संज्ञाभेदाज्ज्ञानैक्यं तद्गुणानां चान्यत्रोपसंहार इत्युक्त उद्गीथविद्ययोरपि च्छान्दोग्यबृहदारण्यकोक्तयोः संज्ञाभेदमाशङ्क्य प्रत्याह -
अन्यथात्वमिति ।
चोदनाद्यविशेषादित्यस्यापवादार्थमिदमधिकरणम् । तस्य बृहदारण्यकस्थमुद्गीथब्राह्मणं छान्दोग्यस्थमुद्गीथाध्यायं च विषयमाह -
वाजसनेयक इति ।
ते प्रकृता वागादयः प्राणा देवाः सात्त्विकवृत्तिप्रधानाः सम्भूयान्योन्यमुक्तवन्तो हन्त यदि संमतमस्माकं तदास्मिन्नाभिचारिके यज्ञे वयमुद्गीथाख्यभक्तिलक्षितेनौद्गात्रेण कर्मणा तमोवृत्तिप्रधानानसुरानतीत्य स्वमग्न्यादिभावमयामेति । ते चैवं कृतसंवादा वाचमौद्गात्रे कर्मणि प्रधानां त्वमस्मदर्थमौद्गात्रं निर्वर्तयेति नियुक्तवन्तस्तथोपक्रम्य वागादीन्वाक्प्राणचक्षुःश्रोत्रमनांसिपाप्मना ह्येषा विद्धेत्यादिना पाप्मविद्धत्वेन निन्दित्वा तेषामध्येयत्वं निर्धार्य मुख्यप्राणस्योपास्यत्वं च निश्चित्य तत्परिग्रहः श्रूयत इत्यर्थः । वागादीनामनुपास्यत्वनिश्चयानन्तरमित्यथशब्दार्थः । आसन्यमास्ये भवं मुखान्तर्बिलस्थं प्राणं मुख्यप्राणाभिमानिनीं देवतामिति यावत् ।
उद्गीथब्राह्मणमुक्त्वोद्गीथाध्यायं कथयति -
तथेति ।
तत्तत्रान्योन्याभिभवात्मके सङ्ग्रामे देवाः पू्र्ववदुद्गीथलक्षितं कर्माजह्रुराहृतवन्तः । अनेन कर्मणैनानसुरान्स्वाभाविकेन्द्रियवृत्तिलक्षणानभिभविष्याम इत्यभिप्रेत्य कर्मारब्धवन्त इत्यर्थः ।
तथैवेत्युद्गीथब्राह्मणवदेवेत्यर्थः । अाख्यायिकैव श्रुता न विद्याविधिरित्याशङ्क्य ब्राह्मणाध्याययोर्विवक्षितमर्थमाह -
उभयत्रेति ।
शाखाद्वयस्थोद्गीथविद्यां विषयमुक्त्वा विचारबीजं संशयमाह -
तत्रेति ।
भेदाभेदमानाभ्यां तमेव विशदयति -
किमिति ।
विमृश्य पूर्वपक्षयति -
किं तावदिति ।
पूर्वत्राख्याविशेषाद्विद्यैक्यमुक्तं तदत्राप्युद्गीथविद्येत्याख्याविशेषादैक्यमित्यर्थः । अत्र चोपास्तिभेदोक्त्या वाक्यार्थधीहेतोरेव निरूपणात्पादादिसङ्गतयः । पूर्वपक्षे गुणोपसंहारः सिद्धान्ते तदसत्तेति फलभेदः ।
अन्यथात्वमित्यादिसैद्धान्तिकीं शङ्कां व्याकुर्वन्पूर्वपक्षमाक्षिपति -
नन्विति ।
प्रक्रमभेदादित्युक्तं व्यनक्ति -
अन्यथा हीति ।
कथमुभयत्र प्रक्रमस्यान्यथात्वं, तत्राह -
त्वमिति । उद्गीथस्येति ।
सर्वस्या भक्तेरिति यावत् ।
उद्गीथत्वेनेति ।
तदवयवो योऽयमोकारस्तथात्वेनेत्यर्थः । उद्गानकर्ता प्राणो वाजसनेयके ध्येयत्वेनोच्यते । छान्दोग्ये त्वोङ्कारः प्राणदृष्ट्योपास्य इष्टः ।
तथाच कर्तृकर्मणोर्भेदान्न विद्यैक्यमिति फलितमाह -
तदिति ।
बहुतररूपप्रत्यभिज्ञानादप्रत्यभिज्ञानं किञ्चिल्लक्षणया नेयमिति मत्वा समाधत्ते -
नेत्यादिना ।
अविशेषादित्येतद्व्याचष्टे -
नहीति ।
एतावता क्वचित्कर्मरूपत्वेनोपास्यत्वं कर्तृत्वेनान्यत्रेत्येतावन्मात्रेणेत्यर्थः ।
बहुतराविशेषप्रतीतिमेव प्रकटयति -
तथाहीति ।
यथाश्मानं पाषाणं प्राप्य मृत्त्वाल्लोष्टो विध्वंसत एवं विध्वंसमाना विष्वञ्चो विनेशुरिति श्रूयत इत्याह -
तदिति ।
अविशेषधियं निगमयति -
इत्येवमिति ।
न केवलं शाखान्तरे रूपभेदो दृष्टः किं त्वेकस्यामपि । तथापि न तत्र विद्याभेदस्तथोभयोरपि स्यादित्याह -
वाजेति ।
प्राणस्योद्गीथत्वमत्रापि श्रुतं चेत्कथमुपास्तिः, तत्राह -
तस्मादिति ।
उद्गीथत्वेन श्रुतेरुभयत्राविशेषाद्यदेकत्र कर्तृत्वं तदितरत्रापि लक्ष्यं, तथाच प्राणस्य कर्तृत्वेन कर्मत्वेन च ध्यानं शास्त्रादित्यर्थः ।
उभयत्रापि वेद्यरूपाविशेषे फलितमाह -
तस्माच्चेति ॥ ६ ॥