सिद्धान्तमुपक्रमते -
संयमने त्विति ।
सूत्रं व्याचष्टे -
तुशब्द इति ।
पक्षव्यावृत्तिमेव व्यनक्ति -
नैतदिति ।
का पुनरत्रानुपपत्तिः । तत्र तेषां तद्गमनमफलं सफलं वेति विकल्प्याद्यं प्रत्याह -
भोगायेति ।
द्वितीये ऽपि गमनस्य प्रत्यवरोहो वा भोगो वा फलं, नाद्य इत्याह -
नापीति ।
पक्षद्वयनिरासं दृष्टान्तेन स्पष्टयति -
यथेति ।
कल्पान्तरं निरस्यति -
भोगश्चेति ।
तुशब्दार्थमुपसंहरति -
तस्मादिति ।
कथं तर्हि तेषामारोहावरोहावित्याशङ्क्य संयमने त्वनुभूयेत्यादि विभजते -
ते त्विति ।
तत्र प्रश्नपूर्वकं हेतुमाह -
कुत इति ।
हेतुं व्याचष्टे -
तथाहीति ।
प्रयतां प्रेत्य गच्छतां सम्परायः परलोकः । सम्यगवश्यम्भावेन परा परस्ताद्देहपातादीयते गम्यत इति व्युत्पत्तेः । तत्प्राप्त्यर्थः साधनविशेषः साम्परायः । स बालमविवेकिनं विशेषतो वित्तनिमित्तेन मोहेन मूढं छन्नदृष्टिमत एव प्रमाद्यन्तं प्रमादं कुर्वन्तं विषयप्रवणं प्रति न भाति । स न केवलमज्ञ एव किन्तु विपरीतदर्शी च यस्मादयमेव लोकस्त्र्यन्नपानादिरस्ति न पर इति मानी मननशीलस्तस्मात्तदनुरूपमाचरन्पुनःपुनर्जननमरणप्राप्त्या मे वशमापद्यत इति मृत्योर्नचिकेतसं प्रति वचनम् ।
श्रुत्यन्तरमाह -
वैवस्वतमिति ।
जनानां परलोकगतानां सङ्गमनं सङ्गम्यं वैवस्वतं यमं राजानं हविषा दुवस्यत प्रीणयतेत्यर्थः ।
‘ये वै के चास्मा’ दित्यादिश्रुत्या सर्वेषां चन्द्रगतिः सिद्धेत्युक्तमित्याशङ्क्य विरोध्यनेकलिङ्गदृष्ट्या तदन्यथा नेयमित्याह -
बह्वेवेति ।
‘ये वै के च’ ‘वैवस्वतं सङ्गमनम्’ इत्यनयोर्वाक्ययोः सामान्येन चन्द्रलोकयमलोकगतिवादिनोर्विद्याकर्मविशेषितमार्गद्वयभ्रष्टानामनिष्टादिकारिणां तृतीयस्थानगतिवादिवाक्येनेष्टादिकारिणां चन्द्रगतिवाक्येन च विशेषार्थेन विषयविशेषनियतिरिति भावः ॥ १३ ॥