తృతీయోఽధ్యాయః
శాస్త్రస్య ప్రవృత్తినివృత్తివిషయభూతే ద్వే బుద్ధీ భగవతా నిర్దిష్టే,
సాఙ్ఖ్యే బుద్ధిః యోగే బుద్ధిః ఇతి చ ।
తత్ర ‘ప్రజహాతి యదా కామాన్’ (భ. గీ. ౨ । ౫౫) ఇత్యారభ్య ఆ అధ్యాయపరిసమాప్తేః సాఙ్ఖ్యబుద్ధ్యాశ్రితానాం సంన్యాసం కర్తవ్యముక్త్వా తేషాం తన్నిష్ఠతయైవ చ కృతార్థతా ఉక్తా —
‘ఎషా బ్రాహ్మీ స్థితిః’ (భ. గీ. ౨ । ౭౨) ఇతి ।
అర్జునాయ చ ‘కర్మణ్యేవాధికారస్తే . . . మా తే సఙ్గోఽస్త్వకర్మణి’ (భ. గీ. ౨ । ౪౭) ఇతి కర్మైవ కర్తవ్యముక్తవాన్ యోగబుద్ధిమాశ్రిత్య,
న తత ఎవ శ్రేయఃప్రాప్తిమ్ ఉక్తవాన్ ।
తదేతదాలక్ష్య పర్యాకులీకృతబుద్ధిః అర్జునః ఉవాచ ।
కథం భక్తాయ శ్రేయోర్థినే యత్ సాక్షాత్ శ్రేయఃప్రాప్తిసాధనం సాఙ్ఖ్యబుద్ధినిష్ఠాం శ్రావయిత్వా మాం కర్మణి దృష్టానేకానర్థయుక్తే పారమ్పర్యేణాపి అనైకాన్తికశ్రేయఃప్రాప్తిఫలే నియుఞ్జ్యాత్ ఇతి యుక్తః పర్యాకులీభావః అర్జునస్య,
తదనురూపశ్చ ప్రశ్నః ‘జ్యాయసీ చేత్’ (భ. గీ. ౩ । ౧) ఇత్యాదిః,
ప్రశ్నాపాకరణవాక్యం చ భగవతః యుక్తం యథోక్తవిభాగవిషయే శాస్త్రే ॥
కేచిత్తు — అర్జునస్య ప్రశ్నార్థమన్యథా కల్పయిత్వా తత్ప్రతికూలం భగవతః ప్రతివచనం వర్ణయన్తి, యథా చ ఆత్మనా సమ్బన్ధగ్రన్థే గీతార్థో నిరూపితః తత్ప్రతికూలం చ ఇహ పునః ప్రశ్నప్రతివచనయోః అర్థం నిరూపయన్తి । కథమ్ ? తత్ర సమ్బన్ధగ్రన్థే తావత్ — సర్వేషామాశ్రమిణాం జ్ఞానకర్మణోః సముచ్చయః గీతాశాస్త్రే నిరూపితః అర్థః ఇత్యుక్తమ్ ; పునః విశేషితం చ యావజ్జీవశ్రుతిచోదితాని కర్మాణి పరిత్యజ్య కేవలాదేవ జ్ఞానాత్ మోక్షః ప్రాప్యతే ఇత్యేతత్ ఎకాన్తేనైవ ప్రతిషిద్ధమితి । ఇహ తు ఆశ్రమవికల్పం దర్శయతా యావజ్జీవశ్రుతిచోదితానామేవ కర్మణాం పరిత్యాగ ఉక్తః । తత్ కథమ్ ఈదృశం విరుద్ధమర్థమ్ అర్జునాయ బ్రూయాత్ భగవాన్ , శ్రోతా వా కథం విరుద్ధమర్థమవధారయేత్ ॥
తత్రైతత్ స్యాత్ — గృహస్థానామేవ శ్రౌతకర్మపరిత్యాగేన కేవలాదేవ జ్ఞానాత్ మోక్షః ప్రతిషిధ్యతే, న తు ఆశ్రమాన్తరాణామితి । ఎతదపి పూర్వోత్తరవిరుద్ధమేవ । కథమ్ ? సర్వాశ్రమిణాం జ్ఞానకర్మణోః సముచ్చయో గీతాశాస్త్రే నిశ్చితః అర్థః ఇతి ప్రతిజ్ఞాయ ఇహ కథం తద్విరుద్ధం కేవలాదేవ జ్ఞానాత్ మోక్షం బ్రూయాత్ ఆశ్రమాన్తరాణామ్ ॥
అథ మతం శ్రౌతకర్మాపేక్షయా ఎతద్వచనమ్ ‘కేవలాదేవ జ్ఞానాత్ శ్రౌతకర్మరహితాత్ గృహస్థానాం మోక్షః ప్రతిషిధ్యతే’ ఇతి ; తత్ర గృహస్థానాం విద్యమానమపి స్మార్తం కర్మ అవిద్యమానవత్ ఉపేక్ష్య ‘జ్ఞానాదేవ కేవలాత్’ ఇత్యుచ్యతే ఇతి । ఎతదపి విరుద్ధమ్ । కథమ్ ? గృహస్థస్యైవ స్మార్తకర్మణా సముచ్చితాత్ జ్ఞానాత్ మోక్షః ప్రతిషిధ్యతే న తు ఆశ్రమాన్తరాణామితి కథం వివేకిభిః శక్యమవధారయితుమ్ । కిఞ్చ — యది మోక్షసాధనత్వేన స్మార్తాని కర్మాణి ఊర్ధ్వరేతసాం సముచ్చీయన్తే తథా గృహస్థస్యాపి ఇష్యతాం స్మార్తైరేవ సముచ్చయో న శ్రౌతైః ॥
అథ శ్రౌతైః స్మార్తైశ్చ గృహస్థస్యైవ సముచ్చయః మోక్షాయ, ఊర్ధ్వరేతసాం తు స్మార్తకర్మమాత్రసముచ్చితాత్ జ్ఞానాత్ మోక్ష ఇతి । తత్రైవం సతి గృహస్థస్య ఆయాసబాహుల్యాత్ , శ్రౌతం స్మార్తం చ బహుదుఃఖరూపం కర్మ శిరసి ఆరోపితం స్యాత్ ॥
అథ గృహస్థస్యైవ ఆయాసబాహుల్యకారణాత్ మోక్షః స్యాత్ , న ఆశ్రమాన్తరాణాం శ్రౌతనిత్యకర్మరహితత్వాత్ ఇతి । తదప్యసత్ , సర్వోపనిషత్సు ఇతిహాసపురాణయోగశాస్త్రేషు చ జ్ఞానాఙ్గత్వేన ముముక్షోః సర్వకర్మసంన్యాసవిధానాత్ , ఆశ్రమవికల్పసముచ్చయవిధానాచ్చ శ్రుతిస్మృత్యోః ॥
మోక్షస్య చ అకార్యత్వాత్ ముముక్షోః కర్మానర్థక్యమ్ ।
నిత్యాని ప్రత్యవాయపరిహారార్థాని ఇతి చేత్ ,
న ;
అసంన్యాసివిషయత్వాత్ ప్రత్యవాయప్రాప్తేః ।
న హి అగ్నికార్యాద్యకరణాత్ సంన్యాసినః ప్రత్యవాయః కల్పయితుం శక్యః,
యథా బ్రహ్మచారిణామసంన్యాసినామపి కర్మిణామ్ ।
న తావత్ నిత్యానాం కర్మణామభావాదేవ భావరూపస్య ప్రత్యవాయస్య ఉత్పత్తిః కల్పయితుం శక్యా,
‘కథమసతః సజ్జాయేత’ (ఛా. ఉ. ౬ । ౨ । ౨) ఇతి అసతః సజ్జన్మాసమ్భవశ్రుతేః ।
యది విహితాకరణాత్ అసమ్భావ్యమపి ప్రత్యవాయం బ్రూయాత్ వేదః,
తదా అనర్థకరః వేదః అప్రమాణమిత్యుక్తం స్యాత్ ;
విహితస్య కరణాకరణయోః దుఃఖమాత్రఫలత్వాత్ ।
తథా చ కారకం శాస్త్రం న జ్ఞాపకమ్ ఇత్యనుపపన్నార్థం కల్పితం స్యాత్ ।
న చైతదిష్టమ్ ।
తస్మాత్ న సంన్యాసినాం కర్మాణి ।
అతో జ్ఞానకర్మణోః సముచ్చయానుపపత్తిః ;
‘జ్యాయసీ చేత్ కర్మణస్తే మతా బుద్ధిః’ (భ. గీ. ౩ । ౧) ఇతి అర్జునస్య ప్రశ్నానుపపత్తేశ్చ ॥
యది పునః ఎకస్య పురుషస్య జ్ఞానకర్మణోర్విరోధాత్ యుగపదనుష్ఠానం న సమ్భవతీతి భిన్నపురుషానుష్ఠేయత్వం భగవతా పూర్వముక్తం స్యాత్ , తతోఽయం ప్రశ్న ఉపపన్నః ‘జ్యాయసీ చేత్’ ఇత్యాదిః । అవివేకతః ప్రశ్నకల్పనాయామపి భిన్నపురుషానుష్ఠేయత్వేన జ్ఞానకర్మనిష్ఠయోః భగవతః ప్రతివచనం నోపపద్యతే । న చ అజ్ఞాననిమిత్తం భగవత్ప్రతివచనం కల్పనీయమ్ । అస్మాచ్చ భిన్నపురుషానుష్ఠేయత్వేన జ్ఞానకర్మనిష్ఠయోః భగవతః ప్రతివచనదర్శనాత్ జ్ఞానకర్మణోః సముచ్చయానుపపత్తిః । తస్మాత్ కేవలాదేవ జ్ఞానాత్ మోక్ష ఇత్యేషోఽర్థో నిశ్చితో గీతాసు సర్వోపనిషత్సు చ ॥
అర్జున ఉవాచ —
జ్యాయసీ చేత్కర్మణస్తే మతా బుద్ధిర్జనార్దన ।
తత్కిం కర్మణి ఘోరే మాం నియోజయసి కేశవ ॥ ౧ ॥
జ్యాయసీ శ్రేయసీ చేత్ యది కర్మణః సకాశాత్ తే తవ మతా అభిప్రేతా బుద్ధిర్జ్ఞానం హే జనార్దన ।
యది బుద్ధికర్మణీ సముచ్చితే ఇష్టే తదా ఎకం శ్రేయఃసాధనమితి కర్మణో జ్యాయసీ బుద్ధిః ఇతి కర్మణః అతిరిక్తకరణం బుద్ధేరనుపపన్నమ్ అర్జునేన కృతం స్యాత్ ;
న హి తదేవ తస్మాత్ ఫలతోఽతిరిక్తం స్యాత్ ।
తథా చ,
కర్మణః శ్రేయస్కరీ భగవతోక్తా బుద్ధిః,
అశ్రేయస్కరం చ కర్మ కుర్వితి మాం ప్రతిపాదయతి,
తత్ కిం ను కారణమితి భగవత ఉపాలమ్భమివ కుర్వన్ తత్ కిం కస్మాత్ కర్మణి ఘోరే క్రూరే హింసాలక్షణే మాం నియోజయసి కేశవ ఇతి చ యదాహ,
తచ్చ నోపపద్యతే ।
అథ స్మార్తేనైవ కర్మణా సముచ్చయః సర్వేషాం భగవతా ఉక్తః అర్జునేన చ అవధారితశ్చేత్ ,
‘తత్కిం కర్మణి ఘోరే మాం నియోజయసి’ (భ. గీ. ౩ । ౧) ఇత్యాది కథం యుక్తం వచనమ్ ॥ ౧ ॥
కిఞ్చ—
వ్యామిశ్రేణేవ వాక్యేన బుద్ధిం మోహయసీవ మే ।
తదేకం వద నిశ్చిత్య యేన శ్రేయోఽహమాప్నుయామ్ ॥ ౨ ॥
వ్యామిశ్రేణేవ, యద్యపి వివిక్తాభిధాయీ భగవాన్ , తథాపి మమ మన్దబుద్ధేః వ్యామిశ్రమివ భగవద్వాక్యం ప్రతిభాతి । తేన మమ బుద్ధిం మోహయసి ఇవ, మమ బుద్ధివ్యామోహాపనయాయ హి ప్రవృత్తః త్వం తు కథం మోహయసి ? అతః బ్రవీమి బుద్ధిం మోహయసి ఇవ మే మమ ఇతి । త్వం తు భిన్నకర్తృకయోః జ్ఞానకర్మణోః ఎకపురుషానుష్ఠానాసమ్భవం యది మన్యసే, తత్రైవం సతి తత్ తయోః ఎకం బుద్ధిం కర్మ వా ఇదమేవ అర్జునస్య యోగ్యం బుద్ధిశక్త్యవస్థానురూపమితి నిశ్చిత్య వద బ్రూహి, యేన జ్ఞానేన కర్మణా వా అన్యతరేణ శ్రేయః అహమ్ ఆప్నుయాం ప్రాప్నుయామ్ ; ఇతి యదుక్తం తదపి నోపపద్యతే ॥
యది హి కర్మనిష్ఠాయాం గుణభూతమపి జ్ఞానం భగవతా ఉక్తం స్యాత్ , తత్ కథం తయోః ‘ఎకం వద’ ఇతి ఎకవిషయైవ అర్జునస్య శుశ్రూషా స్యాత్ । న హి భగవతా పూర్వముక్తమ్ ‘అన్యతరదేవ జ్ఞానకర్మణోః వక్ష్యామి, నైవ ద్వయమ్’ ఇతి, యేన ఉభయప్రాప్త్యసమ్భవమ్ ఆత్మనో మన్యమానః ఎకమేవ ప్రార్థయేత్ ॥ ౨ ॥
ప్రశ్నానురూపమేవ ప్రతివచనం శ్రీభగవానువాచ —
శ్రీభగవానువాచ —
లోకేఽస్మిన్ద్వివిధా నిష్ఠా పురా ప్రోక్తా మయానఘ ।
జ్ఞానయోగేన సాఙ్ఖ్యానాం కర్మయోగేన యోగినామ్ ॥ ౩ ॥
లోకే అస్మిన్ శాస్త్రార్థానుష్ఠానాధికృతానాం త్రైవర్ణికానాం ద్వివిధా ద్విప్రకారా నిష్ఠా స్థితిః అనుష్ఠేయతాత్పర్యం పురా పూర్వం సర్గాదౌ ప్రజాః సృష్ట్వా తాసామ్ అభ్యుదయనిఃశ్రేయసప్రాప్తిసాధనం వేదార్థసమ్ప్రదాయమావిష్కుర్వతా ప్రోక్తా మయా సర్వజ్ఞేన ఈశ్వరేణ హే అనఘ అపాప । తత్ర కా సా ద్వివిధా నిష్ఠా ఇత్యాహ — తత్ర జ్ఞానయోగేన జ్ఞానమేవ యోగః తేన సాఙ్ఖ్యానామ్ ఆత్మానాత్మవిషయవివేకవిజ్ఞానవతాం బ్రహ్మచర్యాశ్రమాదేవ కృతసంన్యాసానాం వేదాన్తవిజ్ఞానసునిశ్చితార్థానాం పరమహంసపరివ్రాజకానాం బ్రహ్మణ్యేవ అవస్థితానాం నిష్ఠా ప్రోక్తా । కర్మయోగేన కర్మైవ యోగః కర్మయోగః తేన కర్మయోగేన యోగినాం కర్మిణాం నిష్ఠా ప్రోక్తా ఇత్యర్థః । యది చ ఎకేన పురుషేణ ఎకస్మై పురుషార్థాయ జ్ఞానం కర్మ చ సముచ్చిత్య అనుష్ఠేయం భగవతా ఇష్టమ్ ఉక్తం వక్ష్యమాణం వా గీతాసు వేదేషు చోక్తమ్ , కథమిహ అర్జునాయ ఉపసన్నాయ ప్రియాయ విశిష్టభిన్నపురుషకర్తృకే ఎవ జ్ఞానకర్మనిష్ఠే బ్రూయాత్ ? యది పునః ‘అర్జునః జ్ఞానం కర్మ చ ద్వయం శ్రుత్వా స్వయమేవానుష్ఠాస్యతి అన్యేషాం తు భిన్నపురుషానుష్ఠేయతాం వక్ష్యామి ఇతి’ మతం భగవతః కల్ప్యేత, తదా రాగద్వేషవాన్ అప్రమాణభూతో భగవాన్ కల్పితః స్యాత్ । తచ్చాయుక్తమ్ । తస్మాత్ కయాపి యుక్త్యా న సముచ్చయో జ్ఞానకర్మణోః ॥
యత్ అర్జునేన ఉక్తం కర్మణో జ్యాయస్త్వం బుద్ధేః, తచ్చ స్థితమ్ , అనిరాకరణాత్ । తస్యాశ్చ జ్ఞాననిష్ఠాయాః సంన్యాసినామేవానుష్ఠేయత్వమ్ , భిన్నపురుషానుష్ఠేయత్వవచనాత్ । భగవతః ఎవమేవ అనుమతమితి గమ్యతే ॥ ౩ ॥
‘మాం చ బన్ధకారణే కర్మణ్యేవ నియోజయసి’ ఇతి విషణ్ణమనసమర్జునమ్ ‘కర్మ నారభే’ ఇత్యేవం మన్వానమాలక్ష్య ఆహ భగవాన్ — న కర్మణామనారమ్భాత్ ఇతి । అథవా — జ్ఞానకర్మనిష్ఠయోః పరస్పరవిరోధాత్ ఎకేన పురుషేణ యుగపత్ అనుష్ఠాతుమశక్త్యత్వే సతి ఇతరేతరానపేక్షయోరేవ పురుషార్థహేతుత్వే ప్రాప్తే కర్మనిష్ఠాయా జ్ఞాననిష్ఠాప్రాప్తిహేతుత్వేన పురుషార్థహేతుత్వమ్ , న స్వాతన్త్ర్యేణ ; జ్ఞాననిష్ఠా తు కర్మనిష్ఠోపాయలబ్ధాత్మికా సతీ స్వాతన్త్ర్యేణ పురుషార్థహేతుః అన్యానపేక్షా, ఇత్యేతమర్థం ప్రదర్శయిష్యన్ ఆహ భగవాన్ —
న కర్మణామనారమ్భాన్నైష్కర్మ్యం పురుషోఽశ్నుతే ।
న చ సంన్యసనాదేవ సిద్ధిం సమధిగచ్ఛతి ॥ ౪ ॥
న కర్మణాం క్రియాణాం యజ్ఞాదీనామ్ ఇహ జన్మని జన్మాన్తరే వా అనుష్ఠితానామ్ ఉపాత్తదురితక్షయహేతుత్వేన సత్త్వశుద్ధికారణానాం తత్కారణత్వేన చ జ్ఞానోత్పత్తిద్వారేణ జ్ఞాననిష్ఠాహేతూనామ్ , ‘జ్ఞానముత్పద్యతే పుంసాం క్షయాత్పాపస్య కర్మణః । యథాదర్శతలప్రఖ్యే పశ్యత్యాత్మానమాత్మని’ (మో. ధ. ౨౦౪ । ౮) ఇత్యాదిస్మరణాత్ , అనారమ్భాత్ అననుష్ఠానాత్ నైష్కర్మ్యం నిష్కర్మభావం కర్మశూన్యతాం జ్ఞానయోగేన నిష్ఠాం నిష్క్రియాత్మస్వరూపేణైవ అవస్థానమితి యావత్ । పురుషః న అశ్నుతే న ప్రాప్నోతీత్యర్థః ॥
నను చ ‘అభయం సర్వభూతేభ్యో దత్త్వా నైష్కర్మ్యమాచరేత్’ (అశ్వ. ౪౬ । ౧౮) ఇత్యాదౌ కర్తవ్యకర్మసంన్యాసాదపి నైష్కర్మ్యప్రాప్తిం దర్శయతి । లోకే చ కర్మణామనారమ్భాన్నైష్కర్మ్యమితి ప్రసిద్ధతరమ్ । అతశ్చ నైష్కర్మ్యార్థినః కిం కర్మారమ్భేణ ? ఇతి ప్రాప్తమ్ । అత ఆహ — న చ సంన్యసనాదేవేతి । నాపి సంన్యసనాదేవ కేవలాత్ కర్మపరిత్యాగమాత్రాదేవ జ్ఞానరహితాత్ సిద్ధిం నైష్కర్మ్యలక్షణాం జ్ఞానయోగేన నిష్ఠాం సమధిగచ్ఛతి న ప్రాప్నోతి ॥ ౪ ॥
కస్మాత్ పునః కారణాత్ కర్మసంన్యాసమాత్రాదేవ కేవలాత్ జ్ఞానరహితాత్ సిద్ధిం నైష్కర్మ్యలక్షణాం పురుషో నాధిగచ్ఛతి ఇతి హేత్వాకాఙ్క్షాయామాహ —
న హి కశ్చిత్క్షణమపి జాతు తిష్ఠత్యకర్మకృత్ ।
కార్యతే హ్యవశః కర్మ సర్వః ప్రకృతిజైర్గుణైః ॥ ౫ ॥
న హి యస్మాత్ క్షణమపి కాలం జాతు కదాచిత్ కశ్చిత్ తిష్ఠతి అకర్మకృత్ సన్ ।
కస్మాత్ ?
కార్యతే ప్రవర్త్యతే హి యస్మాత్ అవశ ఎవ అస్వతన్త్ర ఎవ కర్మ సర్వః ప్రాణీ ప్రకృతిజైః ప్రకృతితో జాతైః సత్త్వరజస్తమోభిః గుణైః ।
అజ్ఞ ఇతి వాక్యశేషః,
యతో వక్ష్యతి ‘గుణైర్యో న విచాల్యతే’ (భ. గీ. ౧౪ । ౨౩) ఇతి ।
సాఙ్ఖ్యానాం పృథక్కరణాత్ అజ్ఞానామేవ హి కర్మయోగః,
న జ్ఞానినామ్ ।
జ్ఞానినాం తు గుణైరచాల్యమానానాం స్వతశ్చలనాభావాత్ కర్మయోగో నోపపద్యతే ।
తథా చ వ్యాఖ్యాతమ్ ‘వేదావినాశినమ్’ (భ. గీ. ౨ । ౨౧) ఇత్యత్ర ॥ ౫ ॥
యత్త్వనాత్మజ్ఞః చోదితం కర్మ నారభతే ఇతి తదసదేవేత్యాహ —
కర్మేన్ద్రియాణి సంయమ్య య ఆస్తే మనసా స్మరన్ ।
ఇన్ద్రియార్థాన్విమూఢాత్మా మిథ్యాచారః స ఉచ్యతే ॥ ౬ ॥
కర్మేన్ద్రియాణి హస్తాదీని సంయమ్య సంహృత్య యః ఆస్తే తిష్ఠతి మనసా స్మరన్ చిన్తయన్ ఇన్ద్రియార్థాన్ విషయాన్ విమూఢాత్మా విమూఢాన్తఃకరణః మిథ్యాచారో మృషాచారః పాపాచారః
సః ఉచ్యతే ॥ ౬ ॥
యస్త్విన్ద్రియాణి మనసా నియమ్యారభతేఽర్జున ।
కర్మేన్ద్రియైః కర్మయోగమసక్తః స విశిష్యతే ॥ ౭ ॥
యస్తు పునః కర్మణ్యధికృతః అజ్ఞః బుద్ధీన్ద్రియాణి మనసా నియమ్య ఆరభతే అర్జున కర్మేన్ద్రియైః వాక్పాణ్యాదిభిః । కిమారభతే ఇత్యాహ — కర్మయోగమ్ అసక్తః సన్ ఫలాభిసన్ధివర్జితః సః విశిష్యతే ఇతరస్మాత్ మిథ్యాచారాత్ ॥ ౭ ॥
యతః ఎవమ్ అతః —
నియతం కురు కర్మ త్వం కర్మ జ్యాయో హ్యకర్మణః ।
శరీరయాత్రాపి చ తే న ప్రసిధ్యేదకర్మణః ॥ ౮ ॥
నియతం నిత్యం శాస్త్రోపదిష్టమ్ , యో యస్మిన్ కర్మణి అధికృతః ఫలాయ చ అశ్రుతం తత్ నియతం కర్మ, తత్ కురు త్వం హే అర్జున, యతః కర్మ జ్యాయః అధికతరం ఫలతః, హి యస్మాత్ అకర్మణః అకరణాత్ అనారమ్భాత్ । కథమ్ ? శరీరయాత్రా శరీరస్థితిః అపి చ తే తవ న ప్రసిధ్యేత్ ప్రసిద్ధిం న గచ్ఛేత్ అకర్మణః అకరణాత్ । అతః దృష్టః కర్మాకర్మణోర్విశేషో లోకే ॥ ౮ ॥
యచ్చ మన్యసే బన్ధార్థత్వాత్ కర్మ న కర్తవ్యమితి తదప్యసత్ । కథమ్ —
యజ్ఞార్థాత్కర్మణోఽన్యత్ర లోకోఽయం కర్మబన్ధనః ।
తదర్థం కర్మ కౌన్తేయ ముక్తసఙ్గః సమాచర ॥ ౯ ॥
‘యజ్ఞో వై విష్ణుః’ (తై. స. ౧ । ౭ । ౪) ఇతి శ్రుతేః యజ్ఞః ఈశ్వరః, తదర్థం యత్ క్రియతే తత్ యజ్ఞార్థం కర్మ । తస్మాత్ కర్మణః అన్యత్ర అన్యేన కర్మణా లోకః అయమ్ అధికృతః కర్మకృత్ కర్మబన్ధనః కర్మ బన్ధనం యస్య సోఽయం కర్మబన్ధనః లోకః, న తు యజ్ఞార్థాత్ । అతః తదర్థం యజ్ఞార్థం కర్మ కౌన్తేయ, ముక్తసఙ్గః కర్మఫలసఙ్గవర్జితః సన్ సమాచర నిర్వర్తయ ॥ ౯ ॥
ఇతశ్చ అధికృతేన కర్మ కర్తవ్యమ్ —
సహయజ్ఞాః ప్రజాః సృష్ట్వా పురోవాచ ప్రజాపతిః ।
అనేన ప్రసవిష్యధ్వమేష వోఽస్త్విష్టకామధుక్ ॥ ౧౦ ॥
సహయజ్ఞాః యజ్ఞసహితాః ప్రజాః త్రయో వర్ణాః తాః సృష్ట్వా ఉత్పాద్య పురా పూర్వం సర్గాదౌ ఉవాచ ఉక్తవాన్ ప్రజాపతిః ప్రజానాం స్రష్టా అనేన యజ్ఞేన ప్రసవిష్యధ్వం ప్రసవః వృద్ధిః ఉత్పత్తిః తం కురుధ్వమ్ । ఎష యజ్ఞః వః యుష్మాకమ్ అస్తు భవతు ఇష్టకామధుక్ ఇష్టాన్ అభిప్రేతాన్ కామాన్ ఫలవిశేషాన్ దోగ్ధీతి ఇష్టకామధుక్ ॥ ౧౦ ॥
కథమ్ —
దేవాన్భావయతానేన తే దేవా భావయన్తు వః ।
పరస్పరం భావయన్తః శ్రేయః పరమవాప్స్యథ ॥ ౧౧ ॥
దేవాన్ ఇన్ద్రాదీన్ భావయత వర్ధయత అనేన యజ్ఞేన । తే దేవా భావయన్తు ఆప్యాయయన్తు వృష్ట్యాదినా వః యుష్మాన్ । ఎవం పరస్పరమ్ అన్యోన్యం భావయన్తః శ్రేయః పరం మోక్షలక్షణం జ్ఞానప్రాప్తిక్రమేణ అవాప్స్యథ । స్వర్గం వా పరం శ్రేయః అవాప్స్యథ ॥ ౧౧ ॥
కిఞ్చ—
ఇష్టాన్భోగాన్హి వో దేవా దాస్యన్తే యజ్ఞభావితాః ।
తైర్దత్తానప్రదాయైభ్యో యో భుఙ్క్తే స్తేన ఎవ సః ॥ ౧౨ ॥
ఇష్టాన్ అభిప్రేతాన్ భోగాన్ హి వః యుష్మభ్యం దేవాః దాస్యన్తే వితరిష్యన్తి స్త్రీపశుపుత్రాదీన్ యజ్ఞభావితాః యజ్ఞైః వర్ధితాః తోషితాః ఇత్యర్థః । తైః దేవైః దత్తాన్ భోగాన్ అప్రదాయ అదత్త్వా, ఆనృణ్యమకృత్వా ఇత్యర్థః, ఎభ్యః దేవేభ్యః, యః భుఙ్క్తే స్వదేహేన్ద్రియాణ్యేవ తర్పయతి స్తేన ఎవ తస్కర ఎవ సః దేవాదిస్వాపహారీ ॥ ౧౨ ॥
యే పునః —
యజ్ఞశిష్టాశినః సన్తో ముచ్యన్తే సర్వకిల్బిషైః ।
భుఞ్జతే తే త్వఘం పాపా యే పచన్త్యాత్మకారణాత్ ॥ ౧౩ ॥
దేవయజ్ఞాదీన్ నిర్వర్త్య తచ్ఛిష్టమ్ అశనమ్ అమృతాఖ్యమ్ అశితుం శీలం యేషాం తే యజ్ఞశిష్టాశినః సన్తః ముచ్యన్తే సర్వకిల్బిషైః సర్వపాపైః చుల్ల్యాదిపఞ్చసూనాకృతైః ప్రమాదకృతహింసాదిజనితైశ్చ అన్యైః । యే తు ఆత్మమ్భరయః, భుఞ్జతే తే తు అఘం పాపం స్వయమపి పాపాః — యే పచన్తి పాకం నిర్వర్తయన్తి ఆత్మకారణాత్ ఆత్మహేతోః ॥ ౧౩ ॥
ఇతశ్చ అధికృతేన కర్మ కర్తవ్యమ్ జగచ్చక్రప్రవృత్తిహేతుర్హి కర్మ । కథమితి ఉచ్యతే —
అన్నాద్భవన్తి భూతాని పర్జన్యాదన్నసమ్భవః ।
యజ్ఞాద్భవతి పర్జన్యో యజ్ఞః కర్మసముద్భవః ॥ ౧౪ ॥
అన్నాత్ భుక్తాత్ లోహితరేతఃపరిణతాత్ ప్రత్యక్షం భవన్తి జాయన్తే భూతాని । పర్జన్యాత్ వృష్టేః అన్నస్య సమ్భవః అన్నసమ్భవః । యజ్ఞాత్ భవతి పర్జన్యః, ‘అగ్నౌ ప్రాస్తాహుతిః సమ్యగాదిత్యముపతిష్ఠతే । ఆదిత్యాజ్జాయతే వృష్టిర్వృష్టేరన్నం తతః ప్రజాః’ (మను. ౩ । ౭౬) ఇతి స్మృతేః । యజ్ఞః అపూర్వమ్ । స చ యజ్ఞః కర్మసముద్భవః ఋత్విగ్యజమానయోశ్చ వ్యాపారః కర్మ, తత్ సముద్భవః యస్య యజ్ఞస్య అపూర్వస్య స యజ్ఞః కర్మసముద్భవః ॥ ౧౪ ॥
తచ్చైవంవిధం కర్మ కుతో జాతమిత్యాహ —
కర్మ బ్రహ్మోద్భవం విద్ధి బ్రహ్మాక్షరసముద్భవమ్ ।
తస్మాత్సర్వగతం బ్రహ్మ నిత్యం యజ్ఞే ప్రతిష్ఠితమ్ ॥ ౧౫ ॥
కర్మ బ్రహ్మోద్భవం బ్రహ్మ వేదః సః ఉద్భవః కారణం ప్రకాశకో యస్య తత్ కర్మ బ్రహ్మోద్భవం విద్ధి విజానీహి । బ్రహ్మ పునః వేదాఖ్యమ్ అక్షరసముద్భవమ్ అక్షరం బ్రహ్మ పరమాత్మా సముద్భవో యస్య తత్ అక్షరసముద్భవమ్ । బ్రహ్మ వేద ఇత్యర్థః । యస్మాత్ సాక్షాత్ పరమాత్మాఖ్యాత్ అక్షరాత్ పురుషనిఃశ్వాసవత్ సముద్భూతం బ్రహ్మ తస్మాత్ సర్వార్థప్రకాశకత్వాత్ సర్వగతమ్ ; సర్వగతమపి సత్ నిత్యం సదా యజ్ఞవిధిప్రధానత్వాత్ యజ్ఞే ప్రతిష్ఠితమ్ ॥ ౧౫ ॥
ఎవం ప్రవర్తితం చక్రం నానువర్తయతీహ యః ।
అఘాయురిన్ద్రియారామో మోఘం పార్థ స జీవతి ॥ ౧౬ ॥
ఎవమ్ ఇత్థమ్ ఈశ్వరేణ వేదయజ్ఞపూర్వకం జగచ్చక్రం ప్రవర్తితం న అనువర్తయతి ఇహ లోకే యః కర్మణి అధికృతః సన్ అఘాయుః అఘం పాపమ్ ఆయుః జీవనం యస్య సః అఘాయుః, పాపజీవనః ఇతి యావత్ । ఇన్ద్రియారామః ఇన్ద్రియైః ఆరామః ఆరమణమ్ ఆక్రీడా విషయేషు యస్య సః ఇన్ద్రియారామః మోఘం వృథా హే పార్థ, స జీవతి ॥
యస్త్వాత్మరతిరేవ స్యాదాత్మతృప్తశ్చ మానవః ।
ఆత్మన్యేవ చ సన్తుష్టస్తస్య కార్యం న విద్యతే ॥ ౧౭ ॥
యస్తు సాఙ్ఖ్యః ఆత్మజ్ఞాననిష్ఠః ఆత్మరతిః ఆత్మన్యేవ రతిః న విషయేషు యస్య సః ఆత్మరతిరేవ స్యాత్ భవేత్ ఆత్మతృప్తశ్చ ఆత్మనైవ తృప్తః న అన్నరసాదినా సః మానవః మనుష్యః సంన్యాసీ ఆత్మన్యేవ చ సన్తుష్టః । సన్తోషో హి బాహ్యార్థలాభే సర్వస్య భవతి, తమనపేక్ష్య ఆత్మన్యేవ చ సన్తుష్టః సర్వతో వీతతృష్ణ ఇత్యేతత్ । యః ఈదృశః ఆత్మవిత్ తస్య కార్యం కరణీయం న విద్యతే నాస్తి ఇత్యర్థః ॥ ౧౭ ॥
కిఞ్చ —
నైవ తస్య కృతేనార్థో నాకృతేనేహ కశ్చన ।
న చాస్య సర్వభూతేషు కశ్చిదర్థవ్యపాశ్రయః ॥ ౧౮ ॥
నైవ తస్య పరమాత్మరతేః కృతేన కర్మణా అర్థః ప్రయోజనమస్తి । అస్తు తర్హి అకృతేన అకరణేన ప్రత్యవాయాఖ్యః అనర్థః, న అకృతేన ఇహ లోకే కశ్చన కశ్చిదపి ప్రత్యవాయప్రాప్తిరూపః ఆత్మహానిలక్షణో వా నైవ అస్తి । న చ అస్య సర్వభూతేషు బ్రహ్మాదిస్థావరాన్తేషు భూతేషు కశ్చిత్ అర్థవ్యపాశ్రయః ప్రయోజననిమిత్తక్రియాసాధ్యః వ్యపాశ్రయః వ్యపాశ్రయణమ్ ఆలమ్బనం కఞ్చిత్ భూతవిశేషమాశ్రిత్య న సాధ్యః కశ్చిదర్థః అస్తి, యేన తదర్థా క్రియా అనుష్ఠేయా స్యాత్ । న త్వమ్ ఎతస్మిన్ సర్వతఃసమ్ప్లుతోదకస్థానీయే సమ్యగ్దర్శనే వర్తసే ॥ ౧౮ ॥
యతః ఎవమ్ —
తస్మాదసక్తః సతతం కార్యం కర్మ సమాచర ।
అసక్తో హ్యాచరన్కర్మ పరమాప్నోతి పూరుషః ॥ ౧౯ ॥
తస్మాత్ అసక్తః సఙ్గవర్జితః సతతం సర్వదా కార్యం కర్తవ్యం నిత్యం కర్మ సమాచర నిర్వర్తయ । అసక్తో హి యస్మాత్ సమాచరన్ ఈశ్వరార్థం కర్మ కుర్వన్ పరం మోక్షమ్ ఆప్నోతి పూరుషః సత్త్వశుద్ధిద్వారేణ ఇత్యర్థః ॥ ౧౯ ॥
యస్మాచ్చ —
కర్మణైవ హి సంసిద్ధిమాస్థితా జనకాదయః ।
లోకసఙ్గ్రహమేవాపి సమ్పశ్యన్కర్తుమర్హసి ॥ ౨౦ ॥
కర్మణైవ హి యస్మాత్ పూర్వే క్షత్రియాః విద్వాంసః సంసిద్ధిం మోక్షం గన్తుమ్ ఆస్థితాః ప్రవృత్తాః । కే ? జనకాదయః జనకాశ్వపతిప్రభృతయః । యది తే ప్రాప్తసమ్యగ్దర్శనాః, తతః లోకసఙ్గ్రహార్థం ప్రారబ్ధకర్మత్వాత్ కర్మణా సహైవ అసంన్యస్యైవ కర్మ సంసిద్ధిమాస్థితా ఇత్యర్థః । అథ అప్రాప్తసమ్యగ్దర్శనాః జనకాదయః, తదా కర్మణా సత్త్వశుద్ధిసాధనభూతేన క్రమేణ సంసిద్ధిమాస్థితా ఇతి వ్యాఖ్యేయః శ్లోకః । అథ మన్యసే పూర్వైరపి జనకాదిభిః అజానద్భిరేవ కర్తవ్యం కర్మ కృతమ్ ; తావతా నావశ్యమన్యేన కర్తవ్యం సమ్యగ్దర్శనవతా కృతార్థేనేతి ; తథాపి ప్రారబ్ధకర్మాయత్తః త్వం లోకసఙ్గ్రహమ్ ఎవ అపి లోకస్య ఉన్మార్గప్రవృత్తినివారణం లోకసఙ్గ్రహః తమేవాపి ప్రయోజనం సమ్పశ్యన్ కర్తుమ్ అర్హసి ॥ ౨౦ ॥
లోకసఙ్గ్రహః కిమర్థం కర్తవ్య ఇత్యుచ్యతే —
యద్యదాచరతి శ్రేష్ఠస్తత్తదేవేతరో జనః ।
స యత్ప్రమాణం కురుతే లోకస్తదనువర్తతే ॥ ౨౧ ॥
యద్యత్ కర్మ ఆచరతి కరోతి శ్రేష్ఠః ప్రధానః తత్తదేవ కర్మ ఆచరతి ఇతరః అన్యః జనః తదనుగతః । కిఞ్చ సః శ్రేష్ఠః యత్ ప్రమాణం కురుతే లౌకికం వైదికం వా లోకః తత్ అనువర్తతే తదేవ ప్రమాణీకరోతి ఇత్యర్థః ॥ ౨౧ ॥
యది అత్ర తే లోకసఙ్గ్రహకర్తవ్యతాయాం విప్రతిపత్తిః తర్హి మాం కిం న పశ్యసి ? —
న మే పార్థాస్తి కర్తవ్యం త్రిషు లోకేషు కిఞ్చన ।
నానవాప్తమవాప్తవ్యం వర్త ఎవ చ కర్మణి ॥ ౨౨ ॥
న మే మమ పార్థ న అస్తి న విద్యతే కర్తవ్యం త్రిషు అపి లోకేషు కిఞ్చన కిఞ్చిదపి । కస్మాత్ ? న అనవాప్తమ్ అప్రాప్తమ్ అవాప్తవ్యం ప్రాపణీయమ్ , తథాపి వర్తే ఎవ చ కర్మణి అహమ్ ॥ ౨౨ ॥
యది హ్యహం న వర్తేయ జాతు కర్మణ్యతన్ద్రితః ।
మమ వర్త్మానువర్తన్తే మనుష్యాః పార్థ సర్వశః ॥ ౨౩ ॥
యది హి పునః అహం న వర్తేయ జాతు కదాచిత్ కర్మణి అతన్ద్రితః అనలసః సన్ మమ శ్రేష్ఠస్య సతః వర్త్మ మార్గమ్ అనువర్తన్తే మనుష్యాః హే పార్థ, సర్వశః సర్వప్రకారైః ॥ ౨౩ ॥
ఉత్సీదేయురిమే లోకా న కుర్యాం కర్మ చేదహమ్ ।
సఙ్కరస్య చ కర్తా స్యాముపహన్యామిమాః ప్రజాః ॥ ౨౪ ॥
ఉత్సీదేయుః వినశ్యేయుః ఇమే సర్వే లోకాః లోకస్థితినిమిత్తస్య కర్మణః అభావాత్ న కుర్యాం కర్మ చేత్ అహమ్ । కిఞ్చ, సఙ్కరస్య చ కర్తా స్యామ్ । తేన కారణేన ఉపహన్యామ్ ఇమాః ప్రజాః । ప్రజానామనుగ్రహాయ ప్రవృత్తః ఉపహతిమ్ ఉపహననం కుర్యామ్ ఇత్యర్థః । మమ ఈశ్వరస్య అననురూపమాపద్యేత ॥ ౨౪ ॥
యది పునః అహమివ త్వం కృతార్థబుద్ధిః, ఆత్మవిత్ అన్యో వా, తస్యాపి ఆత్మనః కర్తవ్యాభావేఽపి పరానుగ్రహ ఎవ కర్తవ్య ఇత్యాహ —
సక్తాః కర్మణ్యవిద్వాంసో యథా కుర్వన్తి భారత ।
కుర్యాద్విద్వాంస్తథాసక్తశ్చికీర్షుర్లోకసఙ్గ్రహమ్ ॥ ౨౫ ॥
సక్తాః కర్మణి ‘అస్య కర్మణః ఫలం మమ భవిష్యతి’ ఇతి కేచిత్ అవిద్వాంసః యథా కుర్వన్తి భారత, కుర్యాత్ విద్వాన్ ఆత్మవిత్ తథా అసక్తః సన్ । తద్వత్ కిమర్థం కరోతి ? తత్ శృణు — చికీర్షుః కర్తుమిచ్ఛుః లోకసఙ్గ్రహమ్ ॥ ౨౫ ॥
ఎవం లోకసఙ్గ్రహం చికీర్షోః న మమ ఆత్మవిదః కర్తవ్యమస్తి అన్యస్య వా లోకసఙ్గ్రహం ముక్త్వా । తతః తస్య ఆత్మవిదః ఇదముపదిశ్యతే —
న బుద్ధిభేదం జనయేదజ్ఞానాం కర్మసఙ్గినామ్ ।
జోషయేత్సర్వకర్మాణి విద్వాన్యుక్తః సమాచరన్ ॥ ౨౬ ॥
బుద్ధేర్భేదః బుద్ధిభేదః ‘మయా ఇదం కర్తవ్యం భోక్తవ్యం చాస్య కర్మణః ఫలమ్’ ఇతి నిశ్చయరూపాయా బుద్ధేః భేదనం చాలనం బుద్ధిభేదః తం న జనయేత్ న ఉత్పాదయేత్ అజ్ఞానామ్ అవివేకినాం కర్మసఙ్గినాం కర్మణి ఆసక్తానాం ఆసఙ్గవతామ్ । కిం ను కుర్యాత్ ? జోషయేత్ కారయేత్ సర్వకర్మాణి విద్వాన్ స్వయం తదేవ అవిదుషాం కర్మ యుక్తః అభియుక్తః సమాచరన్ ॥ ౨౬ ॥
అవిద్వానజ్ఞః కథం కర్మసు సజ్జతే ఇత్యాహ —
ప్రకృతేః క్రియమాణాని గుణైః కర్మాణి సర్వశః ।
అహఙ్కారవిమూఢాత్మా కర్తాహమితి మన్యతే ॥ ౨౭ ॥
ప్రకృతేః ప్రకృతిః ప్రధానం సత్త్వరజస్తమసాం గుణానాం సామ్యావస్థా తస్యాః ప్రకృతేః గుణైః వికారైః కార్యకరణరూపైః క్రియమాణాని కర్మాణి లౌకికాని శాస్త్రీయాణి చ సర్వశః సర్వప్రకారైః అహఙ్కారవిమూఢాత్మా కార్యకరణసఙ్ఘాతాత్మప్రత్యయః అహఙ్కారః తేన వివిధం నానావిధం మూఢః ఆత్మా అన్తఃకరణం యస్య సః అయం కార్యకరణధర్మా కార్యకరణాభిమానీ అవిద్యయా కర్మాణి ఆత్మని మన్యమానః తత్తత్కర్మణామ్ అహం కర్తా ఇతి మన్యతే ॥ ౨౭ ॥
యః పునర్విద్వాన్ —
తత్త్వవిత్తు మహాబాహో గుణకర్మవిభాగయోః ।
గుణా గుణేషు వర్తన్త ఇతి మత్వా న సజ్జతే ॥ ౨౮ ॥
తత్త్వవిత్ తు మహాబాహో । కస్య తత్త్వవిత్ ? గుణకర్మవిభాగయోః గుణవిభాగస్య కర్మవిభాగస్య చ తత్త్వవిత్ ఇత్యర్థః । గుణాః కరణాత్మకాః గుణేషు విషయాత్మకేషు వర్తన్తే న ఆత్మా ఇతి మత్వా న సజ్జతే సక్తిం న కరోతి ॥ ౨౮ ॥
యే పునః —
ప్రకృతేర్గుణసంమూఢాః సజ్జన్తే గుణకర్మసు ।
తానకృత్స్నవిదో మన్దాన్కృత్స్నవిన్న విచాలయేత్ ॥ ౨౯ ॥
ప్రకృతేః గుణైః సమ్యక్ మూఢాః సంమోహితాః సన్తః సజ్జన్తే గుణానాం కర్మసు గుణకర్మసు ‘వయం కర్మ కుర్మః ఫలాయ’ ఇతి | తాన్ కర్మసఙ్గినః అకృత్స్నవిదః కర్మఫలమాత్రదర్శినః మన్దాన్ మన్దప్రజ్ఞాన్ కృత్స్నవిత్ ఆత్మవిత్ స్వయం న విచాలయేత్ బుద్ధిభేదకరణమేవ చాలనం తత్ న కుర్యాత్ ఇత్యర్థః ॥ ౨౯ ॥
కథం పునః కర్మణ్యధికృతేన అజ్ఞేన ముముక్షుణా కర్మ కర్తవ్యమితి, ఉచ్యతే —
మయి సర్వాణి కర్మాణి సంన్యస్యాధ్యాత్మచేతసా ।
నిరాశీర్నిర్మమో భూత్వా యుధ్యస్వ విగతజ్వరః ॥ ౩౦ ॥
మయి వాసుదేవే పరమేశ్వరే సర్వజ్ఞే సర్వాత్మని సర్వాణి కర్మాణి సంన్యస్య నిక్షిప్య అధ్యాత్మచేతసా వివేకబుద్ధ్యా ‘అహం కర్తా ఈశ్వరాయ భృత్యవత్ కరోమి’ ఇత్యనయా బుద్ధ్యా । కిఞ్చ, నిరాశీః త్యక్తాశీః నిర్మమః మమభావశ్చ నిర్గతః యస్య తవ స త్వం నిర్మమో భూత్వా యుధ్యస్వ విగతజ్వరః విగతసన్తాపః విగతశోకః సన్నిత్యర్థః ॥ ౩౦ ॥
యదేతన్మమ మతం కర్మ కర్తవ్యమ్ ఇతి సప్రమాణముక్తం తత్ తథా —
యే మే మతమిదం నిత్యమనుతిష్ఠన్తి మానవాః ।
శ్రద్ధావన్తోఽనసూయన్తో ముచ్యన్తే తేఽపి కర్మభిః ॥ ౩౧ ॥
యే మే మదీయమ్ ఇదం మతం నిత్యమ్ అనుతిష్ఠన్తి అనువర్తన్తే మానవాః మనుష్యాః శ్రద్ధావన్తః శ్రద్ధధానాః అనసూయన్తః అసూయాం చ మయి పరమగురౌ వాసుదేవే అకుర్వన్తః, ముచ్యన్తే తేఽపి ఎవం భూతాః కర్మభిః ధర్మాధర్మాఖ్యైః ॥ ౩౧ ॥
యే త్వేతదభ్యసూయన్తో నానుతిష్ఠన్తి మే మతమ్ ।
సర్వజ్ఞానవిమూఢాంస్తాన్విద్ధి నష్టానచేతసః ॥ ౩౨ ॥
యే తు తద్విపరీతాః ఎతత్ మమ మతమ్ అభ్యసూయన్తః నిన్దన్తః న అనుతిష్ఠన్తి నానువర్తన్తే మే మతమ్ , సర్వేషు జ్ఞానేషు వివిధం మూఢాః తే । సర్వజ్ఞానవిమూఢాన్ తాన్ విద్ధి జానీహి
నష్టాన్ నాశం గతాన్ అచేతసః అవివేకినః ॥ ౩౨ ॥
కస్మాత్ పునః కారణాత్ త్వదీయం మతం నానుతిష్ఠన్తి, పరధర్మాన్ అనుతిష్ఠన్తి, స్వధర్మం చ నానువర్తన్తే, త్వత్ప్రతికూలాః కథం న బిభ్యతి త్వచ్ఛాసనాతిక్రమదోషాత్ ? తత్రాహ —
సదృశం చేష్టతే స్వస్యాః ప్రకృతేర్జ్ఞానవానపి ।
ప్రకృతిం యాన్తి భూతాని నిగ్రహః కిం కరిష్యతి ॥ ౩౩ ॥
సదృశమ్ అనురూపం చేష్టతే చేష్టాం కరోతి | కస్య ? స్వస్యాః స్వకీయాయాః ప్రకృతేః । ప్రకృతిర్నామ పూర్వకృతధర్మాధర్మాదిసంస్కారః వర్తమానజన్మాదౌ అభివ్యక్తః ; సా ప్రకృతిః । తస్యాః సదృశమేవ సర్వో జన్తుః జ్ఞానవానపి చేష్టతే, కిం పునర్మూర్ఖః । తస్మాత్ ప్రకృతిం యాన్తి అనుగచ్ఛన్తి భూతాని ప్రాణినః । నిగ్రహః నిషేధరూపః కిం కరిష్యతి మమ వా అన్యస్య వా ॥ ౩౩ ॥
యది సర్వో జన్తుః ఆత్మనః ప్రకృతిసదృశమేవ చేష్టతే, న చ ప్రకృతిశూన్యః కశ్చిత్ అస్తి, తతః పురుషకారస్య విషయానుపపత్తేః శాస్త్రానర్థక్యప్రాప్తౌ ఇదముచ్యతే —
ఇన్ద్రియస్యేన్ద్రియస్యార్థే రాగద్వేషౌ వ్యవస్థితౌ ।
తయోర్న వశమాగచ్ఛేత్తౌ హ్యస్య పరిపన్థినౌ ॥ ౩౪ ॥
ఇన్ద్రియస్యేన్ద్రియస్య అర్థే సర్వేన్ద్రియాణామర్థే శబ్దాదివిషయే ఇష్టే రాగః అనిష్టే ద్వేషః ఇత్యేవం ప్రతీన్ద్రియార్థం రాగద్వేషౌ అవశ్యంభావినౌ తత్ర అయం పురుషకారస్య శాస్త్రార్థస్య చ విషయ ఉచ్యతే । శాస్త్రార్థే ప్రవృత్తః పూర్వమేవ రాగద్వేషయోర్వశం నాగచ్ఛేత్ । యా హి పురుషస్య ప్రకృతిః సా రాగద్వేషపురఃసరైవ స్వకార్యే పురుషం ప్రవర్తయతి । తదా స్వధర్మపరిత్యాగః పరధర్మానుష్ఠానం చ భవతి । యదా పునః రాగద్వేషౌ తత్ప్రతిపక్షేణ నియమయతి తదా శాస్త్రదృష్టిరేవ పురుషః భవతి, న ప్రకృతివశః । తస్మాత్ తయోః రాగద్వేషయోః వశం న ఆగచ్ఛేత్ , యతః తౌ హి అస్య పురుషస్య పరిపన్థినౌ శ్రేయోమార్గస్య విఘ్నకర్తారౌ తస్కరౌ ఇవ పథీత్యర్థః ॥ ౩౪ ॥
తత్ర రాగద్వేషప్రయుక్తో మన్యతే శాస్త్రార్థమప్యన్యథా ‘పరధర్మోఽపి ధర్మత్వాత్ అనుష్ఠేయ ఎవ’ ఇతి, తదసత్ —
శ్రేయాన్స్వధర్మో విగుణః పరధర్మాత్స్వనుష్ఠితాత్ ।
స్వధర్మే నిధనం శ్రేయః పరధర్మో భయావహః ॥ ౩౫ ॥
శ్రేయాన్ ప్రశస్యతరః స్వో ధర్మః స్వధర్మః విగుణః అపి విగతగుణోఽపి అనుష్ఠీయమానః పరధర్మాత్ స్వనుష్ఠితాత్ సాద్గుణ్యేన సమ్పాదితాదపి । స్వధర్మే స్థితస్య నిధనం మరణమపి శ్రేయః పరధర్మే స్థితస్య జీవితాత్ । కస్మాత్ ? పరధర్మః భయావహః నరకాదిలక్షణం భయమావహతి యతః ॥
అర్జున ఉవాచ —
అథ కేన ప్రయుక్తోఽయం పాపం చరతి పూరుషః ।
అనిచ్ఛన్నపి వార్ష్ణేయ బలాదివ నియోజితః ॥ ౩౬ ॥
అథ కేన హేతుభూతేన ప్రయుక్తః సన్ రాజ్ఞేవ భృత్యః అయం పాపం కర్మ చరతి ఆచరతి పూరుషః పురుషః స్వయమ్ అనిచ్ఛన్ అపి హే వార్ష్ణేయ వృష్ణికులప్రసూత, బలాత్ ఇవ నియోజితః రాజ్ఞేవ ఇత్యుక్తో దృష్టాన్తః ॥
శృణు త్వం తం వైరిణం సర్వానర్థకరం యం త్వం పృచ్ఛసి ఇతి భగవాన్ ఉవాచ — ॥ ౩౬ ॥
శ్రీభగవానువాచ —
కామ ఎష క్రోధ ఎష రజోగుణసముద్భవః ।
మహాశనో మహాపాప్మా విద్ధ్యేనమిహ వైరిణమ్ ॥ ౩౭ ॥
‘ఐశ్వర్యస్య సమగ్రస్య ధర్మస్య యశసః శ్రియః । వైరాగ్యస్యాథ మోక్షస్య షణ్ణాం భగ ఇతీఙ్గనా’ (వి. పు. ౬ । ౫ । ౭౪) ఐశ్వర్యాదిషట్కం యస్మిన్ వాసుదేవే నిత్యమప్రతిబద్ధత్వేన సామస్త్యేన చ వర్తతే, ‘ఉత్పత్తిం ప్రలయం చైవ భూతానామాగతిం గతిమ్ । వేత్తి విద్యామవిద్యాం చ స వాచ్యో భగవానితి’ (వి. పు. ౬ । ౫ । ౭౮) ఉత్పత్త్యాదివిషయం చ విజ్ఞానం యస్య స వాసుదేవః వాచ్యః భగవాన్ ఇతి ॥
కామ ఎషః సర్వలోకశత్రుః యన్నిమిత్తా సర్వానర్థప్రాప్తిః ప్రాణినామ్ । స ఎష కామః ప్రతిహతః కేనచిత్ క్రోధత్వేన పరిణమతే । అతః క్రోధః అపి ఎష ఎవ రజోగుణసముద్భవః రజశ్చ తత్ గుణశ్చ రజోగుణః సః సముద్భవః యస్య సః కామః రజోగుణసముద్భవః, రజోగుణస్య వా సముద్భవః । కామో హి ఉద్భూతః రజః ప్రవర్తయన్ పురుషం ప్రవర్తయతి ; ‘తృష్ణయా హి అహం కారితః’ ఇతి దుఃఖినాం రజఃకార్యే సేవాదౌ ప్రవృత్తానాం ప్రలాపః శ్రూయతే । మహాశనః మహత్ అశనం అస్యేతి మహాశనః ; అత ఎవ మహాపాప్మా ; కామేన హి ప్రేరితః జన్తుః పాపం కరోతి । అతః విద్ధి ఎనం కామమ్ ఇహ సంసారే వైరిణమ్ ॥ ౩౭ ॥
కథం వైరీ ఇతి దృష్టాన్తైః ప్రత్యాయయతి —
ధూమేనావ్రియతే వహ్నిర్యథాదర్శో మలేన చ ।
యథోల్బేనావృతో గర్భస్తథా తేనేదమావృతమ్ ॥ ౩౮ ॥
ధూమేన సహజేన ఆవ్రియతే వహ్నిః ప్రకాశాత్మకః అప్రకాశాత్మకేన, యథా వా ఆదర్శో మలేన చ, యథా ఉల్బేన చ జరాయుణా గర్భవేష్టనేన ఆవృతః ఆచ్ఛాదితః గర్భః తథా తేన ఇదమ్ ఆవృతమ్ ॥ ౩౮ ॥
కిం పునస్తత్ ఇదంశబ్దవాచ్యం యత్ కామేనావృతమిత్యుచ్యతే —
ఆవృతం జ్ఞానమేతేన జ్ఞానినో నిత్యవైరిణా ।
కామరూపేణ కౌన్తేయ దుష్పూరేణానలేన చ ॥ ౩౯ ॥
ఆవృతమ్ ఎతేన జ్ఞానం జ్ఞానినః నిత్యవైరిణా, జ్ఞానీ హి జానాతి ‘అనేన అహమనర్థే ప్రయుక్తః’ ఇతి పూర్వమేవ । దుఃఖీ చ భవతి నిత్యమేవ । అతః అసౌ జ్ఞానినో నిత్యవైరీ, న తు మూర్ఖస్య । స హి కామం తృష్ణాకాలే మిత్రమివ పశ్యన్ తత్కార్యే దుఃఖే ప్రాప్తే జానాతి
‘తృష్ణయా అహం దుఃఖిత్వమాపాదితః’ ఇతి, న పూర్వమేవ । అతః జ్ఞానిన ఎవ నిత్యవైరీ । కింరూపేణ ? కామరూపేణ కామః ఇచ్ఛైవ రూపమస్య ఇతి కామరూపః తేన దుష్పూరేణ దుఃఖేన పూరణమస్య ఇతి దుష్పూరః తేన అనలేన న అస్య అలం పర్యాప్తిః విద్యతే ఇత్యనలః తేన చ ॥ ౩౯ ॥
కిమధిష్ఠానః పునః కామః జ్ఞానస్య ఆవరణత్వేన వైరీ సర్వస్య లోకస్య ? ఇత్యపేక్షాయామాహ, జ్ఞాతే హి శత్రోరధిష్ఠానే సుఖేన నిబర్హణం కర్తుం శక్యత ఇతి —
ఇన్ద్రియాణి మనో బుద్ధిరస్యాధిష్ఠానముచ్యతే ।
ఎతైర్విమోహయత్యేష జ్ఞానమావృత్య దేహినమ్ ॥ ౪౦ ॥
ఇన్ద్రియాణి మనః బుద్ధిశ్చ అస్య కామస్య అధిష్ఠానమ్ ఆశ్రయః ఉచ్యతే । ఎతైః ఇన్ద్రియాదిభిః ఆశ్రయైః విమోహయతి వివిధం మోహయతి ఎష కామః జ్ఞానమ్ ఆవృత్య ఆచ్ఛాద్య దేహినం శరీరిణమ్ ॥ ౪౦ ॥
యతః ఎవమ్ —
తస్మాత్త్వమిన్ద్రియాణ్యాదౌ నియమ్య భరతర్షభ ।
పాప్మానం ప్రజహిహ్యేనం జ్ఞానవిజ్ఞాననాశనమ్ ॥ ౪౧ ॥
తస్మాత్ త్వమ్ ఇన్ద్రియాణి ఆదౌ పూర్వమేవ నియమ్య వశీకృత్య భరతర్షభ పాప్మానం పాపాచారం కామం ప్రజహిహి పరిత్యజ ఎనం ప్రకృతం వైరిణం జ్ఞానవిజ్ఞాననాశనం జ్ఞానం శాస్త్రతః ఆచార్యతశ్చ ఆత్మాదీనామ్ అవబోధః, విజ్ఞానం విశేషతః తదనుభవః, తయోః జ్ఞానవిజ్ఞానయోః శ్రేయఃప్రాప్తిహేత్వోః నాశనం నాశకరం ప్రజహిహి ఆత్మనః పరిత్యజేత్యర్థః ॥ ౪౧ ॥
ఇన్ద్రియాణ్యాదౌ నియమ్య కామం శత్రుం జహిహి ఇత్యుక్తమ్ ; తత్ర కిమాశ్రయః కామం జహ్యాత్ ఇత్యుచ్యతే —
ఇన్ద్రియాణి పరాణ్యాహురిన్ద్రియేభ్యః పరం మనః ।
మనసస్తు పరా బుద్ధిర్యో బుద్ధేః పరతస్తు సః ॥ ౪౨ ॥
ఇన్ద్రియాణి శ్రోత్రాదీని పఞ్చ దేహం స్థూలం బాహ్యం పరిచ్ఛిన్నం చ అపేక్ష్య సౌక్ష్మ్యాన్తరత్వవ్యాపిత్వాద్యపేక్షయా పరాణి ప్రకృష్టాని ఆహుః పణ్డితాః । తథా ఇన్ద్రియేభ్యః పరం మనః సఙ్కల్పవికల్పాత్మకమ్ । తథా మనసః తు పరా బుద్ధిః నిశ్చయాత్మికా । తథా యః సర్వదృశ్యేభ్యః బుద్ధ్యన్తేభ్యః ఆభ్యన్తరః, యం దేహినమ్ ఇన్ద్రియాదిభిః ఆశ్రయైః యుక్తః కామః జ్ఞానావరణద్వారేణ మోహయతి ఇత్యుక్తమ్ । బుద్ధేః పరతస్తు సః, సః బుద్ధేః ద్రష్టా పర ఆత్మా ॥ ౪౨ ॥
తతః కిమ్ —
ఎవం బుద్ధేః పరం బుద్ధ్వా సంస్తభ్యాత్మానమాత్మనా ।
జహి శత్రుం మహాబాహో కామరూపం దురాసదమ్ ॥ ౪౩ ॥
ఎవం బుద్ధేః పరమ్ ఆత్మానం బుద్ధ్వా జ్ఞాత్వా సంస్తభ్య సమ్యక్ స్తమ్భనం కృత్వా ఆత్మానం స్వేనైవ ఆత్మనా సంస్కృతేన మనసా సమ్యక్ సమాధాయేత్యర్థః । జహి ఎనం శత్రుం హే మహాబాహో కామరూపం దురాసదం దుఃఖేన ఆసదః ఆసాదనం ప్రాప్తిః యస్య తం దురాసదం దుర్విజ్ఞేయానేకవిశేషమితి ॥ ౪౩ ॥
ఇతి శ్రీమత్పరమహంసపరివ్రాజకాచార్యస్య శ్రీగోవిన్దభగవత్పూజ్యపాదశిష్యస్య శ్రీమచ్ఛఙ్కరభగవతః కృతౌ శ్రీమద్భగవద్గీతాభాష్యే తృతీయోఽధ్యాయః ॥