चोद्यं विभजते -
स्यादेतदिति ।
पङ्गोरपि वागादिद्वारा प्रवर्तकत्वसम्भवात्तद्विरहिणि पुरुषे न प्रवर्तकतेत्यपरितुष्यन्तं प्रत्याह -
यथा वेति ।
दार्ष्टान्तिकमाह -
एवमिति ।
पुरुषस्तूदासीनो न प्रवर्तको नापि निवर्तक इत्यत्रैव तत्प्रवर्तकत्वे प्रत्युक्ते कथं पुनराशङ्कोन्मिषेदित्याशङ्क्याह -
इति दृष्टान्तेति ।
पूर्वपक्षमनूद्य सिद्धान्तमवतार्यापेक्षितं पूरयन्व्याकरोति -
अत्रेति ।
कथं दोषानिवृत्तिरित्याशङ्क्यापसिद्धान्तापत्तिं तावदाह -
अभ्युपेतेति ।
पुरुषस्य प्रधानप्रवर्तकत्वमङ्गीकुर्वतस्तत्प्र वर्तकत्वानभ्युपगमस्यासिद्धिरित्याशङ्क्याह -
कथं चेति ।
न हि प्रवर्तकत्वमुदासीनस्य युक्तमुदासीनत्वव्याघातादित्यर्थः ।
पङ्गुदृष्टान्तं विघटयति -
पङ्गुरपीति ।
पुरुषस्य प्रस्पन्दप्रयत्नव्यापारराहित्यं वक्तुं हेतुद्वयम् ।
अयस्कान्तदृष्टान्तेन स्वगतव्यापारमन्तरेणापि पुरुषस्य प्रवर्तकत्वमुपदिष्टमित्याशङ्क्याह -
नापीति ।
अयस्कान्तसंनिधावयोवत्कदाचिदेव संनिधौ सत्यपि प्रवृत्तिः स्यादित्याशङ्क्याह -
अयस्कान्तस्येति ।
परिमार्जनादीत्यादिशब्देन मुखाभिमुख्यसम्पादनं सङ्गृहीतम् ।
दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोर्वैषम्यमुक्त्वा फलितमाह -
इत्यनुपन्यास इति ।
किञ्च प्रवर्त्यप्रवर्तकभावस्य सम्बन्धसापेक्षत्वात्प्रधाननिमित्तो वा पुरुषनिमित्तो वा तदुभयव्यतिरिक्तनिमित्तो वा सम्बन्धस्तयोरिति विकल्पयति -
तथेति ।
सति विकल्पत्रये सम्बन्धानुपपत्तिरिति सम्बन्धः ।
नाद्य इत्याह -
प्रधानस्येति ।
न द्वितीय इत्याह -
पुरुषस्येति ।
न तृतीय इत्याह -
तृतीयस्येति ।
प्रधानस्याचेतनत्वादृश्यत्वे पुरुषस्य चेतनत्वाद्द्रष्टृत्वे योग्यतास्तीति तन्निमित्तो द्रष्टृदृश्यभाव एव सम्बन्धस्तयोरित्याशङ्क्याह -
योग्यतेति ।
किञ्च यथा स्वाभाविकप्रवृत्तिपक्षे विकल्प्यार्थाभावो दर्शितस्तथा पुरुषसम्बन्धात्प्रधानप्रवृत्तिपक्षेऽपि भोगो वा फलमपवर्गो वा द्वयं वेत्येवं विकल्प्यार्थाभावो वक्तव्य इत्याह -
पूर्ववच्चेति ।
नन्वयस्कान्तदृष्टान्तावष्टम्भेन भवतापि परमात्मा कूटस्थनित्य एव प्रवर्तकोऽभ्युपगतस्तथा चोक्तनीत्या त्वत्पक्षोऽपि न सिध्यति, तत्राह -
परमात्मनस्त्विति ।
अतिशयः साङ्ख्याभिमतात्पुरुषादिति शेषः ॥ ७ ॥