श्रीमदमलानन्द-सरस्वती-विरचितः

वेदान्तकल्पतरुः

पदच्छेदः पदार्थोक्तिर्विग्रहो वाक्ययोजना ।
आक्षेपोऽथ समाधानं व्याख्यानं षड्विधं मतम् ॥

यदज्ञातं जीवैर्बहुविधजगद्विभ्रमधरं वियद्यवद्बालै स्तलमलिनतायोगि कलितम्।
तदुन्मुद्रज्ञानप्रततसुखसद्ब्रह्म परमं नमस्यामः प्रत्यक्-श्रुतिशतशिरोभिः प्रकटितम् ॥ १॥

बोधाभीषुशतैरबोधतिमिरं हृद्य्वोमगं दारयन् प्रज्ञावारिधिमुन्नतिं च गमयन् सोमः सदोदेति यः।
तं संसारसहस्ररश्मिजनितक्लेशापहं दक्षिणामूर्तिं निर्मलयोगिचिन्त्यचरणाम्भोजं भजे शङ्करम् ॥२॥

माद्यन्मोहमहेभकुम्भदलनप्रोद्भूतसन्मौक्तिकद्योतालङ्कृतसत्सुखाद्वयवपुः श्रीमान्नृकण्ठीरवः।
प्रह्लादोक्तगिरः प्रमाणनविधौ दिव्याकृतिः स्तम्भतो निर्यातः प्रकटीभवेत्स हृदयाम्भोजे ममाखण्डितम् ॥ ३॥

ललितैः पदविन्यासैर्या नृत्यति विबुधवदनरङ्गेषु।
सच्छास्त्रवेदवाद्यैः सरस्वतीं तां नमस्यामः ॥ ४ ॥

भजमानविघ्नभित्तिप्रभित्तिकुद्दालमिव करेण रदम्।
दधतं महागणेशं प्रणौमि सकलेष्टसंपदं ददतम् ॥ ५॥

यन्न्यायसूत्रप्रथितात्मबोधसौरभ्यगर्भश्रुतिपद्ममाला।
प्रसाधयत्यद्वयमात्मतत्त्वं तं व्यासमाद्यं गुरुमानतो(अ)स्मि ॥६॥

वेदान्तार्थतदाभासक्षीरनीरविवेकिनम्।
नमामि भगवत्पादं परमहंसधुरन्धरम् ॥ ७॥

स्वयंप्रभसुखं ब्रह्म दयारचितविग्रहम्।
यथार्थानुभवानन्दपदगीतं गुरुं नुमः ॥ ८ ॥

विद्याप्रश्रयसंयमाः शुभफला यत्सन्निधिस्थानतः पुंसां हस्तगता भवन्ति सहसा कारुण्यवीक्षावशात्।
आनन्दात्मयतीश्वरं तमनिशं वन्दे गुरूणां गुरुं लब्धं यत्पदपद्मयुग्ममनघं पुण्यैरनन्तैर्मया ॥९॥

ग्रन्थग्रन्थ्यभिधाः स्फुटन्ति मुकुला यस्योदये कौमुदा व्याकुर्वत्यपि यत्र मोहतिमिरं लोकस्य संशाम्यति।
प्रोद्यत्तारकदिव्यदीप्ति परमं व्योमापि नीराज्यते गोभिर्यस्य सुस्वप्रकाशशशिनं तं नौमि विद्यागुरुम् ॥ १० ॥

वैदिकमार्गं वाचस्पतिरपि सम्यक् सुरक्षितं चक्रे।
नयविजितवादिदैत्यः स जयति विबुधेश्वराचार्यः ॥ ११॥

रूढोऽयं वेदकाण्डान्नयमयविटपो भूरिशाखाविचारः सद्वर्णानन्तपर्णः समुदितपरमब्रह्मबोधप्रसूनः।
साक्षाद्धस्तावचेयं दददमृतफलं जीवविश्वेशवीन्द्रः संसारार्कोत्थतापप्रमथननिपुणस्तन्यते कल्पवृक्षः ॥ १२ ॥

कीर्त्या यादववंशमुन्नमयति श्रीजैत्रदेवात्मजे कृष्णे क्ष्माभृृति भूतत्वं सह महादेवेन संबिभ्रति।
भोगीन्द्रे परिमुञ्चति क्षितिभरप्रोद्भूतदीर्घश्रमं वेदान्तोपवनस्य मण्डनकरं प्रस्तौमि कल्पद्रुमम् ॥ १३ ॥

श्रीमच्छारीरकव्याख्यायाः प्रारिप्सिताया अविघ्नसमाप्त्यादिसिद्धये शास्त्रप्रतिपाद्यां परां देवतां प्रणमन् शास्त्रीयविषयादि दर्शयति -

अनिर्वाच्येति।

एका ह्यविद्या अनादिः भावरूपा देवताधिकरणे (ब्र. अ.१ पा.३ सू, २६ - ३३) वक्ष्यते, अन्या पूर्वपूर्वविभ्रमसंस्कारः, तदविद्याद्वितयं सत्त्वासत्त्वाभ्यामनिर्वाच्यं सचिवं सहकारि यस्य तत्तथा। तत्सचिवता ब्रह्मणः तद्विषयता, तदाश्रयास्तु जीवा एव इति वक्ष्यते। न चाविद्यासाचिव्ये ब्रह्मणोऽनीश्वरत्वम्, उपकरणस्य स्वातन्त्र्याविघातकत्वात् इत्याह - प्रभवत इति। अतत्त्वतोऽन्यथाभावो विवर्तः। न केवत्वं भूतानां ब्रह्मविवर्तत्वं, अपि तु जीवानामपि चराचरशरीरोपाधिकानां तत्प्रतिबिम्बत्वेन तद्विवर्तता इत्याह - यतश्चेति। अथवा भूतसृष्टिवद्भौतिकसृष्टेरपि हिरण्यगर्भद्वारा ब्रह्मैव कर्तृ इति अनेनोक्तम्। एवमज्ञानविपर्यस्तत्वाभ्यां विषयत्वमुक्त्वा प्रयोजनतामाह - अपरिमितेति ॥१॥

शजगद्विवर्ताधिष्ठानत्वेन ब्रह्मणः सर्वकर्तृत्वमुक्त्वा सर्वज्ञत्वं ज्ञानपदसूचितं वेदकर्तृत्वादिना साधयति - निःश्वसितमिति। वीक्षणमात्रेण सृष्टत्वात्, भूतानि वीक्षितम्। हिरण्यगर्भद्वारा साध्यं चराचरं, वीक्षणाधिकप्रयत्नसाध्यस्मितसाम्यात् स्मितम्। सर्वज्ञत्वसिद्ध्यर्थं चेतनधर्मसुप्तिमत्त्वेन चेतनतां संभावयति - अस्य चेति। यद्वा विनायासेन नामरूपसृष्टिप्रलयकर्तृत्वाद् ब्रह्म अनेन स्तुतम् ॥ २ ॥

षड्भिरिति। ईश्वरस्य षडङ्गानि पुराणोक्तानि 'सर्वज्ञता तृप्तिरनादिबोधः स्वतन्त्रता नित्यमलुप्तशक्तिः। अचिन्त्यशक्तिश्च विभोर्विधिज्ञाः षडाहुरङ्गानि महेश्वरस्य ॥' इति। अव्ययानि वायुपुराणे पठ्यन्ते - 'ज्ञानं विरागतैश्वर्यं तपः सत्यं क्षमा धृतिः। स्रष्टृत्वमात्मसंबोधो ह्यधिष्ठातृत्वमेव च। अव्ययानि दशैतानि नित्यं तिष्ठन्ति शङ्करे ॥' इति। वेदस्य षडङ्गानि निरुक्तादीनि। अव्ययानि च चादयः॥३॥

तिलकप्रियः स्वामी तिलकस्वामी। सर्वसिद्धिविधायित्वं स्मृतिसिद्धम्। आदित्यस्य सदा पूजां तिलकं स्वामिनस्तथा। महागणपतेश्चैव कुर्वन् सिद्धिमवाप्नुयात् ॥' (याज्ञ. अ. १ श्लो. २९४) इति ॥ ४ ॥

वेधसे विधात्रे ईश्वराय। हरेः ज्ञानशक्तेरवतारः प्राप्तिर्यस्मिन् स तथा। तथा चाह श्रीपराशरः - 'द्वापरे द्वापरे विष्णुर्व्यासरूपी महामुने। वेदमेकं सुबहुधा कुरुते जगतो हितम् ॥' इति ॥ ५ ॥

इह भगवता सूत्रकारेण साधन चतुष्टयसंपत्त्यनन्तरं ब्रह्मजिज्ञासामुपदिशता जिज्ञास्यस्य ब्रह्मणः संदिग्धत्वसप्रयोजनत्वे समसूचिषाताम्। तदाक्षेपसमाधानपरताम् 'आह कोय'मित्यतः प्राक्तनस्य भाष्यस्य दर्शयति - अथेत्यादिपरिहरतीत्यन्तेन।

अथशब्दः प्रतिग्रन्थं व्याख्यानप्रारम्भार्थः। इह अहंप्रत्ययगम्यमात्मानमुपनिषतत्प्रतिपाद्यमापाद्य जिज्ञास्यत्वाक्षेपः, तत्पुनर्ब्रह्मेत्यादौ तु तदतिरिक्तं ब्रह्म उररीकृत्य तस्य वेदान्तेभ्य एव सिद्धेः विचारविषयत्वाक्षेप इति भेदः। जिज्ञास्यत्वव्यापके संदिग्धत्व - सप्रयोजनत्वे, तद्विरुद्धे च असंदिग्धत्व - निष्प्रयोजनत्वे, तयोरुपलब्धिः, ततश्च व्यापकाभावे व्याप्यजिज्ञास्यत्वाभाव इत्यर्थः। अत्र प्रयोगौ - मुमुक्षुणा ब्रह्म न विचार्यं, तं प्रत्यसंदिग्धत्वात्, तथाविधकुम्भवत्। तथा - अप्रयोजनत्वात्, काकदन्तवदिति। आद्यं हेतुं विवृणोति - तथा हि इत्यादिना। बृंहणत्वात् देहादीनां परिणमयितृत्वात्। ननु अहंप्रत्ययस्य देहादिमिश्रविषयत्वात् कथं विविक्तविषयत्वम्, अत आह - न चाहमिति। देहालम्बन इति। आत्मैक्याध्यस्तदेहालम्बन इत्यर्थः। देहादात्मनोऽहंप्रत्ययगम्यस्य भेदग्रहात् नाध्यास इत्याह - तदालम्बनत्वे हीति। बाल्यस्थविरदेहयोः परिमाणभेदात् न प्रत्यभिज्ञेत्युक्तम्। परिमाणभेदेऽपि देहैक्यं मन्वानं प्रत्याह - स्वप्नान्त इति। जाग्रत्यप्याह - योगेति। मनुष्यः सन् कृत्रिमं व्याघ्रशरीरमभिमन्यमानो योगव्याघ्रः। नाहंकारालम्बनं देह इति। अत्रापि देहशब्द आत्मैक्याध्यस्तदेहपरः, अन्यथा हि जिज्ञास्यत्ववादिनापि तन्मात्रालम्बनत्वानङ्गीकारात् अनुक्त्तोपालम्भः स्यादिति। अथवा लोकायतमतं प्रसङ्गादाशङ्क्य निरस्यते। प्रख्यानं शब्दः। असत्यप्यारोपिते अभेदे इत्यर्थः, वास्तवाभेदस्याध्यासवादिनोऽप्यनिष्टेः। लोकायतनिरासे तु यथाश्रुतोऽर्थः। द्वितीयं हेतुं विभजते - अप्रयोजनत्वाच्चेत्यादिना। ननु किमिति नास्त्यन्यदात्मयाथात्म्यज्ञानं ब्रह्मात्मभावस्य उपनिषद्भिः अवबोधनात्, अत आह - न चाहमितीति।

युक्तमिति निर्देशात्पूर्वस्यैव सिद्धान्तत्वं व्यावर्तयति - अत्र चेति। ननु पुरुषान्तरवचनो युष्मच्छब्दः कथमचेतने देहादौ प्रयुक्तः, अत आह - इदमस्मदिति। नन्विदंकारप्रयोगेऽपि प्रत्यक्पराग्भावेन भवति भेदप्रतीतिः, एते वयमिति तु सामानाधिकरण्यं गौणं, तथा त्वङ्कारप्रयोगेऽपीति न विशेषः कश्चित्, अत आह - इति बहुत्वं प्रयोगदर्शनादिति। यद्यप्युभयत्र गौणत्वमविशिष्टं, तथापि विरलप्रयोगत्वात् स्फुटं त्वमहमिति सामानाधिकरण्ये गौणत्वं, ततस्तन्न भेदं तिरोदधीत इत्यत्यन्तभेदसिद्धिः। इमे वयमिति तु बहुलप्रयोगत्वेन निरूढमिति तिरोदधीत भेदम्, अतो नात्यन्तभेदसिद्धिः। दृश्येते च लाक्षणिकत्वाविशेषेऽपि प्रयोगबाहुल्याबाहुल्याभ्यां निरूढसांप्रतिकते - यथा पटः शुक्लो रथाङ्गनामा चक्रवाक इति। प्रयुञ्जते बहुत्वं वेदाश्च कवयश्च, 'अयममस्मीति' 'एते वयमिमे दाराः कन्येयं कुलजीवित'मित्यादि। न सहानवस्थानं दृष्टान्ते विवक्षितं दार्ष्टान्तिके तदभावात्, किंत्वन्योन्यात्मनाऽस्फुरणमित्यभिप्रेत्याह - परस्परेति।

ननु उलुकादेः प्रकाशेऽप्यस्ति तमस्त्वारोपस्तत्राह - नहीति। समुदाचरन्त्यौ भेदेन भासमाने वृत्ती वर्तने ययोस्ते तथा। उलूकादेरविवेकादारोप इत्यर्थः। इतरेतरभावानुपपत्तिः नाम इतरेतरभावप्रतीत्यनुपपत्तिः विवक्षिता, तन्मात्रानुपपत्तिसाधनेऽध्यासवादिनं प्रति सिद्धसाधनत्वात्, इत्यभिप्रेत्य दृष्टान्ते स्थित्वा वक्ति - परस्परात्मतया प्रतिपत्तुमिति। इतरस्येतरत्र भावः इति योजने धर्मिणोरपि संसर्गाध्यासनिषेधः स्यात्, तथा च सिद्धसाधनम्, तादात्म्याध्यासाभ्युपगमात्, तनिवृत्त्यर्थमाह - इतरेतरत्वमिति।

विनिमयो व्यत्यासः। रूपवत इति। गगनस्य तु स्वगतसवितृकरादिप्रतिबिम्बनद्वारा सलिले प्रतिबिम्बितत्वविभ्रमः। ततश्च रूपवत एवं प्रतिबिम्बभाव इति व्याप्तेः न व्यभिचारः, आत्मनस्तु नास्ति प्रतिबिम्बितत्वभ्रमकरं किंचिदित्यर्थः। धर्माध्यासो हि धर्मिणोः ऐक्यारोपेण प्रतिबिम्बभावेन वा दृष्टः, इह प्रतिबिम्बभावे निरस्ते आरोपः शिष्यते इत्याह - पारिशेष्यादिति। अध्यासानुपपत्तिमुक्त्वा तदभावोपसंहारार्थम्, अतोऽस्मत्प्रत्ययेत्यादि भाष्यम्।

अथवा अहं मनुष्य इत्यादिप्रतीतौ अतस्मिंस्तत्प्रतीतित्वस्य अध्यासलक्षणस्याभावे उक्ते लक्ष्याध्यासरूपत्वस्य अभावप्रदर्शनार्थं विषयविपर्ययेणेति। विषयोऽचेतनः तस्य विपर्ययः चैतन्यम्। इत्थंभावे तृतीया, चिदात्मन ऐक्यारोपे हि विषयस्य चेतनत्वमिव भवतीति। तथापीति भाष्यसूचिताम् अध्यासाभावहेतोः विवेकग्रहस्य असिद्धिमाह - इदमत्राकृतमित्यादिना। यथा श्रुत्यादिष्वात्मतत्त्वं गीयते तथाहमित्यनुभवे यदि प्रकाशेत, नत्वेतदस्तीति योजना। परामर्शो मध्ये निर्देशः। क्रियासमभिहारः पौनःपुन्यम्। दर्शनीया सुन्दरी। नत्वेतदस्तीति यदुक्तं तत्प्रपञ्चयति - अहमनुभवस्त्विति। उपप्लवो विपर्यासः अस्य नास्तीत्यनुपप्लवः, अहमनुभवः कथं विपर्यासशून्य इत्यर्थः। कथमात्मतत्त्वगोचर इत्यज्ञानं सूचितम्। प्रक्रमादिना तात्पर्यसिद्धावपि उपजीव्यविरोधादप्रामाण्यमाशङ्क्य आह – न चेत्यादिना। ज्येष्ठस्यापि पौर्वापर्यन्यायेन (जै० अ. ६ पा. ५ सू. ५४) बाधमाशङ्क्य आह - तदपेक्षस्येति। आगमस्य किं स्वजन्यज्ञानगतप्रमितित्वे प्रत्यक्षापेक्षा, उत तदुत्पत्तौ। आद्ये, किं विपर्यासशङ्कानिरासाय, संवादाय वा। एतद्वयं निरस्य, द्वितीयं शङ्कते - प्रमिताविति। आगमस्य किं प्रत्यक्षगतव्यावहारिकप्रामाण्येन विरोधः, उत तत्त्वावेदकत्वेन। नाद्य इत्याह - नहीति। द्वितीयं प्रत्याह – न च तदिति। एवमप्रामाण्यं निराकृत्य उपचरितार्थत्वं निरस्यति – न चानन्यपरमिति। पूर्वं भेदाग्रहसिद्ध्यर्थमिदमुक्तम्, इदानीमुपजीव्यविरोधाभावाय। विधायके शब्दे परो लक्ष्यः शब्दार्थो न भवतीति शबरस्वामिनोक्तं तत्तुल्यं वेदान्तेष्वपि, अनधिगतार्थबोधित्वेन तत्परत्वसाम्यादिति। एवं तावदुपजीव्यत्वं प्रत्यक्षस्य निराकृत्य मुख्यत्वमात्रस्य प्राबल्यहेतुतां निराकरोति - ज्येष्ठत्वं चेति। पौर्वापर्य इति। षष्ठे स्थितम् (जै. अ.६ पा. ५ सू. ५४) ज्योतिष्टोमेऽन्योन्यं संबध्य यज्ञशालातो निर्गच्छतामृत्विजां विच्छेदनिमित्तं प्रायश्चित्तं श्रूयते - यद्युद्गाता विच्छिन्द्याददक्षिणेन यजेत, यदि प्रतिहर्ता सर्वस्वदक्षिणेनेति। तत्रोद्गातृप्रतिहर्त्रोः क्रमेण विच्छेदे विरुद्धप्रायश्चित्तयोः समुच्चयासंभवात्, किं पूर्वं कार्यमुत परमिति विशयेऽनुपजातविरोधित्वात् पूर्वमिति पूर्वपक्षे, राद्धान्तः - पौर्वापर्ये सति निमित्तयोः, पूर्वस्य नैमित्तिकस्य, दौर्बल्यंम्, उत्तरस्य निरपेक्षस्य तद्बाधकतयोदितत्वात्, पूर्वोदयकाले उत्तरस्याप्राप्तत्वेन पूर्वेण बाध्यत्वायोगात्। उक्तं हि - 'पूर्वं परमजातत्वात् अबाधित्वैव जायते। परस्यानन्यथोत्पादात् न त्वबाधेन संभवः॥ इति। प्रकृतिवत्, यथा हि प्रकृतौ क्लृप्तोपकाराः कुशाः प्रथममतिदेशेन विकृतावुपकाराकाङ्क्षिण्यां प्राप्ताः, कल्प्योपकारतया चरमभाविभिरपि शनैः निरपेक्षैः बाध्यन्ते, तद्वदिदमिति। एवं तावच्छ्रुत्यादिगम्यात्मतत्त्वस्य अहंप्रत्ययेऽनवभासात् अविविक्तविषयत्वमुक्तम्। संप्रति वादिनिरूपितस्य आत्मनोऽनवभासादपि तदाह – अपि चेति। सर्वगतात्मवादिनं प्रत्याह - अहमिहेति। न हि तदैवमिति। तव मते अहंप्रत्ययस्य विविक्तात्मविषयलादित्यर्थः। ननु तत्र आत्मवचनोऽहंशब्दो देहे उपचर्यते, अत आह - गौणत्वे वेति। भवतीत्यनुषङ्गः। उपचरितात्मभावस्य देहस्य ज्ञातृत्वानुपपत्तेः जानान इति प्रतीतिः न हि भवतीत्यर्थः। न च ज्ञातृत्वमपि देहे उपचर्यत इति वाच्यम्। वक्तुः स्वज्ञानप्रकाशनपरे वाक्ये तद्विरोधात्। अथ अहमालम्बने आत्मनि देहगतप्रादेशिकत्वमेव उपचर्यते, तर्हि देहात्मनोर्भेदो ग्रहीतव्यः, न च गृह्यते इत्याह – अपि चेत्यादिना। अत्र गौणवादी प्रष्टव्यः, किं सिंहशब्दस्येव माणवके सांप्रतिकं देहादावहंशब्दस्य गौणत्वम्, उत सार्षपरसादौ तैलशब्दस्येव निरूढम्। नाद्यः इत्याह - परेति। प्रमाणलक्षणे स्थितम् - 'तत्प्रख्यं चान्यशास्त्रम्' (जै. अ. १ पा. ४ सू. ४)। अग्निहोत्रं जुहोतीति श्रूयते, तत्र संशयः, किमग्निहोत्रशब्दः अग्निदेवतागुणविधिः, उत कर्मनामेति। तत्राग्नये होत्रं हविरस्मिन्निति समासान्तवर्तिन्या चतुर्थ्या अग्नेः होमदेवतास्वप्रतीतेर्गुणविधिरिति प्राप्ते, राद्धान्तः – 'यदग्नये च प्रजापतये च सायं जुहोती'त्यग्नेः होमे देवतात्वप्रख्यापनात् प्राप्ते च विधिवैयार्थ्यात् नामधेयम्। न चात्र चतुर्थीसमाससंभवः, तादर्थ्यप्रकृतिविकारयोरभावात् - इति। एवं नित्याग्निहोत्रवाचिनः अग्निहोत्रशब्दस्य गुणादन्यत्र वृत्तिं वक्तुं मुख्यार्थात् गृहीतभेदं कर्मोदाहरति - प्रकरणान्तरेति। भेदलक्षणे स्थितम् - 'प्रकरणान्तरे प्रयोजनान्यत्वम्' (जै. अ.२ पा. ३ सू. २४)। कुण्डपायिनामयने मासमग्निहोत्रं जुहोतीति श्रूयते। अत्र किं नित्याग्निहोत्रे मासगुणो विधीयते, उत कर्मान्तरमिति। तत्र सत्यपि प्रदेशभेदे नाम्ना नित्याग्निहोत्रस्य बुद्धौ संनिधापनात् तत्समभिव्याहृतस्य जुहोतीत्याख्यातस्य तत्संनिधापितार्थपरत्वात् नित्याग्निहोत्रानुवादेन मासो विधीयते इति प्राप्ते, राद्धान्तः - न तावदत्र आख्यातेन होमानुवादेन मासः शक्यो विधातुम्, कात्वस्य पुरुषानिष्पाद्यत्वेन अनुपादेयत्वात्। नापि मासोद्देशेन नित्याग्निहोत्रविधिः, तस्यासन्निधेः। न च नाम तत्संनिधापयति, अन्यत्र जुहोतीत्याख्यातेन पूर्वापरीभूततयोक्तस्य सिद्धार्थबोधिना नाम्नाऽनुपस्थापनात्। तस्मात्प्रयोजनान्यत्वं विधेयभावनान्यत्वमिति। ननु अग्निहोत्रशब्दस्य कौण्डपायिने कर्मणि प्रयोगे किं प्रयोजनम्, न तावत् नित्याग्निहोत्रेण सह क्रियात्वादिसादृश्यबोधः, तस्य वैयर्थ्यात्, अत आह – साध्येति। सप्तमे स्थितम् - 'उक्तं क्रियाभिधानं तच्छुतावन्यत्र विधिप्रदेशः स्यात् (जै. अ. ७ पा. ३ सू. १)। मासमग्निहोत्रमित्यत्रान्या चिन्ता, किमग्निहोत्रशब्दः नित्याग्निहोत्रधर्मानिह अतिदिशेत्, न वेति। तत्र यद्ययं गौणः स्यात्, तदा अग्निहोत्रवज्जुहोतीत्यतिदिशेत् तद्धर्मान्, न त्वयं गौणः, जुहोतिसामानाधिकरण्यस्य अत्रापि तुल्यत्वेन नामधेयत्वात्, अग्निदेवताविधानार्थत्वाद्वा, अतो नातिदिशेदिति प्राप्ते, सिद्धान्तः - न तावदत्र अग्निदेवता विधातुं शक्या, चतुर्थीसमासासंभवस्योक्तत्वात्। तत्र सिद्धे कर्मभेदे अनेकार्थस्य अन्याय्यत्वात्, एकत्र अग्निहोत्रशब्दः मुख्यः अपरत्र गौणः, नित्याग्निहोत्रे च नामप्रवृत्तिनिमित्तस्य अग्निदेवतासंबन्धस्य भावात् तत्रैव मुख्यता, अतः परशब्दः परत्र सादृश्यमुपादाय प्रवर्तते, तच्च सादृश्यं कर्तव्यार्थबोधकाख्यातसमभिव्याहृतनाम्ना अग्निहोत्रवज्जुहोतीति साध्यत्वेन विधेयमिति तत्सिद्ध्यर्थं नित्यधर्मानतिदिशेदिति। अतश्च नित्याग्निहोत्रधर्माणां द्रव्यदेवतादीनामतिदेशः गौणप्रयोगफलमित्यर्थः। क्रियाया नित्याग्निहोत्रस्य, अभिधानं नामधेयमग्निहोत्रपदमुक्तं तत्प्रख्याधिकरणे (जै. अ. १ पा. ४ सू. ४), तस्य अन्यत्र श्रवणे, विधिप्रदेशः विधेयधर्मातिदेशः स्यादिति सूत्रार्थः। लोकसिद्धसादृश्यां गौणीं वृत्तिमाह - माणवके इति। प्रकृते भेदग्रहाभावमाह – न त्विति। निष्कृष्य लुठितः प्रतिभासितो गर्भोऽसाधारणाकारो यस्य स तथा, तत्तया नानुभूयते, अनुभवे वा वादिविवादो न स्यादित्यर्थः। एवं सांप्रतिकीं गौणतां निरस्य निरूढां निराचष्टे - न चात्यन्तेति। निरूढत्वं नाम प्रयोगप्राचुर्यात् मुख्यवद्भानम्। निरूढेऽपि गौणप्रयोगे नार्थयोस्तादात्म्यं प्रतीयते, प्रतीयते तु प्रकृते इति वैषम्यमित्यर्थः। तत् तस्माद्गौणत्वव्यापकं विवेकज्ञानमिह व्यावर्तमानं गौणतामपि व्यावर्तयति इत्येतत्सिद्धमित्यन्वयः। अभिज्ञारूपाहंप्रत्ययाद्विवेकासिद्धावपि प्रत्यभिज्ञारूपात् तत्सिद्धिमाशङ्क्याह – न च बालस्थविरेति। आत्मैक्यं प्रत्यभिज्ञार्थः। भिन्नाभ्यामेकस्य भेदस्तु अनुमानात्, तच्च शास्त्रादृते न ज्ञेयमित्यर्थः। तर्हि परीक्षकाणां देहादौ अहंशब्दो गौणः, नेत्याह - परीक्षका अपीति। अपरोक्षभ्रमो न यौक्तिकबाधादुच्छिद्यत इत्यर्थः। देहपरिमाणात्मपक्षे किमारब्ध आत्मा, उत अवयवसमुदायः। नाद्यः इत्याह - अनित्यत्वेति। द्वितीये आत्मावयवानां चैतन्यं, समुदायस्य वा। नाद्यः इत्याह - प्रत्येकमिति। द्वितीयेऽपि समुदायापत्तिः शरीरौपाधिकी वा, स्वत एव वा, काकतालीया वा। आद्यं निरस्य, द्वितीयं निरस्यति – न च बहूनामिति। न तृतीय इत्याह - य एवेति। यादृच्छिकसंश्लेष इव यादृच्छिकविश्लेषोऽपि स्यादिति स्वस्थानामेव अकस्मादचैतन्यापत्तिरित्यर्थः। यत् - गौणवादिना विवेकग्रहमुपपाद्य, कृशोऽहमित्यादिप्रत्ययानां गौणत्वमुक्तं, तदविवेकसिद्धौ निरस्तमित्याह - एतेनेति। अहंप्रत्ययस्य अविविक्तविषयत्वे शास्त्रीयविषयसिद्धिमभिधाय प्रयोजनसिद्धिमप्याह - तदेवमुक्तेति। पूति दुर्गन्धि कूष्माण्डफलमिव कृतस्तथोक्तः।

तात्पर्यमुपवर्ण्य भाष्यं योजयति - तदेवं सर्वप्रवादीत्यादिना। स्वरूपं अन्योन्यात्मकतान्योन्यधर्माध्यासौ। निमित्तं इतरेतराविवेकः। फलं व्यवहारः। अहमिदं शरीरमिति प्रतीत्यभावाद् भाष्यायोगमाशङ्क्याह - वस्तुत इति। अहमिति प्रतीतेऽपि वास्तवमनात्मत्वमस्तीति इदंशब्दप्रयोग इत्यर्थः। धर्म्यध्यासाभावादुक्तं धर्माध्यासाभावं परिहरति - अध्यस्तदेहादिभावे इति। धर्मिणोः तादात्म्याध्यासकार्यम् अहमिदमिति व्यवहारं प्रदर्श्य, धर्माध्यासकार्यं प्रदर्शयति - ममेदमिति। ननु अध्यस्य व्यवहार इत्यनुपपन्नम्, भुक्त्वा व्रजतीतिवत् एकस्य क्रियाद्वये कर्तृत्वानभिधानात्, अत आह – अत्र चेति। व्यवहारक्रियाक्षिप्तस्य कर्तुरध्यासेऽपि कर्तृत्वात् क्त्वाप्रत्ययः स्यादित्यर्थः॥

ननु - उपसंहारभाष्ये नैसर्गिकोऽध्यास इत्यभिधानाध्यवहारोऽपि नैसर्गिकत्वविशिष्टोऽध्यास एव तत्कथं क्रियाभेदः - उच्यते, इह कार्यभूतव्यवहारनैसर्गिकत्वेन सामर्थ्यसिद्धाध्यासनैसर्गिकत्वोपसंहारादविरोधः॥ अध्यासाभिधानक्रिययोः पूर्वापरीभावो न युक्तः, चितो बुद्ध्यादितादात्म्यं विना क्रियान्वयायोगात्, अध्यस्य व्यवहार इत्यनेन अध्यासस्य व्यवहारहेतुतोक्तौ मिथ्याज्ञाननिमित्त इत्यनेन पौनरुक्त्यं चेति - केचित्। तन्न, पूर्वपूर्वभ्रमसंस्कृताऽविद्यया चितः संप्रतितनाध्यासक्रियाश्रयत्वात् पुनरुक्तिं परिहरति - पूर्वकालत्वेति। सुप्त्वोत्तिष्ठतीतिवद् अहेतुत्वभ्रमं व्यावर्त्य स्फुटयतीत्यर्थः।

जातिव्यक्त्योरिवार्थगतं तादात्म्यमविवेक इति भ्रमं व्यावर्तयति - विवेकाग्रहेणेति।

भाष्ये - मिथुनीकरणस्य व्यवहारहेतुत्वमानन्तर्याद्भाति, न तु मिथ्याभूतप्रतियोगिसंपादनेन विवेकाग्रहहेतुतेति शङ्कां व्युदस्यन् योजयति - सत्यानृते इति। मिथुनीकरणात् विवेकाग्रहः, ततोऽध्यास इत्यर्थः। युगलीकरणं नाम अधिष्ठानारोप्ययोः स्वरूपेण बुद्धौ भानम्। ननु मिथुनं कृत्वेति किमिति नोक्तम्, अत आह – न च संवृतीति। 'अभूततद्धावे कृभ्वस्तियोगे संपद्यमानकर्तरि च्विः'। यस्य यो भावो न भूतः स तद्भावं चेत्संपद्यते तस्मिन्नभूततद्भावे वर्तमानात्, प्रातिपदिकात्, कृभ्वस्तीनां धातूनां योगे च्विप्रत्ययो भवति। 'अस्य च्वौ' (पा ० ७।४।३२) इतीकारः। ततश्च मिथुनभावोऽपि अवास्तव इत्यर्थः। समारोपप्रतीत्योः इतरेतराश्रयत्वे शङ्किते व्यवहारानादित्वम् असांप्रतमित्याशङ्क्याह - व्यवहारानादितयेति। अनादितयेत्यत्रैके पर्यनुयुञ्जते - न मिथ्याज्ञानतत्संस्कारव्यक्त्योः अनादित्वम्, तज्जात्योस्तु न निमित्तनैमित्तिकभावः, न च प्रवाहो वस्वस्ति - इति। तत्र ब्रूमः - तदाकृत्युपरक्तानां व्यक्तीनामेकया विना। अनादिकाला वृत्तिः या सा कार्याऽनादिता मता॥' मिथ्याज्ञानत्व - तत्संस्कारत्वजात्यालिङ्गितव्यक्तीनां मध्ये अन्यतमव्यक्त्या विना यदनादिकात्वस्य अवर्तनमन्यतमयोगनियम इति यावत्। तासामनादित्वम्। अत्र च निमित्तनैमित्तकयोः अनादित्वमुक्तम्। भ्रमोपादानं तु वक्ष्यति देवताधिकरणे (ब्रह्म. अ.१ पा.३ सू. २४ - ३३)। सत्यानृते मिथुनीकृत्येत्यत्र वस्तुसत्तावर्जमारोप्यस्य प्रतीतिमात्रमुपयोगीत्युक्तम्, इदानीं प्रतीतिरेवानृतस्य अयुक्ता इत्याक्षेपाभिप्रायमुत्तरभाष्यस्य आह - स्यादेतदित्यादिना। युष्मदस्मदित्यादिस्तु विवेकाग्रहादाक्षेप इति भेदः। प्रतीतिरेव त्विति। अपरोक्षेत्यर्थः। प्रतीतिमात्रनिषेधे त्वसत्पदस्य अबोधकत्वापत्तेः अनुवादायोगः स्यादिति॥ ननु नात्यन्तासन् देहादिः, किन्त्वनिर्वाच्यः, ततः प्रतीतिः किं न स्यात्, अत आह–प्रकाशमानत्वमिति। अतिरिक्तसत्तामभ्युपगच्छन्तं प्रत्याह - द्वैतेति। द्वैताभ्युपगमेऽप्याह - सत्तायाश्चेति। आत्मन्यध्यासे आक्षिप्तेऽध्यास - सामान्यलक्षणकथा वृथेत्याशङ्क्याह - लोकसिद्धमिति। पूर्वदृष्टग्रहणेनाक्षेपप्रतिक्षेपो भविष्यतीति भावः। अवभासपदस्य अवयवार्थमादाय संक्षिप्तमध्यासलक्षणमाह - अवसन्न इति। अवसाद उच्छेदः। अवमानो यौक्तिकतिरस्कारः। अवभासपदस्य रूढमर्थमादाय विस्तृतं लक्षणं भाष्यवाक्यार्थत्वेनाह - तस्येति। परत्रेत्यादिपदैरसत्ख्यातिनिरासेन प्रपञ्चनमित्यर्थः। स्वरूपेण सदपीति। अपिशब्देन स्वरूपेणासत्त्वमपि मरुमरीचिकोदकग्रन्थे वक्ष्याम इति सूचितम्। स्मृतिरूपविशेषणव्यावर्त्यमाह - स्यादेतदित्यादिना। पूर्वदृष्टस्य परत्र तादात्म्यावभास इति धर्म्यध्यासमभिप्रेय लक्षणवाक्यार्थेऽतिव्याप्तिमाह - खस्तिमत्यामिति। परत्र आश्रये परधर्मावभास इति धर्माध्यासं विवक्षिलाऽऽह पाटलिपुत्रे इति। अवभासपदस्य रूढार्थग्रहणादतिव्याप्तिरुपपन्नेत्याह - अवभासपदं चेति। 'सकृच्छ्रुतपदस्यार्थ दूयक्लप्तिन दुष्यति। संक्षिप्तविस्तृताध्यासलक्षणद्वयलाभतः ॥ एवं च मिथ्याज्ञानमध्यास इत्यवभासपदेन व्युत्पाद्य प्रत्य भिज्ञायामतिव्याप्त्यभिधानं शोभतेतरामित्युपहासानवसरः।। ननु पूर्वदृष्टमारोपणीयमनृतमित्युक्तं, कथं तत्पदाङ्कितलक्षणस्य प्रत्यभिज्ञायामतिव्याप्तिः, उच्यते, स्मृतिरूपपदाभिधास्यमानाऽसंनिधानसिद्धवत्कारेण तदभिधानं, न तु पूर्वदृष्टपदसामर्थ्येनेत्यदोषः। प्रत्यभिज्ञाया अपि संस्कारजन्यत्वेनाव्यावृत्तिमाशङ्क्याह - असंनिहितेति। स्मृतिरूपपदेन चासंनिहितविषयत्वे विवक्षिते, तावति चोक्ते स्मृतावतिव्याप्तिस्तन्निवृत्तये परत्रेत्युक्तमित्यपि द्रष्टव्यम्। अनेनासंनिहितस्य परत्र प्रतीतिरध्यास इति लक्षणमुक्तम्। असंनिधानं चारोप्यस्याधिष्ठाने परमार्थतोऽसत्त्वं, न देशान्तरसत्त्वमिति नापराद्धान्तः। 'अथवाऽसंनिधानेन सत्ख्यातिरिह वारिता। अवभासादसत्ख्यातिः नृशृङ्गे तददर्शनात्।।' इति। असंनिहितस्य परत्र प्रतीयमानस्य पूर्वदृष्टत्वेऽर्थसिद्धेऽपि पुनर्ग्रहणं पूर्वप्रमितवव्यावर्तनफलमित्युक्तमेव। स्वप्नज्ञाने प्रमाणयोग्यशुक्त्याद्यधिष्ठानाभावात्परत्रेति विशेषणाव्याप्तिमाशङ्क्याह - नापीति। स्मृतौ विभ्रमः स्मृतिविभ्रमः, स्मर्यमाणे स्मर्यमाणरूपान्तरारोप इति यावत्। अनुभूयमाने पित्रादौ यत्संनिहितत्वं पूर्वदृष्टं तदिहारोप्यम्। अन्यार्थलक्षणविशेषणतया उक्तपूर्वदृष्टत्वस्य गृह्यमाणविषयत्वेन प्रसिद्धभ्रमेषु अव्याप्तिमाशङ्क्याह - एवमिति। अत्र पीतिमशङ्खयोः एकैकशोऽनुभवकाले दृष्टपीतिम्नः पश्चाच्छङ्खे समारोप इति वक्तव्ये, न रूपमारोप्यं, किन्तु सामानाधिकरण्यमित्याशङ्क्य तस्यापि पूर्वदृष्टत्वमाह - तथाहीति। पीतिमतपनीययोः संसर्गग्रहेणासंसर्गो न गृह्यते, तथा पीतत्वशङ्खयोरपीति सारूप्यम्। आदर्शादिष्वारोप्यमुखस्य स्वचक्षुषा पूर्वदृष्टत्वाभावादव्याप्तिमाशङ्क्याह - एवमिति। पूर्वदृष्टयोरभिमुखयोरादर्शोदकयोर्देश एव देशो यस्य तस्य भावः तत्ता। तयोरेवाभिमुख्यं चेत्यर्थः। शीघ्रभ्रमितालातज्वालासु पूर्वदृष्टचक्राकारताया आरोपः। अभ्रेषु ग्रहादेः। मण्डूकवसाक्ताक्षग्राह्यवंशेषु वसावर्णेषु च पूर्वदृष्टोरगतद्वर्णसामानाधिकरण्यारोप इत्यर्थः। तथा सतीति। रज्वादीनां सर्पात्मत्वादेः सत्त्वे सतीत्यर्थः। उच्चलन्ती तुङ्गतरङ्गभङ्गानां तरङ्गावच्छेदानां माला यस्याः सा मन्दाकिनी तथा। अभ्यर्णं निकटम्। मरीचीनां तोयात्मत्वं न सदित्युक्ते यन्मरीचीनां तोयरूपेणासत्त्वं तन्मरीचय एवातो नाऽसत्ख्यातिरिति शङ्कते - याच्येतेति। निरस्तसमस्तसामर्थ्यस्येति अर्थक्रियाकारित्वसत्त्वायोग उक्तः। निस्तत्त्वस्येति स्वरूपसत्ताभावः। तद्द्वयम् अत्यन्तासत्त्वे हेतुः। अनिर्वचनीयमतं निरस्य शून्यमतं निरस्यति सद्वादी – न च विषयस्येति। स्वप्रत्ययः - स्वसमानाकारः पूर्वप्रत्ययः। अदृष्टान्तसिद्धः - असाधारणः। ज्ञानस्यापि पूर्वज्ञानाधीनं सत्त्वमतो न क्वापि स्वरूपसत्वमित्यर्थः ॥ ननु अविद्यया असत्प्रकाशनमिति बौद्धाः, तत्कथं विज्ञानमसत्प्रकाशनम् अत आह - तस्मादिति। ज्ञानान्तरानुपलब्धेरिति। शक्त्याश्रयत्वेनाभिमतात् ज्ञानात् ज्ञानान्तरानुपलब्धेरित्यर्थः। उपलब्धौ वा तस्यापि ज्ञापकत्वेन ज्ञानान्तरापेक्षायामनवस्थापाताच्च इत्यर्थः। सति हि कस्मिंश्चित् कस्यचिदुपकारो भवति, प्रत्ययस्य निरूपणं तु असत्यप्यायतते। न च स्वोपकारिण्यसति प्रत्युपकारं कञ्चित्करोति इत्यतोऽतिसुस्वी प्रत्यय इत्युपहासः। अनाधाने हेतुमाह - असत इति। असतः प्रत्ययप्रथनस्य चाविनाभावं संबन्धमाशङ्क्य निराचष्टे - असदन्तरेणेति। अहो बतेति। कार्यकारणभावः स्वभावश्च बौद्धाभिमतमविनाभावमूलमिह नास्तीत्यर्थः। एवं सदेव भातीति पूर्ववादिनोक्ते सिद्धान्त्याह - अत्र ब्रूम इति। पूर्वपक्ष्याह - न सतत्वा इति। तोयात्मनेत्यनुषङ्गः। अत्र हेतुमाह - तदात्मनेति। तदात्मनाऽसत्त्वस्य मयाऽपीष्टत्वादित्यर्थः। तर्हि असत्ख्यातिः स्वीकृता, नेत्याह - द्विविधं चेति। तोयमपेक्ष्य ज्ञातं मरीचिरूपमेव तोयरूपेणासत्, तच्च भावरूपमिति नासत्ख्यातिरित्यर्थः। तोयरूपेणासत्त्वं मरीचिरूपमेव, तच्चाबाध्यम्, तच्चेद् भ्रमगोचरः, तर्हि न भ्रमबाधप्रसिद्धिः स्यादित्युक्ते पूर्ववाद्याह - अद्धेति। बाढम्। मरीचीनामतोयात्मत्वं स्वरूपं तत्तथा भ्रमो न गृह्णाति, किन्तु भावान्तरतोयात्मना मरीचीन् तोयाभावरूपान् गृह्णातीति भ्रमत्वमित्यर्थः। तोयाभावात्मकमरीचिरूपे यदारोपितं तोयत्वं तत्तत्र सदसद्वेति विकल्प्य आद्यं निरस्यति - हन्तेति। द्वितीये तु किं तुच्छमसत् सदन्तरं वा। नाद्योऽपराद्धान्तात्। न द्वितीयः इत्याह - वस्त्वन्तरमेव हीति। अस्मिन् हि भ्रमे मरीचयस्तोयं चेति द्वे वस्तुनी भासेते। तत्र मरीचितोयतादात्म्यं यदि वस्तु, तर्हि तोयाद्वस्तुनो वस्त्वन्तरभूता मरीचयो वा स्युः मरीचिभ्यो वस्त्वन्तरं तोयं वा स्यात्, नान्यत्। अन्यस्य अस्मिन् भ्रमेऽनवभासनात् उभयत्र दूषणमाह - पूर्वस्मिन्नित्यादिना। एवं सत्ख्यातिं निरस्य असत्ख्यातिनिरासमप्युक्तं स्मारयति – न चेदमिति। फलितमाह - तस्मादिति। एवं मरीचितोयतादात्म्यमनिर्वाच्यं प्रसाध्य सदेव भातीति नियममभाङ्क्षीत्। तथा च स्वरूपेणानिर्वाच्यमपि तोयं भ्रमेऽवभासितुमर्हतीति मुधाऽमुष्य देशान्तरादौ सत्त्वकल्पनेत्याह - तदनेनेति। ननु अभिनव - तोयावभासाभ्युपगमे पूर्वदृष्टत्वं भाष्योक्तं विरुध्येत, तत्राह – अत एवेति। अभिनवत्वेऽप्यारोप्यस्य पूर्वदृष्टग्रहणमुपयुज्यते, आरोपणीयसमानमिथ्यावस्त्वन्तरोपदर्शकस्य पूर्वदर्शनसंस्कारद्वारेण उपयोगादिति। 'स्वरूपेण मरीच्यम्भो मृषा वाचस्पतेः मतम्। अन्यथाख्यातिरिष्टाऽस्येत्यन्यथा जगृहुर्जनाः ॥ एवं तावद्देहादिः, सन्, भासमानत्वात् आत्मवत् इत्यनुमानस्य मरीचिकोदकादौ अनेकान्ततोपपादनेन देहादेरनिर्वाच्यत्वमुक्तः संप्रत्यबाधितत्वेन सोपाधिकतामाह - देहेन्द्रियादीति। अबाध्यत्वमात्मनः सत्त्वे उपाधिः न प्रतिभासमानत्वम्। न च साधनव्याप्तिः, देहादिबाधस्य तत्र तत्र वक्ष्यमाणत्वादित्यर्थः। विपक्षस्य मरीचितोयादेः सत्त्वान्न पक्षेतरता। ननु प्रत्यक्षादिप्रमाणार्पितदेहादिः यदि मिथ्या, तर्हि आत्मनि को विस्रम्भस्तत्राह - चिदात्मा त्विति। तत्त्वावेदकप्रमाणप्रमितत्वादात्मनः सत्त्वं न व्यावहारिकप्रमाणसिद्धदेहादेरिति वक्ष्याम इति भावः। यदुक्तमाक्षेपवादिना प्रकाशमानत्वमेव चिदात्मनोऽपि सत्त्वमिति, तदपि विशेषाभ्युपगमेन परिहरति - अबाधितेति। स्वयंप्रकाशत्वादबाधितमात्मनः सत्त्वं, न दृश्यस्य देहादेः,दृग्दृश्यसंबन्धानिरूपणादित्यर्थः। न च सत्तातद्वद्भेदादद्वैतहानिरित्याह - सा चेति। यत्तु - सत्तासमवायादेः सत्तालक्षणत्वमखण्डि, तदनुमोदते - न त्विति। यत्तु - कश्चित्प्रललाप - संसारस्यानृतत्ववचनं न तावद्ब्रह्मज्ञाननिवर्हणीयत्वाय, शास्त्रप्रामाण्यात् सत्यस्यापि ज्ञानान्निवृत्तेः, न च संसारिणोऽसंसारिब्रह्मैकत्वार्थम्, औपाधिकस्य संसारस्य सत्यस्यापि उपाधिनिवृत्त्या निवृत्तौ जीवस्य ब्रह्मैक्यसंभवात् इति। तन्न, सत्यस्यात्मवदनिवृत्तेः। यत्तु - सामान्यतो दृष्टमनुमानं - ज्योतिष्टोमो, न स्वर्गफलः, क्रियात्वात्, मदनवत् इति। तन्न, तत्र स्वर्गोद्देशेन यागविधिना विरोधेन कालात्ययात्, अत्र तु सत्यः प्रपञ्चो ज्ञाननिवर्त्य इत्यागमाभावेन तदभावात्, प्रत्युत मिथ्यात्वस्य बन्धस्य ज्ञाननिवर्त्यत्वश्रुत्यर्थापत्तिसिद्धेः। यदपि – तार्क्ष्यध्यानादिना सत्यं विषादि नश्यति - इति। तदपि न विषादेः सत्यत्वासिद्धेः, ध्यानस्य चाप्रमात्वेनादृष्टान्तत्वात्। सेतुदर्शनं च चोदितक्रियात्मनैवैनोनिवर्हकं, न प्रमित्यात्मना, पश्यतामपि सेतुं म्लेच्छानां श्रद्धाविरहिणां वा अघानुपघातात्, आत्मप्रमा तु दृष्टद्वारेण बन्धनिवर्तनी, न विधिद्वारा, तद्विधेः समन्वयसूत्रे (ब्रह्म. अ.१पा. १ सू. ४) पराकरिष्यमाणत्वात्। यत्तु – उपाधिध्वंसात् संसारध्वंस - इति। तन्न, सत्योपाधेरारम्भणाद्यधिकरणे (ब्रह्म. अ.२ पा. १ सू. १४) वक्ष्यमाणनयेनासंभवात्, मिथ्योपाधिस्वीकारे चाविवादादिति। ननु अध्यासलक्षणे मतान्तरोपन्यासो मतिसंवादाय, दूषणाय वा। नाद्यः, विप्रतिपत्तेः। न द्वितीयः, दूषणानभिधानात्, अत आह - स चायमिति। परत्र परावभास इत्युक्तलक्षणे सति संवाद एवं क्रियते। एवं लक्षणकत्वं चाध्यासस्यानिर्वाच्यतयैवेति मरुमरीचिकोदकनिरूपणे दर्शितम्। विप्रतिपत्तिस्तु अधिष्ठानारोप्यविशेषविषयेत्यर्थः। अन्यत्रान्यधर्माध्यास इति भाष्यं धर्मग्रहणेन बुद्ध्याकारत्वसूचनात् आत्मख्यात्यनुवादार्थम्। तत्र बौद्धानां मतभेदेन भ्रमाधिष्ठानविशेषमाह - सौत्रान्तिकनये इति। यद्यपि सौत्रान्तिकस्य वैभाषिकवदर्थो न प्रत्यक्षः। तथापि ज्ञानगतार्थसारूप्येणानुनीयमानत्वादस्ति तावदधिष्ठानम्, आरोप्यं तु ज्ञानाकार एव, भ्रान्तिज्ञानाकारसदृशस्य बाह्यार्थस्याभावादित्यर्थः। सहोपलम्भनियमात् इत्याद्यनुमानमुपरिष्टाद्वौद्धाधिकरणे (ब्रह्म. अ. पा. २ सू. २८) निराकरिष्यत इत्यर्थः। प्रतिपत्तुः प्रत्ययादिति। समानाधिकरणे पञ्चम्यौ। ज्ञानात्मकात्प्रतिपत्तुरित्यर्थः। वस्तुतस्तु अहमुल्लेखयोग्यरजतस्य भ्रमादिदन्तया प्रतीतिरिति शङ्कते - नान्तमिति। भ्रान्तिरूपविकल्पस्य हि स्वरूपमविकल्पकं ग्राह्यम्, तदेव बाह्यत्वेन सविकल्पकत्वेन अध्यवसेयमित्यर्थः। सिद्धे ज्ञानाकारत्वे एवं कल्पेत, तदेव कुतः, तत्राह - ज्ञानाकारतेति। प्रागुक्तन्यायात्प्रवेदनीयेत्यर्थः। बाधकप्रत्ययः किं साक्षात् ज्ञानाकारतां दर्शयति, अर्थाद्वेति विकल्प्य, आद्यम् अनुभवविरोधेन निरस्य, द्वितीयं शङ्कते - पुरोवर्तित्वेति। इदन्ताप्रतिषेधोऽनिदन्तां गमयेत्स च देशान्तरादिसत्त्वेऽपि स्यात् इत्यन्यथोपपत्तिमाह - असंनिधानेति। अख्यातिमते हि रजतस्यासंनिधानाग्रहः संनिहितत्वेन व्यवहारहेतुत्वाद् भ्रमः। तन्निषेधोऽसन्निधानग्रहरूपो बाधः, प्रागभावनिवृत्तिरूपत्वाद्भावस्य। तस्मादारोप्योऽर्थः प्रतिपत्तुरसंनिहितो भवतीत्यर्थः। यदुक्तं कल्पनागौरवमिति तत्राह – न चैष इति। सर्वसंमतस्य व्यवहारमात्रबाधस्य स्वीकारात्कस्यचिदप्यर्थस्य अबाधादतिलाघवमित्यर्थः। ननु न व्यवहार एव निषेध्यः, किं तु शुक्तौ प्रतीतं रजतमित्यन्यथाख्यातिमाशङ्क्य - न च रजतमेवेत्यादिना। ननु मा भातु रजतज्ञाने शुक्तिः, पुरोदेशसत्तामात्रेण तु आलम्बनं किं न स्यादत आह - न खल्विति। सर्वेषां पुरोवर्तिनां लोष्टादीनामित्यर्थः। अथ रजतसदृशशुक्ते रजतज्ञानहेतुसंस्कारोद्बोधकत्वेनालम्बनत्वं, तत्राह - नापीति। एवमर्थमारोपितं प्रतिषिध्य, मिथ्याज्ञानमपि निह्नुते – अपि चेति। ननु मिथ्यात्वव्यवहारसिद्ध्यर्थं विपर्ययो वाच्यस्तत्राह – तथा चेत्यादिना। शुक्तिस्वरूपस्य इदमात्मकसामान्यं प्रति विशेषस्याग्रहादिदमिति द्रव्यमात्रग्रहणं भवतीत्यर्थः। गृहीतग्रहणस्वभावेति। गृहीतमिदमिति प्रकाशनस्वभावेत्यर्थः। संनिहितरजतेति। संनिहितरजतगोचरं हि ज्ञानमिदमिति रजतमित्याकारयोरसंसर्ग न गृह्णाति, तयोः संसृष्टत्वेनासंसर्गाभावात्। न च स्वगतं विवेकः, एकज्ञानत्वात्, एवमेते अपि ग्रहणस्मरणे परस्परं भिन्ने अपि स्वगतभेदं न गृहीतः, नाप्यसंसृष्टौ स्वगोचरौ तथैव निवेदयत इति सारूप्यम्। काचो हरितद्रव्यविशेषः। निषेध्यभ्रमाभावे निषेधानुपपत्तिमाशङ्क्याह - भेदाग्रहेति। इतरेतराभावबोधात् इतरेतराभावाग्रहनिवृत्तौ तद्धेतुकव्यवहारनिवृत्तिः बाधफलमित्यर्थः। तस्माद्यथार्था इति। सर्वे विप्रतिपन्ना इत्येको धर्मिनिर्देशः। संदेहविभ्रमा इत्यपरः। अयथार्थव्यवहारहेतुत्वेन मतद्वयसंमताः प्रत्यया धर्मिण इति नाश्रयासिद्धिः। अन्ये विति। पुरोवर्तिनि रजतमिदमिति सामानाधिकरण्यव्यपदेशस्तथाविधप्रवृत्तिश्चास्तीति तावत् सर्वजनीनम्। तत् सामानाधिकरण्यप्रत्ययात् रजतमिदमित्येवंरूपाद्भवति नान्यथेत्यर्थः। अन्यथासिद्धिमाशङ्क्याह - तदेतदिति। अगृहीतविवेकं स्मरणग्रहणद्वयमयथार्थत्वव्यवहारहेतुः, एकैकं वा। नाद्यः, ज्ञानयोरयौगपद्यात्। न द्वितीयः, इत्याह - न हि रजतप्रातिपदिकार्थेति। ग्रहणेऽपि तुल्यमिदम्। यदि तदिच्छेत् तर्ह्येव प्रवर्ततेत्यर्थः। ज्ञातसंबन्धस्य पुंसो लिङ्गविशिष्टधर्म्यैकदेशदर्शनाल्लिङ्गे विशिष्टधर्म्येकदेशे बुद्धिरनुमानमिति शबरस्वामिन आहुः। समारोपे तु प्रमित्यभावेऽप्येकदेशदर्शनमस्तीत्यर्थः। पुरोवर्तिनि साधने प्रवर्तके फलज्ञानेऽनैकान्तिकतानिवृत्त्यर्थमाह - नियमेनेति। फलस्य हि नानोपायसाध्यत्वान्न तज्ज्ञानमुपाये नियमेन प्रवर्तकम्। स्मरणे व्यभिचारनिवृत्त्यर्थमाह - तत्रेति। वाय्वादौ व्यभिचारमाशङ्क्याह - अर्थिन इति। वाय्वादिः हि प्रसह्य प्रवर्तयति न त्वर्थितामनुरुन्धे। यच्चोक्तं समीचीनज्ञानहेतुभ्यो न मिथ्याज्ञानजन्मेति तत्राह - दृष्टं चेति। परिहृतं न्यायकणिकायामिति। एवं हि तत्र व्युत्पादितम् - किमव्यभिचारितैव प्रामाण्यम्, उत तद्धेतुः, अथ तद्य्वापिका। येन क्वचिद्व्यभिचारदशनात् ज्ञानानामप्रामाण्यमापतेत्। सर्वथाप्यसंभवः, व्यभिचारिणामपि सितनीलादिषु चक्षुरादीनां बोधकत्वेन प्रामाण्यादव्यभिचारिणामपि दहनादौ धूमादीनां कुतश्चिन्निमित्तादनुपजनितदहनादिज्ञानानाम् अप्रामाण्यात्। भवतु ज्ञानकारणं व्यभिचारेऽपि बोधकम्, ज्ञानेन त्वव्यभिचारोऽपेक्ष्यः खकार्ये इति चेत्, किं ज्ञेयावभासेऽपेक्ष्यः, उत प्रवृत्त्यादिकार्ये। न प्रथमः, जन्मनैव ज्ञानस्य ज्ञेयावभासात्मकत्वात्। न चरमः, अव्यभिचारग्राहिणः अर्थक्रियासंवादादिज्ञानस्य ज्ञानान्तरात् अव्यभिचारनिश्चयेऽनवस्थापातात्, अनिश्चये चाऽनवधृतप्रामाण्यादस्मात् प्रथमज्ञानप्रामाण्यासिद्धेः, स्वतःप्रामाण्ये च प्रथमेऽपि तथात्वापातादिति। ननु - किं प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वम्, ज्ञानसामग्रीमात्रजत्वं चेद्, न, प्रामाण्यस्य जातित्वे स्मृतित्वानधिकरणज्ञानगतबाधात्यन्ताभावरूपोपाधित्वे वा द्वयोरपि नित्यत्वेन जन्माभावादिति - तदुच्यते, इयं रूपप्रमा, अर्थसंप्रयोगत्वानधिकरणैतच्चक्षुर्गतगुणजन्या न भवति, प्रमात्वात्, प्रमावत्। तथा एषा प्रमा, उक्तविधगुणज्ञानाधीनज्ञाना न भवति, तथाविधगुणज्ञानाधीनप्रवृत्तिकरी च न भवति, तत एव, तद्वदेवेति ज्ञप्तिव्यवहारयोरपि स्वतस्त्वसिद्धिरिति। भाष्येऽन्यथाख्यातिः स्वीकृतेति भ्रमं व्यावर्तयन् व्याचष्टे - अन्यस्यान्यधर्मकल्पनेति। अवभासपदव्याख्यानं कल्पनेति। सर्वतन्त्राविरुद्धोऽर्थः सर्वतन्त्रसिद्धार्थः, यथा प्रमाणं प्रमेयमिति। रजतवदिति न सादृश्यविवक्षा, अपि तु भासते परं रजतवत्, न हि वस्तुतो रजतमिति, मिथ्यात्वं विवक्षितमित्याह - न पुनरिति। एवमारोप्यसिद्ध्यसंभवप्रयुक्ते आक्षेपे परिहृते पुनरात्मनोऽधिष्ठानत्वानुपपत्त्याऽध्यास आक्षिप्यत इत्याह - पुनरपीति। आत्मनो ग्राह्यत्वे स्वग्राह्यत्वं, परग्राह्यत्वं वा। नाद्य इत्याह – न खल्विति। न द्वितीयः, इत्याह - आत्मान्तरेति। संविदाश्रयत्वेन सिद्धिमाशङ्कते - स्यादेतदिति। स्वप्रकाशफलस्य जन्मादिनिषेधेनात्मत्वमुपपादयति – तथा हीत्यादिना। ननु अभ्युपेयते संविदपराधीनप्रकाशेति, आत्मा तु जडः किं न स्यादिति मन्वानं संविदाश्रयत्ववादिनं प्रति आत्मस्वप्रकाशत्ववाद्याह - तथापीति। अर्थात्मसंबन्धिन्यां संविद्यजडायामपि नार्थात्मनोः प्रकाशमानतासिद्धिः, पण्डितेऽपि पुत्रे पितुरपाण्डिल्यवदित्युक्ते वैषम्यं शङ्कते - स्वभावेति। आश्रयविषययोः पारतन्त्र्यनियमात् स्वभावसंबद्धा संवित्, न पुत्रः, पित्रभावेऽपि भावादित्यर्थः। पुत्रगतजन्यत्वमपि नित्यं पितृगतजनकत्वसापेक्षमिति साम्यमाह - हन्तेति। अर्थात्मनोः प्रकाशेन सह संवित्प्रकाश इत्युक्ते यः संविदः प्रकाशो यश्चार्थात्मनोस्तौ संविदः सकाशाद्भिन्नौ, अभिन्नौ वा। नाद्य इत्याह - तत्किमिति। संविदः प्रकाशव्यतिरेके संविदप्रकाशरूपा सती घटवदस्वप्रकाशा स्यात्। आत्मार्थीप्रकाशयोः संविधतिरेके संविदर्थात्मप्रकाशरूपा न भवेत् किन्तु ज्ञापिका स्यात् तथा चानवस्थेत्याशयः। अभेदमाशङ्कते - अथेति। संविदश्वार्थात्मनोश्च प्रकाशावित्यर्थः। कथंभूतौ तावित्यपेक्षायां स एवाह - संविदेवेति। दूषयति - एवमिति। संविदतिरिक्तप्रकाशाननीकारे संविदात्मनां साहित्यमुक्तं स्यात्। तथा च पुत्रपाण्डित्यतुल्यतेत्यर्थः। अर्थसंविदोः सहभावमङ्गीकृत्याऽनुपयोग उक्तः, स एव क्वचिदसिद्ध इत्याह – न चेति। अतीतादिबुद्धिः तत्सहिता, तद्विषयहानादिबुद्धिजनकत्वात् वर्तमानबुद्धिवत्, इति शङ्कते - तद्विषयेति। तद्विषयाश्च ता हानादिबुद्धयश्च इति विग्रहः। तद्विषयहानादिबुद्धिजनकत्वादिति हेतौ तद्विषयत्वविशेषणस्यासिद्धिमाह - नेति। तां परिहरति - हानादिजननादिति। सिद्धे च हेतौ अतीतादिसंविदामर्थसहभावसिद्धेः तद्विषयवसिद्धिः इत्याह - अर्थविषयेति। अर्थविषयहानादिप्रवृत्तिजननाद्धानादिबुद्धेः अर्थविषयप्रकाशत्वेऽतिप्रसङ्गं दर्शयन् विशेषणासिद्धिं द्रढयति - तत्किमिति। अर्थ इति सप्तमी। प्रयत्नवदात्मदेहसंयोगोऽर्थविषयप्रवृत्तिहेतुरपि जडत्वात् न अर्थविषयप्रकाशश्चेत् संवित्प्रकाशोऽपि स्वप्रकाशत्वात् स्वमात्रे साक्षी, अर्थे तु अप्रकाशनात् जड एव, अर्थस्यापि स्वप्रकाशरूपान्तर्भावेन सिद्धिश्चेत् अर्थसंविद्भेदो न स्यादित्यभिप्रेत्याह - नन्वयमिति। मा भूद्धेद इति वदन्तं बौद्धगन्धिनमेकदेशिनं निराकरोत्याक्षेप्ता - न च प्रकाशस्येति। सिद्धान्त्यभिमतां संविद्विवर्ततया तदभेदेनार्थसिद्धिमध्यासासंभवं वक्ष्यामीति मन्वानोऽनुवदति - तस्मादिति। एवं संविदः स्वप्रकाशतां विषयस्य च तद्ध्यस्ततामुक्त्वा तस्या आत्मत्वसिद्ध्यर्थमद्वितीयतामाह – न चास्येति। आजानतः स्वभावतः। इत्थं तर्किते आत्मस्वप्रकाशत्वे प्रयुज्यते - देवदत्तसुप्तिकालः, देवदत्तात्मास्तीति व्यवहारहेतुसाक्षात्कारवान्, कालत्वात्, इतरकालवदिति। न च सुप्तावहंवृत्तिरस्ति, न च पुरुषान्तरं साक्षात्कर्तुमर्हति, ईश्वरमते योगिमते वाऽनैश्वरेत्ययोगजेति च विशेषणीयमिति स्वप्रकाशत्वसिद्धिरिति। तदेवं पक्षान्तरनिरासेन स्वप्रकाश आत्मेति स्थापितम्। अस्मिन् पक्षेऽध्यासाक्षेपकतया भाष्यं योजयति - तदयमिति। प्रत्यक्छब्दार्थमाह - अशक्येति। प्रतीपं प्रातिलोम्येन। तदेव दर्शयति - निर्वचनीयमिति। कथमिति थमुप्रत्ययान्तस्य किंशब्दस्य रूपम्। तत्र किंशब्द आक्षेपार्थ इत्यर्थः। अप्रथमानत्वपक्षे दूषणं - सर्वो हीति। भाष्योक्तमाह - सदातनेऽपीति। भाष्यकारेण आत्मनोऽस्मत्प्रत्ययविषयत्वोपवर्णनेन अविषयत्वस्यासिद्धिरुक्ता, सा न युक्ता, स्वप्रकाशस्य विषयत्वायोगात् इत्याशङ्क्य औपाधिकरूपेण विषयतामाह - सत्यमित्यादिना। बुद्धिमनःप्राणेन्द्रियाणां परलोकगतो आश्रयभूतानि भूतसूक्ष्माणि सूक्ष्मशरीरम्। इन्द्रियाणि बाह्यानि। ननु स्वतोऽविषयत्वमौपाधिकरूपेण विषयत्वमिति किमिति व्यवस्थाप्यते, स्वत एव शुक्तिवद्ग्रहणाग्रहणे किं न स्यातामित्याशङ्क्य निरंशत्वान्नत्याह - न हि चिदेकरसस्येति। ननु चिद्रूपे भात्यप्यानन्दादि न भातीति दृष्टम्, नेत्याह - न खल्विति। तर्हि साक्षिप्रतिभासे आनन्दाद्युल्लेखो(अ)पि स्यादित्याशङ्कयाह - गृहीता एवेति। यथा खल्वभिज्ञायां भासमानमपि देवदत्तैक्यं तत्तदन्तोपाधिद्वारकसामानाधिकरण्यापरामर्शात् विविक्तं नोल्लिख्यते, एवं चिद्रूपभानेऽपि दुःस्वप्रत्यनीकत्वादिरूपेण अपरामृष्टा आनन्दादयोऽप्यगृहीता इव भान्तीत्यर्थः। ननु चित्प्रतिभासे तदात्मत्वादानन्दादयो भान्ति चेत्, तर्हि बुद्ध्यादिभ्यश्चैतन्यस्य भेदोऽपि प्रतीयेत, तत्र विद्यमानत्वात्, तथा च बुद्ध्याद्यध्यासायोग इत्याशङ्कयाह – न चात्मन इति। आनन्दादीनां वास्तवत्त्वात् चैतन्यैकरसता न भेदस्यापीत्यभानमित्यर्थः। यदुक्तं - विषयत्वे युष्मत्प्रत्ययविषयत्वापत्तिः ततश्चानात्मत्वमिति, तत्राह - तस्य चेति। इदमात्मकत्वेन विषयत्वमनिदमात्मकत्वेन अस्मदुल्लेखश्चोपपद्यते इत्यर्थः। इदमनिदमात्मकत्वं जीवस्य तद्धर्मान्वयप्रदर्शनेनोपपादयति - तथा हीति। विच्छुरणात् मिश्रणात्। ननु उपाधिपरिच्छेदमन्तरेणान्य एव परमात्मनो जीवोऽहं प्रत्ययविषययोस्तु तत्राह - न खल्विति। अस्मत्प्रत्ययविषयत्वमपि जीवस्याहंप्रत्ययविशिष्टेऽन्तःकरणे व्यवहारयोग्यत्वापत्तिर्न कर्मत्वमतो न कर्मकर्तृत्वविरोध इत्युपसंहारव्याजेनाह - तस्मादिति। स्वप्रकाशे यावत्सत्त्वं प्रकाशनात् न आरोप इति पक्षः पूर्वपूर्वाध्यासवशादप्रकाशसमर्थनेन निरस्तः। इदानीमप्रथमाने नास्त्यारोप इति पक्षमुपन्यस्यति - स्यादेतदित्यादिना। अपरोक्षवाभावश्चाप्रथमानता। अपरोक्षभ्रमाधिष्ठानत्वे ह्यपरोक्षेणात्मना भवितव्यम्, स चेत् न अपरोक्षः, तस्मिन्नध्यासोपयोगिप्रथनाभावात् नाध्यास इत्यर्थः। रूपरहितद्रव्यत्वात् स्पर्शरहितद्रव्यत्वादिति द्वौ हेतू वक्ति - नभो हीति। वायुः स्पार्शनप्रत्यक्ष इति पक्षे द्वितीय एव हेतुः। दुःखाकरोति वस्तुवृत्तेनादुःखिनं दुःखिनं करोतीत्यर्थः। वस्तुस्वरूपं च तदवधारणं चेति कर्मधारयमभिप्रत्य अभिव्यक्त स्वरूपज्ञानमाह - चिदात्मरूपमिति। निरुपद्रवभूतार्थेति। भावनाप्रकर्षाद्विशदाभं सर्वविषयं ज्ञानमुत्पद्यते। तेन विषयीकृतस्य निरुपद्रवपरमार्थस्वभावस्य संस्कारबलादनुवर्तमानविपर्ययैः न बाधः, कृतः? बुद्धेः परमार्थभावनाजन्याया वस्तुपक्षपातित्वेन प्राबल्यात्। ननु – लङ्घनाभ्यासवत् नैरात्म्यादिभावनापि सातिशयमेव कार्यं जनयति, कथं सर्वविषयज्ञानलाभः? इति शङ्कामपाकर्तुमयत्नवत्त्वेऽपीत्युक्तम्। लङ्घनाभ्यासे हि यो युगमात्रदेशलङ्घने प्रयत्नस्ततोऽधिको द्वियुगदेशलङ्घनेऽपेक्ष्यते। नैरात्म्यादितत्त्वविषयप्रत्ययाभ्यासे तु यादृशः प्रथमप्रत्ययोत्पादे प्रयत्नः तादृश एव द्वितीयादावपि वैशद्याधिक्यं च दृश्यते। तच्च निरतिशयं भवितुमर्हति। यत्र हि योऽभ्यासः कार्योत्कर्षकरः प्राचः प्रयत्नादधिकप्रयत्नानपेक्षश्च, स तत्र निरतिशयकार्योत्कर्षं करोति, पुटपाकाभ्यास इव सुवर्णस्य रक्तसारतामिति। अयत्नवत्वेऽपि अधिकप्रयत्नानपेक्षत्वेऽपि बुद्धेस्तत्पक्षपातित्वेन उदयात् निरतिशयोत्कर्षसिद्धिश्च इत्यर्थः। 'तमेतमित्यादिभाष्यस्याध्यस्य लोकव्यवहार' इति भाष्येण पौनरुक्त्यमाशङ्क्याह - यदुक्तमिति। प्रमाकरणानि प्रमाणानि नाविद्यावन्तं प्रेरकत्वेन आश्रयन्ति अनुपयोगादित्याक्षेपाभिप्रायमाह - तत्त्वपरिच्छेदो हीति। विरोधाभिप्रायमाह - नाविद्यावन्तमिति। अहमभिमानहीनस्येति भाष्यपदं व्याचष्टे - तादात्म्येति। तादात्म्याध्यासो देहादिधर्म्यैक्याध्यासः। ममाभिमानहीनस्य इत्येतद्व्याकरोति - तद्धर्मेति। अध्यासहीनस्य प्रमातृत्वानुपपत्तिमुपपादयति - प्रमातृत्वं हीति। निर्व्यापारे हि चिदात्मनि प्रमाणप्रेरणं व्यापारः परोपाधिरध्यस्त इति प्रमाणानाम् अविद्यावत्प्रेर्यत्वमित्यर्थः। दण्डिन इति। यथा दण्ड्यदण्डिसमुदायलक्षणद्वारेण समूहिपरो दण्डिशब्दः, एवमिन्द्रियशब्दोऽपि इन्द्रियाऽनिन्द्रियप्रमाणपर इति व्यवहार इति। क्रियामात्रोपादानात् समानकर्तृकक्रियावयापेक्षक्त्वाप्रत्ययायोगमाशङ्क्य आक्षिप्तकर्तुरुपादानेन परिहरति - व्यवहारक्रिययेति। व्यवहार्याक्षेपादिति। व्यवहारिण आक्षेपादित्यर्थः। अनुपादाय व्यवहारो न संभवतीत्यनुपपन्नम्, अनुपादानस्य प्रमातृकर्तृकत्वन असंभवनस्य व्यवहारकर्तृकत्वेन कर्तृभेदादित्याशङ्क्याह - अनुपादायेति। नैवमिह संबन्धोऽनुपादाय न संभवतीति, किं तर्हि ? अनुपादाय यो व्यवहारः स न संभवतीति। किमिति पुनरिति साङ्ख्यस्य शङ्का। अथ स्वयमेवेति स्वभाववादिनः। अथ देह एवेति लौकायतिकस्य। एवं प्रमाणप्रेरकत्वेनाध्यास समर्थ्य प्रमाश्रयत्वेनापि समर्थयति - आतश्चेति। अवश्यं चेत्यर्थः। मा भूत् प्रमातृत्वमन्तरेण प्रमाणप्रवृत्तिः, एतावता कथं प्रमाणानामध्यासाश्रितत्वमित्याशङ्क्य चिदचिद्रूपसंवलितप्रमाया आश्रयः प्रमातापि। तत्स्वभावो भवितुमर्हति, न च चिदचित्संवलनमध्यासमन्तरेणेति संभवन्ति प्रमाणान्याध्यासाश्रयाणीयाह - प्रमायां। खल्विति। परिणामविशेष उद्भूतसत्त्वः प्रमेयप्रवण इति सुखादेर्व्यवच्छिनत्ति। परिणामतया च जाड्यमुक्तम्।। यदि चिदात्मा तत्रान्तःकरणेऽध्यस्येत, तर्ह्येव तत्परिणामश्चिद्रूपो भवेदित्यर्थः। तत्सिद्धौ चेति। प्रमाश्रयत्वं हि प्रमातृत्वमित्यर्थः। अनेन नाऽविद्यावन्त इति ग्रन्थस्याक्षेपः परिहृतः। तत्त्वपरिच्छेदो हीति ग्रन्थस्थं परिहरति - तामेव चेति। प्रमातृत्वेन चेति। अनुपलक्षणे हि प्रेमातृत्वशक्तिः स्वयमेव कल्प्या नाध्यासोपपादिका, प्रमा तु चिदचिद्रूपगर्भिणी कल्पयत्यध्यासमिति॥ तथा च पारमर्षमिति। शेषलक्षणेऽभिहितम् - - 'शास्त्रफलं प्रयोक्तरि तल्लक्षणत्वात्तस्मात्तत्स्वयं प्रयोगे स्यात् (जै. अ.३ पा.७ सू. १८)। दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत इत्यत्र संशयः, किं साङ्गे प्रधाने यजमान एव कर्ता, उत उद्देशत्यागात्मकप्रधाने एव यजमानस्य कर्तृत्वम्, अङ्गेषु यथायथमृविजामिति। तत्रेदं पूर्वपक्षसूत्रम्। साङ्गप्रधानस्य प्रयोगेऽनुष्ठाने स्वयं यजमानः कर्ता स्यात्, यतः शास्त्रगम्यं फलं प्रयोक्तरि प्रतीयते, कुतः, तल्लक्षणत्वात् शब्दप्रमाणकत्वादर्थस्य। स्वर्गकामो यजेतेति स्वर्गोद्देशेन भावनां विदधदाख्यातं भावनाक्षिप्तकर्तृसंबद्धं फलमवगमयति। आत्मनेपदेन च फलस्य कर्तृगामिता गीयते। साङ्गं प्रधानं फलसाधनमिति सर्वत्र याजमानत्वे प्राप्ते, सिद्धान्तः - अन्यो वा स्यात्परिक्रयाम्नानात् विप्रतिषेधात् प्रत्यगात्मनि (जै. अ. ३ पा. ७ सू. २०)। यदि यजमान एव सर्वत्र कर्ता स्यात् तर्हि दक्षिणाभिः परिक्रयणमृत्विजामनर्थकं स्यात्। स्वस्मिंश्च परिक्रयो विप्रतिषिद्धः। तत आध्वर्यवादिकमृत्विग्भिरेव कार्यं, तस्मिंश्च परिक्रयद्वारा प्रयोजककर्तृत्वाद्यजमान एव साङ्गफलभागिति। अत्र च पूर्वपक्षसिद्धान्तयोः कर्तृगामिनि फले न विगानमिति पूर्वपक्षसूत्रमपि तावत्यंशे प्रमाणमित्युदाहृतम्। अशनायाद्यतीतपदसूचिताकर्तृत्ववैपरित्यमाह - प्रयोक्ता हीति। असंसार्यात्मपदसूचिताभोक्तृत्ववैपरीत्यमाह - कर्मजनितेति। अपेतब्रह्मेत्याद्युक्ताऽनधिकाररूपवैपरीत्यमाह - अधिकारीति। अधिकारित्वस्य व्याख्यानं स्वामीति। अकर्ता कर्तृवशक्तिरहितः। ननु ब्रह्मज्ञानेन कर्म विधयो यदि यदा कदापि बाधिष्यन्ते, तर्ह्यप्रमाणं स्युस्तत्राह - न च परस्परेति। महापातकेति। महापातकं ब्रह्मवधादि। उपपातकं गोवधादि। संकरीकरणादीनि च मनुनोक्तानि। 'खराश्वोष्ट्रवराहाणामजाविकवधस्तथा। संकरीकरणं ज्ञेयं मीनाऽहिमहिषस्य च॥ निन्दितेभ्यो धनाऽऽदानं वाणिज्यं शूद्रसेवनम्। अपात्रीकरणं ज्ञेयमसत्यस्याभिभाषणम्।। मनुस्मृतिः (अ. ११ श्लो. ६८ - ६९) 'कृमिकीटवयोहत्या मद्यानुगतभोजनम्। फलैधःकुसुमस्तेयमधैर्यं च मलावहम् ॥ (मनु. अ. ११ श्लो. ७० ) इति। आदिशब्दात्तदुक्तं जातिभ्रंशकरादि गृह्यते। 'ब्राह्मणस्य रुजः कृत्यं घ्रातिरघ्रेयमद्ययोः। जैह्म्यं पुंसि च मैथुन्यं जातिभ्रंशकरं हि तत् ॥' (मनु. अ. ११ श्लो. ६९) इति। अभ्यर्हितत्वात् धर्म्यध्यासः प्रथमं वक्तव्यम् इत्याशङ्क्याह - तत्राहमिति। गृहीतविवेकत्वात् पुत्रादीनामात्मनि तद्धर्माध्यासासंभवमाशङ्क्य आह - देहतादात्म्यमिति। देहगतस्वामित्वस्यारोपे कथं साकल्यवैकल्यारोपसिद्धिस्तत्राह - स्वस्य खल्विति। देहगतस्वामित्वस्य ये सकलत्वविकलत्वे ते चेदात्मन्यध्यस्ते, कथं बाह्यग्रहणं भाष्ये? तत्राह - बाह्येति। साक्षिशब्दार्थमाह - चैतन्योदासीनताभ्यामिति। सक्रियोपाधेः आत्मन्यारोपादात्मनि कर्तृत्वभोक्तृत्वे उपपादिते इत्यर्थः। चैतन्यमिति। अन्तःकरणादिगतमित्यर्थः। साक्षिणि इति निर्देशात् शुद्धेऽध्यास इति भ्रममपनयति - तदनेनेति। प्रकृतमिति। उपोद्धातरूपेणाध्यासं वर्णयतो भाष्यकारस्य प्रथमं बुद्धिस्थत्वेन प्रकृतं विषयप्रयोजनमित्यर्थः। एवमध्यासे समर्थिते सति प्रसिद्धत्वात् अजिज्ञास्यत्वसमाक्षेपावसरोक्तं निरस्तमित्याह - एतदुक्तमिति। पठ्येरन्निति। भाष्यगतारभ्यन्त इतिपदस्य व्याख्या। अतत्परवेदान्तप्रत्ययो यद्यप्यप्रमा, तथाप्यभ्यस्तो वास्तवकर्तृत्वादिनिवर्तक इत्याशङ्क्य आह – न चासाविति। अधिकरणमारचयति - एतावानिति। वेदान्तशास्त्रमनारभ्यमारभ्यं वेति विषयप्रयोजनासंभवसंभवाभ्यां संशयः। वेदान्तैः अध्ययनविधिना सामान्यतः प्रयोजनवदर्थावबोधपरतां नीतैर्विशेषतश्च संदिह्यमानार्थतया विचाराकाराङ्क्षैः आक्षेपादस्य अधिकरणस्य श्रुतिसङ्गतिः। समन्वयाद्यशेषविचारहेतुत्वात् शास्त्रप्रथमाध्यायप्रथमपादसङ्गतयः। आशङ्कापनयनपूर्वकं पूर्वपक्षमाह - यद्यपीत्यादिना। अविवक्षितार्थत्वं वेदान्तानां शङ्कितुमशक्यम्। अध्ययनविधेः दृष्टार्थत्वस्य तुल्यत्वात्। न च कार्यपरत्वात् सर्ववेदस्य सिद्धरूपे ब्रह्मणि वेदान्तानाम् अप्रामाण्यशङ्का, लोकवेदयोः वाक्यार्थस्य अविशेषेण सिद्धरूपे ब्रह्मणि वेदान्तानां मन्त्राणामिव देवतादौ प्रामाण्यसंभवात्। नाप्यनुत्पत्तिलक्षणाप्रामाण्यं शङ्क्यम्, ब्रह्मात्मैक्यबोधित्वाद्वेदान्तानाम्। अतो नानारभ्यं शास्त्रमित्यर्थः। परिहरति - तथापीति। प्रमाणस्वरूपपर्यालोचनेन मीमांसाऽनारम्भमुक्त्वा प्रमेयस्वरूपालोचनयापि तमाह – न चेति। वक्ष्यमाणेनेति। तत्पुनर्ब्रह्मत्यादावित्यर्थः॥