यद्यपि स्वतन्त्रस्य कारणस्य प्रवृत्तिरत्र निरस्यते तथापि तुल्यन्यायतया कार्यस्यापि सा निरस्तैव भवतीति ‘शक्तितः प्रवृत्तेश्च’ इत्यस्य हेतोर्विरुद्धतोपदर्शनमिदमित्याशयवानाह -
आस्तामिति ।
का सा रचनार्था प्रवृत्तिर्यस्याः संप्रत्यनुपपत्तिरुपन्यस्यते, तामाह -
साम्येति ।
नन्वेषैव रचना न पुना रचनार्थेत्याशङ्क्याह -
सत्त्वेति ।
तस्य रचनार्थत्वं स्पष्टयति -
विशिष्टेति ।
न हि साम्यावस्थायां प्रधानस्य विचित्रविकाररचनाभिमुख्येन प्रवृत्तिरवकल्पते, तथा च गुणवैषम्यापत्तेर्भवति रचनार्थेत्यास्थेयमित्यर्थः ।
विमतं न प्रवृत्तिशक्तिमत् , केवलाचेतनत्वात् , संमतवदित्याह -
सापीति ।
दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्यमुद्धरति -
न हीति ।
तेषु स्वतन्त्रेषु प्रवृत्त्यभावेऽपि प्रधाने तथाविधे सा स्यादिति व्यवस्थामाशङ्क्याह -
दृष्टाच्चेति ।
अचेतनं मृदादि चेतनानधिष्ठितं प्रवृत्तिशक्तिशून्यं दृष्टं, ततश्चादृष्टे प्रधानेऽपि स्वतन्त्रे प्रवृत्तिशक्तिराहित्यामिति कल्पनाया दृष्टानुसारित्वादित्यर्थः ।
अनुमानफलं निगमयति -
अत इति ।
समन्वयाद्यनुपपत्तिं दृष्टान्तयितुमपिशब्दः ।
अचेतनस्य प्रवृत्तिं प्रतिषेधता केवलचेतनस्य वा तस्यैवाचेतनसंयुक्तस्य वा प्रवृत्तिर्विवक्षितेति विकल्प्याद्यं दूषयन्नाशङ्कते -
नन्विति ।
केवलस्य चेतनस्य प्रवृत्तिरदृष्टेत्येतदङ्गीकरोति -
सत्यमिति ।
केवलस्याचेतनस्यैव प्रवृत्तिः स्यादित्याशङ्क्याह -
तथापीति ।
चेतनमात्रस्यादृष्टापि प्रवृत्तिरुभयसम्बन्धादुत्पद्यमाना किमित्यचेतनाधीना, चेतनाधीनैव किं न स्यादित्यर्थः ।
उभयसम्बन्धात्प्रवृत्त्युत्पत्तावपि चेतनस्य तदाश्रयत्वादर्शनादचेतनस्यैव तद्दर्शनात्तस्यैव प्रवृत्तिरिति मन्वानो द्वितीयं निराकुर्वन्नाशङ्कते -
न त्विति ।
तुशब्दश्चेतनस्य जगत्सर्गे प्रवृत्तिरिति मतव्यावृत्त्यर्थः । सर्वा प्रवृत्तिरचेतनाश्रयैव दृष्टा न तु चेतनाश्रया तन्न सिद्धान्तसिद्धिरित्यर्थः ।
तन्न प्रश्नपूर्वकं सिद्धान्ती गूढाभिसन्धिर्विमृशति -
किं पुनरिति ।
केवलस्य चेतनस्याचेतनस्य वा प्रवृत्त्यदर्शनदशायामिति सप्तम्यर्थः ।
यस्मिन्नित्यचेतनस्य रथादेरुक्तिः । तस्येति संयोगिनश्चेतनस्याभिधानम् । तत्र साङ्ख्यो ब्रूते -
नन्विति ।
युक्तत्वे हेतुमाह -
उभयोरिति ।
प्रवृत्तितदाश्रययोरिति यावत् ।
आत्मनोऽपि प्रत्यक्षत्वात्प्रवृत्तितदाश्रययोस्तुल्यं प्रत्यक्षत्वं पक्षान्तरेऽपीत्याशङ्क्याह -
न त्विति ।
प्रत्यक्षत्वाभावे कथमात्मसिद्धिरित्याशङ्क्यानुमानादित्याह -
प्रवृत्तीति ।
अनुमानसिद्धस्य चेतनस्य न प्रवृत्त्याश्रयतेति दर्शयितुमेवकारः ।
कथमनुमानमित्यपेक्षायां तत्प्रकारं सूचयति -
केवलेति ।
वैलक्षण्यं प्राणादिमत्त्वम् । इतिशब्दो यस्मादर्थे । जीवद्देहः सात्मकः, प्राणादिमत्त्वात् , न यः सात्मको न स प्राणादिमान् यथा रथ इत्यनुमानात्तत्सद्भावमात्रं सिध्यतीत्यर्थः ।
केवलचेतनो न प्रवृत्त्याश्रयतया प्रत्यक्षो भवतीत्यत्र लिङ्गमाह -
अत एवेति ।
केवलश्चेतनो यतो न प्रत्यक्षीभवत्यत एव लोकायतानां विवादः । अन्यथा व्यतिरिक्तात्मनि विवादो न स्यादित्यर्थः । दर्शनात्प्रवृत्तेश्चैतन्यस्य चेत्यध्याहारः ।
चेतनाश्रयप्रवृत्तिरप्रत्यक्षा प्रत्यक्षा त्वचेतनाश्रयेति स्थिते फलितमाह -
तस्मादिति ।
अचेतनस्य प्रवृत्तिमत्त्वमुपेत्य चेतनस्य तत्र प्रयोजकत्वमेष्टव्यमिति परिहरति -
तदभिधीयत इति ।
किमचेतनस्य प्रवृत्त्याश्रयत्वमेव साध्यते किं वा प्रवृत्तेश्चेतनानपेक्षत्वमपीति विकल्प्याद्यमङ्गीकरोति -
नेत्यादिना ।
द्वितीयं प्रत्याह -
सा त्विति ।
प्रवृत्तेश्चेतनकृतत्वेऽन्वयव्यतिरेकौ प्रमाणयति -
तद्भाव इति ।
न च रथादौ प्राणाद्यभावेऽपि प्रवृत्त्यभावासम्भवाद्व्यतिरेकासिद्धिः । प्राणादेरपि रथादिवदचेतनत्वाच्चेतनाधीनप्रवृत्तिकत्वानुमानात्प्राणादीनां च प्राणाद्यन्तराभावेऽपि प्रवृत्तिदर्शनादिति भावः ।
अन्यगतापि प्रवृत्तिरन्याधीनेत्यत्र दृष्टान्तमाह -
यथेति ।
तत्राप्यन्वयव्यतिरेकौ दर्शयति -
तत्संयोग इति ।
तथोक्ताभ्यामन्वयव्यतिरेकाभ्यामचेतने दृष्टापि प्रवृत्तिश्चेतने सम्भवतीति चेतनकृतैवेत्याह -
तद्वदिति ।
लोकायतमते चेतनस्यैवानुपगमात्कथमन्वयादिना तस्य प्रवृत्तौ प्रयोजकत्वमित्याशङ्क्याह -
लौकायतिकानामिति ।
अचेतनस्य प्रवृत्तिरत्त्वेऽपि प्रवृत्तेश्चेतनाधीनत्वमावश्यकमिति सिद्धान्तिना स्वाभिसन्धिरुक्तः । सम्प्रति प्रवृत्तिमतामेव राजप्रभृतीनां प्रवर्तकत्वोपलम्भादात्मनस्तदभावान्न प्रवर्तकतेति शङ्कते -
नन्विति ।
लोकसिद्धेन साङ्ख्यसम्मतेन च दृष्टान्तेन निराचष्टे -
नेत्यादिना ।
लोकसिद्धदृष्टान्तं विवृणोति -
यथेति ।
द्वितीयमुदाहरणं प्रपञ्चयति -
यथा वेति ।
दृष्टान्तयोर्दार्ष्टान्तिकमाह -
एवमिति ।
तस्य प्रवर्तकत्वार्थं प्रवर्त्यसम्बन्धमाह -
सर्वगत इति ।
सर्वमूर्तसंयोगं व्यावर्तयति -
सर्वात्मेति ।
बुद्धिपूर्वकारिणो हि प्रवर्तकत्वं दृष्टमित्युपेत्यात्रापि तदापादयति -
सर्वज्ञ इति ।
ईश्वरस्य सर्वप्रवर्तकत्वे युक्त्यन्तरमाह -
सर्वेति ।
सर्वात्मेत्युक्तमद्वितीयत्वं श्रुत्या चोदयति -
एकत्वादिति ।
कल्पितस्य द्वैतस्य प्रवर्त्यत्वसम्भवान्मायोपाधिकस्येश्वरस्य प्रवर्तकत्वमविरुद्धमिति परिहरति -
न । आविद्येति ।
अनादिरनिर्वाच्याविद्या तया प्रत्युपस्थापिते कल्पिते नामरूपे एव मायाकार्यत्वान्माया तत्रावेशोऽध्यस्तचिदात्मसम्बन्धस्तद्वशेन तस्येश्वरादिभावस्यासकृदुक्तत्वेनास्य चोद्यस्य प्रत्युक्तत्वान्मैवमित्यर्थः ।
स्वपक्षे रचनार्थप्रवृत्त्युपपत्तिमुपसंहरति -
तस्मादिति ।
परमते तदनुपपत्तिं निगमयति -
न त्विति ॥ २ ॥