सूत्रस्थचशब्दस्य समुच्चयाद्यर्थाभावादानर्थक्यमाशङ्क्य व्याचष्टे -
चशब्द इति ।
पक्षव्यावृत्तिमेव प्रकटयति -
तदिति ।
तत्तत्र सामानाधिकरण्यवाक्ये चतुष्टयपक्षेषु दृष्टेष्विति यावत् ।
व्यावर्त्ये पक्षत्रये विशेषणपक्षस्य प्रवेशं निषेधन्नादेयं पक्षमाह -
विशेषणेति ।
कथं त्रयाणां पक्षाणां सावद्यत्वं तत्राध्यासस्य सावद्यत्वं साधयति -
तत्रेति ।
उद्गीथबुद्धेरक्षरेऽध्यासेऽक्षरशब्दस्योद्गीथे तस्मिन्वाक्षरबुद्धेरध्यासे सत्युद्गीथशब्दस्याक्षरे लक्षणा स्यात् । श्रुतिलक्षणाविशये च श्रुतिर्न्याय्या तेन नाध्यास इत्यर्थः ।
तत्रैव दोषान्तरमाह -
फलं चेति ।
तत्कल्पनाममृष्यन्नाह -
श्रूयत इति ।
तस्याध्यासफलत्वाभावान्मैवमित्याह -
तन्नेति ।
श्रुतस्य फलस्यान्यफलत्वमेव व्यनक्ति -
आप्त्यादीति ।
नच तस्योभयफलत्वमाप्त्यादिदृष्टिं विधातुमोमित्येतदक्षरमिति वाक्येन विशिष्टप्रणवार्थेन पृथगुपास्तिविध्यनुपगमादिति भावः ।
अपवादपक्षं प्रत्याह -
अपवादेऽपीति ।
अध्यासं दृष्टान्तयितुमपिशब्दः वाक्यशेषस्थं तु फलं नाध्यासस्य नापवादस्यापि स्याद्विशिष्टोपास्तिसम्बन्धादित्यर्थः ।
फलाभावासिद्धिं शङ्कते -
मिथ्येति ।
तन्निवृत्तावात्मनि कर्तृत्वाद्यनर्थनिवृत्तिरानन्दभिव्यक्तिश्च दृष्टा नैवमोङ्कारबुद्ध्योद्गीथबुद्धेस्तस्या वेतरस्या ध्वंसे कश्चित्पुरुषार्थो दृष्टः ।
तस्मान्नेदं फलमित्याह -
नेति ।
अपवादमुपेत्य वैफल्यं दोषमुक्त्वाङ्गीकारं त्यजति -
नचेति ।
उद्गीथबुद्धिरेङ्कारबुद्धेरपवादिका चेदोङ्कारबुद्धिः स्वविषयादोङ्कारान्निवर्तेत । ओङ्कारबुद्धेर्बाध्याया मिथ्याधीत्वेन स्वार्थव्यभिचारात् । यदोङ्कारधीरुद्गीथबुद्धेरपवादिका तदापि मिथ्याधीत्वादुद्गीथधीः स्वार्थान्निवर्तेत । नचैवं दृष्टमतो नापवाद इत्यर्थः ।
किञ्चापवादेनास्य वाक्यस्य तात्पर्यमुपास्तिपरत्वादित्याह -
नचेति ।
एकत्वपक्षं निराह -
नापीति ।
पिकशब्दस्य कोकिलशब्देन व्युत्पादनवदन्यतरशब्दस्यान्यतरशब्देन व्युत्पादनं फलवदेवेत्याशङ्क्य सन्दिग्धार्थतादेरसत्त्वान्मैवमित्याह -
एकेनेति ।
ओङ्कारोद्गीथशब्दयोरुद्गीथार्थत्वादन्यतरेण तत्सिद्धेर्न शब्दान्तरमर्थवदित्यर्थः ।
किञ्चैकत्वपक्षे किमुद्गीथस्याक्षरेऽन्तर्भावोऽक्षरस्य वेतरस्मिन्निति विकल्प्याद्यं निराह -
नचेति ।
द्वितीयं प्रत्याह -
नापीति ।
उद्गीथशब्दस्याक्षरे तच्छब्दस्य चोद्गीथे प्रसिद्ध्यभावे तयोरेकार्थत्वराहित्यं फलतीत्याह -
येनेति ।
पक्षत्रयं सावद्यत्वेनापोद्य निरवद्यं पक्षं गृह्णाति -
परिशेषादिति ।
तत्र सौत्रं पदमादाय विभजते -
व्याप्तेरिति ।
तथापि कथं विशेषणपक्षसिद्धिः, तत्राह -
सर्वेति ।
इहेत्युपासनोक्तिः । तत्प्रसङ्गे वाक्यशेषविरोधः स्यादिति मत्वा ब्रूते -
अत इति ।
सम्भवे व्यभिचारे च विशेषणमर्थवदित्युपगमादोङ्कारस्य विशेष्यस्य सर्ववेदव्यापित्वादुद्गीथेन विशेषणेन व्यभिचारवारणेऽपि सर्वस्या द्वितीयस्या भक्तेरुद्गीथशब्दितायास्तदवयवे सम्भवाभावादयुक्तमोङ्कारविशेषणमुद्गीथस्येत्याशङ्क्यावयवलक्षणार्थत्वमुद्गीथशब्दस्योपेत्याह -
कथमिति ।
इतिशब्दो वृत्तक्रियापदेन सम्बध्यते । न चोद्गीथस्यैवावयविनो लक्षणा स्यादोङ्कारेणावयवेनेति युक्तमोङ्कारस्योपरिष्टाद्विस्तरेण व्याख्यास्यमानतया प्रधानत्वात्तेन भक्तिलक्षणायामुद्गीथपदेन भक्तिविशेषस्यैवार्पणे व्यभिचाराभावाद्विशेषणवैयर्थ्यमिति भावः ।
लक्षणाप्रसङ्गेनाध्यासस्य निरस्तत्वादयमपि पक्षो दोषसाम्यान्नोपादेयः स्यादिति शङ्कते -
नन्विति ।
उद्गीथशब्दस्यावयवे लक्षणामङ्गीकरोति -
सत्यमिति ।
अध्यासपक्षवदयमपि तर्हि पक्षो नोपादेयः स्यादित्याशङ्क्याह -
लक्षणायामिति ।
पक्षद्वये तुल्यायामपि लक्षणायामध्यासपक्षमुपेक्ष्य विशेषणपक्षमाद्रियामहे तत्र लक्षणार्थस्य वाक्यार्थान्वयित्वेन लक्षणायाः संनिकृष्टविषयतया बलीयस्त्वात् । अध्यासे तु गौणी धीरसावित्युक्तत्वात् लक्ष्यमाणगुणवत्येकस्मिन्नितरशब्दस्यावसानाल्लक्षणाया विप्रकृष्टविषयत्वेन दौर्बल्यादित्यर्थः ।
अध्यासपक्षे लक्षणाया विप्रकृष्टविषयत्वं स्पष्टयति -
अध्यासेति ।
सिद्धान्ते लक्षणायाः संनिकृष्टविषयत्वेन प्रबलत्वं प्रकटयति -
विशेषणेति ।
अवयविवचनेन शब्देनावयवलक्षणाया लौकिकत्वाभावं प्रत्याह -
समुदायेष्विति ।
पटो दग्धो ग्रामो दग्ध इति तदेकदेशदाहेऽपि समुदायशब्दो लक्षणयावयवे प्रयुज्यते तथोद्गीथशब्दोऽपि द्वितीयभक्त्यवयवेऽक्षरे लक्षणया वर्तिष्यते, नचाक्षरस्योद्गीथावयवत्वं तदुपासनं च विधेयमिति वाक्यभेदः । विशिष्टाक्षरानुवादेनोपास्तेरेव तत्तद्गुणवत्यास्तत्तत्फलविशिष्टायाः समस्तेन वाक्येन विधानादिति भावः ।
उक्तहेत्वनुवादेनावशिष्टं सूत्रपदं व्याकुर्वन्विशेषणपक्षस्य निरवद्यत्वमुपसंहरति -
अतश्चेति ॥ ९ ॥