నవమోఽధ్యాయః
అష్టమే నాడీద్వారేణ ధారణాయోగః సగుణః ఉక్తః । తస్య చ ఫలమ్ అగ్న్యర్చిరాదిక్రమేణ కాలాన్తరే బ్రహ్మప్రాప్తిలక్షణమేవ అనావృత్తిరూపం నిర్దిష్టమ్ । తత్ర ‘అనేనైవ ప్రకారేణ మోక్షప్రాప్తిఫలమ్ అధిగమ్యతే, న అన్యథా’ ఇతి తదాశఙ్కావ్యావివర్తయిషయా శ్రీభగవాన్ ఉవాచ —
శ్రీభగవానువాచ —
ఇదం తు తే గుహ్యతమం
ప్రవక్ష్యామ్యనసూయవే ।
జ్ఞానం విజ్ఞానసహితం
యజ్జ్ఞాత్వా మోక్ష్యసేఽశుభాత్ ॥ ౧ ॥
ఇదం బ్రహ్మజ్ఞానం వక్ష్యమాణమ్ ఉక్తం చ పూర్వేషు అధ్యాయేషు,
తచ్చ —
రాజవిద్యా రాజగుహ్యం పవిత్రమిదముత్తమమ్ ।
ప్రత్యక్షావగమం ధర్మ్యం సుసుఖం కర్తుమవ్యయమ్ ॥ ౨ ॥
రాజవిద్యా విద్యానాం రాజా, దీప్త్యతిశయవత్త్వాత్ ; దీప్యతే హి ఇయమ్ అతిశయేన బ్రహ్మవిద్యా సర్వవిద్యానామ్ । తథా రాజగుహ్యం గుహ్యానాం రాజా । పవిత్రం పావనం ఇదమ్ ఉత్తమం సర్వేషాం పావనానాం శుద్ధికారణం బ్రహ్మజ్ఞానమ్ ఉత్కృష్టతమమ్ । అనేకజన్మసహస్రసఞ్చితమపి ధర్మాధర్మాది సమూలం కర్మ క్షణమాత్రాదేవ భస్మీకరోతి ఇత్యతః కిం తస్య పావనత్వం వక్తవ్యమ్ । కిఞ్చ — ప్రత్యక్షావగమం ప్రత్యక్షేణ సుఖాదేరివ అవగమో యస్య తత్ ప్రత్యక్షావగమమ్ । అనేకగుణవతోఽపి ధర్మవిరుద్ధత్వం దృష్టమ్ , న తథా ఆత్మజ్ఞానం ధర్మవిరోధి, కిన్తు ధర్మ్యం ధర్మాదనపేతమ్ । ఎవమపి, స్యాద్దుఃఖసమ్పాద్యమిత్యత ఆహ — సుసుఖం కర్తుమ్ , యథా రత్నవివేకవిజ్ఞానమ్ । తత్ర అల్పాయాసానామన్యేషాం కర్మణాం సుఖసమ్పాద్యానామ్ అల్పఫలత్వం దుష్కరాణాం చ మహాఫలత్వం దృష్టమితి, ఇదం తు సుఖసమ్పాద్యత్వాత్ ఫలక్షయాత్ వ్యేతి ఇతి ప్రాప్తే, ఆహ — అవ్యయమ్ ఇతి । న అస్య ఫలతః కర్మవత్ వ్యయః అస్తీతి అవ్యయమ్ । అతః శ్రద్ధేయమ్ ఆత్మజ్ఞానమ్ ॥ ౨ ॥
యే పునః —
అశ్రద్దధానాః పురుషా ధర్మస్యాస్య పరన్తప ।
అప్రాప్య మాం నివర్తన్తే మృత్యుసంసారవర్త్మని ॥ ౩ ॥
అశ్రద్దధానాః శ్రద్ధావిరహితాః ఆత్మజ్ఞానస్య ధర్మస్య అస్య స్వరూపే తత్ఫలే చ నాస్తికాః పాపకారిణః, అసురాణామ్ ఉపనిషదం దేహమాత్రాత్మదర్శనమేవ ప్రతిపన్నాః అసుతృపః పాపాః పురుషాః అశ్రద్దధానాః, పరన్తప, అప్రాప్య మాం పరమేశ్వరమ్ , మత్ప్రాప్తౌ నైవ ఆశఙ్కా ఇతి మత్ప్రాప్తిమార్గభేదభక్తిమాత్రమపి అప్రాప్య ఇత్యర్థః । నివర్తన్తే నిశ్చయేన వర్తన్తే ; క్వ ? — మృత్యుసంసారవర్త్మని మృత్యుయుక్తః సంసారః మృత్యుసంసారః తస్య వర్త్మ నరకతిర్యగాదిప్రాప్తిమార్గః, తస్మిన్నేవ వర్తన్తే ఇత్యర్థః ॥ ౩ ॥
స్తుత్యా అర్జునమభిముఖీకృత్య ఆహ —
మయా తతమిదం సర్వం జగతదవ్యక్తమూర్తినా ।
మత్స్థాని సర్వభూతాని న చాహం తేష్వవస్థితః ॥ ౪ ॥
మయా మమ యః పరో భావః తేన తతం వ్యాప్తం సర్వమ్ ఇదం జగత్ అవ్యక్తమూర్తినా న వ్యక్తా మూర్తిః స్వరూపం యస్య మమ సోఽహమవ్యక్తమూర్తిః తేన మయా అవ్యక్తమూర్తినా, కరణాగోచరస్వరూపేణ ఇత్యర్థః । తస్మిన్ మయి అవ్యక్తమూర్తౌ స్థితాని మత్స్థాని, సర్వభూతాని బ్రహ్మాదీని స్తమ్బపర్యన్తాని । న హి నిరాత్మకం కిఞ్చిత్ భూతం వ్యవహారాయ అవకల్పతే । అతః మత్స్థాని మయా ఆత్మనా ఆత్మవత్త్వేన స్థితాని, అతః మయి స్థితాని ఇతి ఉచ్యన్తే । తేషాం భూతానామ్ అహమేవ ఆత్మా ఇత్యతః తేషు స్థితః ఇతి మూఢబుద్ధీనాం అవభాసతే ; అతః బ్రవీమి — న చ అహం తేషు భూతేషు అవస్థితః, మూర్తవత్ సంశ్లేషాభావేన ఆకాశస్యాపి అన్తరతమో హి అహమ్ । న హి అసంసర్గి వస్తు క్వచిత్ ఆధేయభావేన అవస్థితం భవతి ॥ ౪ ॥
అత ఎవ అసంసర్గిత్వాత్ మమ —
న చ మత్స్థాని భూతాని పశ్య మే యోగమైశ్వరమ్ ।
భూతభృన్న చ భూతస్థో మమాత్మా భూతభావనః ॥ ౫ ॥
న చ మత్స్థాని భూతాని బ్రహ్మాదీని ।
పశ్య మే యోగం యుక్తిం ఘటనం మే మమ ఐశ్వరమ్ ఈశ్వరస్య ఇమమ్ ఐశ్వరమ్ ,
యోగమ్ ఆత్మనో యాథాత్మ్యమిత్యర్థః ।
తథా చ శ్రుతిః అసంసర్గిత్వాత్ అసఙ్గతాం దర్శయతి —
‘ అసఙ్గో న హి సజ్జతే’ (బృ. ఉ. ౩ । ౯ । ౨౬) ఇతి ।
ఇదం చ ఆశ్చర్యమ్ అన్యత్ పశ్య —
భూతభృత్ అసఙ్గోఽపి సన్ భూతాని బిభర్తి ;
న చ భూతస్థః,
యథోక్తేన న్యాయేన దర్శితత్వాత్ భూతస్థత్వానుపపత్తేః ।
కథం పునరుచ్యతే ‘
అసౌ మమ ఆత్మా’
ఇతి ?
విభజ్య దేహాదిసఙ్ఘాతం తస్మిన్ అహఙ్కారమ్ అధ్యారోప్య లోకబుద్ధిమ్ అనుసరన్ వ్యపదిశతి ‘
మమ ఆత్మా’
ఇతి,
న పునః ఆత్మనః ఆత్మా అన్యః ఇతి లోకవత్ అజానన్ ।
తథా భూతభావనః భూతాని భావయతి ఉత్పాదయతి వర్ధయతీతి వా భూతభావనః ॥ ౫ ॥
యథోక్తేన శ్లోకద్వయేన ఉక్తమ్ అర్థం దృష్టాన్తేన ఉపపాదయన్ ఆహ —
యథాకాశస్థితో నిత్యం వాయుః సర్వత్రగో మహాన్ ।
తథా సర్వాణి భూతాని మత్స్థానీత్యుపధారయ ॥ ౬ ॥
యథా లోకే ఆకాశస్థితః ఆకాశే స్థితః నిత్యం సదా వాయుః సర్వత్ర గచ్ఛతీతి సర్వత్రగః మహాన్ పరిమాణతః, తథా ఆకాశవత్ సర్వగతే మయి అసంశ్లేషేణైవ స్థితాని ఇత్యేవమ్ ఉపధారయ విజానీహి ॥ ౬ ॥
ఎవం వాయుః ఆకాశే ఇవ మయి స్థితాని సర్వభూతాని స్థితికాలే ; తాని —
సర్వభూతాని కౌన్తేయ ప్రకృతిం యాన్తి మామికామ్ ।
కల్పక్షయే పునస్తాని కల్పాదౌ విసృజామ్యహమ్ ॥ ౭ ॥
సర్వభూతాని కౌన్తేయ ప్రకృతిం త్రిగుణాత్మికామ్ అపరాం నికృష్టాం యాన్తి మామికాం మదీయాం కల్పక్షయే ప్రలయకాలే । పునః భూయః తాని భూతాని ఉత్పత్తికాలే కల్పాదౌ విసృజామి ఉత్పాదయామి అహం పూర్వవత్ ॥ ౭ ॥
ఎవమ్ అవిద్యాలక్షణామ్ —
ప్రకృతిం స్వామవష్టభ్య విసృజామి పునః పునః ।
భూతగ్రామమిమం కృత్స్నమవశం ప్రకృతేర్వశాత్ ॥ ౮ ॥
ప్రకృతిం స్వాం స్వీయామ్ అవష్టభ్య వశీకృత్య విసృజామి పునః పునః ప్రకృతితో జాతం భూతగ్రామం భూతసముదాయమ్ ఇమం వర్తమానం కృత్స్నం సమగ్రమ్ అవశమ్ అస్వతన్త్రమ్ , అవిద్యాదిదోషైః పరవశీకృతమ్ , ప్రకృతేః వశాత్ స్వభావవశాత్ ॥ ౮ ॥
తర్హి తస్య తే పరమేశ్వరస్య, భూతగ్రామమ్ ఇమం విషమం విదధతః, తన్నిమిత్తాభ్యాం ధర్మాధర్మాభ్యాం సమ్బన్ధః స్యాదితి, ఇదమ్ ఆహ భగవాన్ —
న చ మాం తాని కర్మాణి నిబధ్నన్తి ధనఞ్జయ ।
ఉదాసీనవదాసీనమసక్తం తేషు కర్మసు ॥ ౯ ॥
న చ మామ్ ఈశ్వరం తాని భూతగ్రామస్య విషమసర్గనిమిత్తాని కర్మాణి నిబధ్నన్తి ధనఞ్జయ । తత్ర కర్మణాం అసమ్బన్ధిత్వే కారణమాహ — ఉదాసీనవత్ ఆసీనం యథా ఉదాసీనః ఉపేక్షకః కశ్చిత్ తద్వత్ ఆసీనమ్ , ఆత్మనః అవిక్రియత్వాత్ , అసక్తం ఫలాసఙ్గరహితమ్ , అభిమానవర్జితమ్ ‘అహం కరోమి’ ఇతి తేషు కర్మసు । అతః అన్యస్యాపి కర్తృత్వాభిమానాభావః ఫలాసఙ్గాభావశ్చ అసమ్బన్ధకారణమ్ , అన్యథా కర్మభిః బధ్యతే మూఢః కోశకారవత్ ఇత్యభిప్రాయః ॥ ౯ ॥
మయాధ్యక్షేణ ప్రకృతిః సూయతే సచరాచరమ్ ।
హేతునానేన కౌన్తేయ జగద్విపరివర్తతే ॥ ౧౦ ॥
మయా అధ్యక్షేణ సర్వతో దృశిమాత్రస్వరూపేణ అవిక్రియాత్మనా అధ్యక్షేణ మయా,
మమ మాయా త్రిగుణాత్మికా అవిద్యాలక్షణా ప్రకృతిః సూయతే ఉత్పాదయతి సచరాచరం జగత్ ।
తథా చ మన్త్రవర్ణః —
‘ఎకో దేవః సర్వభూతేషు గూఢః సర్వవ్యాపీ సర్వభూతాన్తరాత్మా । కర్మాధ్యక్షః సర్వభూతాధివాసః సాక్షీ చేతా కేవలో నిర్గుణశ్చ’ (శ్వే. ఉ. ౬ । ౧౧) ఇతి ।
హేతునా నిమిత్తేన అనేన అధ్యక్షత్వేన కౌన్తేయ జగత్ సచరాచరం వ్యక్తావ్యక్తాత్మకం విపరివర్తతే సర్వావస్థాసు ।
దృశికర్మత్వాపత్తినిమిత్తా హి జగతః సర్వా ప్రవృత్తిః —
అహమ్ ఇదం భోక్ష్యే,
పశ్యామి ఇదమ్ ,
శృణోమి ఇదమ్ ,
సుఖమనుభవామి,
దుఃఖమనుభవామి,
తదర్థమిదం కరిష్యే,
ఇదం జ్ఞాస్యామి,
ఇత్యాద్యా అవగతినిష్ఠా అవగత్యవసానైవ ।
‘యో అస్యాధ్యక్షః పరమే వ్యోమన్’ (ఋ. ౧౦ । ౧౨౯ । ౭),
(తై. బ్రా. ౨ । ౮ । ౯) ఇత్యాదయశ్చ మన్త్రాః ఎతమర్థం దర్శయన్తి ।
తతశ్చ ఎకస్య దేవస్య సర్వాధ్యక్షభూతచైతన్యమాత్రస్య పరమార్థతః సర్వభోగానభిసమ్బన్ధినః అన్యస్య చేతనాన్తరస్య అభావే భోక్తుః అన్యస్య అభావాత్ ।
కింనిమిత్తా ఇయం సృష్టిః ఇత్యత్ర ప్రశ్నప్రతివచనే అనుపపన్నే,
‘కో అద్ధా వేద క ఇహ ప్రవోచత్ । కుత ఆజాతా కుత ఇయం విసృష్టిః’ (ఋ. ౧౦ । ౧౨౯ । ౬),
(తై. బ్రా. ౨ । ౮ । ౯) ఇత్యాదిమన్త్రవర్ణేభ్యః ।
దర్శితం చ భగవతా —
‘అజ్ఞానేనావృతం జ్ఞానం తేన ముహ్యన్తి జన్తవః’ (భ. గీ. ౫ । ౧౫) ఇతి ॥ ౧౦ ॥
ఎవం మాం నిత్యశుద్ధబుద్ధముక్తస్వభావం సర్వజ్ఞం సర్వజన్తూనామ్ ఆత్మానమపి సన్తమ్ —
అవజానన్తి మాం మూఢా మానుషీం తనుమాశ్రితమ్ ।
పరం భావమజానన్తో మమ భూతమహేశ్వరమ్ ॥ ౧౧ ॥
అవజానన్తి అవజ్ఞాం పరిభవం కుర్వన్తి మాం మూఢాః అవివేకినః మానుషీం మనుష్యసమ్బన్ధినీం తనుం దేహమ్ ఆశ్రితమ్ , మనుష్యదేహేన వ్యవహరన్తమిత్యేతత్ , పరం ప్రకృష్టం భావం పరమాత్మతత్త్వమ్ ఆకాశకల్పమ్ ఆకాశాదపి అన్తరతమమ్ అజానన్తో మమ భూతమహేశ్వరం సర్వభూతానాం మహాన్తమ్ ఈశ్వరం స్వాత్మానమ్ । తతశ్చ తస్య మమ అవజ్ఞానభావనేన ఆహతాః తే వరాకాః ॥ ౧౧ ॥
కథమ్ ? —
మోఘాశా మోఘకర్మాణో మోఘజ్ఞానా విచేతసః ।
రాక్షసీమాసురీం చైవ ప్రకృతిం మోహినీం శ్రితాః ॥ ౧౨ ॥
మోఘాశాః వృథా ఆశాః ఆశిషః యేషాం తే మోఘాశాః,
తథా మోఘకర్మాణః యాని చ అగ్నిహోత్రాదీని తైః అనుష్ఠీయమానాని కర్మాణి తాని చ,
తేషాం భగవత్పరిభవాత్ ,
స్వాత్మభూతస్య అవజ్ఞానాత్ ,
మోఘాన్యేవ నిష్ఫలాని కర్మాణి భవన్తీతి మోఘకర్మాణః ।
తథా మోఘజ్ఞానాః మోఘం నిష్ఫలం జ్ఞానం యేషాం తే మోఘజ్ఞానాః,
జ్ఞానమపి తేషాం నిష్ఫలమేవ స్యాత్ ।
విచేతసః విగతవివేకాశ్చ తే భవన్తి ఇత్యభిప్రాయః ।
కిఞ్చ —
తే భవన్తి రాక్షసీం రక్షసాం ప్రకృతిం స్వభావమ్ ఆసురీమ్ అసురాణాం చ ప్రకృతిం మోహినీం మోహకరీం దేహాత్మవాదినీం శ్రితాః ఆశ్రితాః,
ఛిన్ద్ధి,
భిన్ద్ధి,
పిబ,
ఖాద,
పరస్వమపహర,
ఇత్యేవం వదనశీలాః క్రూరకర్మాణో భవన్తి ఇత్యర్థః,
‘అసుర్యా నామ తే లోకాః’ (ఈ. ఉ. ౩) ఇతి శ్రుతేః ॥ ౧౨ ॥
యే పునః శ్రద్దధానాః భగవద్భక్తిలక్షణే మోక్షమార్గే ప్రవృత్తాః —
మహాత్మానస్తు మాం పార్థ దైవీం ప్రకృతిమాశ్రితాః ।
భజన్త్యనన్యమనసో జ్ఞాత్వా భూతాదిమవ్యయమ్ ॥ ౧౩ ॥
మహాత్మానస్తు అక్షుద్రచిత్తాః మామ్ ఈశ్వరం పార్థ దైవీం దేవానాం ప్రకృతిం శమదమదయాశ్రద్ధాదిలక్షణామ్ ఆశ్రితాః సన్తః భజన్తి సేవంతే అనన్యమనసః అనన్యచిత్తాః జ్ఞాత్వా భూతాదిం భూతానాం వియదాదీనాం ప్రాణినాం చ ఆదిం కారణమ్ అవ్యయమ్ ॥ ౧౩ ॥
కథమ్ ? —
సతతం కీర్తయన్తో మాం యతన్తశ్చ దృఢవ్రతాః ।
నమస్యన్తశ్చ మాం భక్త్యా నిత్యయుక్తా ఉపాసతే ॥ ౧౪ ॥
సతతం సర్వదా భగవన్తం బ్రహ్మస్వరూపం మాం కీర్తయన్తః, యతన్తశ్చ ఇన్ద్రియోపసంహారశమదమదయాహింసాదిలక్షణైః ధర్మైః ప్రయతన్తశ్చ, దృఢవ్రతాః దృఢం స్థిరమ్ అచాల్యం వ్రతం యేషాం తే దృఢవ్రతాః నమస్యన్తశ్చ మాం హృదయేశయమ్ ఆత్మానం భక్త్యా నిత్యయుక్తాః సన్తః ఉపాసతే సేవంతే ॥ ౧౪ ॥
తే కేన కేన ప్రకారేణ ఉపాసతే ఇత్యుచ్యతే —
జ్ఞానయజ్ఞేన చాప్యన్యే యజన్తో మాముపాసతే ।
ఎకత్వేన పృథక్త్వేన బహుధా విశ్వతోముఖమ్ ॥ ౧౫ ॥
జ్ఞానయజ్ఞేన జ్ఞానమేవ భగవద్విషయం యజ్ఞః తేన జ్ఞానయజ్ఞేన, యజన్తః పూజయన్తః మామ్ ఈశ్వరం చ అపి అన్యే అన్యామ్ ఉపాసనాం పరిత్యజ్య ఉపాసతే । తచ్చ జ్ఞానమ్ — ఎకత్వేన ‘ఎకమేవ పరం బ్రహ్మ’ ఇతి పరమార్థదర్శనేన యజన్తః ఉపాసతే । కేచిచ్చ పృథక్త్వేన ‘ఆదిత్యచన్ద్రాదిభేదేన స ఎవ భగవాన్ విష్ణుః అవస్థితః’ ఇతి ఉపాసతే । కేచిత్ ‘బహుధా అవస్థితః స ఎవ భగవాన్ సర్వతోముఖః విశ్వరూపః’ ఇతి తం విశ్వరూపం సర్వతోముఖం బహుధా బహుప్రకారేణ ఉపాసతే ॥ ౧౫ ॥
యది బహుభిః ప్రకారైః ఉపాసతే, కథం త్వామేవ ఉపాసతే ఇతి, అత ఆహ —
అహం క్రతురహం యజ్ఞః స్వధాహమహమౌషధమ్ ।
మన్త్రోఽహమహమేవాజ్యమహమగ్నిరహం హుతమ్ ॥ ౧౬ ॥
అహం క్రతుః శ్రౌతకర్మభేదః అహమేవ । అహం యజ్ఞః స్మార్తః । కిఞ్చ స్వధా అన్నమ్ అహమ్ , పితృభ్యో యత్ దీయతే । అహమ్ ఔషధం సర్వప్రాణిభిః యత్ అద్యతే తత్ ఔషధశబ్దశబ్దితం వ్రీహియవాదిసాధారణమ్ । అథవా స్వధా ఇతి సర్వప్రాణిసాధారణమ్ అన్నమ్ , ఔషధమ్ ఇతి వ్యాధ్యుపశమనార్థం భేషజమ్ । మన్త్రః అహమ్ , యేన పితృభ్యో దేవతాభ్యశ్చ హవిః దీయతే । అహమేవ ఆజ్యం హవిశ్చ । అహమ్ అగ్నిః, యస్మిన్ హూయతే హవిః సః అగ్నిః అహమ్ । అహం హుతం హవనకర్మ చ ॥ ౧౬ ॥
కిఞ్చ —
పితాహమస్య జగతో మాతా ధాతా పితామహః ।
వేద్యం పవిత్రమోఙ్కార ఋక్సామ యజురేవ చ ॥ ౧౭ ॥
పితా జనయితా అహమ్ అస్య జగతః, మాతా జనయిత్రీ, ధాతా కర్మఫలస్య ప్రాణిభ్యో విధాతా, పితామహః పితుః పితా, వేద్యం వేదితవ్యమ్ , పవిత్రం పావనమ్ ఓఙ్కారః, ఋక్ సామ యజుః ఎవ చ ॥ ౧౭ ॥
కిఞ్చ—
గతిర్భర్తా ప్రభుః సాక్షీ నివాసః శరణం సుహృత్ ।
ప్రభవః ప్రలయః స్థానం నిధానం బీజమవ్యయమ్ ॥ ౧౮ ॥
గతిః కర్మఫలమ్ , భర్తా పోష్టా, ప్రభుః స్వామీ, సాక్షీ ప్రాణినాం కృతాకృతస్య, నివాసః యస్మిన్ ప్రాణినో నివసన్తి, శరణమ్ ఆర్తానామ్ , ప్రపన్నానామార్తిహరః । సుహృత్ ప్రత్యుపకారానపేక్షః సన్ ఉపకారీ, ప్రభవః ఉత్పత్తిః జగతః, ప్రలయః ప్రలీయతే అస్మిన్ ఇతి, తథా స్థానం తిష్ఠతి అస్మిన్ ఇతి, నిధానం నిక్షేపః కాలాన్తరోపభోగ్యం ప్రాణినామ్ , బీజం ప్రరోహకారణం ప్రరోహధర్మిణామ్ , అవ్యయం యావత్సంసారభావిత్వాత్ అవ్యయమ్ , న హి అబీజం కిఞ్చిత్ ప్రరోహతి ; నిత్యం చ ప్రరోహదర్శనాత్ బీజసన్తతిః న వ్యేతి ఇతి గమ్యతే ॥ ౧౮ ॥
కిఞ్చ —
తపామ్యహమహం వర్షం నిగృహ్ణామ్యుత్సృజామి చ ।
అమృతం చైవ మృత్యుశ్చ సదసచ్చాహమర్జున ॥ ౧౯ ॥
తపామి అహమ్ ఆదిత్యో భూత్వా కైశ్చిత్ రశ్మిభిః ఉల్బణైః । అహం వర్షం కైశ్చిత్ రశ్మిభిః ఉత్సృజామి । ఉత్సృజ్య పునః నిగృహ్ణామి కైశ్చిత్ రశ్మిభిః అష్టభిః మాసైః పునః ఉత్సృజామి ప్రావృషి । అమృతం చైవ దేవానామ్ , మృత్యుశ్చ మర్త్యానామ్ । సత్ యస్య యత్ సమ్బన్ధితయా విద్యమానం తత్ , తద్విపరీతమ్ అసచ్చ ఎవ అహమ్ అర్జున । న పునః అత్యన్తమేవ అసత్ భగవాన్ , స్వయం కార్యకారణే వా సదసతీ యే పూర్వోక్తైః నివృత్తిప్రకారైః ఎకత్వపృథక్త్వాదివిజ్ఞానైః యజ్ఞైః మాం పూజయన్తః ఉపాసతే జ్ఞానవిదః, తే యథావిజ్ఞానం మామేవ ప్రాప్నువన్తి ॥ ౧౯ ॥
యే పునః అజ్ఞాః కామకామాః —
త్రైవిద్యా మాం సోమపాః పూతపాపా యజ్ఞైరిష్ట్వా స్వర్గతిం ప్రార్థయన్తే ।
తే పుణ్యమాసాద్య సురేన్ద్రలోకమశ్నన్తి దివ్యాన్దివి దేవభోగాన్ ॥ ౨౦ ॥
త్రైవిద్యాః ఋగ్యజుఃసామవిదః మాం వస్వాదిదేవరూపిణం సోమపాః సోమం పిబన్తీతి సోమపాః, తేనైవ సోమపానేన పూతపాపాః శుద్ధకిల్బిషాః, యజ్ఞైః అగ్నిష్టోమాదిభిః ఇష్ట్వా పూజయిత్వా స్వర్గతిం స్వర్గగమనం స్వరేవ గతిః స్వర్గతిః తామ్ , ప్రార్థయన్తే । తే చ పుణ్యం పుణ్యఫలమ్ ఆసాద్య సమ్ప్రాప్య సురేన్ద్రలోకం శతక్రతోః స్థానమ్ అశ్నన్తి భుఞ్జతే దివ్యాన్ దివి భవాన్ అప్రాకృతాన్ దేవభోగాన్ దేవానాం భోగాన్ ॥ ౨౦ ॥
తే తం భుక్త్వా స్వర్గలోకం విశాలం
క్షీణే పుణ్యే మర్త్యలోకం విశన్తి ।
ఎవం త్రయీధర్మమనుప్రపన్నా
గతాగతం కామకామా లభన్తే ॥ ౨౧ ॥
తే తం భుక్త్వా స్వర్గలోకం విశాలం విస్తీర్ణం క్షీణే పుణ్యే మర్త్యలోకం విశన్తి ఆవిశన్తి । ఎవం యథోక్తేన ప్రకారేణ త్రయీధర్మం కేవలం వైదికం కర్మ అనుప్రపన్నాః గతాగతం గతం చ ఆగతం చ గతాగతం గమనాగమనం కామకామాః కామాన్ కామయన్తే ఇతి కామకామాః లభన్తే గతాగతమేవ, న తు స్వాతన్త్ర్యం క్వచిత్ లభన్తే ఇత్యర్థః ॥ ౨౧ ॥
యే పునః నిష్కామాః సమ్యగ్దర్శినః —
అనన్యాశ్చిన్తయన్తో మాం
యే జనాః పర్యుపాసతే ।
తేషాం నిత్యాభియుక్తానాం
యోగక్షేమం వహామ్యహమ్ ॥ ౨౨ ॥
అనన్యాః అపృథగ్భూతాః పరం దేవం నారాయణమ్ ఆత్మత్వేన గతాః సన్తః చిన్తయన్తః మాం యే జనాః సంన్యాసినః పర్యుపాసతే,
తేషాం పరమార్థదర్శినాం నిత్యాభియుక్తానాం సతతాభియోగినాం యోగక్షేమం యోగః అప్రాప్తస్య ప్రాపణం క్షేమః తద్రక్షణం తదుభయం వహామి ప్రాపయామి అహమ్ ;
‘జ్ఞానీ త్వాత్మైవ మే మతమ్’ (భ. గీ. ౭ । ౧౮) ‘స చ మమ ప్రియః’ (భ. గీ. ౭ । ౧౭) యస్మాత్ ,
తస్మాత్ తే మమ ఆత్మభూతాః ప్రియాశ్చ ఇతి ॥
నను అన్యేషామపి భక్తానాం యోగక్షేమం వహత్యేవ భగవాన్ । సత్యం వహత్యేవ ; కిన్తు అయం విశేషః — అన్యే యే భక్తాః తే ఆత్మార్థం స్వయమపి యోగక్షేమమ్ ఈహన్తే ; అనన్యదర్శినస్తు న ఆత్మార్థం యోగక్షేమమ్ ఈహన్తే ; న హి తే జీవితే మరణే వా ఆత్మనః గృద్ధిం కుర్వన్తి ; కేవలమేవ భగవచ్ఛరణాః తే ; అతః భగవానేవ తేషాం యోగక్షేమం వహతీతి ॥ ౨౨ ॥
నను అన్యా అపి దేవతాః త్వమేవ చేత్ , తద్భక్తాశ్చ త్వామేవ యజన్తే । సత్యమేవమ్ —
యేఽప్యన్యదేవతాభక్తా
యజన్తే శ్రద్ధయాన్వితాః ।
తేఽపి మామేవ కౌన్తేయ
యజన్త్యవిధిపూర్వకమ్ ॥ ౨౩ ॥
యేఽపి అన్యదేవతాభక్తాః అన్యాసు దేవతాసు భక్తాః అన్యదేవతాభక్తాః సన్తః యజన్తే పూజయన్తి శ్రద్ధయా ఆస్తిక్యబుద్ధ్యా అన్వితాః అనుగతాః, తేఽపి మామేవ కౌన్తేయ యజన్తి అవిధిపూర్వకమ్ అవిధిః అజ్ఞానం తత్పూర్వకం యజన్తే ఇత్యర్థః ॥ ౨౩ ॥
కస్మాత్ తే అవిధిపూర్వకం యజన్తే ఇత్యుచ్యతే ; యస్మాత్ —
అహం హి సర్వయజ్ఞానాం
భోక్తా చ ప్రభురేవ చ ।
న తు మామభిజానన్తి
తత్త్వేనాతశ్చ్యవన్తి తే ॥ ౨౪ ॥
అహం హి సర్వయజ్ఞానాం శ్రౌతానాం స్మార్తానాం చ సర్వేషాం యజ్ఞానాం దేవతాత్మత్వేన భోక్తా చ ప్రభుః ఎవ చ ।
మత్స్వామికో హి యజ్ఞః,
‘అధియజ్ఞోఽహమేవాత్ర’ (భ. గీ. ౮ । ౪) ఇతి హి ఉక్తమ్ ।
తథా న తు మామ్ అభిజానన్తి తత్త్వేన యథావత్ ।
అతశ్చ అవిధిపూర్వకమ్ ఇష్ట్వా యాగఫలాత్ చ్యవన్తి ప్రచ్యవన్తే తే ॥ ౨౪ ॥
యేఽపి అన్యదేవతాభక్తిమత్త్వేన అవిధిపూర్వకం యజన్తే, తేషామపి యాగఫలం అవశ్యంభావి । కథమ్ ? —
యాన్తి దేవవ్రతా దేవాన్పితౄన్యాన్తి పితృవ్రతాః ।
భూతాని యాన్తి భూతేజ్యా యాన్తి మద్యాజినోఽపి మామ్ ॥ ౨౫ ॥
యాన్తి గచ్ఛన్తి దేవవ్రతాః దేవేషు వ్రతం నియమో భక్తిశ్చ యేషాం తే దేవవ్రతాః దేవాన్ యాన్తి । పితౄన్ అగ్నిష్వాత్తాదీన్ యాన్తి పితృవ్రతాః శ్రాద్ధాదిక్రియాపరాః పితృభక్తాః । భూతాని వినాయకమాతృగణచతుర్భగిన్యాదీని యాన్తి భూతేజ్యాః భూతానాం పూజకాః । యాన్తి మద్యాజినః మద్యజనశీలాః వైష్ణవాః మామేవ యాన్తి । సమానే అపి ఆయాసే మామేవ న భజన్తే అజ్ఞానాత్ , తేన తే అల్పఫలభాజః భవన్తి ఇత్యర్థః ॥ ౨౫ ॥
న కేవలం మద్భక్తానామ్ అనావృత్తిలక్షణమ్ అనన్తఫలమ్ , సుఖారాధనశ్చ అహమ్ । కథమ్ ? —
పత్రం పుష్పం ఫలం తోయం యో మే భక్త్యా ప్రయచ్ఛతి ।
తదహం భక్త్యుపహృతమశ్నామి ప్రయతాత్మనః ॥ ౨౬ ॥
పత్రం పుష్పం ఫలం తోయమ్ ఉదకం యః మే మహ్యం భక్త్యా ప్రయచ్ఛతి, తత్ అహం పత్రాది భక్త్యా ఉపహృతం భక్తిపూర్వకం ప్రాపితం భక్త్యుపహృతమ్ అశ్నామి గృహ్ణామి ప్రయతాత్మనః శుద్ధబుద్ధేః ॥ ౨౬ ॥
యతః ఎవమ్ , అతః —
యత్కరోషి యదశ్నాసి
యజ్జుహోషి దదాసి యత్ ।
యత్తపస్యసి కౌన్తేయ
తత్కురుష్వ మదర్పణమ్ ॥ ౨౭ ॥
యత్ కరోషి స్వతః ప్రాప్తమ్ , యత్ అశ్నాసి, యచ్చ జుహోషి హవనం నిర్వర్తయసి శ్రౌతం స్మార్తం వా, యత్ దదాసి ప్రయచ్ఛసి బ్రాహ్మణాదిభ్యః హిరణ్యాన్నాజ్యాది, యత్ తపస్యసి తపః చరసి కౌన్తేయ, తత్ కురుష్వ మదర్పణం మత్సమర్పణమ్ ॥ ౨౭ ॥
ఎవం కుర్వతః తవ యత్ భవతి, తత్ శృణు —
శుభాశుభఫలైరేవం
మోక్ష్యసే కర్మబన్ధనైః ।
సంన్యాసయోగయుక్తాత్మా
విముక్తో మాముపైష్యసి ॥ ౨౮ ॥
శుభాశుభఫలైః శుభాశుభే ఇష్టానిష్టే ఫలే యేషాం తాని శుభాశుభఫలాని కర్మాణి తైః శుభాశుభఫలైః కర్మబన్ధనైః కర్మాణ్యేవ బన్ధనాని కర్మబన్ధనాని తైః కర్మబన్ధనైః ఎవం మదర్పణం కుర్వన్ మోక్ష్యసే । సోఽయం సంన్యాసయోగో నామ, సంన్యాసశ్చ అసౌ మత్సమర్పణతయా కర్మత్వాత్ యోగశ్చ అసౌ ఇతి, తేన సంన్యాసయోగేన యుక్తః ఆత్మా అన్తఃకరణం యస్య తవ సః త్వం సంన్యాసయోగయుక్తాత్మా సన్ విముక్తః కర్మబన్ధనైః జీవన్నేవ పతితే చాస్మిన్ శరీరే మామ్ ఉపైష్యసి ఆగమిష్యసి ॥ ౨౮ ॥
రాగద్వేషవాన్ తర్హి భగవాన్ , యతో భక్తాన్ అనుగృహ్ణాతి, న ఇతరాన్ ఇతి । తత్ న —
సమోఽహం సర్వభూతేషు
న మే ద్వేష్యోఽస్తి న ప్రియః ।
యే భజన్తి తు మాం భక్త్యా
మయి తే తేషు చాప్యహమ్ ॥ ౨౯ ॥
సమః తుల్యః అహం సర్వభూతేషు । న మే ద్వేష్యః అస్తి న ప్రియః । అగ్నివత్ అహమ్ — దూరస్థానాం యథా అగ్నిః శీతం న అపనయతి, సమీపమ్ ఉపసర్పతాం అపనయతి ; తథా అహం భక్తాన్ అనుగృహ్ణామి, న ఇతరాన్ । యే భజన్తి తు మామ్ ఈశ్వరం భక్త్యా మయి తే — స్వభావత ఎవ, న మమ రాగనిమిత్తమ్ — వర్తన్తే । తేషు చ అపి అహం స్వభావత ఎవ వర్తే, న ఇతరేషు । న ఎతావతా తేషు ద్వేషో మమ ॥ ౨౯ ॥
శృణు మద్భక్తేర్మాహాత్మ్యమ్ —
అపి చేత్సుదురాచారో
భజతే మామనన్యభాక్ ।
సాధురేవ స మన్తవ్యః
సమ్యగ్వ్యవసితో హి సః ॥ ౩౦ ॥
అపి చేత్ యద్యపి సుదురాచారః సుష్ఠు దురాచారః అతీవ కుత్సితాచారోఽపి భజతే మామ్ అనన్యభాక్ అనన్యభక్తిః సన్ , సాధురేవ సమ్యగ్వృత్త ఎవ సః మన్తవ్యః జ్ఞాతవ్యః ; సమ్యక్ యథావత్ వ్యవసితో హి సః, యస్మాత్ సాధునిశ్చయః సః ॥ ౩౦ ॥
ఉత్సృజ్య చ బాహ్యాం దురాచారతాం అన్తః సమ్యగ్వ్యవసాయసామర్థ్యాత్ —
క్షిప్రం భవతి ధర్మాత్మా
శశ్వచ్ఛాన్తిం నిగచ్ఛతి ।
కౌన్తేయ ప్రతిజానీహి
న మే భక్తః ప్రణశ్యతి ॥ ౩౧ ॥
క్షిప్రం శీఘ్రం భవతి ధర్మాత్మా ధర్మచిత్తః ఎవ । శశ్వత్ నిత్యం శాన్తిం చ ఉపశమం నిగచ్ఛతి ప్రాప్నోతి । శృణు పరమార్థమ్ , కౌన్తేయ ప్రతిజానీహి నిశ్చితాం ప్రతిజ్ఞాం కురు, న మే మమ భక్తః మయి సమర్పితాన్తరాత్మా మద్భక్తః న ప్రణశ్యతి ఇతి ॥ ౩౧ ॥
కిఞ్చ —
మాం హి పార్థ వ్యపాశ్రిత్య యేఽపి స్యుః పాపయోనయః ।
స్త్రియో వైశ్యాస్తథా శూద్రాస్తేఽపి యాన్తి పరాం గతిమ్ ॥ ౩౨ ॥
మాం హి యస్మాత్ పార్థ వ్యపాశ్రిత్య మామ్ ఆశ్రయత్వేన గృహీత్వా యేఽపి స్యుః భవేయుః పాపయోనయః పాపా యోనిః యేషాం తే పాపయోనయః పాపజన్మానః । కే తే ఇతి, ఆహ — స్త్రియః వైశ్యాః తథా శూద్రాః తేఽపి యాన్తి గచ్ఛన్తి పరాం ప్రకృష్టాం గతిమ్ ॥ ౩౨ ॥
కిం పునర్బ్రాహ్మణాః పుణ్యా భక్తా రాజర్షయస్తథా ।
అనిత్యమసుఖం లోకమిమం ప్రాప్య భజస్వ మామ్ ॥ ౩౩ ॥
కిం పునః బ్రాహ్మణాః పుణ్యాః పుణ్యయోనయః భక్తాః రాజర్షయః తథా । రాజానశ్చ తే ఋషయశ్చ రాజర్షయః । యతః ఎవమ్ , అతః అనిత్యం క్షణభఙ్గురమ్ అసుఖం చ సుఖవర్జితమ్ ఇమం లోకం మనుష్యలోకం ప్రాప్య పురుషార్థసాధనం దుర్లభం మనుష్యత్వం లబ్ధ్వా భజస్వ సేవస్వ మామ్ ॥ ౩౩ ॥
కథమ్ —
మన్మనా భవ మద్భక్తో మద్యాజీ మాం నమస్కురు ।
మామేవైష్యసి యుక్త్వైవమాత్మానం మత్పరాయణః ॥ ౩౪ ॥
మయి వాసుదేవే మనః యస్య తవ స త్వం మన్మనాః భవ । తథా మద్భక్తః భవ మద్యాజీ మద్యజనశీలః భవ । మామ్ ఎవ చ నమస్కురు । మామ్ ఎవ ఈశ్వరమ్ ఎష్యసి ఆగమిష్యసి యుక్త్వా సమాధాయ చిత్తమ్ । ఎవమ్ ఆత్మానమ్ , అహం హి సర్వేషాం భూతానామ్ ఆత్మా, పరా చ గతిః, పరమ్ అయనమ్ , తం మామ్ ఎవంభూతమ్ , ఎష్యసి ఇతి అతీతేన సమ్బన్ధః, మత్పరాయణః సన్ ఇత్యర్థః ॥ ౩౪ ॥
ఇతి శ్రీమత్పరమహంసపరివ్రాజకాచార్యస్య శ్రీగోవిన్దభగవత్పూజ్యపాదశిష్యస్య శ్రీమచ్ఛఙ్కరభగవతః కృతౌ శ్రీమద్భగవద్గీతాభాష్యే నవమోఽధ్యాయః ॥