श्रीमच्छङ्करभगवत्पूज्यपादविरचितम्

श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम्

ततो महाभारतसारभूताः स व्याकरोद्भागवतीश्च गीताः ।

నవమోఽధ్యాయః

అష్టమే నాడీద్వారేణ ధారణాయోగః సగుణః ఉక్తః । తస్య ఫలమ్ అగ్న్యర్చిరాదిక్రమేణ కాలాన్తరే బ్రహ్మప్రాప్తిలక్షణమేవ అనావృత్తిరూపం నిర్దిష్టమ్ । తత్రఅనేనైవ ప్రకారేణ మోక్షప్రాప్తిఫలమ్ అధిగమ్యతే, అన్యథాఇతి తదాశఙ్కావ్యావివర్తయిషయా శ్రీభగవాన్ ఉవాచ
శ్రీభగవానువాచ —

ఇదం తు తే గుహ్యతమం
ప్రవక్ష్యామ్యనసూయవే ।
జ్ఞానం విజ్ఞానసహితం
యజ్జ్ఞాత్వా మోక్ష్యసేఽశుభాత్ ॥ ౧ ॥

ఇదం బ్రహ్మజ్ఞానం వక్ష్యమాణమ్ ఉక్తం పూర్వేషు అధ్యాయేషు,
తత్ బుద్ధౌ సంనిధీకృత్య ఇదమ్ ఇత్యాహ । తు—శబ్దో విశేషనిర్ధారణార్థః । ఇదమేవ తు సమ్యగ్జ్ఞానం సాక్షాత్ మోక్షప్రాప్తిసాధనమ్ వాసుదేవః సర్వమితి’ (భ. గీ. ౭ । ౧౯) ఆత్మైవేదం సర్వమ్’ (ఛా. ఉ. ౭ । ౨౫ । ౨) ఎకమేవాద్వితీయమ్’ (ఛా. ఉ. ౬ । ౨ । ౧) ఇత్యాదిశ్రుతిస్మృతిభ్యః ; నాన్యత్ , అథ తే యేఽన్యథాతో విదుః అన్యరాజానః తే క్షయ్యలోకా భవన్తి’ (ఛా. ఉ. ౭ । ౨౫ । ౨) ఇత్యాదిశ్రుతిభ్యశ్చ । తే తుభ్యం గుహ్యతమం గోప్యతమం ప్రవక్ష్యామి కథయిష్యామి అనసూయవే అసూయారహితాయ । కిం తత్ ? జ్ఞానమ్ । కింవిశిష్టమ్ ? విజ్ఞానసహితమ్ అనుభవయుక్తమ్ , యత్ జ్ఞాత్వా ప్రాప్య మోక్ష్యసే అశుభాత్ సంసారబన్ధనాత్ ॥ ౧ ॥
తచ్చ

రాజవిద్యా రాజగుహ్యం పవిత్రమిదముత్తమమ్ ।
ప్రత్యక్షావగమం ధర్మ్యం సుసుఖం కర్తుమవ్యయమ్ ॥ ౨ ॥

రాజవిద్యా విద్యానాం రాజా, దీప్త్యతిశయవత్త్వాత్ ; దీప్యతే హి ఇయమ్ అతిశయేన బ్రహ్మవిద్యా సర్వవిద్యానామ్ । తథా రాజగుహ్యం గుహ్యానాం రాజా । పవిత్రం పావనం ఇదమ్ ఉత్తమం సర్వేషాం పావనానాం శుద్ధికారణం బ్రహ్మజ్ఞానమ్ ఉత్కృష్టతమమ్ । అనేకజన్మసహస్రసఞ్చితమపి ధర్మాధర్మాది సమూలం కర్మ క్షణమాత్రాదేవ భస్మీకరోతి ఇత్యతః కిం తస్య పావనత్వం వక్తవ్యమ్ । కిఞ్చప్రత్యక్షావగమం ప్రత్యక్షేణ సుఖాదేరివ అవగమో యస్య తత్ ప్రత్యక్షావగమమ్ । అనేకగుణవతోఽపి ధర్మవిరుద్ధత్వం దృష్టమ్ , తథా ఆత్మజ్ఞానం ధర్మవిరోధి, కిన్తు ధర్మ్యం ధర్మాదనపేతమ్ । ఎవమపి, స్యాద్దుఃఖసమ్పాద్యమిత్యత ఆహసుసుఖం కర్తుమ్ , యథా రత్నవివేకవిజ్ఞానమ్ । తత్ర అల్పాయాసానామన్యేషాం కర్మణాం సుఖసమ్పాద్యానామ్ అల్పఫలత్వం దుష్కరాణాం మహాఫలత్వం దృష్టమితి, ఇదం తు సుఖసమ్పాద్యత్వాత్ ఫలక్షయాత్ వ్యేతి ఇతి ప్రాప్తే, ఆహఅవ్యయమ్ ఇతి । అస్య ఫలతః కర్మవత్ వ్యయః అస్తీతి అవ్యయమ్ । అతః శ్రద్ధేయమ్ ఆత్మజ్ఞానమ్ ॥ ౨ ॥
యే పునః

అశ్రద్దధానాః పురుషా ధర్మస్యాస్య పరన్తప ।
అప్రాప్య మాం నివర్తన్తే మృత్యుసంసారవర్త్మని ॥ ౩ ॥

అశ్రద్దధానాః శ్రద్ధావిరహితాః ఆత్మజ్ఞానస్య ధర్మస్య అస్య స్వరూపే తత్ఫలే నాస్తికాః పాపకారిణః, అసురాణామ్ ఉపనిషదం దేహమాత్రాత్మదర్శనమేవ ప్రతిపన్నాః అసుతృపః పాపాః పురుషాః అశ్రద్దధానాః, పరన్తప, అప్రాప్య మాం పరమేశ్వరమ్ , మత్ప్రాప్తౌ నైవ ఆశఙ్కా ఇతి మత్ప్రాప్తిమార్గభేదభక్తిమాత్రమపి అప్రాప్య ఇత్యర్థః । నివర్తన్తే నిశ్చయేన వర్తన్తే ; క్వ ? — మృత్యుసంసారవర్త్మని మృత్యుయుక్తః సంసారః మృత్యుసంసారః తస్య వర్త్మ నరకతిర్యగాదిప్రాప్తిమార్గః, తస్మిన్నేవ వర్తన్తే ఇత్యర్థః ॥ ౩ ॥
స్తుత్యా అర్జునమభిముఖీకృత్య ఆహ

మయా తతమిదం సర్వం జగతదవ్యక్తమూర్తినా ।
మత్స్థాని సర్వభూతాని చాహం తేష్వవస్థితః ॥ ౪ ॥

మయా మమ యః పరో భావః తేన తతం వ్యాప్తం సర్వమ్ ఇదం జగత్ అవ్యక్తమూర్తినా వ్యక్తా మూర్తిః స్వరూపం యస్య మమ సోఽహమవ్యక్తమూర్తిః తేన మయా అవ్యక్తమూర్తినా, కరణాగోచరస్వరూపేణ ఇత్యర్థః । తస్మిన్ మయి అవ్యక్తమూర్తౌ స్థితాని మత్స్థాని, సర్వభూతాని బ్రహ్మాదీని స్తమ్బపర్యన్తాని । హి నిరాత్మకం కిఞ్చిత్ భూతం వ్యవహారాయ అవకల్పతే । అతః మత్స్థాని మయా ఆత్మనా ఆత్మవత్త్వేన స్థితాని, అతః మయి స్థితాని ఇతి ఉచ్యన్తే । తేషాం భూతానామ్ అహమేవ ఆత్మా ఇత్యతః తేషు స్థితః ఇతి మూఢబుద్ధీనాం అవభాసతే ; అతః బ్రవీమి అహం తేషు భూతేషు అవస్థితః, మూర్తవత్ సంశ్లేషాభావేన ఆకాశస్యాపి అన్తరతమో హి అహమ్ । హి అసంసర్గి వస్తు క్వచిత్ ఆధేయభావేన అవస్థితం భవతి ॥ ౪ ॥
అత ఎవ అసంసర్గిత్వాత్ మమ

మత్స్థాని భూతాని పశ్య మే యోగమైశ్వరమ్ ।
భూతభృన్న భూతస్థో మమాత్మా భూతభావనః ॥ ౫ ॥

మత్స్థాని భూతాని బ్రహ్మాదీని । పశ్య మే యోగం యుక్తిం ఘటనం మే మమ ఐశ్వరమ్ ఈశ్వరస్య ఇమమ్ ఐశ్వరమ్ , యోగమ్ ఆత్మనో యాథాత్మ్యమిత్యర్థః । తథా శ్రుతిః అసంసర్గిత్వాత్ అసఙ్గతాం దర్శయతిఅసఙ్గో హి సజ్జతే’ (బృ. ఉ. ౩ । ౯ । ౨౬) ఇతి । ఇదం ఆశ్చర్యమ్ అన్యత్ పశ్యభూతభృత్ అసఙ్గోఽపి సన్ భూతాని బిభర్తి ; భూతస్థః, యథోక్తేన న్యాయేన దర్శితత్వాత్ భూతస్థత్వానుపపత్తేః । కథం పునరుచ్యతేఅసౌ మమ ఆత్మాఇతి ? విభజ్య దేహాదిసఙ్ఘాతం తస్మిన్ అహఙ్కారమ్ అధ్యారోప్య లోకబుద్ధిమ్ అనుసరన్ వ్యపదిశతిమమ ఆత్మాఇతి, పునః ఆత్మనః ఆత్మా అన్యః ఇతి లోకవత్ అజానన్ । తథా భూతభావనః భూతాని భావయతి ఉత్పాదయతి వర్ధయతీతి వా భూతభావనః ॥ ౫ ॥
యథోక్తేన శ్లోకద్వయేన ఉక్తమ్ అర్థం దృష్టాన్తేన ఉపపాదయన్ ఆహ

యథాకాశస్థితో నిత్యం వాయుః సర్వత్రగో మహాన్ ।
తథా సర్వాణి భూతాని మత్స్థానీత్యుపధారయ ॥ ౬ ॥

యథా లోకే ఆకాశస్థితః ఆకాశే స్థితః నిత్యం సదా వాయుః సర్వత్ర గచ్ఛతీతి సర్వత్రగః మహాన్ పరిమాణతః, తథా ఆకాశవత్ సర్వగతే మయి అసంశ్లేషేణైవ స్థితాని ఇత్యేవమ్ ఉపధారయ విజానీహి ॥ ౬ ॥
ఎవం వాయుః ఆకాశే ఇవ మయి స్థితాని సర్వభూతాని స్థితికాలే ; తాని

సర్వభూతాని కౌన్తేయ ప్రకృతిం యాన్తి మామికామ్ ।
కల్పక్షయే పునస్తాని కల్పాదౌ విసృజామ్యహమ్ ॥ ౭ ॥

సర్వభూతాని కౌన్తేయ ప్రకృతిం త్రిగుణాత్మికామ్ అపరాం నికృష్టాం యాన్తి మామికాం మదీయాం కల్పక్షయే ప్రలయకాలే । పునః భూయః తాని భూతాని ఉత్పత్తికాలే కల్పాదౌ విసృజామి ఉత్పాదయామి అహం పూర్వవత్ ॥ ౭ ॥
ఎవమ్ అవిద్యాలక్షణామ్

ప్రకృతిం స్వామవష్టభ్య విసృజామి పునః పునః ।
భూతగ్రామమిమం కృత్స్నమవశం ప్రకృతేర్వశాత్ ॥ ౮ ॥

ప్రకృతిం స్వాం స్వీయామ్ అవష్టభ్య వశీకృత్య విసృజామి పునః పునః ప్రకృతితో జాతం భూతగ్రామం భూతసముదాయమ్ ఇమం వర్తమానం కృత్స్నం సమగ్రమ్ అవశమ్ అస్వతన్త్రమ్ , అవిద్యాదిదోషైః పరవశీకృతమ్ , ప్రకృతేః వశాత్ స్వభావవశాత్ ॥ ౮ ॥
తర్హి తస్య తే పరమేశ్వరస్య, భూతగ్రామమ్ ఇమం విషమం విదధతః, తన్నిమిత్తాభ్యాం ధర్మాధర్మాభ్యాం సమ్బన్ధః స్యాదితి, ఇదమ్ ఆహ భగవాన్

మాం తాని కర్మాణి నిబధ్నన్తి ధనఞ్జయ ।
ఉదాసీనవదాసీనమసక్తం తేషు కర్మసు ॥ ౯ ॥

మామ్ ఈశ్వరం తాని భూతగ్రామస్య విషమసర్గనిమిత్తాని కర్మాణి నిబధ్నన్తి ధనఞ్జయ । తత్ర కర్మణాం అసమ్బన్ధిత్వే కారణమాహఉదాసీనవత్ ఆసీనం యథా ఉదాసీనః ఉపేక్షకః కశ్చిత్ తద్వత్ ఆసీనమ్ , ఆత్మనః అవిక్రియత్వాత్ , అసక్తం ఫలాసఙ్గరహితమ్ , అభిమానవర్జితమ్అహం కరోమిఇతి తేషు కర్మసు । అతః అన్యస్యాపి కర్తృత్వాభిమానాభావః ఫలాసఙ్గాభావశ్చ అసమ్బన్ధకారణమ్ , అన్యథా కర్మభిః బధ్యతే మూఢః కోశకారవత్ ఇత్యభిప్రాయః ॥ ౯ ॥
తత్ర భూతగ్రామమిమం విసృజామి’ (భ. గీ. ౯ । ౮) ఉదాసీనవదాసీనమ్’ (భ. గీ. ౯ । ౯) ఇతి విరుద్ధమ్ ఉచ్యతే, ఇతి తత్పరిహారార్థమ్ ఆహ

మయాధ్యక్షేణ ప్రకృతిః సూయతే సచరాచరమ్ ।
హేతునానేన కౌన్తేయ జగద్విపరివర్తతే ॥ ౧౦ ॥

మయా అధ్యక్షేణ సర్వతో దృశిమాత్రస్వరూపేణ అవిక్రియాత్మనా అధ్యక్షేణ మయా, మమ మాయా త్రిగుణాత్మికా అవిద్యాలక్షణా ప్రకృతిః సూయతే ఉత్పాదయతి సచరాచరం జగత్ । తథా మన్త్రవర్ణఃఎకో దేవః సర్వభూతేషు గూఢః సర్వవ్యాపీ సర్వభూతాన్తరాత్మా । కర్మాధ్యక్షః సర్వభూతాధివాసః సాక్షీ చేతా కేవలో నిర్గుణశ్చ’ (శ్వే. ఉ. ౬ । ౧౧) ఇతి । హేతునా నిమిత్తేన అనేన అధ్యక్షత్వేన కౌన్తేయ జగత్ సచరాచరం వ్యక్తావ్యక్తాత్మకం విపరివర్తతే సర్వావస్థాసు । దృశికర్మత్వాపత్తినిమిత్తా హి జగతః సర్వా ప్రవృత్తిఃఅహమ్ ఇదం భోక్ష్యే, పశ్యామి ఇదమ్ , శృణోమి ఇదమ్ , సుఖమనుభవామి, దుఃఖమనుభవామి, తదర్థమిదం కరిష్యే, ఇదం జ్ఞాస్యామి, ఇత్యాద్యా అవగతినిష్ఠా అవగత్యవసానై । యో అస్యాధ్యక్షః పరమే వ్యోమన్’ (ఋ. ౧౦ । ౧౨౯ । ౭), (తై. బ్రా. ౨ । ౮ । ౯) ఇత్యాదయశ్చ మన్త్రాః ఎతమర్థం దర్శయన్తి । తతశ్చ ఎకస్య దేవస్య సర్వాధ్యక్షభూతచైతన్యమాత్రస్య పరమార్థతః సర్వభోగానభిసమ్బన్ధినః అన్యస్య చేతనాన్తరస్య అభావే భోక్తుః అన్యస్య అభావాత్ । కింనిమిత్తా ఇయం సృష్టిః ఇత్యత్ర ప్రశ్నప్రతివచనే అనుపపన్నే, కో అద్ధా వేద ఇహ ప్రవోచత్ । కుత ఆజాతా కుత ఇయం విసృష్టిః’ (ఋ. ౧౦ । ౧౨౯ । ౬), (తై. బ్రా. ౨ । ౮ । ౯) ఇత్యాదిమన్త్రవర్ణేభ్యః । దర్శితం భగవతాఅజ్ఞానేనావృతం జ్ఞానం తేన ముహ్యన్తి జన్తవః’ (భ. గీ. ౫ । ౧౫) ఇతి ॥ ౧౦ ॥
ఎవం మాం నిత్యశుద్ధబుద్ధముక్తస్వభావం సర్వజ్ఞం సర్వజన్తూనామ్ ఆత్మానమపి సన్తమ్

అవజానన్తి మాం మూఢా మానుషీం తనుమాశ్రితమ్ ।
పరం భావమజానన్తో మమ భూతమహేశ్వరమ్ ॥ ౧౧ ॥

అవజానన్తి అవజ్ఞాం పరిభవం కుర్వన్తి మాం మూఢాః అవివేకినః మానుషీం మనుష్యసమ్బన్ధినీం తనుం దేహమ్ ఆశ్రితమ్ , మనుష్యదేహేన వ్యవహరన్తమిత్యేతత్ , పరం ప్రకృష్టం భావం పరమాత్మతత్త్వమ్ ఆకాశకల్పమ్ ఆకాశాదపి అన్తరతమమ్ అజానన్తో మమ భూతమహేశ్వరం సర్వభూతానాం మహాన్తమ్ ఈశ్వరం స్వాత్మానమ్ । తతశ్చ తస్య మమ అవజ్ఞానభావనేన ఆహతాః తే వరాకాః ॥ ౧౧ ॥
కథమ్ ? —

మోఘాశా మోఘకర్మాణో మోఘజ్ఞానా విచేతసః ।
రాక్షసీమాసురీం చైవ ప్రకృతిం మోహినీం శ్రితాః ॥ ౧౨ ॥

మోఘాశాః వృథా ఆశాః ఆశిషః యేషాం తే మోఘాశాః, తథా మోఘకర్మాణః యాని అగ్నిహోత్రాదీని తైః అనుష్ఠీయమానాని కర్మాణి తాని , తేషాం భగవత్పరిభవాత్ , స్వాత్మభూతస్య అవజ్ఞానాత్ , మోఘాన్యేవ నిష్ఫలాని కర్మాణి భవన్తీతి మోఘకర్మాణః । తథా మోఘజ్ఞానాః మోఘం నిష్ఫలం జ్ఞానం యేషాం తే మోఘజ్ఞానాః, జ్ఞానమపి తేషాం నిష్ఫలమేవ స్యాత్ । విచేతసః విగతవివేకాశ్చ తే భవన్తి ఇత్యభిప్రాయః । కిఞ్చతే భవన్తి రాక్షసీం రక్షసాం ప్రకృతిం స్వభావమ్ ఆసురీమ్ అసురాణాం ప్రకృతిం మోహినీం మోహకరీం దేహాత్మవాదినీం శ్రితాః ఆశ్రితాః, ఛిన్ద్ధి, భిన్ద్ధి, పిబ, ఖాద, పరస్వమపహర, ఇత్యేవం వదనశీలాః క్రూరకర్మాణో భవన్తి ఇత్యర్థః, అసుర్యా నామ తే లోకాః’ (ఈ. ఉ. ౩) ఇతి శ్రుతేః ॥ ౧౨ ॥
యే పునః శ్రద్దధానాః భగవద్భక్తిలక్షణే మోక్షమార్గే ప్రవృత్తాః

మహాత్మానస్తు మాం పార్థ దైవీం ప్రకృతిమాశ్రితాః ।
భజన్త్యనన్యమనసో జ్ఞాత్వా భూతాదిమవ్యయమ్ ॥ ౧౩ ॥

మహాత్మానస్తు అక్షుద్రచిత్తాః మామ్ ఈశ్వరం పార్థ దైవీం దేవానాం ప్రకృతిం శమదమదయాశ్రద్ధాదిలక్షణామ్ ఆశ్రితాః సన్తః భజన్తి సేవంతే అనన్యమనసః అనన్యచిత్తాః జ్ఞాత్వా భూతాదిం భూతానాం వియదాదీనాం ప్రాణినాం ఆదిం కారణమ్ అవ్యయమ్ ॥ ౧౩ ॥
కథమ్ ? —

సతతం కీర్తయన్తో మాం యతన్తశ్చ దృఢవ్రతాః ।
నమస్యన్తశ్చ మాం భక్త్యా నిత్యయుక్తా ఉపాసతే ॥ ౧౪ ॥

సతతం సర్వదా భగవన్తం బ్రహ్మస్వరూపం మాం కీర్తయన్తః, యతన్తశ్చ ఇన్ద్రియోపసంహారశమదమదయాహింసాదిలక్షణైః ధర్మైః ప్రయతన్తశ్చ, దృఢవ్రతాః దృఢం స్థిరమ్ అచాల్యం వ్రతం యేషాం తే దృఢవ్రతాః నమస్యన్తశ్చ మాం హృదయేశయమ్ ఆత్మానం భక్త్యా నిత్యయుక్తాః సన్తః ఉపాసతే సేవంతే ॥ ౧౪ ॥
తే కేన కేన ప్రకారేణ ఉపాసతే త్యుచ్యతే

జ్ఞానయజ్ఞేన చాప్యన్యే యజన్తో మాముపాసతే ।
ఎకత్వేన పృథక్త్వేన బహుధా విశ్వతోముఖమ్ ॥ ౧౫ ॥

జ్ఞానయజ్ఞేన జ్ఞానమేవ భగవద్విషయం యజ్ఞః తేన జ్ఞానయజ్ఞేన, యజన్తః పూజయన్తః మామ్ ఈశ్వరం అపి అన్యే అన్యామ్ ఉపాసనాం పరిత్యజ్య ఉపాసతే । తచ్చ జ్ఞానమ్ఎకత్వేనఎకమేవ పరం బ్రహ్మఇతి పరమార్థదర్శనేన యజన్తః ఉపాసతే । కేచిచ్చ పృథక్త్వేనఆదిత్యచన్ద్రాదిభేదేన ఎవ భగవాన్ విష్ణుః అవస్థితఃఇతి ఉపాసతే । కేచిత్బహుధా అవస్థితః ఎవ భగవాన్ సర్వతోముఖః విశ్వరూపఃఇతి తం విశ్వరూపం సర్వతోముఖం బహుధా బహుప్రకారేణ ఉపాసతే ॥ ౧౫ ॥
యది బహుభిః ప్రకారైః ఉపాసతే, కథం త్వామేవ ఉపాసతే ఇతి, అత ఆహ

అహం క్రతురహం యజ్ఞః స్వధాహమహమౌషధమ్ ।
మన్త్రోఽహమహమేవాజ్యమహమగ్నిరహం హుతమ్ ॥ ౧౬ ॥

అహం క్రతుః శ్రౌతకర్మభేదః అహమేవ । అహం యజ్ఞః స్మార్తః । కిఞ్చ స్వధా అన్నమ్ అహమ్ , పితృభ్యో యత్ దీయతే । అహమ్ ఔషధం సర్వప్రాణిభిః యత్ అద్యతే తత్ ఔషధశబ్దశబ్దితం వ్రీహియవాదిసాధారణమ్ । అథవా స్వధా ఇతి సర్వప్రాణిసాధారణమ్ అన్నమ్ , ఔషధమ్ ఇతి వ్యాధ్యుపశమనార్థం భేషజమ్ । మన్త్రః అహమ్ , యేన పితృభ్యో దేవతాభ్యశ్చ హవిః దీయతే । అహమేవ ఆజ్యం హవిశ్చ । అహమ్ అగ్నిః, యస్మిన్ హూయతే హవిః సః అగ్నిః అహమ్ । అహం హుతం హవనకర్మ ॥ ౧౬ ॥
కిఞ్చ

పితాహమస్య జగతో మాతా ధాతా పితామహః ।
వేద్యం పవిత్రమోఙ్కార ఋక్సామ యజురేవ ॥ ౧౭ ॥

పితా జనయితా అహమ్ అస్య జగతః, మాతా జనయిత్రీ, ధాతా కర్మఫలస్య ప్రాణిభ్యో విధాతా, పితామహః పితుః పితా, వేద్యం వేదితవ్యమ్ , పవిత్రం పావనమ్ ఓఙ్కారః, ఋక్ సామ యజుః ఎవ ॥ ౧౭ ॥
కిఞ్చ

గతిర్భర్తా ప్రభుః సాక్షీ నివాసః శరణం సుహృత్ ।
ప్రభవః ప్రలయః స్థానం నిధానం బీజమవ్యయమ్ ॥ ౧౮ ॥

గతిః కర్మఫలమ్ , భర్తా పోష్టా, ప్రభుః స్వామీ, సాక్షీ ప్రాణినాం కృతాకృతస్య, నివాసః యస్మిన్ ప్రాణినో నివసన్తి, శరణమ్ ఆర్తానామ్ , ప్రపన్నానామార్తిహరః । సుహృత్ ప్రత్యుపకారానపేక్షః సన్ ఉపకారీ, ప్రభవః ఉత్పత్తిః జగతః, ప్రలయః ప్రలీయతే అస్మిన్ ఇతి, తథా స్థానం తిష్ఠతి అస్మిన్ ఇతి, నిధానం నిక్షేపః కాలాన్తరోపభోగ్యం ప్రాణినామ్ , బీజం ప్రరోహకారణం ప్రరోహధర్మిణామ్ , అవ్యయం యావత్సంసారభావిత్వాత్ అవ్యయమ్ , హి అబీజం కిఞ్చిత్ ప్రరోహతి ; నిత్యం ప్రరోహదర్శనాత్ బీజసన్తతిః వ్యేతి ఇతి గమ్యతే ॥ ౧౮ ॥
కిఞ్చ

తపామ్యహమహం వర్షం నిగృహ్ణామ్యుత్సృజామి  ।
అమృతం చైవ మృత్యుశ్చ సదసచ్చాహమర్జున ॥ ౧౯ ॥

తపామి అహమ్ ఆదిత్యో భూత్వా కైశ్చిత్ రశ్మిభిః ఉల్బణైః । అహం వర్షం కైశ్చిత్ రశ్మిభిః ఉత్సృజామి । ఉత్సృజ్య పునః నిగృహ్ణామి కైశ్చిత్ రశ్మిభిః అష్టభిః మాసైః పునః ఉత్సృజామి ప్రావృషి । అమృతం చైవ దేవానామ్ , మృత్యుశ్చ మర్త్యానామ్ । సత్ యస్య యత్ సమ్బన్ధితయా విద్యమానం తత్ , తద్విపరీతమ్ అసచ్చ ఎవ అహమ్ అర్జున । పునః అత్యన్తమేవ అసత్ భగవాన్ , స్వయం కార్యకారణే వా సదసతీ యే పూర్వోక్తైః నివృత్తిప్రకారైః ఎకత్వపృథక్త్వాదివిజ్ఞానైః యజ్ఞైః మాం పూజయన్తః ఉపాసతే జ్ఞానవిదః, తే యథావిజ్ఞానం మామేవ ప్రాప్నువన్తి ॥ ౧౯ ॥
యే పునః అజ్ఞాః కామకామాః

త్రైవిద్యా మాం సోమపాః పూతపాపా యజ్ఞైరిష్ట్వా స్వర్గతిం ప్రార్థయన్తే ।
తే పుణ్యమాసాద్య సురేన్ద్రలోకమశ్నన్తి దివ్యాన్దివి దేవభోగాన్ ॥ ౨౦ ॥

త్రైవిద్యాః ఋగ్యజుఃసామవిదః మాం వస్వాదిదేవరూపిణం సోమపాః సోమం పిబన్తీతి సోమపాః, తేనైవ సోమపానేన పూతపాపాః శుద్ధకిల్బిషాః, యజ్ఞైః అగ్నిష్టోమాదిభిః ఇష్ట్వా పూజయిత్వా స్వర్గతిం స్వర్గగమనం స్వరేవ గతిః స్వర్గతిః తామ్ , ప్రార్థయన్తే । తే పుణ్యం పుణ్యఫలమ్ ఆసాద్య సమ్ప్రాప్య సురేన్ద్రలోకం శతక్రతోః స్థానమ్ అశ్నన్తి భుఞ్జతే దివ్యాన్ దివి భవాన్ అప్రాకృతాన్ దేవభోగాన్ దేవానాం భోగాన్ ॥ ౨౦ ॥

తే తం భుక్త్వా స్వర్గలోకం విశాలం
క్షీణే పుణ్యే మర్త్యలోకం విశన్తి ।
ఎవం త్రయీధర్మమనుప్రపన్నా
గతాగతం కామకామా లభన్తే ॥ ౨౧ ॥

తే తం భుక్త్వా స్వర్గలోకం విశాలం విస్తీర్ణం క్షీణే పుణ్యే మర్త్యలోకం విశన్తి ఆవిశన్తి । ఎవం యథోక్తేన ప్రకారేణ త్రయీధర్మం కేవలం వైదికం కర్మ అనుప్రపన్నాః గతాగతం గతం ఆగతం గతాగతం గమనాగమనం కామకామాః కామాన్ కామయన్తే ఇతి కామకామాః లభన్తే గతాగతమేవ, తు స్వాతన్త్ర్యం క్వచిత్ లభన్తే ఇత్యర్థః ॥ ౨౧ ॥
యే పునః నిష్కామాః సమ్యగ్దర్శినః

అనన్యాశ్చిన్తయన్తో మాం
యే జనాః పర్యుపాసతే ।
తేషాం నిత్యాభియుక్తానాం
యోగక్షేమం వహామ్యహమ్ ॥ ౨౨ ॥

అనన్యాః అపృథగ్భూతాః పరం దేవం నారాయణమ్ ఆత్మత్వేన గతాః సన్తః చిన్తయన్తః మాం యే జనాః సంన్యాసినః పర్యుపాసతే, తేషాం పరమార్థదర్శినాం నిత్యాభియుక్తానాం సతతాభియోగినాం యోగక్షేమం యోగః అప్రాప్తస్య ప్రాపణం క్షేమః తద్రక్షణం తదుభయం వహామి ప్రాపయామి అహమ్ ; జ్ఞానీ త్వాత్మైవ మే మతమ్’ (భ. గీ. ౭ । ౧౮) మమ ప్రియః’ (భ. గీ. ౭ । ౧౭) యస్మాత్ , తస్మాత్ తే మమ ఆత్మభూతాః ప్రియాశ్చ ఇతి
నను అన్యేషామపి భక్తానాం యోగక్షేమం వహత్యేవ భగవాన్ । సత్యం వహత్యేవ ; కిన్తు అయం విశేషఃఅన్యే యే భక్తాః తే ఆత్మార్థం స్వయమపి యోగక్షేమమ్ ఈహన్తే ; అనన్యదర్శినస్తు ఆత్మార్థం యోగక్షేమమ్ ఈహన్తే ; హి తే జీవితే మరణే వా ఆత్మనః గృద్ధిం కుర్వన్తి ; కేవలమేవ భగవచ్ఛరణాః తే ; అతః భగవానేవ తేషాం యోగక్షేమం వహతీతి ॥ ౨౨ ॥
నను అన్యా అపి దేవతాః త్వమేవ చేత్ , తద్భక్తాశ్చ త్వామేవ యజన్తే । సత్యమేవమ్

యేఽప్యన్యదేవతాభక్తా
యజన్తే శ్రద్ధయాన్వితాః ।
తేఽపి మామేవ కౌన్తేయ
యజన్త్యవిధిపూర్వకమ్ ॥ ౨౩ ॥

యేఽపి అన్యదేవతాభక్తాః అన్యాసు దేవతాసు భక్తాః అన్యదేవతాభక్తాః సన్తః యజన్తే పూజయన్తి శ్రద్ధయా ఆస్తిక్యబుద్ధ్యా అన్వితాః అనుగతాః, తేఽపి మామేవ కౌన్తేయ యజన్తి అవిధిపూర్వకమ్ అవిధిః అజ్ఞానం తత్పూర్వకం యజన్తే ఇత్యర్థః ॥ ౨౩ ॥
కస్మాత్ తే అవిధిపూర్వకం యజన్తే త్యుచ్యతే ; యస్మాత్

అహం హి సర్వయజ్ఞానాం
భోక్తా ప్రభురేవ  ।
తు మామభిజానన్తి
తత్త్వేనాతశ్చ్యవన్తి తే ॥ ౨౪ ॥

అహం హి సర్వయజ్ఞానాం శ్రౌతానాం స్మార్తానాం సర్వేషాం యజ్ఞానాం దేవతాత్మత్వేన భోక్తా ప్రభుః ఎవ  । మత్స్వామికో హి యజ్ఞః, అధియజ్ఞోఽహమేవాత్ర’ (భ. గీ. ౮ । ౪) ఇతి హి ఉక్తమ్ । తథా తు మామ్ అభిజానన్తి తత్త్వేన యథావత్ । అతశ్చ అవిధిపూర్వకమ్ ఇష్ట్వా యాగఫలాత్ చ్యవన్తి ప్రచ్యవన్తే తే ॥ ౨౪ ॥
యేఽపి అన్యదేవతాభక్తిమత్త్వేన అవిధిపూర్వకం యజన్తే, తేషామపి యాగఫలం అవశ్యంభావి । కథమ్ ? —

యాన్తి దేవవ్రతా దేవాన్పితౄన్యాన్తి పితృవ్రతాః ।
భూతాని యాన్తి భూతేజ్యా యాన్తి మద్యాజినోఽపి మామ్ ॥ ౨౫ ॥

యాన్తి గచ్ఛన్తి దేవవ్రతాః దేవేషు వ్రతం నియమో భక్తిశ్చ యేషాం తే దేవవ్రతాః దేవాన్ యాన్తి । పితౄన్ అగ్నిష్వాత్తాదీన్ యాన్తి పితృవ్రతాః శ్రాద్ధాదిక్రియాపరాః పితృభక్తాః । భూతాని వినాయకమాతృగణచతుర్భగిన్యాదీని యాన్తి భూతేజ్యాః భూతానాం పూజకాః । యాన్తి మద్యాజినః మద్యజనశీలాః వైష్ణవాః మామేవ యాన్తి । సమానే అపి ఆయాసే మామేవ భజన్తే అజ్ఞానాత్ , తేన తే అల్పఫలభాజః భవన్తి ఇత్యర్థః ॥ ౨౫ ॥
కేవలం మద్భక్తానామ్ అనావృత్తిలక్షణమ్ అనన్తఫలమ్ , సుఖారాధనశ్చ అహమ్ । కథమ్ ? —

పత్రం పుష్పం ఫలం తోయం యో మే భక్త్యా ప్రయచ్ఛతి ।
తదహం భక్త్యుపహృతమశ్నామి ప్రయతాత్మనః ॥ ౨౬ ॥

పత్రం పుష్పం ఫలం తోయమ్ ఉదకం యః మే మహ్యం భక్త్యా ప్రయచ్ఛతి, తత్ అహం పత్రాది భక్త్యా ఉపహృతం భక్తిపూర్వకం ప్రాపితం భక్త్యుపహృతమ్ అశ్నామి గృహ్ణామి ప్రయతాత్మనః శుద్ధబుద్ధేః ॥ ౨౬ ॥
యతః ఎవమ్ , అతః

యత్కరోషి యదశ్నాసి
యజ్జుహోషి దదాసి యత్ ।
యత్తపస్యసి కౌన్తేయ
తత్కురుష్వ మదర్పణమ్ ॥ ౨౭ ॥

యత్ కరోషి స్వతః ప్రాప్తమ్ , యత్ అశ్నాసి, యచ్చ జుహోషి హవనం నిర్వర్తయసి శ్రౌతం స్మార్తం వా, యత్ దదాసి ప్రయచ్ఛసి బ్రాహ్మణాదిభ్యః హిరణ్యాన్నాజ్యాది, యత్ తపస్యసి తపః చరసి కౌన్తేయ, తత్ కురుష్వ మదర్పణం మత్సమర్పణమ్ ॥ ౨౭ ॥
ఎవం కుర్వతః తవ యత్ భవతి, తత్ శృణు

శుభాశుభఫలైరేవం
మోక్ష్యసే కర్మబన్ధనైః ।
సంన్యాసయోగయుక్తాత్మా
విముక్తో మాముపైష్యసి ॥ ౨౮ ॥

శుభాశుభఫలైః శుభాశుభే ఇష్టానిష్టే ఫలే యేషాం తాని శుభాశుభఫలాని కర్మాణి తైః శుభాశుభఫలైః కర్మబన్ధనైః కర్మాణ్యేవ బన్ధనాని కర్మబన్ధనాని తైః కర్మబన్ధనైః ఎవం మదర్పణం కుర్వన్ మోక్ష్యసే । సోఽయం సంన్యాసయోగో నామ, సంన్యాసశ్చ అసౌ మత్సమర్పణతయా కర్మత్వాత్ యోగశ్చ అసౌ ఇతి, తేన సంన్యాసయోగేన యుక్తః ఆత్మా అన్తఃకరణం యస్య తవ సః త్వం సంన్యాసయోగయుక్తాత్మా సన్ విముక్తః కర్మబన్ధనైః జీవన్నేవ పతితే చాస్మిన్ శరీరే మామ్ ఉపైష్యసి ఆగమిష్యసి ॥ ౨౮ ॥
రాగద్వేషవాన్ తర్హి భగవాన్ , యతో భక్తాన్ అనుగృహ్ణాతి, ఇతరాన్ ఇతి । తత్

సమోఽహం సర్వభూతేషు
మే ద్వేష్యోఽస్తి ప్రియః ।
యే భజన్తి తు మాం భక్త్యా
మయి తే తేషు చాప్యహమ్ ॥ ౨౯ ॥

సమః తుల్యః అహం సర్వభూతేషు । మే ద్వేష్యః అస్తి ప్రియః । అగ్నివత్ అహమ్దూరస్థానాం యథా అగ్నిః శీతం అపనయతి, సమీపమ్ ఉపసర్పతాం అపనయతి ; తథా అహం భక్తాన్ అనుగృహ్ణామి, ఇతరాన్ । యే భజన్తి తు మామ్ ఈశ్వరం భక్త్యా మయి తేస్వభావత ఎవ, మమ రాగనిమిత్తమ్వర్తన్తే । తేషు అపి అహం స్వభావత ఎవ వర్తే, ఇతరేషు । ఎతావతా తేషు ద్వేషో మమ ॥ ౨౯ ॥
శృణు మద్భక్తేర్మాహాత్మ్యమ్

అపి చేత్సుదురాచారో
భజతే మామనన్యభాక్ ।
సాధురేవ మన్తవ్యః
సమ్యగ్వ్యవసితో హి సః ॥ ౩౦ ॥

అపి చేత్ యద్యపి సుదురాచారః సుష్ఠు దురాచారః అతీవ కుత్సితాచారోఽపి భజతే మామ్ అనన్యభాక్ అనన్యభక్తిః సన్ , సాధురేవ సమ్యగ్వృత్త ఎవ సః మన్తవ్యః జ్ఞాతవ్యః ; సమ్యక్ యథావత్ వ్యవసితో హి సః, యస్మాత్ సాధునిశ్చయః సః ॥ ౩౦ ॥
ఉత్సృజ్య బాహ్యాం దురాచారతాం అన్తః సమ్యగ్వ్యవసాయసామర్థ్యాత్ —

క్షిప్రం భవతి ధర్మాత్మా
శశ్వచ్ఛాన్తిం నిగచ్ఛతి ।
కౌన్తేయ ప్రతిజానీహి
మే భక్తః ప్రణశ్యతి ॥ ౩౧ ॥

క్షిప్రం శీఘ్రం భవతి ధర్మాత్మా ధర్మచిత్తః ఎవ । శశ్వత్ నిత్యం శాన్తిం ఉపశమం నిగచ్ఛతి ప్రాప్నోతి । శృణు పరమార్థమ్ , కౌన్తేయ ప్రతిజానీహి నిశ్చితాం ప్రతిజ్ఞాం కురు, మే మమ భక్తః మయి సమర్పితాన్తరాత్మా మద్భక్తః ప్రణశ్యతి ఇతి ॥ ౩౧ ॥
కిఞ్చ

మాం హి పార్థ వ్యపాశ్రిత్య యేఽపి స్యుః పాపయోనయః ।
స్త్రియో వైశ్యాస్తథా శూద్రాస్తేఽపి యాన్తి పరాం గతిమ్ ॥ ౩౨ ॥

మాం హి యస్మాత్ పార్థ వ్యపాశ్రిత్య మామ్ ఆశ్రయత్వేన గృహీత్వా యేఽపి స్యుః భవేయుః పాపయోనయః పాపా యోనిః యేషాం తే పాపయోనయః పాపజన్మానః । కే తే ఇతి, ఆహస్త్రియః వైశ్యాః తథా శూద్రాః తేఽపి యాన్తి గచ్ఛన్తి పరాం ప్రకృష్టాం గతిమ్ ॥ ౩౨ ॥

కిం పునర్బ్రాహ్మణాః పుణ్యా భక్తా రాజర్షయస్తథా ।
అనిత్యమసుఖం లోకమిమం ప్రాప్య భజస్వ మామ్ ॥ ౩౩ ॥

కిం పునః బ్రాహ్మణాః పుణ్యాః పుణ్యయోనయః భక్తాః రాజర్షయః తథా । రాజానశ్చ తే ఋషయశ్చ రాజర్షయః । యతః ఎవమ్ , అతః అనిత్యం క్షణభఙ్గురమ్ అసుఖం సుఖవర్జితమ్ ఇమం లోకం మనుష్యలోకం ప్రాప్య పురుషార్థసాధనం దుర్లభం మనుష్యత్వం లబ్ధ్వా భజస్వ సేవస్వ మామ్ ॥ ౩౩ ॥
కథమ్

మన్మనా భవ మద్భక్తో మద్యాజీ మాం నమస్కురు ।
మామేవైష్యసి యుక్త్వైవమాత్మానం మత్పరాయణః ॥ ౩౪ ॥

మయి వాసుదేవే మనః యస్య తవ త్వం మన్మనాః భవ । తథా మద్భక్తః భవ మద్యాజీ మద్యజనశీలః భవ । మామ్ ఎవ నమస్కురు । మామ్ ఎవ ఈశ్వరమ్ ఎష్యసి ఆగమిష్యసి యుక్త్వా సమాధాయ చిత్తమ్ । ఎవమ్ ఆత్మానమ్ , అహం హి సర్వేషాం భూతానామ్ ఆత్మా, పరా గతిః, పరమ్ అయనమ్ , తం మామ్ ఎవంభూతమ్ , ఎష్యసి ఇతి అతీతేన సమ్బన్ధః, మత్పరాయణః సన్ ఇత్యర్థః ॥ ౩౪ ॥
ఇతి శ్రీమత్పరమహంసపరివ్రాజకాచార్యస్య శ్రీగోవిన్దభగవత్పూజ్యపాదశిష్యస్య శ్రీమచ్ఛఙ్కరభగవతః కృతౌ శ్రీమద్భగవద్గీతాభాష్యే నవమోఽధ్యాయః ॥