तत्र प्रतिज्ञां विभजते -

उपेति ।

पूर्वोऽतिथिभ्योऽश्नीयादितिश्रुत्या विशिनष्टि -

प्रथमेति ।

भोजनाभावे तत्प्रयुक्तद्रव्याभावेऽपि स्वतन्त्रद्रव्येण प्राणाग्निहोत्रं निर्वर्त्यमिति शङ्कते -

कस्मादिति ।

सौत्रं हेतुमादत्ते -

तदिति ।

तद्धोमीयमिति तच्छब्देन प्रकृताकाङ्क्षेण स्वोक्तिपर्यवसानार्थं यद्भक्तं प्रथममागच्छेदिति संनिहितं भोजनार्थं भक्तं गमयितव्यमिति न स्वतन्त्रद्रव्यं प्रयोक्तव्यं तच्छब्दविरोधादिति व्याचष्टे -

तथाहीति ।

सिद्धस्य प्रमितस्यानन्तरप्रकृतस्यार्थस्य यथा तच्छब्देन परामर्शस्तथा भक्तस्य भोजनार्थमुपनिपातो नामागमनं तस्य यस्तच्छब्देन परामर्शस्तेन परार्थं भोजनार्थं यद्भक्तं द्रव्यं तेन साध्यतां निर्वर्त्यतामिति यावत् ।

भोजनार्थागतभक्तद्रव्योद्देशेन तद्धोमीयमित्याहुतिविधाने फलितमाह-

ता इति ।

अाहवनीयाभावे होमाभाववदामिक्षार्थदध्यानयनाभावे वाजिनाभाववच्चोद्देश्याभावे सत्युपादेयस्याप्रवृत्तेर्भोजनार्थद्रव्यलोप एव प्राणाग्निहोत्रस्येत्यर्थः ।

यत्त्वग्निहोत्रशब्दात्तद्धर्मप्राप्तौ भक्तद्रव्यकतागुणविधानार्थं तद्यद्भक्तमित्यादि वाक्यमिति, तत्राह -

नचेति ।

अर्थवादस्थाग्निहोत्रशब्दस्य किञ्चित्सादृश्यमादाय स्तावकत्वेनापि सम्भवान्न तद्वशात्प्राणाग्निहोत्रे नैयमिकाग्निहोत्रधर्मप्राप्तिरित्यर्थः ।

कौण्डपायिनवदित्युक्तं विघटयति -

कुण्डेति ।

दार्ष्टान्तिके प्रागुक्तमेव वैषम्यं विशदयति -

इहेति ।

प्राणाग्निहोत्रं सप्तम्यर्थः ।

विपक्षे दोषमाह -

तद्धर्मेति ।

तेषामपि प्राप्तौ का हानिः, तत्राह -

नचेति ।

असम्भवमेव तेषां साधयति -

अग्नीति ।

अग्न्याधारहोमाभावात्प्राणाग्निहोत्रे नाग्न्युद्धरणसिद्धिरित्यर्थः ।

अस्तु प्रस्तुतेऽपि तदर्थमेवाग्न्युद्धरणं नेत्याह -

नचेति ।

आहुतीनामग्न्याधारत्वाभावे युक्त्यन्तरमाह -

भोजनेति ।

तर्हि किमिहाहुतीनामधिकरणं तदाह -

आस्य इति ।

प्राणाग्निहोत्रे होमाधिकरणमास्यमेवेत्यत्र श्रुत्यन्तरमाह -

तथाचेति ।

आहुतीनामास्याधारत्वे प्राणाग्निहोत्रेऽग्निहोत्रशब्दान्नैयमिकाग्निहोत्रधर्माप्राप्तौ च गमकमाह -

अत इति ।

तद्धर्मप्राप्तौ मुख्यानामेव सम्भवात्सम्पादनवैयर्थ्यमित्यर्थः ।

उर एव वेदिरित्यत्रावान्तरविशेषमाह -

वेदीति ।

अत्रेति प्राणाग्निहोत्रोक्तिः । वेदिकरणस्यापि सम्पादनार्थमितराङ्गवदिह सङ्कीर्तनं किं न स्यात् , तत्राह -

मुख्येति ।

दर्शपूर्णमासवन्मुख्येऽग्निहोत्रे वेदिकरणाभावेऽपि प्रकृते ध्यानार्था वेदिरुच्यतामित्याशङ्क्याह -

तदङ्गानां चेति ।

अग्निहोत्रवदग्न्युद्धरणायोगमुक्त्वा कालद्वयावरोधोऽपि नास्तीत्याह -

भोजनेनेति ।

अग्न्युद्धरणादावुक्तान्यायमतिदिशति -

एवमिति ।

आदिशब्देन परिस्तरणादयो गृह्यन्ते ।

सिद्धान्तसूत्रार्थमुपसंहरति -

तस्मादिति ।

धर्मलोपमपि श्रुतिरसहमाना सुतरां न सहते धर्मिलोपमित्युक्तमनूद्य दूषयति -

यत्त्विति ।

धर्मिलोपाभावपक्षे धर्मोऽपि न लुप्यते न चैतावता धर्मिणो नित्यतेत्यर्थः ।

अतिथिभोजनोत्तरकालता स्वामिभोजनस्य श्रुतिस्मृतिसिद्धा तत्कथं प्राथम्यविधानं, तत्राह -

नहीति ।

प्राणाग्निहोत्रातिरिक्तविषयं स्वामिभोजनस्योत्तरकालत्वविधानमित्यर्थः ।

प्राणाग्निहोत्रस्य प्राथम्ये कथमागन्तुकत्वं, तत्राह -

न त्विति ।

अनेन प्राथम्यविधानेनेति यावत् । अस्य प्राणाग्निहोत्रस्येत्यर्थः । तस्य नित्यतां विना प्राथम्यसिद्धेरुक्तत्वादिति भावः ।

आदरोक्तेरन्यथासिद्धौ फलितमाह -

तस्मादिति ।

प्रतिनिधिन्यायो नावतरतीति फलितं वक्तुमितीत्युक्तम् ॥ ४१ ॥