मनश्चिदादयोऽग्नयो यदर्थाः स पुरुषो विषयः स किं देहस्तदतिरिक्तो वेति विप्रतिपत्तेः संशये पूर्वपक्षयति -
अत्रेति ।
पूर्वपक्षे देहात्मवादसिद्धिः सिद्धान्ते वैदिकात्मसिद्धिरिति फलभेदः । परीक्षकव्यवहारभूमिः सप्तम्यर्थः ।
स्वतन्त्रमन्याधारं वा चैतन्यमात्रं वा व्यावर्तते मनुष्योऽहमिति देहस्याहंप्रत्ययालम्बनत्ववदतिरिक्तात्मसत्त्वे मानाभावं गृहीत्वाह -
देहेति ।
चैतन्याधारस्यात्मत्वाद्भौतिकत्वेनाचेतनस्य कथमात्मत्वमित्याशङ्क्याह -
समस्तेति ।
एकैकस्मिन्नविद्यमानं कथं सङ्घाते स्यात् , तत्राह -
तेभ्य इति ।
चैतन्यं सम्भावयन्त इति सम्बन्धः ।
सङ्घातविशेषे कार्यविशेषसत्त्वे दृष्टान्तमाह -
मदेति ।
यथैकैकस्मात्ताम्बूलादेरदृष्टापि मदशक्तिः सङ्घाते दृश्यते तथेदं ज्ञानमेकैकस्मिन्नदृष्टमपि देहाकारपरिणतभूतेषु संहतेषु भवतीति चाहुरिति योजना ।
देहस्यैव भोक्तृत्वे मृतदेहेऽपि भोगः स्यादित्याशङ्क्याह -
चैतन्येति ।
अग्निसंनिधानादयःपिण्डस्यौष्ण्यमिवात्मसंनिधेर्देहचैतन्यमित्यतिरिक्तस्यात्मनः स्वर्गापवर्गान्वयिनोऽभावान्न देहस्य चैतन्यवैशिष्ट्यमित्याशङ्क्याह -
नेत्यादिना ।
आत्मा तर्हि कः स्यादित्यपेक्षायामाह -
देहेति ।
सूत्रभागेन प्रतिज्ञातेऽर्थे हेतुमवतार्यं व्याचष्टे -
यद्धीति ।
अन्वयव्यतिरेकाभ्यां चैतन्यस्य देहधर्मतैवेति नातिरिक्तात्मसिद्धिरित्यर्थः ।
प्राणचेष्टादयः साश्रयाः, कार्यत्वात्संमतवत् , इत्यनुमानात्प्राणाद्याश्रयस्यातिरिक्तात्मनः सिद्धिरित्याशङ्क्यानुमानाप्रामाण्यात्प्रामाण्येऽपि सिद्धसाध्यत्वान्मैवमित्वाह -
प्राणेति ।
चेष्टा हिताहितप्राप्तिपरिहारार्थो व्यापारः । आदिपदेनेच्छाद्वेषादय उक्ताः ।
तेषां देहधर्मत्वेनादृष्टानां कथं तद्धर्मतेत्याशङ्क्याह -
असिद्ध इति ।
प्रत्यक्षेणातिरिक्तात्मनोऽदृष्टेर्मानान्तरे चासंमतेर्गौरोऽहं स्थूलोऽहमिति च देहस्यैवात्मत्वेनाध्यक्षत्वात्तदाधारत्वमेव प्राणादीनामित्यर्थः ।
देहात्मवादी प्रत्यक्षफलमुपसंहरति -
तस्मादिति ॥ ५३ ॥