उपपत्तिमेव मोक्षकाण्डप्रमाण्यानुपपत्तिलक्षणां विवृणोति -
आदिमत्त्व इति ।
अन्यथा कर्मकाण्डप्रामाण्यानुपपत्तेश्च संसारस्थानादित्वमादेयमित्याह -
अकृतेति ।
अननुष्ठिते कर्मणि फलप्राप्तौ विधिनिषेधशास्त्रानर्थक्यमिति भावः ।
सुखादिवैषम्यस्य कर्मनिमित्तत्वाभावेऽपि निमित्तान्तरं भविष्यतीति चेत्तत्किमीश्वरः किंवाऽविद्या अथवा शरीरमिति विकल्प्याद्यं दूषयति -
नचेति ।
उक्तम् ।
‘ईश्वरस्तु पर्जन्यवत्’ इत्यादाविति शेषः ।
द्वितीयेऽपि केवलाविद्या वैषम्यहेतुरुत रागाद्यपेक्षेति विकल्प्याद्यं प्रत्याह -
नचाविद्येति ।
स्वापादावदर्शनादिति भावः ।
कल्पान्तरे संसारस्थानादित्वं दुर्वारमिति मत्वाह -
रागादीति ।
रागद्वेषमोहा रागादयः । ते च पुरुषं दुःखादिभिः क्लिश्यन्तीति क्लेशास्तेषां वासनाः कर्मप्रवृत्त्यनुगुणास्ताभिराक्षिप्तं धर्मादिलक्षणं कर्म तदपेक्षाऽविद्या स्वाश्रये सुखादिवैषम्यं करोति । अविद्या खल्वनादिरनिर्वाच्या चिन्मात्रे प्रतीचि वर्तमाना तत्र भ्रान्तिमुपनयति, सा च शोभनाशोभनाध्यासरूपा रागद्वेषद्वारा पुण्यापुण्ये निर्वर्तयति, ते च विचित्रे सुखदुःखे सञ्चिनुत इत्यनाद्यविद्यायाः परम्परया वैषम्यहेतुत्वे संसारस्यानादित्वमावश्यकम् , उक्तविभ्रमादेरेव संसारत्वात्तस्य च प्रवाहरूपेणानादित्वादिति भावः ।
तृतीयं निरस्यति -
नचति ।
अस्तु तर्हि कर्मनिबन्धनं शरीरं वैषम्यकारणं, तत्राह -
नच शरीरमिति ।
कथं तर्हि परस्पराश्रयत्वं परिहर्तुं पार्यते, तत्राह -
अनादित्वे त्विति ।
उपपत्तेः हेतुफलभावस्येति शेषः ।
संसारस्यानादित्वसाधनमुपपत्तिरनुग्राह्यमानाभावे न तदुपपादयितुमलमित्याशङ्क्य सूत्रावयवं व्याकरोति -
उपलभ्यते चेति ।
संसारोऽनादिरित्येवंवादिन्यौ श्रुतिस्मृती नैव दृश्येते, तत्कथमिदमीदृशमित्याशङ्क्य श्रौतं लिङ्गं संसारस्यानादित्वसाधकमादर्शयति -
श्रुतौ तावदिति ।
शारीरस्यात्मनः सर्गप्रमुखे प्राणधारणनिमित्तेन जीवशब्देन परदेवतायाः परामृश्यमानत्वेऽपि कुतः संसारस्यानादित्वमित्याशङ्क्याह -
आदिमत्त्वे त्विति ।
प्रागनवधारितप्रणः । सन्नात्मा शारीर इति शेषः ।
ननु भाविनीं वृत्तिमाश्रित्यात्मनि जीवशब्दो ‘गृहस्थः सदृशीं भार्याम्’ इतिवद्भविष्यति, नेत्याह -
नचेति ।
संसारस्यानादित्वे श्रौतं लिङ्गान्तरमाह -
सूर्येति ।
श्रुतौ स्मृतौ चोपलभ्यते संसारस्यानादित्वमिति प्रतिज्ञाय श्रौतमुपलम्भमुपदर्श्य स्मार्तमुपलम्भमुपदर्शयति -
स्मृताविति ।
अस्य संसारवृक्षस्य परिकल्पितस्य रूपं पारमार्थिकमधिष्ठानं परं ब्रह्म तत्तथा घटादिवत्प्राकृतैर्व्यवहारभूमौ नोपलभ्यते । न चान्तोऽवसानमन्तरेण ब्रह्मविद्यामस्य दृश्यते । आदिश्चासत्त्वादेवास्य नावसीयते । सम्प्रतिष्ठा मध्यं चास्य न प्रतिभाति । अनिर्वाच्यत्वादित्यर्थः ।
श्रुतिस्मृतिसिद्धेऽर्थे पौराणिकीं संमतिमाह -
पुराणे चेति ॥ ३६ ॥