पू्र्ववर्णके विद्यैक्यगुणोपसंहारनिरूपणास्पाष्ट्यान्न साक्षात्पादसङ्गतिरिति तदर्थं वर्णकान्तरमाह -
अपरेति ।
पूर्वत्र वाक्यैक्यबलादर्थादिपरत्वं परित्यज्य विद्यैक्यमुक्तम् । इदानीं भिन्नार्थोपक्रमेण वाक्यभेदशङ्कायामाह -
आत्मेति ।
श्रुतिद्वयगतं वाक्यमुदाहरति -
वाजसनेयक इति ।
उदाहृतवाक्यं त्वमर्थं तदर्थपर्यन्तं लक्षयतीत्यत्र गमकमाह -
तथाहीति ।
तदर्थं त्वमर्थान्तं लक्षयद्वाक्यान्तरमाह -
छान्दोग्ये त्विति ।
सच्छब्दस्यात्मानात्मार्थत्वानिर्णयेन वाक्यद्वये संशयमाह -
तत्रेति ।
अर्थाभेदाद्विद्याभेदोक्त्या वाक्यार्थधीहेतोरेवात्रोक्तिरिति पादादिसंहतिः ।
पूर्वपक्षे विद्याभेदाद्गुणानुपसंहारः । सिद्धान्ते तदभेदात्तदुपसंहार इति मत्वार्थभेदाद्विद्याभेदं पूर्वपक्षमाह -
अतुल्येति ।
आम्नानवैषम्येऽपि किमित्यर्थैक्याद्विद्यैक्यं न स्यात् , तत्राह -
नहीति ।
तदेव विशदयति -
वाजसनेयके चेति ।
छान्दोग्येऽपि वाक्यशेषादात्मार्थत्वसिद्धौ कथमाम्नानवैषम्यं कथन्तरामर्थभेदः कथन्तमां विद्यानानात्वमिति शङ्कते -
नन्विति ।
‘स आत्मा तत्त्वमसि’ इति तादात्म्योपदेशमङ्गीकरोति -
सत्यमिति ।
तर्हि तदनुसारेणोपक्रमोऽपि नीयतामित्याशङ्क्याह -
उपक्रमेति ।
स हि सन्दिग्धार्थोपसंहारेण नीयते । प्रकृते तु तस्यासन्दिग्धार्थत्वात्तदनुसारिण्युपसंहारे प्रतिमायां विष्णुदृष्टिवदात्मनि ब्रह्मदृष्टिरेष्टव्येत्यर्थः ।
वाजसनेयिवाक्यं ब्रह्मात्मविद्यार्थं छान्दोग्यवाक्यं त्वात्मनि ब्रह्मदृष्ट्यर्थमिति विद्याभेदमुपसंहरति -
इति मन्यत इति ।
अतुल्यार्थतया विद्याभेदमनूद्य सिद्धान्तमाह -
तथेति ।
तादात्म्योपदेशस्य गत्यन्तरमनूद्य दूषयति -
अन्वयादिति ।
तत्रानुवादं विभजते -
यदिति ।
उपक्रमान्वयात्तत्तन्त्रत्वादुपसंहारस्येति यावत् ।
उपक्रमोऽपि तर्हि सदेवेत्यवधारणादात्मानमेव गोचरयतीत्याशङ्क्याह -
उपक्रम इति ।
तस्मादुपसंहारेऽपि न परमात्मतादात्म्यमात्मनो गृह्यते । नहि सच्छब्देनोपक्रमस्थेनात्मोच्यते तस्य तस्मिन्नप्रसिद्धत्वात् ।
तथाच सतोऽनात्मनस्तादात्म्यसम्पत्तिरात्मनि तत्त्वमसीति विवक्षितेत्याह -
नात्मेति ।
परिहारमादत्ते -
स इति ।
तत्र प्रतिज्ञां व्याचष्टे -
भवेदिति ।
अवधारणादिति हेतुं विवृणोति -
तथाहीति ।
एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं सच्छब्देनानात्मग्रहेऽपि सतः सर्वात्मत्वादविरुद्धमित्याशङ्क्याह -
तच्चेति ।
उक्तमेव व्यतिरेकेण साधयति -
अन्यथेति ।
प्रकारान्तरेण हेतुं व्याचष्टे -
तथेति ।
एकमेवाद्वितीयमित्येकत्वावधारणम् , अनेन जीवेनात्मनेति जीवस्यात्मशब्देन परामर्शः, सति सम्पद्येत्यादि तत्स्वभावापत्तिवचनं, भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति परिचोदना ।
हेतुजातस्योक्तस्य फलमाह -
इति च सर्वमिति ।
यत्तूपक्रमतन्त्रेणोपसंहारेण भाव्यमिति, तत्राह -
नचेति ।
अत्र च्छान्दोग्ये स आत्मेत्यादेरुपसंहारस्येति यावत् ।
तत्र हेतुः -
नहीति ।
उपसंहारानुसारेणापि तर्हि नोपक्रमो नेयस्तयोर्भिन्नविषयत्वात् , तत्राह -
सामान्येति ।
सच्छब्दस्य सत्तासामान्यवाचित्वेनात्मानात्मसाधारण्याद्विशेषाकाङ्क्षायामुपसंहारानुसारेणात्मैव तदर्थो निर्णीयते । सन्दिग्धार्थेनोपक्रमेणोपसंहारस्यानिर्णयादुपक्रमानुरोधन्यायस्यासन्दिग्धोपक्रमविषयत्वादित्यर्थः ।
उपक्रमभेदमुपेत्य श्रुतिद्वयेऽपि वेद्यैक्येन विद्यैक्यमुक्तम् । संप्रत्युपक्रमभेदोऽपि नास्तीत्याह -
सच्छब्देति ।
आत्मातिरिक्तस्य सर्वस्यानिर्वाच्यत्वादनात्मनः सच्छब्दार्थासिद्धेरात्मन एव तदर्थत्वान्नोपक्रमभेदोऽस्तीत्यर्थः । यत्त्वाम्नानवैषम्ये सत्यर्थसाम्यमयुक्तमिति, तत्राह -
आम्नानेति ।
तद्वैषम्यास्यार्थभेदेनानवश्यम्भावे फलितमाह -
तस्मादिति ।
एवंजातीयकेषु योऽयं विज्ञानमयः सदेव सोम्येदमित्यादिषु प्रतिपादनप्रकारभेदः समाम्नानविशेषो वाजसनेयके वाक्यार्थान्वयित्वमर्थस्य तदर्थपर्यन्तस्य च्छान्दोग्ये तदर्थस्य त्वमर्थपर्यन्तस्य लक्ष्यतया वाक्यर्थभेदाभावादेकैवोभयत्रापि विद्येत्याह -
प्रतिपाद्येति ॥ १७ ॥