सिद्धान्तयति -

अत्रेति ।

किं परमार्थदृष्ट्या तप्यतापकभावानुपपत्तिरुच्यते, व्यवहारदृष्ट्या वा । नाद्य इत्याह -

न । एकत्वादेवेति ।

दोषत्वमिति शेषः ।

तस्या अदोषत्वं विवृणोति -

भवेदित्यादिना ।

एतत्तात्त्विकं विषयविषयित्वं न त्वस्तीत्यर्थः ।

यत्र तप्यतापकभावो दृष्टस्तत्रैवेति व्यवहारपक्षमादाय सिद्धान्ती ब्रूते -

किं न पश्यसीति ।

देहस्य तप्यत्वे देहात्मवादापत्तिरिति शङ्कते -

नन्विति ।

अचेतनस्यैव देहस्य तप्तिर्नेति वदता साङ्ख्येन वक्तव्यं किं चेतनस्य केवलस्य तप्तिः, किं वा देहसंहतस्य, उत तप्तेः, आहोस्वित्सत्त्वस्य । नाद्य इत्याह -

उच्यत इति ।

न द्वितीयतृतीयावित्याह -

नापीत्यादिना ।

चतुर्थं शङ्कते -

सत्त्वमिति ।

सत्त्वरजसोस्तप्यतापकत्वे पुरुषस्य बन्धाभावाच्छास्त्रारम्भवैयर्थ्यमिति परिहरति -

न । ताभ्यामिति ।

असङ्गत्वेऽपि पुरुषस्य तप्यसत्त्वप्रतिबिम्बत्वात्तप्तिरिति शङ्कते -

सत्त्वेति ।

तर्हि जलचन्द्रस्य चलनवन्मिथ्यैव तप्तिरित्यस्मत्पक्ष आगत इत्याह -

परमार्थत इति ।

इवशब्दमात्रेण कथं मिथ्या तप्त्यवगम इति चेत्तदुच्यते - इवशब्दस्तप्यबुद्धिसत्त्वसादृश्यं ब्रूते, तच्च सादृश्यं पुरुषस्य तप्यत्वरूपं चेत्कल्पितमेव वस्तुतस्तप्त्यभावादित्युपपादयति -

न चेदिति ।

पुरुषो वस्तुतस्तप्तिशून्यश्चेदिवशब्दो न दोषाय मिथ्यातप्तिपरत्वादित्यर्थः ।

मिथ्यासादृश्यमेव दोष इति चेत् , नेत्याह -

न हीति ।

सविषयत्वं निर्विषयत्वं चेवशब्दार्थः कल्पित एव द्रष्टव्यः । साङ्ख्यस्याविद्यके तप्यतापकत्वे सति ममापि किञ्चिन्न दुष्यति किन्तु दृष्टमेव सम्पन्नमित्यर्थः । यदि मिथ्यातप्यत्वाङ्गीकारेऽपसिद्धान्तः स्यादिति भीत्या सत्यं तप्यत्वं पुरुषस्योच्यते तथाप्यपसिद्धान्तः, कौटस्थ्यहानात् ।

अनिर्मोक्षश्च, सत्यस्यात्मवन्निवृत्त्योगादित्याह -

अथेत्यादिना ।

किञ्च रजसो नित्यत्वाद्दुःखसातत्यमित्याह -

नित्यत्वेति ।

अत्र साङ्ख्यः शङ्कते -

तप्येति ।

सत्त्वं पुरुषो वा तप्यशक्तिः, तापकशक्तिस्तु रजः, निमित्तमविवेकात्मकदर्शनं तमस्तेन सहितः सनिमित्तः संयेगः पुरुषस्य गुणस्वामित्वरूपस्तदपेक्षत्वादित्यर्थः । मोक्षस्तप्त्यभावः ।

निमित्तस्य निवृत्त्यभावान्न मोक्ष इति सिद्धान्ती परिहरति -

नेति ।

तमसो निवृत्त्यभावेऽपि विवेकेनोपरमान्मोक्ष इत्यत आह -

गुणानां चेति ।

'चलं गुणवृत्तम्' इत्यङ्गीकारादिति भावः ।

परपक्षे बन्धमोक्षानुपपत्तिमुक्त्वा स्वपक्षमुपसंहरति -

औपनिषदस्य त्विति ।

वस्तुत एकत्वेन बन्धाभावान्न मुक्त्यभावशङ्कावसरः । व्यवहारस्तु भेदाङ्गीकारात्तप्यतापकभावो बन्धः तत्त्वज्ञानात्तन्निवृत्तिश्चोपपद्यत इति न चोद्यावसर इत्यर्थः ॥१०॥