్మభ్యో నివృత్తిః కారణం యోగారూఢస్య సాధనమ్ ఉచ్యతే ఇత్యర్థః । యావద్యావత్ కర్మభ్యః ఉపరమతే, తావత్తావత్ నిరాయాసస్య జితేన్ద్రియస్య చిత్తం సమాధీయతే । తథా సతి స ఝటితి యోగారూఢో భవతి । తథా చోక్తం వ్యాసేన — ‘నైతాదృశం బ్రాహ్మణస్యాస్తి విత్తం యథైకతా సమతా సత్యతా చ । శీలం స్థితిర్దణ్డనిధానమార్జవం తతస్తతశ్చోపరమః క్రియాభ్యః’ (మో. ధ. ౧౭౫ । ౩౭) ఇతి ॥ ౩ ॥
అథేదానీం కదా యోగారూఢో భవతి ఇత్యుచ్యతే —
యదా హి నేన్ద్రియార్థేషు న కర్మస్వనుషజ్జతే ।
సర్వసఙ్కల్పసంన్యాసీ యోగారూఢస్తదోచ్యతే ॥ ౪ ॥
యదా సమాధీయమానచిత్తో యోగీ హి ఇన్ద్రియార్థేషు ఇన్ద్రియాణామర్థాః శబ్దాదయః తేషు ఇన్ద్రియార్థేషు కర్మసు చ నిత్యనైమిత్తికకామ్యప్రతిషిద్ధేషు ప్రయోజనాభావబుద్ధ్యా న అనుషజ్జతే అనుషఙ్గం కర్తవ్యతాబుద్ధిం న కరోతీత్యర్థః ।
సర్వసఙ్కల్పసంన్యాసీ సర్వాన్ సఙ్కల్పాన్ ఇహాముత్రార్థకామహేతూన్ సంన్యసితుం శీలమ్ అస్య ఇతి సర్వసఙ్కల్పసంన్యాసీ,
యోగారూఢః ప్రాప్తయోగ ఇత్యేతత్ ,
తదా తస్మిన్ కాలే ఉచ్యతే । ‘
సర్వసఙ్కల్పసంన్యాసీ’
ఇతి వచనాత్ సర్వాంశ్చ కామాన్ సర్వాణి చ కర్మాణి సంన్యస్యేదిత్యర్థః ।
సఙ్కల్పమూలా హి సర్వే కామాః —
‘సఙ్కల్పమూలః కామో వై యజ్ఞాః సఙ్కల్పసమ్భవాః । ’ (మను. ౨ । ౩) ‘కామ జానామి తే మూలం సఙ్కల్పాత్కిల జాయసే । న త్వాం సఙ్కల్పయిష్యామి తేన మే న భవిష్యసి’ (మో. ధ. ౧౭౭ । ౨౫) ఇత్యాదిస్మృతేః ।
సర్వకామపరిత్యాగే చ సర్వకర్మసంన్యాసః సిద్ధో భవతి,
‘స యథాకామో భవతి తత్క్రతుర్భవతి యత్క్రతుర్భవతి తత్కర్మ కురుతే’ (బృ. ఉ. ౪ । ౪ । ౫) ఇత్యాదిశ్రుతిభ్యః ;
‘యద్యద్ధి కురుతే జన్తుః తత్తత్ కామస్య చేష్టితమ్’ (మను. ౨ । ౪) ఇత్యాదిస్మృతిభ్యశ్చ ;
న్యాయాచ్చ —
న హి సర్వసఙ్కల్పసంన్యాసే కశ్చిత్ స్పన్దితుమపి శక్తః ।
తస్మాత్ ‘
సర్వసఙ్కల్పసంన్యాసీ’
ఇతి వచనాత్ సర్వాన్ కామాన్ సర్వాణి కర్మాణి చ త్యాజయతి భగవాన్ ॥ ౪ ॥
యదా ఎవం యోగారూఢః, తదా తేన ఆత్మా ఉద్ధృతో భవతి సంసారాదనర్థజాతాత్ । అతః —
ఉద్ధరేదాత్మనాత్మానం నాత్మానమవసాదయేత్ ।
ఆత్మైవ హ్యాత్మనో బన్ధురాత్మైవ రిపురాత్మనః ॥ ౫ ॥
ఉద్ధరేత్ సంసారసాగరే నిమగ్నమ్ ఆత్మనా ఆత్మానం తతః ఉత్ ఊర్ధ్వం హరేత్ ఉద్ధరేత్ , యోగారూఢతామాపాదయేదిత్యర్థః । న ఆత్మానమ్ అవసాదయేత్ న అధః నయేత్ , న అధః గమయేత్ । ఆత్మైవ హి యస్మాత్ ఆత్మనః బన్ధుః । న హి అన్యః కశ్చిత్ బన్ధుః, యః సంసారముక్తయే భవతి । బన్ధురపి తావత్ మోక్షం ప్రతి ప్రతికూల ఎవ, స్నేహాదిబన్ధనాయతనత్వాత్ । తస్మాత్ యుక్తమవధారణమ్ ‘ఆత్మైవ హ్యాత్మనో బన్ధుః’ ఇతి । ఆత్మైవ రిపుః శత్రుః । యః అన్యః అపకారీ బాహ్యః శత్రుః సోఽపి ఆత్మప్రయుక్త ఎవేతి యుక్తమేవ అవధారణమ్ ‘ఆత్మైవ రిపురాత్మనః’ ఇతి ॥ ౫ ॥
ఆత్మైవ బన్ధుః ఆత్మైవ రిపుః ఆత్మనః ఇత్యుక్తమ్ । తత్ర కింలక్షణ ఆత్మా ఆత్మనో బన్ధుః, కింలక్షణో వా ఆత్మా ఆత్మనో రిపుః ఇత్యుచ్యతే —
బన్ధురాత్మాత్మనస్తస్య యేనాత్మైవాత్మనా జితః ।
అనాత్మనస్తు శత్రుత్వే వర్తేతాత్మైవ శత్రువత్ ॥ ౬ ॥
బన్ధుః ఆత్మా ఆత్మనః తస్య, తస్య ఆత్మనః స ఆత్మా బన్ధుః యేన ఆత్మనా ఆత్మైవ జితః, ఆత్మా కార్యకరణసఙ్ఘాతో యేన వశీకృతః, జితేన్ద్రియ ఇత్యర్థః । అనాత్మనస్తు అజితాత్మనస్తు శత్రుత్వే శత్రుభావే వర్తేత ఆత్మైవ శత్రువత్ , యథా అనాత్మా శత్రుః ఆత్మనః అపకారీ, తథా ఆత్మా ఆత్మన అపకారే వర్తేత ఇత్యర్థః ॥ ౬ ॥
జితాత్మనః ప్రశాన్తస్య పరమాత్మా సమాహితః ।
శీతోష్ణసుఖదుఃఖేషు తథా మానాపమానయోః ॥ ౭ ॥
జితాత్మనః కార్యకరణసఙ్ఘాత ఆత్మా జితో యేన సః జితాత్మా తస్య జితాత్మనః, ప్రశాన్తస్య ప్రసన్నాన్తఃకరణస్య సతః సంన్యాసినః పరమాత్మా సమాహితః సాక్షాదాత్మభావేన వర్తతే ఇత్యర్థః । కిఞ్చ శీతోష్ణసుఖదుఃఖేషు తథా మానే అపమానే చ మానాపమానయోః పూజాపరిభవయోః సమః స్యాత్ ॥ ౭ ॥
జ్ఞానవిజ్ఞానతృప్తాత్మా కూటస్థో విజితేన్ద్రియః ।
యుక్త ఇత్యుచ్యతే యోగీ సమలోష్టాశ్మకాఞ్చనః ॥ ౮ ॥
జ్ఞానవిజ్ఞానతృప్తాత్మా జ్ఞానం శాస్త్రోక్తపదార్థానాం పరిజ్ఞానమ్ , విజ్ఞానం తు శాస్త్రతో జ్ఞాతానాం తథైవ స్వానుభవకరణమ్ , తాభ్యాం జ్ఞానవిజ్ఞానాభ్యాం తృప్తః సఞ్జాతాలంప్రత్యయః ఆత్మా అన్తఃకరణం యస్య సః జ్ఞానవిజ్ఞానతృప్తాత్మా, కూటస్థః అప్రకమ్ప్యః, భవతి ఇత్యర్థః ; విజితేన్ద్రియశ్చ । య ఈదృశః, యుక్తః సమాహితః ఇతి స ఉచ్యతే కథ్యతే । స యోగీ సమలోష్టాశ్మకాఞ్చనః లోష్టాశ్మకాఞ్చనాని సమాని యస్య సః సమలోష్టాశ్మకాఞ్చనః ॥ ౮ ॥
కిఞ్చ —
సుహృన్మిత్రార్యుదాసీనమధ్యస్థద్వేష్యబన్ధుషు ।
సాధుష్వపి చ పాపేషు సమబుద్ధిర్విశిష్యతే ॥ ౯ ॥
‘సుహృత్’ ఇత్యాదిశ్లోకార్ధమ్ ఎకం పదమ్ । సుహృత్ ఇతి ప్రత్యుపకారమనపేక్ష్య ఉపకర్తా, మిత్రం స్నేహవాన్ , అరిః శత్రుః, ఉదాసీనః న కస్యచిత్ పక్షం భజతే, మధ్యస్థః యో విరుద్ధయోః ఉభయోః హితైషీ, ద్వేష్యః ఆత్మనః అప్రియః, బన్ధుః సమ్బన్ధీ ఇత్యేతేషు సాధుషు శాస్త్రానువర్తిషు అపి చ పాపేషు ప్రతిషిద్ధకారిషు సర్వేషు ఎతేషు సమబుద్ధిః ‘కః కిఙ్కర్మా’ ఇత్యవ్యాపృతబుద్ధిరిత్యర్థః । విశిష్యతే, ‘విముచ్యతే’ ఇతి వా పాఠాన్తరమ్ । యోగారూఢానాం సర్వేషామ్ అయమ్ ఉత్తమ ఇత్యర్థః ॥ ౯ ॥
అత ఎవముత్తమఫలప్రాప్తయే —
యోగీ యుఞ్జీత సతతమాత్మానం రహసి స్థితః ।
ఎకాకీ యతచిత్తాత్మా నిరాశీరపరిగ్రహః ॥ ౧౦ ॥
యోగీ ధ్యాయీ యుఞ్జీత సమాదధ్యాత్ సతతం సర్వదా ఆత్మానమ్ అన్తఃకరణం రహసి ఎకాన్తే గిరిగుహాదౌ స్థితః సన్ ఎకాకీ అసహాయః । ‘రహసి స్థితః ఎకాకీ చ’ ఇతి విశేషణాత్ సంన్యాసం కృత్వా ఇత్యర్థః । యతచిత్తాత్మా చిత్తమ్ అన్తఃకరణమ్ ఆత్మా దేహశ్చ సంయతౌ యస్య సః యతచిత్తాత్మా, నిరాశీః వీతతృష్ణః అపరిగ్రహః పరిగ్రహరహితశ్చేత్యర్థః । సంన్యాసిత్వేఽపి త్యక్తసర్వపరిగ్రహః సన్ యుఞ్జీత ఇత్యర్థః ॥ ౧౦ ॥
అథేదానీం యోగం యుఞ్జతః ఆసనాహారవిహారాదీనాం యోగసాధనత్వేన నియమో వక్తవ్యః, ప్రాప్తయోగస్య లక్షణం తత్ఫలాది చ, ఇత్యత ఆరభ్యతే । తత్ర ఆసనమేవ తావత్ ప్రథమముచ్యతే —
శుచౌ దేశే ప్రతిష్ఠాప్య స్థిరమాసనమాత్మనః ।
నాత్యుచ్ఛ్రితం నాతినీచం చైలాజినకుశోత్తరమ్ ॥ ౧౧ ॥
శుచౌ శుద్ధే వివిక్తే స్వభావతః సంస్కారతో వా, దేశే స్థానే ప్రతిష్ఠాప్య స్థిరమ్ అచలమ్ ఆత్మనః ఆసనం నాత్యుచ్ఛ్రితం నాతీవ ఉచ్ఛ్రితం న అపి అతినీచమ్ , తచ్చ చైలాజినకుశోత్తరం చైలమ్ అజినం కుశాశ్చ ఉత్తరే యస్మిన్ ఆసనే తత్ ఆసనం చైలాజినకుశోత్తరమ్ । పాఠక్రమాద్విపరీతః అత్ర క్రమః చైలాదీనామ్ ॥ ౧౧ ॥
ప్రతిష్ఠాప్య, కిమ్ ? —
తత్రైకాగ్రం మనః కృత్వా యతచిత్తేన్ద్రియక్రియః ।
ఉపవిశ్యాసనే యుఞ్జ్యాద్యోగమాత్మవిశుద్ధయే ॥ ౧౨ ॥
తత్ర తస్మిన్ ఆసనే ఉపవిశ్య యోగం యుఞ్జ్యాత్ । కథమ్ ? సర్వవిషయేభ్యః ఉపసంహృత్య ఎకాగ్రం మనః కృత్వా యతచిత్తేన్ద్రియక్రియః చిత్తం చ ఇన్ద్రియాణి చ చిత్తేన్ద్రియాణి తేషాం క్రియాః సంయతా యస్య సః యతచిత్తేన్ద్రియక్రియః । స కిమర్థం యోగం యుఞ్జ్యాత్ ఇత్యాహ — ఆత్మవిశుద్ధయే అన్తఃకరణస్య విశుద్ధ్యర్థమిత్యేతత్ ॥ ౧౨ ॥
బాహ్యమాసనముక్తమ్ ; అధునా శరీరధారణం కథమ్ ఇత్యుచ్యతే —
సమం కాయశిరోగ్రీవం ధారయన్నచలం స్థిరః ।
సమ్ప్రేక్ష్య నాసికాగ్రం స్వం దిశశ్చానవలోకయన్ ॥ ౧౩ ॥
సమం కాయశిరోగ్రీవం కాయశ్చ శిరశ్చ గ్రీవా చ కాయశిరోగ్రీవం తత్ సమం ధారయన్ అచలం చ ।
సమం ధారయతః చలనం సమ్భవతి ;
అతః విశినష్టి —
అచలమితి ।
స్థిరః స్థిరో భూత్వా ఇత్యర్థః ।
స్వం నాసికాగ్రం సమ్ప్రేక్ష్య సమ్యక్ ప్రేక్షణం దర్శనం కృత్వేవ ఇతి ।
ఇవశబ్దో లుప్తో ద్రష్టవ్యః ।
న హి స్వనాసికాగ్రసమ్ప్రేక్షణమిహ విధిత్సితమ్ ।
కిం తర్హి ?
చక్షుషో దృష్టిసంనిపాతః ।
స చ అన్తఃకరణసమాధానాపేక్షో వివక్షితః ।
స్వనాసికాగ్రసమ్ప్రేక్షణమేవ చేత్ వివక్షితమ్ ,
మనః తత్రైవ సమాధీయేత,
నాత్మని ।
ఆత్మని హి మనసః సమాధానం వక్ష్యతి ‘ఆత్మసంస్థం మనః కృత్వా’ (భ. గీ. ౬ । ౨౫) ఇతి ।
తస్మాత్ ఇవశబ్దలోపేన అక్ష్ణోః దృష్టిసంనిపాత ఎవ ‘
సమ్ప్రేక్ష్య’
ఇత్యుచ్యతే ।
దిశశ్చ అనవలోకయన్ దిశాం చ అవలోకనమన్తరాకుర్వన్ ఇత్యేతత్ ॥ ౧౩ ॥
కిఞ్చ —
ప్రశాన్తాత్మా విగతభీర్బ్రహ్మచారివ్రతే స్థితః ।
మనః సంయమ్య మచ్చిత్తో యుక్త ఆసీత మత్పరః ॥ ౧౪ ॥
ప్రశాన్తాత్మా ప్రకర్షేణ శాన్తః ఆత్మా అన్తఃకరణం యస్య సోఽయం ప్రశాన్తాత్మా, విగతభీః విగతభయః, బ్రహ్మచారివ్రతే స్థితః బ్రహ్మచారిణో వ్రతం బ్రహ్మచర్యం గురుశుశ్రూషాభిక్షాన్నభుక్త్యాది తస్మిన్ స్థితః, తదనుష్ఠాతా భవేదిత్యర్థః । కిఞ్చ, మనః సంయమ్య మనసః వృత్తీః ఉపసంహృత్య ఇత్యేతత్ , మచ్చిత్తః మయి పరమేశ్వరే చిత్తం యస్య సోఽయం మచ్చిత్తః, యుక్తః సమాహితః సన్ ఆసీత ఉపవిశేత్ । మత్పరః అహం పరో యస్య సోఽయం మత్పరో భవతి । కశ్చిత్ రాగీ స్త్రీచిత్తః, న తు స్త్రియమేవ పరత్వేన గృహ్ణాతి ; కిం తర్హి ? రాజానం మహాదేవం వా । అయం తు మచ్చిత్తో మత్పరశ్చ ॥ ౧౪ ॥
అథేదానీం యోగఫలముచ్యతే —
యుఞ్జన్నేవం సదాత్మానం యోగీ నియతమానసః ।
శాన్తిం నిర్వాణపరమాం మత్సంస్థామధిగచ్ఛతి ॥ ౧౫ ॥
యుఞ్జన్ సమాధానం కుర్వన్ ఎవం యతోక్తేన విధానేన సదా ఆత్మానం సర్వదా యోగీ నియతమానసః నియతం సంయతం మానసం మనో యస్య సోఽయం నియతమానసః, శాన్తిమ్ ఉపరతిం నిర్వాణపరమాం నిర్వాణం మోక్షః తత్ పరమా నిష్ఠా యస్యాః శాన్తేః సా నిర్వాణపరమా తాం నిర్వాణపరమామ్ , మత్సంస్థాం మదధీనామ్ అధిగచ్ఛతి ప్రాప్నోతి ॥ ౧౫ ॥
ఇదానీం యోగినః ఆహారాదినియమ ఉచ్యతే —
నాత్యశ్నతస్తు యోగోఽస్తి న చైకాన్తమనశ్నతః ।
న చాతిస్వప్నశీలస్య జాగ్రతో నైవ చార్జున ॥ ౧౬ ॥
న అత్యశ్నతః ఆత్మసంమితమన్నపరిమాణమతీత్యాశ్నతః అత్యశ్నతః న యోగః అస్తి । న చ ఎకాన్తమ్ అనశ్నతః యోగః అస్తి । ‘యదు హ వా ఆత్మసంమితమన్నం తదవతి తన్న హినస్తి యద్భూయో హినస్తి తద్యత్ కనీయోఽన్నం న తదవతి’ (శ. బ్రా. ? ) ఇతి శ్రుతేః । తస్మాత్ యోగీ న ఆత్మసంమితాత్ అన్నాత్ అధికం న్యూనం వా అశ్నీయాత్ । అథవా, యోగినః యోగశాస్త్రే పరిపఠీతాత్ అన్నపరిమాణాత్ అతిమాత్రమశ్నతః యోగో నాస్తి । ఉక్తం హి — ‘అర్ధం సవ్యఞ్జనాన్నస్య తృతీయముదకస్య చ । వాయోః సఞ్చరణార్థం తు చతుర్థమవశేషయేత్’ ( ? ) ఇత్యాదిపరిమాణమ్ । తథా — న చ అతిస్వప్నశీలస్య యోగో భవతి నైవ చ అతిమాత్రం జాగ్రతో భవతి చ అర్జున ॥ ౧౬ ॥
కథం పునః యోగో భవతి ఇత్యుచ్యతే —
యుక్తాహారవిహారస్య యుక్తచేష్టస్య కర్మసు ।
యుక్తస్వప్నావబోధస్య యోగో భవతి దుఃఖహా ॥ ౧౭ ॥
యుక్తాహారవిహారస్య ఆహ్రియతే ఇతి ఆహారః అన్నమ్ , విహరణం విహారః పాదక్రమః, తౌ యుక్తౌ నియతపరిమాణౌ యస్య సః యుక్తాహారవిహారః తస్య, తథా యుక్తచేష్టస్య యుక్తా నియతా చేష్టా యస్య కర్మసు తస్య, తథా యుక్తస్వప్నావబోధస్య యుక్తౌ స్వప్నశ్చ అవబోధశ్చ తౌ నియతకాలౌ యస్య తస్య, యుక్తాహారవిహారస్య యుక్తచేష్టస్య కర్మసు యుక్తస్వప్నావబోధస్య యోగినో యోగో భవతి దుఃఖహా దుఃఖాని సర్వాణి హన్తీతి దుఃఖహా, సర్వసంసారదుఃఖక్షయకృత్ యోగః భవతీత్యర్థః ॥ ౧౭ ॥
అథ అధునా కదా యుక్తో భవతి ఇత్యుచ్యతే —
యదా వినియతం చిత్తమాత్మన్యేవావతిష్ఠతే ।
నిఃస్పృహః సర్వకామేభ్యో యుక్త ఇత్యుచ్యతే తదా ॥ ౧౮ ॥
యదా వినియతం విశేషేణ నియతం సంయతమ్ ఎకాగ్రతామాపన్నం చిత్తం హిత్వా బాహ్యార్థచిన్తామ్ ఆత్మన్యేవ కేవలే అవతిష్ఠతే, స్వాత్మని స్థితిం లభతే ఇత్యర్థః । నిఃస్పృహః సర్వకామేభ్యః నిర్గతా దృష్టాదృష్టవిషయేభ్యః స్పృహా తృష్ణా యస్య యోగినః సః యుక్తః సమాహితః ఇత్యుచ్యతే తదా తస్మిన్కాలే ॥ ౧౮ ॥
తస్య యోగినః సమాహితం యత్ చిత్తం తస్యోపమా ఉచ్యతే —
యదా దీపో నివాతస్థో నేఙ్గతే సోపమా స్మృతా ।
యోగినో యతచిత్తస్య యుఞ్జతో యోగమాత్మనః ॥ ౧౯ ॥
యథా దీపః ప్రదీపః నివాతస్థః నివాతే వాతవర్జితే దేశే స్థితః న ఇఙ్గతే న చలతి, సా ఉపమా ఉపమీయతే అనయా ఇత్యుపమా యోగజ్ఞైః చిత్తప్రచారదర్శిభిః స్మృతా చిన్తితా యోగినో యతచిత్తస్య సంయతాన్తఃకరణస్య యుఞ్జతో యోగమ్ అనుతిష్ఠతః ఆత్మనః సమాధిమనుతిష్ఠత ఇత్యర్థః ॥ ౧౯ ॥
ఎవం యోగాభ్యాసబలాదేకాగ్రీభూతం నివాతప్రదీపకల్పం సత్ —
యత్రోపరమతే చిత్తం నిరుద్ధం యోగసేవయా ।
యత్ర చైవాత్మనాత్మానం పశ్యన్నాత్మని తుష్యతి ॥ ౨౦ ॥
యత్ర యస్మిన్ కాలే ఉపరమతే చిత్తమ్ ఉపరతిం గచ్ఛతి నిరుద్ధం సర్వతో నివారితప్రచారం యోగసేవయా యోగానుష్ఠానేన, యత్ర చైవ యస్మింశ్చ కాలే ఆత్మనా సమాధిపరిశుద్ధేన అన్తఃకరణేన ఆత్మానం పరం చైతన్యం జ్యోతిఃస్వరూపం పశ్యన్ ఉపలభమానః స్వే ఎవ ఆత్మని తుష్యతి తుష్టిం భజతే ॥ ౨౦ ॥
కిఞ్చ —
సుఖమాత్యన్తికం యత్తద్బుద్ధిగ్రాహ్యమతీన్ద్రియమ్ ।
వేత్తి యత్ర న చైవాయం స్థితశ్చలతి తత్త్వతః ॥ ౨౧ ॥
సుఖమ్ ఆత్యన్తికం అత్యన్తమేవ భవతి ఇత్యాత్యన్తికమ్ అనన్తమిత్యర్థః, యత్ తత్ బుద్ధిగ్రాహ్యం బుద్ధ్యైవ ఇన్ద్రియనిరపేక్షయా గృహ్యతే ఇతి బుద్ధిగ్రాహ్యమ్ అతీన్ద్రియమ్ ఇన్ద్రియగోచరాతీతమ్ అవిషయజనితమిత్యర్థః, వేత్తి తత్ ఈదృశం సుఖమనుభవతి యత్ర యస్మిన్ కాలే, న చ ఎవ అయం విద్వాన్ ఆత్మస్వరూపే స్థితః తస్మాత్ నైవ చలతి తత్త్వతః తత్త్వస్వరూపాత్ న ప్రచ్యవతే ఇత్యర్థః ॥ ౨౧ ॥
కిఞ్చ —
యం లబ్ధ్వా చాపరం లాభం మన్యతే నాధికం తతః ।
యస్మిన్స్థితో న దుఃఖేన గురుణాపి విచాల్యతే ॥ ౨౨ ॥
యం లబ్ధ్వా యమ్ ఆత్మలాభం లబ్ధ్వా ప్రాప్య చ అపరమ్ అన్యత్ లాభం లాభాన్తరం తతః అధికమ్ అస్తీతి న మన్యతే న చిన్తయతి । కిఞ్చ, యస్మిన్ ఆత్మతత్త్వే స్థితః దుఃఖేన శస్త్రనిపాతాదిలక్షణేన గురుణా మహతా అపి న విచాల్యతే ॥ ౨౨ ॥
తం విద్యాద్దుఃఖసంయోగవియోగం యోగసంజ్ఞితమ్ ।
స నిశ్చయేన యోక్తవ్యో యోగోఽనిర్విణ్ణచేతసా ॥ ౨౩ ॥
తం విద్యాత్ విజానీయాత్ దుఃఖసంయోగవియోగం దుఃఖైః సంయోగః దుఃఖసంయోగః, తేన వియోగః దుఃఖసంయోగవియోగః, తం దుఃఖసంయోగవియోగం యోగ ఇత్యేవ సంజ్ఞితం విపరీతలక్షణేన విద్యాత్ విజానీయాదిత్యర్థః । యోగఫలముపసంహృత్య పునరన్వారమ్భేణ యోగస్య కర్తవ్యతా ఉచ్యతే నిశ్చయానిర్వేదయోః యోగసాధనత్వవిధానార్థమ్ । స యథోక్తఫలో యోగః నిశ్చయేన అధ్యవసాయేన యోక్తవ్యః అనిర్విణ్ణచేతసా న నిర్విణ్ణమ్ అనిర్విణ్ణమ్ । కిం తత్ ? చేతః తేన నిర్వేదరహితేన చేతసా చిత్తేనేత్యర్థః ॥ ౨౩ ॥
కిఞ్చ —
సఙ్కల్పప్రభవాన్కామాంస్త్యక్త్వా సర్వానశేషతః ।
మనసైవేన్ద్రియగ్రామం వినియమ్య సమన్తతః ॥ ౨౪ ॥
సఙ్కల్పప్రభవాన్ సఙ్కల్పః ప్రభవః యేషాం కామానాం తే సఙ్కల్పప్రభవాః కామాః తాన్ త్యక్త్వా పరిత్యజ్య సర్వాన్ అశేషతః నిర్లేపేన । కిఞ్చ, మనసైవ వివేకయుక్తేన ఇన్ద్రియగ్రామమ్ ఇన్ద్రియసముదాయం వినియమ్య నియమనం కృత్వా సమన్తతః సమన్తాత్ ॥ ౨౪ ॥
శనైః శనైరుపరమేద్బుద్ధ్యా ధృతిగృహీతయా ।
ఆత్మసంస్థం మనః కృత్వా న కిఞ్చిదపి చిన్తయేత్ ॥ ౨౫ ॥
శనైః శనైః న సహసా ఉపరమేత్ ఉపరతిం కుర్యాత్ । కయా ? బుద్ధ్యా । కింవిశిష్టయా ? ధృతిగృహీతయా ధృత్యా ధైర్యేణ గృహీతయా ధృతిగృహీతయా ధైర్యేణ యుక్తయా ఇత్యర్థః । ఆత్మసంస్థమ్ ఆత్మని సంస్థితమ్ ‘ఆత్మైవ సర్వం న తతోఽన్యత్ కిఞ్చిదస్తి’ ఇత్యేవమాత్మసంస్థం మనః కృత్వా న కిఞ్చిదపి చిన్తయేత్ । ఎష యోగస్య పరమో విధిః ॥ ౨౫ ॥
తత్ర ఎవమాత్మసంస్థం మనః కర్తుం ప్రవృత్తో యోగీ —
యతో యతో నిశ్చరతి మనశ్చఞ్చలమస్థిరమ్ ।
తతస్తతో నియమ్యైతదాత్మన్యేవ వశం నయేత్ ॥ ౨౬ ॥
యతో యతః యస్మాద్యస్మాత్ నిమిత్తాత్ శబ్దాదేః నిశ్చరతి నిర్గచ్ఛతి స్వభావదోషాత్ మనః చఞ్చలమ్ అత్యర్థం చలమ్ , అత ఎవ అస్థిరమ్ , తతస్తతః తస్మాత్తస్మాత్ శబ్దాదేః నిమిత్తాత్ నియమ్య తత్తన్నిమిత్తం యాథాత్మ్యనిరూపణేన ఆభాసీకృత్య వైరాగ్యభావనయా చ ఎతత్ మనః ఆత్మన్యేవ వశం నయేత్ ఆత్మవశ్యతామాపాదయేత్ । ఎవం యోగాభ్యాసబలాత్ యోగినః ఆత్మన్యేవ ప్రశామ్యతి మనః ॥ ౨౬ ॥
ప్రశాన్తమనసం హ్యేనం యోగినం సుఖముత్తమమ్ ।
ఉపైతి శాన్తరజసం బ్రహ్మభూతమకల్మషమ్ ॥ ౨౭ ॥
ప్రశాన్తమనసం ప్రకర్షేణ శాన్తం మనః యస్య సః ప్రశాన్తమనాః తం ప్రశాన్తమనసం హి ఎనం యోగినం సుఖమ్ ఉత్తమం నిరతిశయమ్ ఉపైతి ఉపగచ్ఛతి శాన్తరజసం ప్రక్షీణమోహాదిక్లేశరజసమిత్యర్థః, బ్రహ్మభూతం జీవన్ముక్తమ్ , ‘బ్రహ్మైవ సర్వమ్’ ఇత్యేవం నిశ్చయవన్తం బ్రహ్మభూతమ్ అకల్మషం ధర్మాధర్మాదివర్జితమ్ ॥ ౨౭ ॥
యుఞ్జన్నేవం సదాత్మానం యోగీ విగతకల్మషః ।
సుఖేన బ్రహ్మసంస్పర్శమత్యన్తం సుఖమశ్నుతే ॥ ౨౮ ॥
యుఞ్జన్ ఎవం యథోక్తేన క్రమేణ యోగీ యోగాన్తరాయవర్జితః సదా సర్వదా ఆత్మానం విగతకల్మషః విగతపాపః, సుఖేన అనాయాసేన బ్రహ్మసంస్పర్శం బ్రహ్మణా పరేణ సంస్పర్శో యస్య తత్ బ్రహ్మసంస్పర్శం సుఖమ్ అత్యన్తమ్ అన్తమతీత్య వర్తత ఇత్యత్యన్తమ్ ఉత్కృష్టం నిరతిశయమ్ అశ్నుతే వ్యాప్నోతి ॥ ౨౮ ॥
ఇదానీం యోగస్య యత్ ఫలం బ్రహ్మైకత్వదర్శనం సర్వసంసారవిచ్ఛేదకారణం తత్ ప్రదర్శ్యతే —
సర్వభూతస్థమాత్మానం సర్వభూతాని చాత్మని ।
ఈక్షతే యోగయుక్తాత్మా సర్వత్ర సమదర్శనః ॥ ౨౯ ॥
సర్వభూతస్థం సర్వేషు భూతేషు స్థితం స్వమ్ ఆత్మానం సర్వభూతాని చ ఆత్మని బ్రహ్మాదీని స్తమ్బపర్యన్తాని చ సర్వభూతాని ఆత్మని ఎకతాం గతాని ఈక్షతే పశ్యతి యోగయుక్తాత్మా సమాహితాన్తఃకరణః సర్వత్ర సమదర్శనః సర్వేషు బ్రహ్మాదిస్థావరాన్తేషు విషమేషు సర్వభూతేషు సమం నిర్విశేషం బ్రహ్మాత్మైకత్వవిషయం దర్శనం జ్ఞానం యస్య స సర్వత్ర సమదర్శనః ॥ ౨౯ ॥
ఎతస్య ఆత్మైకత్వదర్శనస్య ఫలమ్ ఉచ్యతే —
యో మాం పశ్యతి సర్వత్ర సర్వం చ మయి పశ్యతి ।
తస్యాహం న ప్రణశ్యామి స చ మే న ప్రణశ్యతి ॥ ౩౦ ॥
యో మాం పశ్యతి వాసుదేవం సర్వస్య ఆత్మానం సర్వత్ర సర్వేషు భూతేషు సర్వం చ బ్రహ్మాదిభూతజాతం మయి సర్వాత్మని పశ్యతి, తస్య ఎవం ఆత్మైకత్వదర్శినః అహమ్ ఈశ్వరో న ప్రణశ్యామి న పరోక్షతాం గమిష్యామి । స చ మే న ప్రణశ్యతి స చ విద్వాన్ మమ వాసుదేవస్య న ప్రణశ్యతి న పరోక్షో భవతి, తస్య చ మమ చ ఎకాత్మకత్వాత్ ; స్వాత్మా హి నామ ఆత్మనః ప్రియ ఎవ భవతి, యస్మాచ్చ అహమేవ సర్వాత్మైకత్వదర్శీ ॥ ౩౦ ॥
ఇత్యేతత్ పూర్వశ్లోకార్థం సమ్యగ్దర్శనమనూద్య తత్ఫలం మోక్షః అభిధీయతే —
సర్వభూతస్థితం యో మాం భజత్యేకత్వమాస్థితః ।
సర్వథా వర్తమానోఽపి స యోగీ మయి వర్తతే ॥ ౩౧ ॥
సర్వథా సర్వప్రకారైః వర్తమానోఽపి సమ్యగ్దర్శీ యోగీ మయి వైష్ణవే పరమే పదే వర్తతే, నిత్యముక్త ఎవ సః, న మోక్షం ప్రతి కేనచిత్ ప్రతిబధ్యతే ఇత్యర్థః ॥ ౩౧ ॥
కిఞ్చ అన్యత్ —
ఆత్మౌపమ్యేన సర్వత్ర సమం పశ్యతి యోఽర్జున ।
సుఖం వా యది వా దుఃఖం స యోగీ పరమో మతః ॥ ౩౨ ॥
ఆత్మౌపమ్యేన ఆత్మా స్వయమేవ ఉపమీయతే అనయా ఇత్యుపమా తస్యా ఉపమాయా భావః ఔపమ్యం తేన ఆత్మౌపమ్యేన, సర్వత్ర సర్వభూతేషు సమం తుల్యం పశ్యతి యః అర్జున, స చ కిం సమం పశ్యతి ఇత్యుచ్యతే — యథా మమ సుఖమ్ ఇష్టం తథా సర్వప్రాణినాం సుఖమ్ అనుకూలమ్ । వాశబ్దః చార్థే । యది వా యచ్చ దుఃఖం మమ ప్రతికూలమ్ అనిష్టం యథా తథా సర్వప్రాణినాం దుఃఖమ్ అనిష్టం ప్రతికూలం ఇత్యేవమ్ ఆత్మౌపమ్యేన సుఖదుఃఖే అనుకూలప్రతికూలే తుల్యతయా సర్వభూతేషు సమం పశ్యతి, న కస్యచిత్ ప్రతికూలమాచరతి, అహింసక ఇత్యర్థః । యః ఎవమహింసకః సమ్యగ్దర్శననిష్ఠః స యోగీ పరమః ఉత్కృష్టః మతః అభిప్రేతః సర్వయోగినాం మధ్యే ॥ ౩౨ ॥
ఎతస్య యథోక్తస్య సమ్యగ్దర్శనలక్షణస్య యోగస్య దుఃఖసమ్పాద్యతామాలక్ష్య శుశ్రూషుః ధ్రువం తత్ప్రాప్త్యుపాయమర్జున ఉవాచ —
అర్జున ఉవాచ —
యోఽయం యోగస్త్వయా ప్రోక్తః
సామ్యేన మధుసూదన ।
ఎతస్యాహం న పశ్యామి
చఞ్చలత్వాత్స్థితిం స్థిరామ్ ॥ ౩౩ ॥
యః అయం యోగః త్వయా ప్రోక్తః సామ్యేన సమత్వేన హే మధుసూదన ఎతస్య యోగస్య అహం న పశ్యామి నోపలభే, చఞ్చలత్వాత్ మనసః । కిమ్ ? స్థిరామ్ అచలాం స్థితిమ్ ॥ ౩౩ ॥
ప్రసిద్ధమేతత్ —
చఞ్చలం హి మనః కృష్ణ ప్రమాథి బలవద్దృఢమ్ ।
తస్యాహం నిగ్రహం మన్యే వాయోరివ సుదుష్కరమ్ ॥ ౩౪ ॥
చఞ్చలం హి మనః । కృష్ణ ఇతి కృషతేః విలేఖనార్థస్య రూపమ్ । భక్తజనపాపాదిదోషాకర్షణాత్ కృష్ణః, తస్య సమ్బుద్ధిః హే కృష్ణ । హి యస్మాత్ మనః చఞ్చలం న కేవలమత్యర్థం చఞ్చలమ్ , ప్రమాథి చ ప్రమథనశీలమ్ , ప్రమథ్నాతి శరీరమ్ ఇన్ద్రియాణి చ విక్షిపత్ సత్ పరవశీకరోతి । కిఞ్చ — బలవత్ ప్రబలమ్ , న కేనచిత్ నియన్తుం శక్యమ్ , దుర్నివారత్వాత్ । కిఞ్చ — దృఢం తన్తునాగవత్ అచ్ఛేద్యమ్ । తస్య ఎవంభూతస్య మనసః అహం నిగ్రహం నిరోధం మన్యే వాయోరివ యథా వాయోః దుష్కరో నిగ్రహః తతోఽపి దుష్కరం మన్యే ఇత్యభిప్రాయః ॥ ౩౪ ॥
శ్రీభగవానువాచ, ఎవమ్ ఎతత్ యథా బ్రవీషి —
శ్రీభగవానువాచ —
అసంశయం మహాబాహో మనో దుర్నిగ్రహం చలమ్ ।
అభ్యాసేన తు కౌన్తేయ వైరాగ్యేణ చ గృహ్యతే ॥ ౩౫ ॥
అసంశయం నాస్తి సంశయః ‘మనో దుర్నిగ్రహం చలమ్’ ఇత్యత్ర హే మహాబాహో । కిన్తు అభ్యాసేన తు అభ్యాసో నామ చిత్తభూమౌ కస్యాఞ్చిత్ సమానప్రత్యయావృత్తిః చిత్తస్య । వైరాగ్యేణ వైరాగ్యం నామ దృష్టాదృష్టేష్టభోగేషు దోషదర్శనాభ్యాసాత్ వైతృష్ణ్యమ్ । తేన చ వైరాగ్యేణ గృహ్యతే విక్షేపరూపః ప్రచారః చిత్తస్య । ఎవం తత్ మనః గృహ్యతే నిగృహ్యతే నిరుధ్యతే ఇత్యర్థః ॥ ౩౫ ॥
యః పునః అసంయతాత్మా, తేన —
అసంయతాత్మనా యోగో దుష్ప్రాప ఇతి మే మతిః ।
వశ్యాత్మనా తు యతతా శక్యోఽవాప్తుముపాయతః ॥ ౩౬ ॥
అసంయతాత్మనా అభ్యాసవైరాగ్యాభ్యామసంయతః ఆత్మా అన్తఃకరణం యస్య సోఽయమ్ అసంయతాత్మా తేన అసంయతాత్మనా యోగో దుష్ప్రాపః దుఃఖేన ప్రాప్యత ఇతి మే మతిః । యస్తు పునః వశ్యాత్మా అభ్యాసవైరాగ్యాభ్యాం వశ్యత్వమాపాదితః ఆత్మా మనః యస్య సోఽయం వశ్యాత్మా తేన వశ్యాత్మనా తు యతతా భూయోఽపి ప్రయత్నం కుర్వతా శక్యః అవాప్తుం యోగః ఉపాయతః యథోక్తాదుపాయాత్ ॥ ౩౬ ॥
తత్ర యోగాభ్యాసాఙ్గీకరణేన ఇహలోకపరలోకప్రాప్తినిమిత్తాని కర్మాణి సంన్యస్తాని, యోగసిద్ధిఫలం చ మోక్షసాధనం సమ్యగ్దర్శనం న ప్రాప్తమితి, యోగీ యోగమార్గాత్ మరణకాలే చలితచిత్తః ఇతి తస్య నాశమశఙ్క్య అర్జున ఉవాచ —
అర్జున ఉవాచ —
అయతిః శ్రద్ధయోపేతో యోగాచ్చలితమానసః ।
అప్రాప్య యోగసంసిద్ధిం కాం గతిం కృష్ణ గచ్ఛతి ॥ ౩౭ ॥
అయతిః అప్రయత్నవాన్ యోగమార్గే శ్రద్ధయా ఆస్తిక్యబుద్ధ్యా చ ఉపేతః యోగాత్ అన్తకాలే చ చలితం మానసం మనో యస్య సః చలితమానసః భ్రష్టస్మృతిః సః అప్రాప్య యోగసంసిద్ధిం యోగఫలం సమ్యగ్దర్శనం కాం గతిం హే కృష్ణ గచ్ఛతి ॥ ౩౭ ॥
కచ్చిన్నోభయవిభ్రష్టశ్ఛిన్నాభ్రమివ నశ్యతి ।
అప్రతిష్ఠో మహాబాహో విమూఢో బ్రహ్మణః పథి ॥ ౩౮ ॥
కచ్చిత్ కిం న ఉభయవిభ్రష్టః కర్మమార్గాత్ యోగమార్గాచ్చ విభ్రష్టః సన్ ఛిన్నాభ్రమివ నశ్యతి, కిం వా న నశ్యతి అప్రతిష్ఠో నిరాశ్రయః హే మహాబాహో విమూఢః సన్ బ్రహ్మణః పథి బ్రహ్మప్రాప్తిమార్గే ॥ ౩౮ ॥
ఎతన్మే సంశయం కృష్ణ చ్ఛేత్తుమర్హస్యశేషతః ।
త్వదన్యః సంశయస్యాస్య చ్ఛేత్తా న హ్యుపపద్యతే ॥ ౩౯ ॥
ఎతత్ మే మమ సంశయం కృష్ణ చ్ఛేత్తుమ్ అపనేతుమ్ అర్హసి అశేషతః । త్వదన్యః త్వత్తః అన్యః ఋషిః దేవో వా చ్ఛేత్తా నాశయితా సంశయస్య అస్య న హి యస్మాత్ ఉపపద్యతే న సమ్భవతి । అతః త్వమేవ చ్ఛేత్తుమర్హసి ఇత్యర్థః ॥ ౩౯ ॥
శ్రీభగవానువాచ —
పార్థ నైవేహ నాముత్ర వినాశస్తస్య విద్యతే ।
న హి కల్యాణకృత్కశ్చిద్దుర్గతిం తాత గచ్ఛతి ॥ ౪౦ ॥
హే పార్థ నైవ ఇహ లోకే నాముత్ర పరస్మిన్ వా లోకే వినాశః తస్య విద్యతే నాస్తి । నాశో నామ పూర్వస్మాత్ హీనజన్మప్రాప్తిః స యోగభ్రష్టస్య నాస్తి । న హి యస్మాత్ కల్యాణకృత్ శుభకృత్ కశ్చిత్ దుర్గతిం కుత్సితాం గతిం హే తాత, తనోతి ఆత్మానం పుత్రరూపేణేతి పితా తాత ఉచ్యతే । పితైవ పుత్ర ఇతి పుత్రోఽపి తాత ఉచ్యతే । శిష్యోఽపి పుత్ర ఉచ్యతే । యతో న గచ్ఛతి ॥ ౪౦ ॥
కిం తు అస్య భవతి ? —
ప్రాప్య పుణ్యకృతాం లోకానుషిత్వా శాశ్వతీః సమాః ।
శుచీనాం శ్రీమతాం గేహే యోగభ్రష్టోఽభిజాయతే ॥ ౪౧ ॥
యోగమార్గే ప్రవృత్తః సంన్యాసీ సామర్థ్యాత్ ప్రాప్య గత్వా పుణ్యకృతామ్ అశ్వమేధాదియాజినాం లోకాన్ , తత్ర చ ఉషిత్వా వాసమనుభూయ శాశ్వతీః నిత్యాః సమాః సంవత్సరాన్ , తద్భోగక్షయే శుచీనాం యథోక్తకారిణాం శ్రీమతాం విభూతిమతాం గేహే గృహే యోగభ్రష్టః అభిజాయతే ॥ ౪౧ ॥
అథవా యోగినామేవ కులే భవతి ధీమతామ్ ।
ఎతద్ధి దుర్లభతరం లోకే జన్మ యదీదృశమ్ ॥ ౪౨ ॥
అథవా శ్రీమతాం కులాత్ అన్యస్మిన్ యోగినామేవ దరిద్రాణాం కులే భవతి జాయతే ధీమతాం బుద్ధిమతామ్ । ఎతత్ హి జన్మ, యత్ దరిద్రాణాం యోగినాం కులే, దుర్లభతరం దుఃఖలభ్యతరం పూర్వమపేక్ష్య లోకే జన్మ యత్ ఈదృశం యథోక్తవిశేషణే కులే ॥ ౪౨ ॥
యస్మాత్ —
తత్ర తం బుద్ధిసంయోగం లభతే పౌర్వదేహికమ్ ।
యతతే చ తతో భూయః సంసిద్ధౌ కురునన్దన ॥ ౪౩ ॥
తత్ర యోగినాం కులే తం బుద్ధిసంయోగం బుద్ధ్యా సంయోగం బుద్ధిసంయోగం లభతే పౌర్వదేహికం పూర్వస్మిన్ దేహే భవం పౌర్వదేహికమ్ । యతతే చ ప్రయత్నం చ కరోతి తతః తస్మాత్ పూర్వకృతాత్ సంస్కారాత్ భూయః బహుతరం సంసిద్ధౌ సంసిద్ధినిమిత్తం హే కురునన్దన ॥ ౪౩ ॥
కథం పూర్వదేహబుద్ధిసంయోగ ఇతి తదుచ్యతే —
పూర్వాభ్యాసేన తేనైవ హ్రియతే హ్యవశోఽపి సః ।
జిజ్ఞాసురపి యోగస్య శబ్దబ్రహ్మాతివర్తతే ॥ ౪౪ ॥
యః పూర్వజన్మని కృతః అభ్యాసః సః పూర్వాభ్యాసః, తేనైవ బలవతా హ్రియతే సంసిద్ధౌ హి యస్మాత్ అవశోఽపి సః యోగభ్రష్టః ; న కృతం చేత్ యోగాభ్యాసజాత్ సంస్కారాత్ బలవత్తరమధర్మాదిలక్షణం కర్మ, తదా యోగాభ్యాసజనితేన సంస్కారేణ హ్రియతే ; అధర్మశ్చేత్ బలవత్తరః కృతః, తేన యోగజోఽపి సంస్కారః అభిభూయత ఎవ, తత్క్షయే తు యోగజః సంస్కారః స్వయమేవ కార్యమారభతే, న దీర్ఘకాలస్థస్యాపి వినాశః తస్య అస్తి ఇత్యర్థః । అతః జిజ్ఞాసురపి యోగస్య స్వరూపం జ్ఞాతుమిచ్ఛన్ అపి యోగమార్గే ప్రవృత్తః సంన్యాసీ యోగభ్రష్టః, సామర్థ్యాత్ సోఽపి శబ్దబ్రహ్మ వేదోక్తకర్మానుష్ఠానఫలమ్ అతివర్తతే అతిక్రామతి అపాకరిష్యతి ; కిముత బుద్ధ్వా యః యోగం తన్నిష్ఠః అభ్యాసం కుర్యాత్ ॥ ౪౪ ॥
కుతశ్చ యోగిత్వం శ్రేయః ఇతి —
ప్రయత్నాద్యతమానస్తు యోగీ సంశుద్ధకిల్బిషః ।
అనేకజన్మసంసిద్ధస్తతో యాతి పరాం గతిమ్ ॥ ౪౫ ॥
ప్రయత్నాత్ యతమానః, అధికం యతమాన ఇత్యర్థః । తత్ర యోగీ విద్వాన్ సంశుద్ధకిల్బిషః విశుద్ధకిల్బిషః సంశుద్ధపాపః అనేకజన్మసంసిద్ధః అనేకేషు జన్మసు కిఞ్చిత్కిఞ్చిత్ సంస్కారజాతమ్ ఉపచిత్య తేన ఉపచితేన అనేకజన్మకృతేన సంసిద్ధః అనేకజన్మసంసిద్ధః తతః లబ్ధసమ్యగ్దర్శనః సన్ యాతి పరాం ప్రకృష్టాం గతిమ్ ॥ ౪౫ ॥
యస్మాదేవం తస్మాత్ —
తపస్విభ్యోఽధికో యోగీ
జ్ఞానిభ్యోఽపి మతోఽధికః ।
కర్మిభ్యశ్చాధికో యోగీ
తస్మాద్యోగీ భవార్జున ॥ ౪౬ ॥
తపస్విభ్యః అధికః యోగీ, జ్ఞానిభ్యోఽపి జ్ఞానమత్ర శాస్త్రార్థపాణ్డిత్యమ్ , తద్వద్భ్యోఽపి మతః జ్ఞాతః అధికః శ్రేష్ఠః ఇతి । కర్మిభ్యః, అగ్నిహోత్రాది కర్మ, తద్వద్భ్యః అధికః యోగీ విశిష్టః యస్మాత్ తస్మాత్ యోగీ భవ అర్జున ॥ ౪౬ ॥
యోగినామపి సర్వేషాం మద్గతేనాన్తరాత్మనా ।
శ్రద్ధావాన్భజతే యో మాం స మే యుక్తతమో మతః ॥ ౪౭ ॥
యోగినామపి సర్వేషాం రుద్రాదిత్యాదిధ్యానపరాణాం మధ్యే మద్గతేన మయి వాసుదేవే సమాహితేన అన్తరాత్మనా అన్తఃకరణేన శ్రద్ధావాన్ శ్రద్దధానః సన్ భజతే సేవతే యో మామ్ , స మే మమ యుక్తతమః అతిశయేన యుక్తః మతః అభిప్రేతః ఇతి ॥ ౪౭ ॥
ఇతి శ్రీమత్పరమహంసపరివ్రాజకాచార్యస్య శ్రీగోవిన్దభగవత్పూజ్యపాదశిష్యస్య శ్రీమచ్ఛఙ్కరభగవతః కృతౌ శ్రీమద్భగవద్గీతాభాష్యే షష్ఠోఽధ్యాయః ॥