अक्षरव्याख्यामारभते -
तुशब्द इति ।
पक्षव्यावृत्तिमेव व्यावर्त्यानुवादेन व्यनक्ति -
नैतदिति ।
पूर्वपक्षनिषेधं प्रतिज्ञायोत्तरपक्षं प्रतिजानीते -
मायेति ।
मायाविद्यायोर्भेदो नेति वक्तुं सूत्रभाष्ययोर्मायाशब्दः । सूत्रे मात्रशब्देन सति मातरि बाध्यत्वं नाम भ्रान्तिसिद्धत्वं स्वप्नस्य जाग्रद्वैलक्षण्यं विवक्षितम् ।
श्रुतियुक्तिभ्यां स्वप्नसृष्टेः सत्यत्वोक्तेर्नेयं प्रतिज्ञेति शङ्कते -
कुत इति ।
तयोरन्यथासिद्धेर्वक्ष्यमाणत्वं मत्वा हेतुमवतार्य व्याकरोति -
कार्त्स्न्येनेति ।
परमार्थवस्तुधर्मो योग्यदेशकालनिमित्तसाहित्यम् । वस्तुत्वस्य कात्स्नर्येन व्याप्तत्वात्तथाव्यक्त्यभावे तद्व्याप्यं वस्तुत्वमपि व्यावर्त्येतेत्यर्थः ।
एकस्यापि सर्वात्मनाऽनभिव्यक्तेः सर्वत्र वस्तुत्वव्यावृत्तिरित्याक्षिपति -
किमिति ।
अतिप्रसङ्गं प्रत्याख्यातुमिष्टं कार्त्स्न्यं व्याचष्टे -
देशेति ।
स्वप्नेऽपि तत्सिद्धिमाशङ्क्याह -
नेत्यादिना ।
तत्र स्वप्ने योग्यदेशायोगं विवृणोति -
न तावदिति ।
यत्र स्वप्नो दृश्यते स एव रथादीनां योग्यो देशः स्यादित्याशङ्क्य स किं देहादन्तर्बहिर्वेति विकल्प्याद्यं प्रत्याह -
नहीति ।
द्वितीयं शङ्कते -
स्यादिति ।
तत्रोपपत्तिमाह -
देशेति ।
तत्रैव श्रुतिमाह -
दर्शयतीति ।
देहाद्बहिरेव स्वप्नधीरित्यत्र युक्त्यन्तरमाह -
स्थितीति ।
अन्तरेव वा स्वप्नो न बहिरित्याह -
नेतीति ।
बहिर्गतस्यागत्यनियमात्तत्रैव प्रबोधप्रसङ्गादपि न स्वप्नो बहिरित्याह -
क्वचिच्चेति ।
श्रावयति स्वप्नद्रष्टा प्रबुद्धः सन्पार्श्वस्थानिति शेषः ।
उक्तमर्थं व्यतिरेकद्वारा स्फोरयति -
देहाच्चेदिति ।
इतश्च देहाद्बहिर्देशान्तरं गत्वा न स्वप्नधीरित्याह -
येनेति ।
न स्वप्नो देशान्तरं गतस्येत्यत्रैव हेत्वन्तरमाह -
यथेति ।
तदेव व्यतिरेकेणोपपादयति -
परिधावन्निति ।
देहाद्देहान्तरं गच्छन्निति यावत् ।
न केवलं स्वप्नोऽन्तरेवेत्युपपन्नं किन्तु श्रौतश्चेत्याह -
दर्शयतीति ।
एतदिति स्वप्नवाचि क्रियाविशेषणम् । स्वप्न्ययेति वृत्तिर्विशेष्यते ।
अन्तरेव स्वप्नश्चेत्कथं तर्हि बहिष्कुलायश्रुतिरिति, तत्राह -
अतश्चेति ।
कथं शरीरे वसतो बहिरेवेत्युक्तिरित्याशङ्क्योपचारे निमित्तमाह -
यो हीति ।
यत्तु स्थितिगतिप्रत्ययभेदसामञ्जस्याय स्वप्नो बहिरिति, तत्राह -
स्थितीति ।
एवं सतीति ।