कर्मसमवायिनीनामपां पञ्चमाहुतौ पुम्परिणामहेतुमाश्रित्याद्भिः परिवेष्टितजीवगतिरुक्ता, सम्प्रति स्वर्गादवरोहतां कर्मैव नास्ति कुतस्तत्समवायिन्य आपः कुतस्तरां पुम्परिणाम इत्याशङ्क्याह -
कृतेति ।
येषां पूर्वत्र चन्द्रमण्डलारोहणमुक्तं त एव प्रत्यवरोहन्तो विषय इति वक्तुं प्रत्यवरोहवाक्यमुदाहरति -
इष्टादीति ।
ततश्चन्द्रमण्डलादिति यावत् । तस्मिन्नित्यपि तदेवोक्तम् । भोक्तव्यकर्मसमाप्त्यानन्तर्यमथशब्दार्थः । यथेतमित्यारभ्य श्वादियोनिमित्यन्तं वाक्यं यावदाम्नायत इति योजना ।
यावत्सम्पातमिति विशेषणाद्रमणीयचरणा रमणीयां योनिमित्यादिवाक्याच्च संशयमाह -
तत्रेति ।
प्रकृतेषु प्रत्यवरोहत्सु जीवेष्विति यावत् ।
निरनुशयशब्दार्थमेव स्पष्टयति -
भुक्तेति ।
अत्रापि प्रत्यवरोहतां सानुशयत्वसमर्थनद्वारा वैराग्याय संसारगतिरेव निरूप्यत इति पूर्ववत्पादादिसङ्गतिमभिप्रेत्य पूर्वपक्षमाकाङ्क्षापूर्वकं गृह्णाति -
किं तावदिति ।
पूर्वपक्षे गतिरेव कर्मकृता तदभावकृता त्वागतिः सिद्धान्ते कर्मकृतत्वाविशेषो द्वयोरिति फलभेदः ।
तत्र प्रश्नपूर्वकं लिङ्गं हेतूकरोति -
कुत इति ।
यावत्पतनमुषित्वेत्येतावदत्र भाति न तु कर्मणः सर्वस्य भुक्तत्वमित्याशङ्क्याह -
सम्पातेति ।
यावत्पतनं तावदपतनमिति वचनमनर्थकमिति मत्वा वाक्यार्थमाह -
यावदिति ।
चन्द्रमण्डले सर्वकर्मोपभोगे श्रुत्यन्तरसंमतिमाह -
तेषामिति ।
इष्टादिकारिणां यदा तद्भोक्तव्यं कर्म पर्यवैति परिगच्छति परिक्षीणं भवति तदा तत आवर्तन्त इत्युत्तरेणान्वयः ।
यावच्छब्दोपबन्धस्य गत्यन्तरं शङ्कते -
स्यादिति ।
श्रुत्यन्तरविरोधेन प्रत्याह -
नैवमिति ।
तदेव प्रपञ्चयति -
प्राप्येति ।
अयं संसारी यत्किञ्चिदिह लोके कर्म करोति तस्यान्तं फलं परलोके प्राप्य तस्माल्लोकात्पुनरस्मै लोकाय कर्मानुष्ठानार्थमागच्छति । पुनःशब्दात्पूर्वमप्यागत इति गम्यते संसारस्यानादित्वादित्यर्थः ।
परामर्शश्रुतेस्तात्पर्यमाह -
इति हीति ।
न चोपसंहारे ब्राह्मण्यादिहेतुकर्मावगमादुपक्रमस्यापि सङ्कोचस्तदनुसारेणोपसंहारस्य नेतव्यत्वात् । उपक्रमे च यावत्सम्पातमिति श्रवणात्तस्य च प्रथमश्रुतस्य बलीयस्त्वाद्ब्राह्मण्यादिप्रापकचरणस्य चाचारतया कर्मणोऽर्थान्तरत्वात् ‘यथाकारी यथाचारी’ इत्यादिषु भेदेन तयोरुक्तत्वान्न कर्मणा ब्राह्मणादियोन्यापत्तिरिति भावः ।
न केवलं श्रुत्यैवैतद्गम्यते किन्तु युक्त्यापीत्याह -
अपिचेति ।
विमतं स्वसंनिहिताविशेषाभिव्यञ्जकमभिव्यञ्जकत्वात्प्रादीपवत् । अभिव्यक्तिश्च कर्मणां फलदानायोन्मुखत्वम् ।
तत्र किञ्चिद्भुज्यते किञ्चिन्नेत्यशक्यं वक्तुमित्याशयवानाह -
प्रायणमिति ।
मरणस्यानारब्धसर्वकर्माभिव्यञ्जकत्वे हेतुमाह -
प्रागिति ।
अस्तु तर्हि प्रायणं प्रबलस्य कर्मणो व्यञ्जकं तत्राह -
तच्चेति ।
तदुपपादयति -
नहीति ।
उक्तमर्थं दृष्टान्तेन साधयति -
नहीति ।
श्रुतियुक्तिभ्यां सर्वस्य कर्मणश्चन्द्रलोेके भुक्तफलत्वेन क्षयितत्वे फलितमाह -
तस्मादिति ।
पूर्वपक्षमनूद्य सिद्धान्तयति -
एवमिति ।