बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यम्

तृतीयोऽध्यायः

प्रथमं ब्राह्मणम्

‘जनको ह वैदेहः’ इत्यादि याज्ञवल्कीयं काण्डमारभ्यते ; उप­प­त्ति­प्र­धा­न­त्वात् अतिक्रान्तेन मधुकाण्डेन समानार्थत्वेऽपि सति न पुनरुक्तता ; मधुकाण्डं हि आगमप्रधानम् ; आगमोपपत्ती हि आत्मै­क­त्व­प्र­का­श­नाय प्रवृत्ते शक्नुतः करतलगतबिल्वमिव दर्शयितुम् ; ‘श्रोतव्यो मन्तव्यः’(बृ. उ. २ । ४ । ५) इति ह्युक्तम् ; तस्मा­दा­ग­मा­र्थ­स्यैव परीक्षापूर्वकं निर्धारणाय याज्ञवल्कीयं काण्ड­मु­प­प­त्ति­प्र­धा­न­मा­र­भ्यते । आख्यायिका तु विज्ञा­न­स्तु­त्यर्था उपायविधिपरा वा ; प्रसिद्धो ह्युपायो विद्वद्भिः शास्त्रेषु च दृष्टः — दानम् ; दानेन ह्युपनमन्ते प्राणिनः ; प्रभूतं हिरण्यं गोसहस्रदानं च इहोपलभ्यते ; तस्मात् अन्यपरेणापि शास्त्रेण विद्या­प्रा­प्त्यु­पा­य­दा­न­प्र­द­र्श­नार्था आख्यायिका आरब्धा । अपि च तद्विद्यसंयोगः तैश्च सह वादकरणं विद्या­प्रा­प्त्यु­पायो न्यायविद्यायां दृष्टः ; तच्च अस्मिन्नध्याये प्राबल्येन प्रदर्श्यते ; प्रत्यक्षा च विद्वत्संयोगे प्रज्ञावृद्धिः । तस्मात् विद्या­प्रा­प्त्यु­पा­य­प्र­द­र्श­ना­र्थैव आख्यायिका ॥

जनको नाम ह किल सम्राट् राजा बभूव विदेहानाम् ; तत्र भवो वैदेहः ; स च बहुदक्षिणेन यज्ञेन — शाखा­न्त­र­प्र­सिद्धो वा बहुदक्षिणो नाम यज्ञः, अश्वमेधो वा दक्षि­णा­बा­हु­ल्यात् बहुदक्षिण इहोच्यते — तेनेजे अयजत् । तत्र तस्मिन्यज्ञे निमन्त्रिता दर्शनकामा वा कुरूणां देशानां पञ्चालानां च ब्राह्मणाः — तेषु हि विदुषां बाहुल्यं प्रसिद्धम् — अभिसमेताः अभिसङ्गता बभूवुः । तत्र महान्तं विद्वत्समुदायं दृष्ट्वा तस्य ह किल जनकस्य वैदेहस्य यजमानस्य, को नु खल्वत्र ब्रह्मिष्ठ इति विशेषेण ज्ञातुमिच्छा विजिज्ञासा, बभूव ; कथम् ? कःस्वित् को नु खलु एषां ब्राह्मणानाम् अनूचानतमः — सर्व इमेऽनूचानाः, कः स्विदे­षा­म­ति­श­ये­ना­नू­चान इति । स ह अनू­चा­न­त­म­वि­ष­यो­त्प­न्न­जि­ज्ञासः सन् तद्वि­ज्ञा­नो­पा­यार्थं गवां सहस्रं प्रथमवयसाम् अवरुरोध गोष्ठेऽवरोधं कारयामास ; किंविशिष्टास्ता गावोऽवरुद्धा इत्युच्यते — पलचतुर्थभागः पादः सुवर्णस्य, दश दश पादा एकैकस्या गोः शृङ्गयोः आबद्धा बभूवुः, पञ्च पञ्च पादा एकैकस्मिन् शृङ्गे ॥

गा एवमवरुध्य ब्राह्म­णां­स्ता­न्हो­वाच, हे ब्राह्मणा भगवन्तः इत्यामन्त्र्य — यः वः युष्माकं ब्रह्मिष्ठः — सर्वे यूयं ब्रह्माणः, अतिशयेन युष्माकं ब्रह्मा यः — सः एता गा उदजताम् उत्कालयतु स्वगृहं प्रति । ते ह ब्राह्मणा न दधृषुः — ते ह किल एवमुक्ता ब्राह्मणाः ब्रह्मि­ष्ठ­ता­मा­त्मनः प्रतिज्ञातुं न दधृषुः न प्रगल्भाः संवृत्ताः । अप्रगल्भभूतेषु ब्राह्मणेषु अथ ह याज्ञवल्क्यः स्वम् आत्मीयमेव ब्रह्मचारिणम् अन्तेवासिनम् उवाच — एताः गाः हे सोम्य उदज उद्गमय अस्म­द्गृ­हा­न्प्रति, हे सामश्रवः — सामविधिं हि शृणोति, अतः अर्था­च्च­तु­र्वेदो याज्ञवल्क्यः । ताः गाः ह उदाचकार उत्का­लि­त­वा­ना­चा­र्य­गृहं प्रति । याज्ञवल्क्येन ब्रह्मि­ष्ठ­प­ण­स्वी­क­र­णेन आत्मनो ब्रह्मिष्ठता प्रतिज्ञातेति ते ह चुक्रुधुः क्रुद्धवन्तो ब्राह्मणाः । तेषां क्रोधा­भि­प्रा­य­मा­चष्टे — कथं नः अस्माकम् एकैकप्रधानानां ब्रह्मि­ष्ठोऽ­स्मीति ब्रुवीतेति । अथ ह एवं क्रुद्धेषु ब्राह्मणेषु जनकस्य यजमानस्य होता ऋत्विक् अश्वलो नाम बभूव आसीत् । स एवं याज्ञवल्क्यम् — ब्रह्मि­ष्ठा­भि­मानी राजाश्रयत्वाच्च धृष्टः — याज्ञवल्क्यं पप्रच्छ पृष्टवान् ; कथम् ? त्वं नु खलु नो याज्ञवल्क्य ब्रह्मिष्ठोऽसी३ इति — प्लुतिः भर्त्सनार्था । स होवाच याज्ञवल्क्यः — नमस्कुर्मो वयं ब्रह्मिष्ठाय, इदानीं गोकामाः स्मो वयमिति । तं ब्रह्मि­ष्ठ­प्र­तिज्ञं सन्तं तत एव ब्रह्मि­ष्ठ­प­ण­स्वी­क­र­णात् प्रष्टुं दध्रे धृतवान्मनो होता अश्वलः ॥

याज्ञवल्क्येति होवाच । तत्र मधुकाण्डे पाङ्क्तेन कर्मणा दर्शनसमुच्चितेन यजमानस्य मृत्योरत्ययो व्याख्यातः उद्गीथप्रकरणे सङ्क्षेपतः ; तस्यैव परी­क्षा­वि­ष­योऽ­य­मिति तद्ग­त­द­र्श­न­वि­शे­षा­र्थोऽयं विस्तर आरभ्यते । यदिदं साधनजातम् अस्य कर्मणः ऋत्विगग्न्यादि मृत्युना कर्मलक्षणेन स्वाभा­वि­का­स­ङ्ग­स­हि­तेन आप्तं व्याप्तम् , न केवलं व्याप्तम् अभिपन्नं च मृत्युना वशीकृतं च — केन दर्शनलक्षणेन साधनेन यजमानः मृत्योराप्तिमति मृत्यु­गो­च­र­त्व­म­ति­क्रम्य मुच्यते स्वतन्त्रः मृत्योरवशो भवतीत्यर्थः । ननु उद्गीथ एवाभिहितम् येनातिमुच्यते मुख्य­प्रा­णा­त्म­द­र्श­ने­नेति — बाढमुक्तम् ; योऽनुक्तो विशेषस्तत्र, तदर्थोऽयमारम्भ इत्यदोषः । होत्रा ऋत्विजा अग्निना वाचा इत्याह याज्ञवल्क्यः । एतस्यार्थं व्याचष्टे — कः पुनर्होता येन मृत्यु­म­ति­क्रा­म­तीति उच्यते — वाग्वै यज्ञस्य यजमानस्य, ‘यज्ञो वै यजमानः’(शत. ब्राह्म. १४ । २ । २ । २४) इति श्रुतेः, यज्ञस्य यजमानस्य या वाक् सैव होता अधियज्ञे ; कथम् ? तत् तत्र येयं वाक् यज्ञस्य यजमानस्य, सोऽयं प्रसिद्धोऽग्निः अधिदैवतम् ; तदे­त­त्त्र्य­न्न­प्र­क­रणे व्याख्यातम् ; स चाग्निः होता, ‘अग्निर्वै होता’(शत. ब्रा. ४ । २ । ६) इति श्रुतेः । यदेतत् यज्ञस्य साधनद्वयम् — होता च ऋत्विक् अधियज्ञम् , अध्यात्मं च वाक् , एतदुभयं साधनद्वयं परिच्छिन्नं मृत्युना आप्तं स्वाभा­वि­का­ज्ञा­ना­स­ङ्ग­प्र­यु­क्तेन कर्मणा मृत्युना प्रति­क्ष­ण­म­न्य­था­त्व­मा­प­द्य­मानं वशीकृतम् ; तत् अने­ना­धि­दै­व­त­रू­पे­णा­ग्निना दृश्यमानं यजमानस्य यज्ञस्य मृत्यो­र­ति­मु­क्तये भवति ; तदेतदाह — स मुक्तिः स होता अग्निः मुक्तिः अग्नि­स्व­रू­प­द­र्श­न­मेव मुक्तिः ; यदैव साध­न­द्व­य­म­ग्नि­रू­पेण पश्यति, तदानीमेव हि स्वाभा­वि­का­दा­स­ङ्गा­न्मृ­त्यो­र्वि­मु­च्यते आध्या­त्मि­का­त्प­रि­च्छि­न्न­रू­पात् आधिभौतिकाच्च ; तस्मात् स होता अग्निरूपेण दृष्टः मुक्तिः मुक्तिसाधनं यजमानस्य । सा अतिमुक्तिः — यैव च मुक्तिः सा अतिमुक्तिः अति­मु­क्ति­सा­ध­न­मि­त्यर्थः । साधनद्वयस्य परिच्छिन्नस्य या अधिदैवतरूपेण अपरिच्छिन्नेन अग्निरूपेण दृष्टिः, सा मुक्तिः ; या असौ मुक्तिः अधिदैवतदृष्टिः सैव — अध्या­त्मा­धि­भू­त­प­रि­च्छे­द­वि­ष­या­ङ्गा­स्पदं मृत्युमतिक्रम्य अधिदेवतात्वस्य अग्निभावस्य प्राप्तिर्या फलभूता सा अति­मु­क्ति­रि­त्यु­च्यते ; तस्या अति­मु­क्ते­र्मु­क्ति­रेव साधनमिति कृत्वा सा अति­मु­क्ति­रि­त्याह । यजमानस्य हि अतिमुक्तिः वागा­दी­ना­म­ग्न्या­दि­भावः इत्यु­द्गी­थ­प्र­क­रणे व्याख्यातम् ; तत्र सामान्येन मुख्य­प्रा­ण­द­र्श­न­मात्रं मुक्ति­सा­ध­न­मु­क्तम् , न तद्विशेषः ; वागा­दी­ना­म­ग्न्या­दि­द­र्श­न­मिह विशेषो वर्ण्यते ; मृत्यु­प्रा­प्त्य­ति­मु­क्तिस्तु सैव फलभूता, या उद्गी­थ­ब्रा­ह्म­णेन व्याख्याता ‘मृत्यु­म­ति­क्रान्तो दीप्यते’(बृ. उ. १ । ३ । १२) , , , , , इत्याद्या ॥

याज्ञवल्क्येति होवाच । स्वाभाविकात् अज्ञा­ना­स­ङ्ग­प्र­यु­क्तात् कर्म­ल­क्ष­णा­न्मृत्योः अति­मु­क्ति­र्व्या­ख्याता ; तस्य कर्मणः सासङ्गस्य मृत्यो­रा­श्र­य­भू­तानां दर्श­पू­र्ण­मा­सा­दि­क­र्म­सा­ध­नानां यो विपरिणामहेतुः कालः, तस्मात्कालात् पृथक् अति­मु­क्ति­र्व­क्त­व्ये­ती­द­मा­र­भ्यते, क्रिया­नु­ष्ठा­न­व्य­ति­रे­के­णापि प्राक् ऊर्ध्वं च क्रियायाः साध­न­वि­प­रि­णा­म­हे­तु­त्वेन व्यापा­र­द­र्श­ना­त्का­लस्य ; तस्मात् पृथक् काला­द­ति­मु­क्ति­र्व­क्त­व्ये­त्यत आह — यदिदं सर्व­म­हो­रा­त्रा­भ्या­मा­प्तम् , स च कालो द्विरूपः — अहो­रा­त्रा­दि­ल­क्षणः तिथ्या­दि­ल­क्ष­णश्च ; तत्र अहो­रा­त्रा­दि­ल­क्ष­णा­त्ता­व­द­ति­मु­क्ति­माह — अहोरात्राभ्यां हि सर्वं जायते वर्धते विनश्यति च, तथा यज्ञसाधनं च — यज्ञस्य यजमानस्य चक्षुः अध्वर्युश्च ; शिष्टा­न्य­क्ष­राणि पूर्ववन्नेयानि ; यजमानस्य चक्षु­र­ध्व­र्युश्च साधनद्वयम् अध्या­त्मा­धि­भू­त­प­रि­च्छेदं हित्वा अधिदैवतात्मना दृष्टं यत् स मुक्तिः — सोऽध्वर्युः आदित्यभावेन दृष्टो मुक्तिः ; सैव मुक्तिरेव अतिमुक्तिरिति पूर्ववत् ; आदि­त्या­त्म­भा­व­मा­प­न्नस्य हि नाहोरात्रे सम्भवतः ॥

इदानीं तिथ्या­दि­ल­क्ष­णा­द­ति­मु­क्ति­रु­च्यते — यदिदं सर्वम् — अहो­रा­त्र­यो­र­वि­शि­ष्ट­यो­रा­दित्यः कर्ता, न प्रतिपदादीनां तिथीनाम् ; तासां तु वृद्धि­क्ष­यो­प­ग­म­नेन प्रति­प­त्प्र­भृ­तीनां चन्द्रमाः कर्ता ; अतः तदापत्त्या पूर्व­प­क्षा­प­र­प­क्षा­त्ययः, आदित्यापत्त्या अहो­रा­त्रा­त्य­य­वत् । तत्र यजमानस्य प्राणो वायुः, स एवोद्गाता — इत्यु­द्गी­थ­ब्रा­ह्म­णेऽ­व­ग­तम् , ‘वाचा च ह्येव स प्राणेन चोदगायत्’(बृ. उ. १ । ३ । २४) इति च निर्धारितम् ; अथैतस्य प्राणस्यापः शरीरं ज्योतीरूपमसौ चन्द्रः’ इति च ; प्राण­वा­यु­च­न्द्र­म­सा­मे­क­त्वात् चन्द्रमसा वायुना चोपसंहारे न कश्चिद्विशेषः — एवंमन्यमाना श्रुतिः वायुना अधि­दै­व­त­रू­पे­णो­प­सं­ह­रति । अपि च वायुनिमित्तौ हि वृद्धिक्षयौ चन्द्रमसः ; तेन तिथ्या­दि­ल­क्ष­णस्य कालस्य कर्तुरपि कारयिता वायुः । अतो वायुरूपापन्नः तिथ्या­दि­का­ला­द­तीतो भव­ती­त्यु­प­प­न्न­तरं भवति । तेन श्रुत्यन्तरे चन्द्ररूपेण दृष्टिः मुक्ति­र­ति­मु­क्तिश्च ; इह तु काण्वानां साधनद्वयस्य तत्कारणरूपेण वाय्वात्मना दृष्टिः मुक्ति­र­ति­मु­क्ति­श्चेति — न श्रुत्यो­र्वि­रोधः ॥

मृत्योः कालात् अति­मु­क्ति­र्व्या­ख्याता यजमानस्य । सोऽतिमुच्यमानः केनावष्टम्भेन परिच्छेदविषयं मृत्युमतीत्य फलं प्राप्नोति — अतिमुच्यते — इत्युच्यते — यदिदं प्रसिद्धम् अन्तरिक्षम् आकाशः अनारम्बणम् अनालम्बनम् इव - शब्दात् अस्त्येव तत्रालम्बनम् , तत्तु न ज्ञायते इत्यभिप्रायः । यत्तु तत् अज्ञा­य­मा­न­मा­ल­म्ब­नम् , तत् सर्वनाम्ना केनेति पृच्छ्यते, अन्यथा फल­प्रा­प्ते­र­स­म्भ­वात् ; येनावष्टम्भेन आक्रमेण यजमानः कर्मफलं प्रतिपद्यमानः अतिमुच्यते, किं तदिति प्रश्नविषयः ; केन आक्रमेण यजमानः स्वर्गं लोकमाक्रमत इति — स्वर्गं लोकं फलं प्राप्नोति अतिमुच्यत इत्यर्थः । ब्रह्मणा ऋत्विजा मनसा चन्द्रे­णे­त्य­क्ष­र­न्यासः पूर्ववत् । तत्राध्यात्मं यज्ञस्य यजमानस्य यदिदं प्रसिद्धं मनः, सोऽसौ चन्द्रः अधिदैवम् ; मनोऽध्यात्मं चन्द्रमा अधिदैवतमिति हि प्रसिद्धम् ; स एव चन्द्रमा ब्रह्मा ऋत्विक् तेन — अधिभूतं ब्रह्मणः परिच्छिन्नं रूपम् अध्यात्मं च मनसः एतत् द्वयम् अपरिच्छिन्नेन चन्द्रमसो रूपेण पश्यति ; तेन चन्द्रमसा मनसा अवलम्बनेन कर्मफलं स्वर्गं लोकं प्राप्नोति अतिमुच्यते इत्यभिप्रायः । इती­त्यु­प­सं­हा­रार्थं वचनम् ; इत्येवं प्रकारा मृत्यो­र­ति­मोक्षाः ; सर्वाणि हि दर्शनप्रकाराणि यज्ञा­ङ्ग­वि­ष­या­ण्य­स्मि­न्न­व­सरे उक्तानीति कृत्वा उपसंहारः — इत्यतिमोक्षाः — एवं प्रकारा अतिमोक्षा इत्यर्थः । अथ सम्पदः अथ अधुना सम्पद उच्यन्ते । सम्पन्नाम केन­चि­त्सा­मा­न्येन अग्नि­हो­त्रा­दीनां कर्मणां फलवतां तत्फलाय सम्पादनम् , सम्पत्फलस्यैव वा ; सर्वोत्साहेन फलसाधनानुष्ठाने प्रयतमानानां केन­चि­द्वै­गु­ण्ये­ना­स­म्भवः ; तत् इदा­नी­मा­हि­ताग्निः सन् यत्किञ्चित्कर्म अग्नि­हो­त्रा­दीनां यथासम्भवमादाय आलम्बनीकृत्य कर्म­फ­ल­वि­द्व­त्तायां सत्यां यत्कर्मफलकामो भवति, तदेव सम्पादयति ; अन्यथा राज­सू­या­श्व­मे­ध­पु­रु­ष­मे­ध­स­र्व­मे­ध­ल­क्ष­णा­ना­म­धि­कृ­तानां त्रैव­र्णि­का­ना­मपि असम्भवः — तेषां तत्पाठः स्वाध्यायार्थ एव केवलः स्यात् , यदि तत्फ­ल­प्रा­प्त्यु­पायः कश्चन न स्यात् ; तस्मात् तेषां सम्पदैव तत्फलप्राप्तिः, तस्मा­त्स­म्प­दा­मपि फलवत्त्वम् , अतः सम्पदं आरभ्यन्ते ॥

याज्ञवल्क्येति होवाच अभिमुखीकरणाय । कति­भि­र­य­म­द्य­र्ग्भि­र्हो­ता­स्मि­न्यज्ञे — कतिभिः कतिसङ्ख्याभिः ऋग्भिः ऋग्जातिभिः, अयं होता ऋत्विक् , अस्मिन्यज्ञे करिष्यति शस्त्रं शंसति ; आह इतरः — तिसृभिः ऋग्जातिभिः — इति — उक्तवन्तं प्रत्याह इतरः — कतमास्तास्तिस्र इति ; सङ्ख्ये­य­वि­ष­योऽयं प्रश्नः, पूर्वस्तु सङ्ख्याविषयः । पुरोनुवाक्या च — प्राग्यागकालात् याः प्रयुज्यन्ते ऋचः, सा ऋग्जातिः पुरो­नु­वा­क्ये­त्यु­च्यते ; यागार्थं याः प्रयुज्यन्ते ऋचः सा ऋग्जातिः याज्या ; शस्त्रार्थं याः प्रयुज्यन्ते ऋचः सा ऋग्जातिः शस्या ; सर्वास्तु याः काश्चन ऋचः, ताः स्तोत्रिया वा अन्या वा सर्वा एतास्वेव तिसृषु ऋग्जा­ति­ष्व­न्त­र्भ­वन्ति । किं ताभिर्जयतीति यत्किञ्चेदं प्राणभृदिति — अतश्च सङ्ख्या­सा­मा­न्यात् यत्कि­ञ्चि­त्प्रा­ण­भृ­ज्जा­तम् , तत्सर्वं जयति तत्सर्वं फलजातं सम्पादयति सङ्ख्या­दि­सा­मा­न्येन ॥

याज्ञवल्क्येति होवाचेति पूर्ववत् । कत्य­य­म­द्या­ध्व­र्यु­र­स्मि­न्यज्ञ आहु­ती­र्हो­ष्य­तीति — कति आहुतिप्रकाराः ? तिस्र इति ; कतमास्तास्तिस्र इति पूर्ववत् । इतर आह — या हुता उज्ज्वलन्ति समिदाज्याहुतयः, या हुता अतिनेदन्ते अतीव शब्दं कुर्वन्ति मांसाद्याहुतयः, या हुता अधिशेरते अधि अधो गत्वा भूमेः अधिशेरते पयःसोमाहुतयः । किं ताभिर्जयतीति ; ताभिरेवं निर्व­र्ति­ता­भि­रा­हु­तिभिः किं जयतीति ; या आहुतयो हुता उज्ज्वलन्ति उज्ज्वलनयुक्ता आहुतयो निर्वर्तिताः — फलं च देवलोकाख्यं उज्ज्वलमेव ; तेन सामान्येन या मयैता उज्ज्वलन्त्य आहुतयो निर्व­र्त्य­मानाः, ता एताः — साक्षा­द्दे­व­लो­कस्य कर्मफलस्य रूपं देवलोकाख्यं फलमेव मया निर्वर्त्यते — इत्येवं सम्पादयति । या हुता अतिनेदन्ते आहुतयः, पितृलोकमेव ताभिर्जयति, कुत्सि­त­श­ब्द­क­र्तृ­त्व­सा­मा­न्येन ; पितृ­लो­क­स­म्ब­द्धायां हि संयमिन्यां पुर्यां वैवस्वतेन यात्यमानानां ‘हा हताः स्म, मुञ्च मुञ्च’ इति शब्दो भवति ; तथा अवदानाहुतयः ; तेन पितृ­लो­क­सा­मा­न्यात् , पितृलोक एव मया निर्वर्त्यते - इति सम्पादयति । या हुता अधिशेरते, मनुष्यलोकमेव ताभिर्जयति, भूम्यु­प­रि­स­म्ब­न्ध­सा­मा­न्यात् ; अध इव हि अध एव हि मनुष्यलोक उपरितनान् साध्यान् लोकानपेक्ष्य, अथवा अधोगमनमपेक्ष्य ; अतः मनुष्यलोक एव मया निर्वर्त्यते — इति सम्पादयति पयः­सो­मा­हु­ति­नि­र्व­र्त­न­काले ॥

याज्ञवल्क्येति होवाचेति पूर्ववत् । अयम् ऋत्विक् ब्रह्मा दक्षिणतो ब्रह्मा आसने स्थित्वा यज्ञं गोपायति । कति­भि­र्दे­व­ता­भि­र्गो­पा­य­तीति प्रास­ङ्गि­क­मे­त­द्ब­हु­व­च­नम् — एकया हि देवतया गोपायत्यसौ ; एवं ज्ञाते बहुवचनेन प्रश्नो नोपपद्यते स्वयं जानतः ; तस्मात् पूर्वयोः कण्डिकयोः प्रश्न­प्र­ति­व­च­नेषु — कतिभिः कति तिसृभिः तिस्रः — इति प्रसङ्गं दृष्ट्वा इहापि बहुवचनेनैव प्रश्नोपक्रमः क्रियते ; अथवा प्रति­वा­दि­व्या­मो­हार्थं बहुवचनम् । इतर आह — एकयेति ; एका सा देवता, यया दक्षिणतः स्थित्वा ब्रह्म आसने यज्ञं गोपायति । कतमा सैकेति — मन एवेति, मनः सा देवता ; मनसा हि ब्रह्मा व्याप्रियते ध्यानेनैव, ‘तस्य यज्ञस्य मनश्च वाक्च वर्तनी तयोरन्यतरां मनसा संस्करोति ब्रह्मा’(छा. उ. ४ । १६ । १) , इति श्रुत्यन्तरात् ; तेन मन एव देवता, तया मनसा हि गोपायति ब्रह्मा यज्ञम् । तच्च मनः वृत्ति­भे­दे­ना­न­न्तम् ; वै - शब्दः प्रसि­द्धा­व­द्यो­त­नार्थः ; प्रसिद्धं मनस आनन्त्यम् ; तदा­न­न्त्या­भि­मा­निनो देवाः ; अनन्ता वै विश्वे देवाः — ‘सर्वे देवा यत्रैकं भवन्ति’ इत्या­दि­श्रु­त्य­न्त­रात् ; तेन आन­न्त्य­सा­मा­न्यात् अनन्तमेव स तेन लोकं जयति ॥

याज्ञवल्क्येति होवाचेति पूर्ववत् । कति स्तोत्रियाः स्तोष्यतीति अयमुद्गाता । स्तोत्रिया नाम ऋक् सामसमुदायः कतिपयानामृचाम् । स्तोत्रिया वा शस्या वा याः काश्चन ऋचः, ताः सर्वास्तिस्र एवेत्याह ; ताश्च व्याख्याताः — पुरोनुवाक्या च याज्या च शस्यैव तृतीयेति । तत्र पूर्वमुक्तम् — यत्किञ्चेदं प्राणभृत्सर्वं यजतीति तत् केन सामान्येनेति ; उच्यते — कतमास्तास्तिस्र ऋचः या अध्यात्मं भवन्तीति ; प्राण एव पुरोनुवाक्या, प - शब्दसामान्यात् ; अपानो याज्या, आनन्तर्यात् — अपानेन हि प्रत्तं हविः देवता ग्रसन्ति, यागश्च प्रदानम् ; व्यानः शस्या — ‘अप्रा­ण­न्न­न­पा­न­न्नृ­च­म­भि­व्या­ह­रति’(छा. उ. १ । ३ । ४) इति श्रुत्यन्तरात् । किं ताभिर्जयतीति व्याख्यातम् । तत्र विशे­ष­स­म्ब­न्ध­सा­मा­न्य­म­नु­क्त­मि­हो­च्यते, सर्व­म­न्य­द्व्या­ख्या­तम् ; लोक­स­म्ब­न्ध­सा­मा­न्येन पृथिवीलोकमेव पुरोनुवाक्यया जयति ; अन्तरिक्षलोकं याज्यया, मध्य­म­त्व­सा­मा­न्यात् ; द्युलोकं शस्यया ऊर्ध्व­त्व­सा­मा­न्यात् । ततो ह तस्मात् आत्मनः प्रश्ननिर्णयात् असौ होता अश्वल उपरराम — नायम् अस्मद्गोचर इति ॥

इति तृतीयाध्यायस्य प्रथमं ब्राह्मणम् ॥

द्वितीयं ब्राह्मणम्

आख्या­यि­का­स­म्बन्धः प्रसिद्ध एव । मृत्यो­र­ति­मु­क्ति­र्व्या­ख्याता काललक्षणात् कर्मलक्षणाच्च ; कः पुनरसौ मृत्युः, यस्मात् अति­मु­क्ति­र्व्या­ख्याता ? स च स्वाभा­वि­का­ज्ञा­न­स­ङ्गा­स्पदः अध्या­त्मा­धि­भू­त­वि­ष­य­प­रि­च्छिन्नः ग्रहा­ति­ग्र­ह­ल­क्षणो मृत्युः । तस्मा­त्प­रि­च्छि­न्न­रू­पा­न्मृ­त्यो­र­ति­मु­क्तस्य रूपाणि अग्न्या­दि­त्या­दीनि उद्गीथप्रकरणे व्याख्यातानि ; अश्वलप्रश्ने च तद्गतो विशेषः कश्चित् ; तच्च एतत् कर्मणां ज्ञानसहितानां फलम् । एत­स्मा­त्सा­ध्य­सा­ध­न­रू­पा­त्सं­सा­रा­न्मोक्षः कर्तव्य इत्यतः बन्धनरूपस्य मृत्योः स्वरूपमुच्यते ; बद्धस्य हि मोक्षः कर्तव्यः । यदपि अतिमुक्तस्य स्वरूपमुक्तम् , तत्रापि ग्रहा­ति­ग्र­हा­भ्या­म­वि­नि­र्मुक्त एव मृत्यु­रू­पा­भ्याम् ; तथा चोक्तम् — ‘अशनाया हि मृत्युः’(बृ. उ. १ । २ । १) ; ‘एष एव मृत्युः’(श. ब्रा. १० । ५ । २ । ३) इति आदित्यस्थं पुरुषमङ्गीकृत्य आह, ‘एको मृत्युर्बहवा’(श. ब्रा. १० । ५ । २ । १६) इति च ; तदात्मभावापन्नो हि मृत्यो­रा­प्ति­म­ति­मु­च्यत इत्युच्यते ; न च तत्र ग्रहातिग्रहौ मृत्युरूपौ न स्तः ; ‘अथैतस्य मनसो द्यौः शरीरं ज्योती­रू­प­म­सा­वा­दित्यः’(बृ. उ. १ । ५ । १२) ‘मनश्च ग्रहः स कामेनातिग्राहेण गृहीतः’(बृ. उ. ३ । २ । ७) इति वक्ष्यति — ‘प्राणो वै ग्रहः सोऽपा­ने­ना­ति­ग्रा­हेण’(बृ. उ. ३ । २ । २) इति, ‘वाग्वै ग्रहः स नाम्ना­ति­ग्रा­हेण’(बृ. उ. ३ । २ । ३) इति च । तथा त्र्यन्नविभागे व्याख्या­त­म­स्माभिः । सुविचारितं चैतत् — यदेव प्रवृत्तिकारणम् , तदेव निवृत्तिकारणं न भवतीति ॥

केचित्तु सर्वमेव निवृत्तिकारणं मन्यन्ते ; अतः कारणात् — पूर्व­स्मा­त्पू­र्व­स्मात् मृत्योर्मुच्यते उत्तरमुत्तरं प्रतिपद्यमानः — व्यावृ­त्त्य­र्थ­मेव प्रतिपद्यते, न तु तादर्थ्यम् — इत्यतः आद्वैतक्षयात् सर्वं मृत्युः, द्वैतक्षये तु परमार्थतो मृत्यो­रा­प्ति­म­ति­मु­च्यते ; अतश्च आपेक्षिकी गौणी मुक्तिरन्तराले । सर्वमेतत् एवम् अबार्हदारण्यकम् । ननु सर्वैकत्वं मोक्षः, ‘तस्मा­त्त­त्स­र्व­म­भ­वत्’(बृ. उ. १ । ४ । १०) इति श्रुतेः — बाढं भवत्येतदपि ; न तु ‘ग्रामकामो यजेत’(तै. आ. १२ । १० । ४) ‘पशुकामो यजेत’(तै. आ. १६ । १२ । ८) इत्या­दि­श्रु­तीनां तादर्थ्यम् ; यदि हि अद्वै­ता­र्थ­त्व­मेव आसाम् , ग्राम­प­शु­स्व­र्गा­द्य­र्थत्वं नास्तीति ग्राम­प­शु­स्व­र्गा­दयो न गृह्येरन् ; गृह्यन्ते तु कर्म­फ­ल­वै­चि­त्र्य­वि­शेषाः ; यदि च वैदिकानां कर्मणां तादर्थ्यमेव, संसार एव नाभविष्यत् । अथ तादर्थ्येऽपि अनु­नि­ष्पा­दि­त­प­दा­र्थ­स्व­भावः संसार इति चेत् , यथा च रूपदर्शनार्थ आलोके सर्वोऽपि तत्रस्थः प्रकाश्यत एव — न, प्रमा­णा­नु­प­पत्तेः ; अद्वैतार्थत्वे वैदिकानां कर्मणां विद्यासहितानाम् , अन्य­स्या­नु­नि­ष्पा­दि­तत्वे प्रमा­णा­नु­प­पत्तिः — न प्रत्यक्षम् , नानुमानम् , अत एव च न आगमः । उभयम् एकेन वाक्येन प्रदर्श्यत इति चेत् , कुल्या­प्र­ण­य­ना­लो­का­दि­वत् — तन्नैवम् , वाक्य­ध­र्मा­नु­प­पत्तेः ; न च एक­वा­क्य­ग­त­स्या­र्थस्य प्रवृ­त्ति­नि­वृ­त्ति­सा­ध­न­त्व­म­व­गन्तुं शक्यते ; कुल्या­प्र­ण­य­ना­लो­कादौ अर्थस्य प्रत्य­क्ष­त्वा­द­दोषः । यदप्युच्यते — मन्त्रा अस्मिन्नर्थे दृष्टा इति — अयमेव तु तावदर्थः प्रमाणागम्यः ; मन्त्राः पुनः किमस्मिन्नर्थे आहो­स्वि­द­न्य­स्मि­न्नर्थे इति मृग्यमेतत् । तस्मा­द्ग्र­हा­ति­ग्र­ह­ल­क्षणो मृत्युः बन्धः, तस्मात् मोक्षो वक्तव्य इत्यत इदमारभ्यते । न च जानीमो विषयसम्बन्धाविव अन्त­रा­लेऽ­व­स्था­नम् अर्धजरतीयं कौशलम् । यत्तु मृत्यो­र­ति­मु­च्यते इत्युक्त्वा ग्रहा­ति­ग्र­हा­वु­च्येते, तत्तु अर्थसम्बन्धात् ; सर्वोऽयं साध्यसाधनलक्षणो बन्धः, ग्रहा­ति­ग्र­हा­वि­नि­र्मो­कात् ; निगडे हि निर्ज्ञाते निगडितस्य मोक्षाय यत्नः कर्तव्यो भवति । तस्मात् तादर्थ्येन आरम्भः ॥

अथ हैनम् — ह - शब्द ऐतिह्यार्थः ; अथ अनन्तरम् अश्वले उपरते प्रकृतं याज्ञवल्क्यं जरत्कारुगोत्रो जारत्कारवः ऋतभागस्यापत्यम् आर्तभागः पप्रच्छ ; याज्ञवल्क्येति होवाचेति अभिमुखीकरणाय ; पूर्ववत्प्रश्नः — कति ग्रहाः कत्यतिग्रहा इति । इति - शब्दो वाक्य­प­रि­स­मा­प्त्यर्थः । तत्र निर्ज्ञातेषु वा ग्रहातिग्रहेषु प्रश्नः स्यात् , अनिर्ज्ञातेषु वा ; यदि तावत् ग्रहा अतिग्रहाश्च निर्ज्ञाताः, तदा तद्गतस्यापि गुणस्य सङ्ख्याया निर्ज्ञातत्वात् कति ग्रहाः कत्यतिग्रहा इति सङ्ख्याविषयः प्रश्नो नोपपद्यते ; अथ अनिर्ज्ञाताः तदा सङ्ख्ये­य­वि­ष­य­प्रश्न इति के ग्रहाः केऽतिग्रहा इति प्रष्टव्यम् , न तु कति ग्रहाः कत्यतिग्रहा इति प्रश्नः ; अपि च निर्ज्ञा­त­सा­मा­न्य­केषु विशेषविज्ञानाय प्रश्नो भवति — यथा कतमेऽत्र कठाः कतमेऽत्र कालापा इति ; न चात्र ग्रहातिग्रहा नाम पदार्थाः केचन लोके प्रसिद्धाः, येन विशेषार्थः प्रश्नः स्यात् ; ननु च ‘अतिमुच्यते’(बृ. उ. ३ । १ । ३) , , इत्युक्तम् , ग्रहगृहीतस्य हि मोक्षः, ‘स मुक्तिः सातिमुक्तिः’(बृ. उ. ३ । १ । ३)‘स मुक्तिः सातिमुक्तिः’(बृ. उ. ३ । १ । ३) , , , इति हि द्विरुक्तम् , तस्मात्प्राप्ता ग्रहा अतिग्रहाश्च — ननु तत्रापि चत्वारो ग्रहा अतिग्रहाश्च निर्ज्ञाताः वाक्च­क्षुः­प्रा­ण­म­नांसि, तत्र कतीति प्रश्नो नोपपद्यते निर्ज्ञातत्वात् — न, अन­व­धा­र­णा­र्थ­त्वात् ; न हि चतुष्ट्वं तत्र विवक्षितम् ; इह तु ग्रहा­ति­ग्र­ह­द­र्शने अष्ट­त्व­गु­ण­वि­व­क्षया कतीति प्रश्न उपपद्यत एव ; तस्मात् ‘स मुक्तिः सातिमुक्तिः’ , , , इति मुक्त्यतिमुक्ती द्विरुक्ते ; ग्रहातिग्रहा अपि सिद्धाः । अतः कतिसङ्ख्याका ग्रहाः, कति वा अतिग्रहाः इति पृच्छति । इतर आह — अष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहा इति । ये ते अष्टौ ग्रहा अभिहिताः, कतमे ते नियमेन ग्रहीतव्या इति ॥

तत्र आह — प्राणो वै ग्रहः — प्राण इति घ्राणमुच्यते, प्रकरणात् ; वायुसहितः सः ; अपानेनेति गन्धेनेत्येतत् ; अपानसचिवत्वात् अपानो गन्ध उच्यते ; अपानोपहृतं हि गन्धं घ्राणेन सर्वो लोको जिघ्रति ; तदेतदुच्यते — अपानेन हि गन्धा­ञ्जि­घ्र­तीति ॥

वाग्वै ग्रहः — वाचा हि अध्या­त्म­प­रि­च्छि­न्नया आस­ङ्ग­वि­ष­या­स्प­दया अस­त्या­नृ­ता­स­भ्य­बी­भ­त्सा­दि­व­च­नेषु व्यापृतया गृहीतो लोकः अपहृतः, तेन वाक् ग्रहः ; स नाम्नातिग्राहेण गृहीतः — सः वागाख्यो ग्रहः, नाम्ना वक्तव्येन विषयेण, अतिग्राहेण । अतिग्राहेणेति दैर्घ्यं छान्दसम् ; वक्तव्यार्था हि वाक् ; तेन वक्तव्येनार्थेन तादर्थ्येन प्रयुक्ता वाक् तेन वशीकृता ; तेन तत्कार्यमकृत्वा नैव तस्या मोक्षः ; अतः नाम्नातिग्राहेण गृहीता वागित्युच्यते ; वक्तव्यासङ्गेन प्रवृत्ता सर्वा­न­र्थै­र्यु­ज्यते । समानमन्यत् । इत्येते त्वक्पर्यन्ता अष्टौ ग्रहाः स्पर्श­प­र्य­न्ता­श्चैते अष्टावतिग्रहा इति ॥

उपसंहृतेषु ग्रहा­ति­ग्र­हे­ष्वाह पुनः — याज्ञवल्क्येति होवाच । यदिदं सर्वं मृत्योरन्नम् — यदिदं व्याकृतं सर्वं मृत्योरन्नम् , सर्वं जायते विपद्येत च ग्रहा­ति­ग्र­ह­ल­क्ष­णेन मृत्युना ग्रस्तम् — का स्वित् का नु स्यात् सा देवता, यस्या देवताया मृत्युरप्यन्नं भवेत् — ‘मृत्यु­र्य­स्यो­प­से­च­नम्’(क. उ. १ । २ । २५) इति श्रुत्यन्तरात् । अयमभिप्रायः प्रष्टुः — यदि मृत्योर्मृत्युं वक्ष्यति, अनवस्था स्यात् ; अथ न वक्ष्यति, अस्मा­द्ग्र­हा­ति­ग्र­ह­ल­क्ष­णा­न्मृत्योः मोक्षः नोपपद्यते ; ग्रहा­ति­ग्र­ह­मृ­त्यु­वि­नाशे हि मोक्षः स्यात् ; स यदि मृत्योरपि मृत्युः स्यात् भवेत् ग्रहा­ति­ग्र­ह­ल­क्ष­णस्य मृत्योर्विनाशः — अतः दुर्वचनं प्रश्नं मन्वानः पृच्छति ‘का स्वित्सा देवता’ इति । अस्ति ताव­न्मृ­त्यो­र्मृत्युः ; ननु अनवस्था स्यात् — तस्याप्यन्यो मृत्युरिति — नानवस्था, सर्वमृत्योः मृत्य्व­न्त­रा­नु­प­पत्तेः ; कथं पुनरवगम्यते — अस्ति मृत्यो­र्मृ­त्यु­रिति ? दृष्टत्वात् ; अग्निस्तावत् सर्वस्य दृष्टो मृत्युः, विनाशकत्वात् , सोऽद्भि­र्भ­क्ष्यते, सोऽग्निः अपामन्नम् , गृहाण तर्हि अस्ति मृत्यो­र्मृ­त्यु­रिति ; तेन सर्वं ग्रहातिग्रहजातं भक्ष्यते मृत्यो­र्मृ­त्युना ; तस्मिन्बन्धने नाशिते मृत्युना भक्षिते संसारान्मोक्ष उपपन्नो भवति ; बन्धनं हि ग्रहा­ति­ग्र­ह­ल­क्ष­ण­मु­क्तम् ; तस्माच्च मोक्ष उपपद्यत इत्ये­त­त्प्र­सा­धि­तम् । अतः बन्धमोक्षाय पुरुषप्रयासः सफलो भवति ; अतोऽपजयति पुनर्मृत्युम् ॥

परेण मृत्युना मृत्यौ भक्षिते परमात्मदर्शनेन योऽसौ मुक्तः विद्वान् , सोऽयं पुरुषः यत्र यस्मिन्काले म्रियते, उत् ऊर्ध्वम् , अस्मात् ब्रह्मविदो म्रियमाणात् , प्राणाः - वागादयो ग्रहाः नामा­द­य­श्चा­ति­ग्रहा वासनारूपा अन्तस्थाः प्रयोजकाः — क्राम­न्त्यू­र्ध्वम् उत्क्रामन्ति, आहोस्विन्नेति । नेति होवाच याज्ञवल्क्यः — नोत्क्रामन्ति ; अत्रैव अस्मिन्नेव परेणात्मना अविभागं गच्छन्ति विदुषि कार्याणि करणानि च स्वयोनौ पर­ब्र­ह्म­स­तत्त्वे समवनीयन्ते, एकीभावेन समवसृज्यन्ते, प्रलीयन्त इत्यर्थः — ऊर्मय इव समुद्रे । तथा च श्रुत्यन्तरं कला­श­ब्द­वा­च्यानां प्राणानां परस्मिन्नात्मनि प्रलयं दर्शयति — ‘एवमेवास्य परिद्रष्टुरिमाः षोडश कलाः पुरुषायणाः पुरुषं प्राप्यास्तं गच्छन्ति’(प्र . उ. ६ । ५) इति — परेणात्मना अविभागं गच्छन्तीति दर्शितम् । न तर्हि मृतः — न हि ; मृतश्च अयम् — यस्मात् स उच्छ्वयति उच्छूनतां प्रतिपद्यते, आध्मायति बाह्येन वायुना पूर्यते, दृतिवत् , आध्मातः मृतः शेते निश्चेष्टः ; बन्धननाशे मुक्तस्य न क्वचिद्गमनमिति वाक्यार्थः ॥

मुक्तस्य किं प्राणा एव समवनीयन्ते ? आहोस्वित् तत्प्रयोजकमपि सर्वम् ? अथ प्राणा एव, न तत्प्रयोजकं सर्वम् , प्रयोजके विद्यमाने पुनः प्राणानां प्रसङ्गः ; अथ सर्वमेव कामकर्मादि, ततो मोक्ष उपपद्यते — इत्येवमर्थः उत्तरः प्रश्नः । याज्ञवल्क्येति होवाच — यत्रायं पुरुषो म्रियते किमेनं न जहातीति ; आह इतरः — नामेति ; सर्वं समवनीयते इत्यर्थः ; नाममात्रं तु न लीयते, आकृतिसम्बन्धात् ; नित्यं हि नाम ; अनन्तं वै नाम ; नित्यत्वमेव आनन्त्यं नाम्नः । तदा­न­न्त्या­धि­कृताः अनन्ता वै विश्वे देवाः ; अनन्तमेव स तेन लोकं जयति — तन्ना­मा­न­न्त्या­धि­कृ­तान् विश्वान्देवान् आत्मत्वेनोपेत्य तेन आनन्त्यदर्शनेन अनन्तमेव लोकं जयति ॥

ग्रहातिग्रहरूपं बन्धनमुक्तं मृत्युरूपम् ; तस्य च मृत्योः मृत्यु­स­द्भा­वा­न्मो­क्ष­श्चो­प­प­द्यते ; स च मोक्षः ग्रहा­ति­ग्र­ह­रू­पा­णा­मि­हैव प्रलयः, प्रदी­प­नि­र्वा­ण­वत् ; यत्तत् ग्रहा­ति­ग्र­हाख्यं बन्धनं मृत्युरूपम् , तस्य यत्प्रयोजकं तत्स्व­रू­प­नि­र्धा­र­णा­र्थ­मि­द­मा­र­भ्यते — याज्ञवल्क्येति होवाच ॥

अत्र केचिद्वर्णयन्ति — ग्रहातिग्रहस्य सप्रयोजकस्य विनाशेऽपि किल न मुच्यते ; नामावशिष्टः अविद्यया ऊषरस्थानीयया स्वात्मप्रभवया परमात्मनः परिच्छिन्नः भोज्याच्च जगतो व्यावृत्तः उच्छि­न्न­का­म­कर्मा अन्तराले व्यवतिष्ठते ; तस्य पर­मा­त्मै­क­त्व­द­र्श­नेन द्वैत­द­र्श­न­म­प­ने­त­व्य­मिति — अतः परं पर­मा­त्म­द­र्श­न­मा­र­ब्ध­व्यम् — इति ; एवम् अप­व­र्गा­ख्या­म­न्त­रा­ला­वस्थां परिकल्प्य उत्त­र­ग्र­न्थ­स­म्बन्धं कुर्वन्ति ॥

तत्र वक्तव्यम् — विशीर्णेषु करणेषु विदेहस्य पर­मा­त्म­द­र्श­न­श्र­व­ण­म­न­न­नि­दि­ध्य­स­नानि कथमिति ; समवनीतप्राणस्य हि नाम­मा­त्रा­व­शि­ष्ट­स्येति तैरुच्यते ; ‘मृतः शेते’(बृ. उ. ३ । २ । ११) इति ह्युक्तम् ; न मनो­र­थे­ना­प्ये­त­दु­प­पा­द­यितुं शक्यते । अथ जीवन्नेव अवि­द्या­मा­त्रा­व­शिष्टो भोज्यादपावृत्त इति परिकल्प्यते, तत्तु किं निमित्तमिति वक्तव्यम् ; सम­स्त­द्वै­तै­क­त्वा­त्म­प्रा­प्ति­नि­मि­त्त­मिति यद्युच्येत, तत् पूर्वमेव निराकृतम् ; कर्मसहितेन द्वैतै­क­त्वा­त्म­द­र्श­नेन सम्पन्नो विद्वान् मृतः समवनीतप्राणः जगदात्मत्वं हिर­ण्य­ग­र्भ­स्व­रूपं वा प्राप्नुयात् , असमवनीतप्राणः भोज्यात् जीवन्नेव वा व्यावृत्तः विरक्तः पर­मा­त्म­द­र्श­ना­भि­मुखः स्यात् । न च उभयम् एक­प्र­य­त्न­नि­ष्पा­द्येन साधनेन लभ्यम् ; हिर­ण्य­ग­र्भ­प्रा­प्ति­सा­धनं चेत् , न ततो व्यावृ­त्ति­सा­ध­नम् ; पर­मा­त्मा­भि­मु­खी­क­र­णस्य भोज्या­द्व्या­वृत्तेः साधनं चेत् , न हिर­ण्य­ग­र्भ­प्रा­प्ति­सा­ध­नम् ; न हि यत् गतिसाधनम् , तत् गतिनिवृत्तेरपि । अथ मृत्वा हिरण्यगर्भं प्राप्य ततः समवनीतप्राणः नामावशिष्टः पर­मा­त्म­ज्ञा­नेऽ­धि­क्रि­यते, ततः अस्मदाद्यर्थं पर­मा­त्म­ज्ञा­नो­प­देशः अनर्थकः स्यात् ; सर्वेषां हि ब्रह्मविद्या पुरु­षा­र्था­यो­प­दि­श्यते — ‘तद्यो यो देवानाम्’(बृ. उ. १ । ४ । १०) इत्याद्यया श्रुत्या । तस्मात् अत्यन्तनिकृष्टा शास्त्रबाह्यैव इयं कल्पना । प्रकृतं तु वर्तयिष्यामः ॥

तत्र केन प्रयुक्तं ग्रहा­ति­ग्र­ह­ल­क्षणं बन्ध­न­मि­त्ये­त­न्नि­र्दि­धा­र­यि­षया आह — यत्रास्य पुरुषस्य असम्यग्दर्शिनः शिरःपाण्यादिमतो मृतस्य — वाक् अग्निमप्येति, वातं प्राणोऽप्येति, चक्षु­रा­दि­त्य­म­प्येति — इति सर्वत्र सम्बध्यते ; मनः चन्द्रम् , दिशः श्रोत्रम् , पृथिवीं शरीरम् , आका­श­मा­त्मे­त्यत्र आत्मा अधिष्ठानं हृदयाकाशमुच्यते ; स आकाशमप्येति ; ओषधीरपियन्ति लोमानि ; वनस्पतीनपियन्ति केशाः ; अप्सु लोहितं च रेतश्च — निधीयते इति — पुनरादानलिङ्गम् ; सर्वत्र हि वागादिशब्देन देवताः परिगृह्यन्ते ; न तु कर­णा­न्ये­वा­प­क्रा­मन्ति प्राङ्मोक्षात् ; तत्र देव­ता­भि­र­न­धि­ष्ठि­तानि करणानि न्यस्त­दा­त्रा­द्यु­प­मा­नानि, विदेहश्च कर्ता पुरुषः अस्वतन्त्रः किमाश्रितो भवतीति पृच्छ्यते — क्वायं तदा पुरुषो भवतीति — किमाश्रितः तदा पुरुषो भवतीति ; यम् आश्रयमाश्रित्य पुनः कार्य­क­र­ण­स­ङ्घा­त­मु­पा­दत्ते, येन ग्रहा­ति­ग्र­ह­ल­क्षणं बन्धनं प्रयुज्यते तत् किमिति प्रश्नः । अत्रोच्यते — स्वभा­व­य­दृ­च्छा­का­ल­क­र्म­दै­व­वि­ज्ञा­न­मा­त्र­शू­न्यानि वादिभिः परिकल्पितानि ; अतः अने­क­वि­प्र­ति­प­त्ति­स्था­न­त्वात् नैव जल्पन्यायेन वस्तुनिर्णयः ; अत्र वस्तुनिर्णयं चेदिच्छसि, आहर सोम्य हस्तम् आर्तभाग हे — आवामेव एतस्य त्वत्पृष्टस्य वेदितव्यं यत् , तत् वेदिष्यावः निरूपयिष्यावः ; कस्मात् ? न नौ आवयोः एतत् वस्तु सजने जनसमुदाये निर्णेतुं शक्यते ; अत एकान्तं गमिष्यावः विचारणाय । तौ हेत्यादि श्रुतिवचनम् । तौ याज्ञ­व­ल्क्या­र्त­भागौ एकान्तं गत्वा किं चक्र­तु­रि­त्यु­च्यते — तौ ह उत्क्रम्य सजनात् देशात् मन्त्र­या­ञ्च­क्राते ; आदौ लौकि­क­वा­दि­प­क्षा­णाम् एकैकं परिगृह्य विचारितवन्तौ । तौ ह विचार्य यदूचतुरपोह्य पूर्व­प­क्षा­न्स­र्वा­नेव — तच्छृणु ; कर्म हैव आश्रयं पुनः पुनः कार्य­क­र­णो­पा­दा­न­हे­तुम् तत् तत्र ऊचतुः उक्तवन्तौ — न केवलम् ; काल­क­र्म­दै­वे­श्व­रे­ष्व­भ्यु­प­ग­तेषु हेतुषु यत्प्र­श­शं­स­तुस्तौ, कर्म हैव तत्प्रशशंसतुः — यस्मा­न्नि­र्धा­रि­त­मे­तत् कर्मप्रयुक्तं ग्रहा­ति­ग्र­हा­दि­का­र्य­क­र­णो­पा­दानं पुनः पुनः, तस्मात् पुण्यो वै शास्त्रविहितेन पुण्येन कर्मणा भवति, तद्विपरीतेन विपरीतो भवति पापः पापेन — इति एवं याज्ञवल्क्येन प्रश्नेषु निर्णीतेषु, ततः अश­क्य­प्र­क­म्प­त्वात् याज्ञवल्क्यस्य, ह जारत्कारव आर्तभाग उपरराम ॥

इति तृतीयाध्यायस्य द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥

तृतीयं ब्राह्मणम्

अथ हैनं भुज्यु­र्ला­ह्या­यनिः पप्रच्छ । ग्रहा­ति­ग्र­ह­ल­क्षणं बन्धनमुक्तम् ; यस्मात् सप्रयोजकात् मुक्तः मुच्यते, येन वा बद्धः संसरति, स मृत्युः ; तस्माच्च मोक्ष उपपद्यते, यस्मात् मृत्यो­र्मृ­त्यु­रस्ति ; मुक्तस्य च न गतिः क्वचित् — सर्वोत्सादः नाममात्रावशेषः प्रदी­प­नि­र्वा­ण­व­दिति चावधृतम् । तत्र संसरतां मुच्यमानानां च कार्यकरणानां स्वकारणसंसर्गे समाने, मुक्ता­ना­म­त्य­न्त­मेव पुनरनुपादानम् — संसरतां तु पुनः पुनरुपादानम् — येन प्रयुक्तानां भवति, तत् कर्म — इत्यवधारितं विचारणापूर्वकम् ; तत्क्षये च नामावशेषेण सर्वोत्सादो मोक्षः । तच्च पुण्यपापाख्यं कर्म, ‘पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन’(बृ. उ. ३ । २ । १३) इत्य­व­धा­रि­त­त्वात् ; एतत्कृतः संसारः । तत्र अपुण्येन स्थावरजङ्गमेषु स्वभा­व­दुः­ख­ब­हु­लेषु नर­क­ति­र्य­क्प्रे­ता­दिषु च दुःखम् अनुभवति पुनः पुनर्जायमानः म्रियमाणश्च इत्येतत् राजवर्त्मवत् सर्व­लो­क­प्र­सि­द्धम् । यस्तु शास्त्रीयः पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति, तत्रैव आदरः क्रियत इह श्रुत्या । पुण्यमेव च कर्म सर्व­पु­रु­षा­र्थ­सा­ध­न­मिति सर्वे श्रुति­स्मृ­ति­वादाः । मोक्षस्यापि पुरुषार्थत्वात् तत्साध्यता प्राप्ता ; यावत् यावत् पुण्योत्कर्षः तावत् तावत् फलो­त्क­र्ष­प्राप्तिः ; तस्मात् उत्तमेन पुण्योत्कर्षेण मोक्षो भवि­ष्य­ती­त्य­शङ्का स्यात् ; सा निवर्तयितव्या । ज्ञानसहितस्य च प्रकृष्टस्य कर्मण एतावती गतिः, व्याकृ­त­ना­म­रू­पा­स्प­द­त्वात् कर्मणः तत्फलस्य च ; न तु अकार्ये नित्ये अव्याकृतधर्मिणि अनामरूपात्मके क्रिया­का­र­क­फ­ल­स्व­भा­व­व­र्जिते कर्मणो व्यापारोऽस्ति ; यत्र च व्यापारः स संसार एव इत्यस्यार्थस्य प्रदर्शनाय ब्राह्म­ण­मा­र­भ्यते ॥

यत्तु कैश्चिदुच्यते — विद्यासहितं कर्म निर­भि­स­न्धि­वि­ष­द­ध्या­दि­वत् कार्यान्तरमारभत इति — तन्न, अना­र­भ्य­त्वा­न्मो­क्षस्य ; बन्धननाश एव हि मोक्षः, न कार्यभूतः ; बन्धनं च अविद्येत्यवोचाम ; अविद्यायाश्च न कर्मणा नाश उपपद्यते, दृष्ट­वि­ष­य­त्वाच्च कर्मसामर्थ्यस्य ; उत्प­त्त्या­प्ति­वि­का­र­सं­स्कारा हि कर्मसामर्थ्यस्य विषयाः ; उत्पादयितुं प्रापयितुं विकर्तुं संस्कर्तुं च सामर्थ्यं कर्मणः, न अतो व्यति­रि­क्त­वि­ष­योऽस्ति कर्म­सा­म­र्थ्यस्य, लोके अप्रसिद्धत्वात् ; न च मोक्ष एषां पदा­र्था­ना­म­न्य­तमः ; अवि­द्या­मा­त्र­व्य­व­हित इत्यवोचाम । बाढम् ; भवतु केवलस्यैव कर्मण एवं स्वभावता ; विद्या­सं­यु­क्तस्य तु निरभिसन्धेः भवति अन्यथा स्वभावः ; दृष्टं हि अन्यशक्तित्वेन निर्ज्ञातानामपि पदार्थानां विषदध्यादीनां विद्या­म­न्त्र­श­र्क­रा­दि­सं­यु­क्ता­नाम् अन्यविषये सामर्थ्यम् ; तथा कर्म­णोऽ­प्य­स्त्विति चेत् — न । प्रमाणाभावात् । तत्र हि कर्मण उक्त­वि­ष­य­व्य­ति­रे­केण विषयान्तरे साम­र्थ्या­स्तित्वे प्रमाणं न प्रत्यक्षं नानुमानं नोपमानं नार्थापत्तिः न शब्दोऽस्ति । ननु फलान्तराभावे चोद­ना­न्य­था­नु­प­पत्तिः प्रमाणमिति ; न हि नित्यानां कर्मणां विश्व­जि­न्न्या­येन फलं कल्प्यते ; नापि श्रुतं फलमस्ति ; चोद्यन्ते च तानि ; पारिशेष्यात् मोक्षः तेषां फलमिति गम्यते ; अन्यथा हि पुरुषा न प्रवर्तेरन् । ननु विश्वजिन्न्याय एव आयातः, मोक्षस्य फलस्य कल्पितत्वात् — मोक्षे वा अन्यस्मिन्वा फले अकल्पिते पुरुषा न प्रवर्तेरन्निति मोक्षः फलं कल्प्यते श्रुता­र्था­पत्त्या, यथा विश्वजिति ; ननु एवं सति कथमुच्यते, विश्वजिन्न्यायो न भवतीति ; फलं च कल्प्यते विश्व­जि­न्न्या­यश्च न भवतीति विप्र­ति­षि­द्ध­म­भि­धी­यते । मोक्षः फलमेव न भवतीति चेत् , न, प्रतिज्ञाहानात् ; कर्म कार्यान्तरं विषदध्यादिवत् आरभत इति हि प्रतिज्ञातम् ; स चेन्मोक्षः कर्मणः कार्यं फलमेव न भवति, सा प्रतिज्ञा हीयेत । कर्मकार्यत्वे च मोक्षस्य स्वर्गा­दि­फ­लेभ्यो विशेषो वक्तव्यः । अथ कर्मकार्यं न भवति, नित्यानां कर्मणां फलं मोक्ष इत्यस्या वचनव्यक्तेः कोऽर्थ इति वक्तव्यम् । न च कार्य­फ­ल­श­ब्द­भे­द­मा­त्रेण विशेषः शक्यः कल्पयितुम् । अफलं च मोक्षः, नित्यैश्च कर्मभिः क्रियते — नित्यानां कर्मणां फलं न, कार्यम् — इति च एषोऽर्थः विप्र­ति­षि­द्धोऽ­भि­धी­यते — यथा अग्निः शीत इति । ज्ञानवदिति चेत् — यथा ज्ञानस्य कार्यं मोक्षः ज्ञाने­ना­क्रि­य­मा­णोऽ­प्यु­च्यते, तद्वत् कर्म­का­र्य­त्व­मिति चेत् — न, अज्ञा­न­नि­व­र्त­क­त्वात् ज्ञानस्य ; अज्ञा­न­व्य­व­धा­न­नि­व­र्त­क­त्वात् ज्ञानस्य मोक्षो ज्ञान­का­र्य­मि­त्यु­प­च­र्यते । न तु कर्मणा निव­र्त­यि­त­व्य­म­ज्ञा­नम् ; न च अज्ञा­न­व्य­ति­रे­केण मोक्षस्य व्यवधानान्तरं कल्पयितुं शक्यम् — नित्य­त्वा­न्मो­क्षस्य साध­क­स्व­रू­पा­व्य­ति­रे­काच्च — यत्कर्मणा निवर्त्येत । अज्ञानमेव निवर्तयतीति चेत् , न, विलक्षणत्वात् — अनभिव्यक्तिः अज्ञानम् अभि­व्य­क्ति­ल­क्ष­णेन ज्ञानेन विरुध्यते ; कर्म तु नाज्ञानेन विरुध्यते ; तेन ज्ञानविलक्षणं कर्म । यदि ज्ञानाभावः, यदि संशयज्ञानम् , यदि विपरीतज्ञानं वा उच्यते अज्ञानमिति, सर्वं हि तत् ज्ञानेनैव निवर्त्यते ; न तु कर्मणा अन्यतमेनापि विरोधाभावात् । अथ अदृष्टं कर्मणाम् अज्ञा­न­नि­व­र्त­कत्वं कल्प्यमिति चेत् , न, ज्ञानेन अज्ञाननिवृत्तौ गम्यमानायाम् अदृ­ष्ट­नि­वृ­त्ति­क­ल्प­ना­नु­प­पत्तेः ; यथा अवघातेन व्रीहीणां तुषनिवृत्तौ गम्यमानायाम् अग्नि­हो­त्रा­दि­नि­त्य­क­र्म­कार्या अदृष्टा न कल्प्यते तुषनिवृत्तिः, तद्वत् अज्ञा­न­नि­वृ­त्ति­रपि नित्यकर्मकार्या अदृष्टा न कल्प्यते । ज्ञानेन विरुद्धत्वं च असकृत् कर्मणामवोचाम । यत् अविरुद्धं ज्ञानं कर्मभिः, तत् देव­लो­क­प्रा­प्ति­नि­मि­त्त­मि­त्यु­क्तम् — ‘विद्यया देवलोकः’(बृ. उ. १ । ५ । १६) इति श्रुतेः । किञ्चान्यत् कल्प्ये च फले नित्यानां कर्मणां श्रुतानाम् , यत् कर्म­भि­र्वि­रु­ध्यते — द्रव्य­गु­ण­क­र्मणां कार्यमेव न भवति — किं तत् कल्प्यताम् , यस्मिन् कर्मणः सामर्थ्यमेव न दृष्टम् ? किं वा यस्मिन् दृष्टं सामर्थ्यम् , यच्च कर्मणां फलमविरुद्धम् , तत्कल्प्यतामिति । पुरु­ष­प्र­वृ­त्ति­ज­न­नाय अवश्यं चेत् कर्मफलं कल्पयितव्यम् — कर्मा­वि­रु­द्ध­वि­षय एव श्रुता­र्था­पत्तेः क्षीणत्वात् नित्यो मोक्षः फलं कल्पयितुं न शक्यः, तद्व्य­व­धा­ना­ज्ञा­न­नि­वृ­त्तिर्वा, अविरुद्धत्वात् दृष्ट­सा­म­र्थ्य­वि­ष­य­त्वा­च्चेति पारि­शे­ष्य­न्या­यात् मोक्ष एव कल्पयितव्य इति चेत् — सर्वेषां हि कर्मणां सर्वं फलम् ; न च अन्यत् इत­र­क­र्म­फ­ल­व्य­ति­रे­केण फलं कल्प­ना­यो­ग्य­मस्ति ; परिशिष्टश्च मोक्षः ; स च इष्टः वेदविदां फलम् ; तस्मात् स एव कल्पयितव्यः इति चेत् — न, कर्म­फ­ल­व्य­क्ती­नाम् आनन्त्यात् पारि­शे­ष्य­न्या­या­नु­प­पत्तेः ; न हि पुरु­षे­च्छा­वि­ष­याणां कर्मफलानाम् एतावत्त्वं नाम केनचित् अस­र्व­ज्ञे­ना­व­धृ­तम् , तत्साधनानां वा, पुरुषेच्छानां वा अनि­य­त­दे­श­का­ल­नि­मि­त्त­त्वात् पुरु­षे­च्छा­वि­ष­य­सा­ध­नानां च पुरु­षे­ष्ट­फ­ल­प्र­यु­क्त­त्वात् ; प्रतिप्राणि च इच्छा­वै­चि­त्र्यात् फलानां तत्साधनानां च आनन्त्यसिद्धिः ; तदानन्त्याच्च अशक्यम् एतावत्त्वं पुरु­षै­र्ज्ञा­तुम् ; अज्ञाते च साध­न­फ­लै­ता­वत्त्वे कथं मोक्षस्य परि­शे­ष­सि­द्धि­रिति । कर्म­फ­ल­जा­ति­पा­रि­शे­ष्य­मिति चेत् — सत्यपि इच्छाविषयाणां तत्साधनानां च आनन्त्ये, कर्मफलजातित्वं नाम सर्वेषां तुल्यम् ; मोक्षस्तु अकर्मफलत्वात् परिशिष्टः स्यात् ; तस्मात् परिशेषात् स एव युक्तः कल्पयितुमिति चेत् — न ; तस्यापि नित्य­क­र्म­फ­ल­त्वा­भ्यु­प­गमे कर्म­फ­ल­स­मा­न­जा­ती­य­त्वो­प­पत्तेः परि­शे­षा­नु­प­पत्तिः । तस्मात् अन्य­था­प्यु­प­पत्तेः क्षीणा श्रुता­र्था­पत्तिः ; उत्प­त्त्या­प्ति­वि­का­र­सं­स्का­रा­णा­म­न्य­त­म­मपि नित्यानां कर्मणां फलमुपपद्यत इति क्षीणा श्रुता­र्था­पत्तिः चतुर्णामन्यतम एव मोक्ष इति चेत् — न तावत् उत्पाद्यः, नित्यत्वात् ; अत एव अविकार्यः ; असंस्कार्यश्च अत एव — असा­ध­न­द्र­व्या­त्म­क­त्वाच्च — साधनात्मकं हि द्रव्यं संस्क्रियते, यथा पात्राज्यादि प्रोक्षणादिना ; न च संस्क्रियमाणः, संस्का­र­नि­र्वर्त्यो वा — यूपादिवत् ; पारिशेष्यात् आप्यः स्यात् ; न आप्योऽपि, आत्म­स्व­भा­व­त्वात् एकत्वाच्च । इतरैः कर्म­भि­र्वै­ल­क्ष­ण्यात् नित्यानां कर्मणाम् , तत्फलेनापि विलक्षणेन भवितव्यमिति चेत् , न — कर्म­त्व­सा­ल­क्ष­ण्यात् सलक्षणं कस्मात् फलं न भवति इतरकर्मफलैः ? निमि­त्त­वै­ल­क्ष­ण्या­दिति चेत् , न, क्षामवत्यादिभिः समानत्वात् ; यथा हि — गृहदाहादौ निमित्ते क्षाम­व­त्या­दीष्टिः, यथा — ‘भिन्ने जुहोति, स्कन्ने जुहोति’ इति — एवमादौ नैमित्तिकेषु कर्मसु न मोक्षः फलं कल्प्यते — तैश्चा­वि­शे­षा­न्नै­मि­त्ति­क­त्वेन, जीवनादिनिमित्ते च श्रवणात् , तथा नित्यानामपि न मोक्षः फलम् । आलोकस्य सर्वेषां रूप­द­र्श­न­सा­ध­नत्वे, उलूकादयः आलोकेन रूपं न पश्यन्तीति उलूकादिचक्षुषो वैल­क्ष­ण्या­दि­त­र­लो­क­च­क्षुर्भिः, न रसादिविषयत्वं परिकल्प्यते, रसादिविषये साम­र्थ्य­स्या­दृ­ष्ट­त्वात् । सुदूरमपि गत्वा यद्विषयं दृष्टं सामर्थ्यं तत्रैव कश्चिद्विशेषः कल्पयितव्यः । यत्पुनरुक्तम् , विद्या­म­न्त्र­श­र्क­रा­दि­सं­यु­क्त­वि­ष­द­ध्या­दि­वत् नित्यानि कार्या­न्त­र­मा­र­भन्त इति — आरभ्यतां विशिष्टं कार्यम् , तत् इष्टत्वादविरोधः ; निरभिसन्धेः कर्मणो विद्या­सं­यु­क्तस्य विशि­ष्ट­का­र्या­न्त­रा­रम्भे न कश्चिद्विरोधः, देव­या­ज्या­त्म­या­जिनोः आत्मयाजिनो विशेषश्रवणात् — ‘देवयाजिनः श्रेया­ना­त्म­याजी’(शत. ब्रा. ११ । २ । ६ । १३) इत्यादौ ‘यदेव विद्यया करोति’(छा. उ. १ । १ । १०) इत्यादौ च । यस्तु पर­मा­त्म­द­र्श­न­वि­षये मनुनोक्तः आत्मयाजिशब्दः ‘सम्प­श्य­न्ना­त्म­याजी’(मनु. १२ । ९१) इत्यत्र — समं पश्यन् आत्मयाजी भवतीत्यर्थः । अथवा भूतपूर्वगत्या — आत्मयाजी आत्म­सं­स्का­रार्थं नित्यानि कर्माणि करोति — ‘इदं मेऽनेनाङ्गं संस्क्रियते’(शत. ब्रा. ११ । २ । ६ । १३) इति श्रुतेः ; तथा ‘गार्भैर्होमैः’(मनु. २ । २७) इत्यादिप्रकरणे कार्य­क­र­ण­सं­स्का­रा­र्थत्वं नित्यानां कर्मणां दर्शयति ; संस्कृतश्च य आत्मयाजी तैः कर्मभिः समं द्रष्टुं समर्थो भवति, तस्य इह जन्मान्तरे वा समम् आत्म­द­र्श­न­मु­त्प­द्यते ; समं पश्यन् स्वारा­ज्य­म­धि­ग­च्छ­ती­त्ये­षोऽर्थः ; आत्म­या­जि­श­ब्दस्तु भूतपूर्वगत्या प्रयुज्यते ज्ञानयुक्तानां नित्यानां कर्मणां ज्ञानो­त्प­त्ति­सा­ध­न­त्व­प्र­द­र्श­ना­र्थम् । किञ्चान्यत् — ‘ब्रह्मा­वि­श्व­सृजो धर्मो महानव्यक्तमेव च । उत्तमां सात्त्विकीमेतां गति­मा­हु­र्म­नी­षिणः’(मनु. १२ । ५०) इति च देव­सा­र्ष्टि­व्य­ति­रे­केण भूताप्ययं दर्शयति — ‘भूतान्यप्येति पञ्च वै’(मनु. १२ । ९०) ‘भूतान्यत्येति’ इति पाठं ये कुर्वन्ति, तेषां वेदविषये परि­च्छि­न्न­बु­द्धि­त्वा­द­दोषः ; न च अर्थवादत्वम् — अध्यायस्य ब्रह्मा­न्त­क­र्म­वि­पा­का­र्थस्य तद्व्य­ति­रि­क्ता­त्म­ज्ञा­ना­र्थस्य च कर्म­का­ण्डो­प­नि­षद्भ्यां तुल्या­र्थ­त्व­द­र्श­नात् , विहि­ता­क­र­ण­प्र­ति­षि­द्ध­क­र्मणां च स्थाव­र­श्व­सू­क­रा­दि­फ­ल­द­र्श­नात् , वान्ता­श्या­दि­प्रे­त­द­र्श­नाच्च । न च श्रुति­स्मृ­ति­वि­हि­त­प्र­ति­षि­द्ध­व्य­ति­रे­केण विहितानि वा प्रतिषिद्धानि वा कर्माणि केनचिदवगन्तुं शक्यन्ते, येषाम् अक­र­णा­द­नु­ष्ठा­नाच्च प्रेत­श्व­सू­क­र­स्था­व­रा­दीनि कर्मफलानि प्रत्य­क्षा­नु­मा­ना­भ्या­मु­प­ल­भ्यन्ते ; न च एषाम् कर्मफलत्वं केन­चि­द­भ्यु­प­ग­म्यते । तस्मात् विहि­ता­क­र­ण­प्र­ति­षि­द्ध­से­वानां यथा एते कर्मविपाकाः प्रेत­ति­र्य­क्स्था­व­रा­दयः, तथा उत्कृष्टेष्वपि ब्रह्मान्तेषु कर्मविपाकत्वं वेदितव्यम् ; तस्मात् ‘स आत्मनो वपामुदखिदत्’(तै. सं. २ । १ । १ । ४) ‘सोऽरोदीत्’(तै. सं. १ । ५ । १ । १) इत्यादिवत् न अभू­ता­र्थ­वा­द­त्वम् । तत्रापि अभूतार्थवादत्वं मा भूदिति चेत् — भवत्वेवम् ; न च एतावता अस्य न्यायस्य बाधो भवति ; न च अस्मत्पक्षो वा दुष्यति । न च ‘ब्रह्मा विश्वसृजः’ इत्यादीनां काम्यकर्मफलत्वं शक्यं वक्तुम् , तेषां देव­सा­र्ष्टि­तायाः फलस्योक्तत्वात् । तस्मात् साभिसन्धीनां नित्यानां कर्मणां सर्व­मे­धा­श्व­मे­धा­दीनां च ब्रह्मत्वादीनि फलानि ; येषां पुनः नित्यानि निरभिसन्धीनि आत्म­सं­स्का­रा­र्थानि, तेषां ज्ञानो­त्प­त्त्य­र्थानि तानि, ‘ब्राह्मीयं क्रियते तनुः’(मनु. २ । २८) इति स्मरणात् ; तेषाम् आरादुपकारत्वात् मोक्षसाधनान्यपि कर्माणि भवन्तीति न विरुध्यते ; यथा चायमर्थः, षष्ठे जन­का­ख्या­यि­का­स­माप्तौ वक्ष्यामः । यत्तु विष­द­ध्या­दि­व­दि­त्यु­क्तम् , तत्र प्रत्य­क्षा­नु­मा­न­वि­ष­य­त्वा­द­वि­रोधः ; यस्तु अत्य­न्त­श­ब्द­ग­म्योऽर्थः, तत्र वाक्यस्याभावे तद­र्थ­प्र­ति­पा­द­कस्य न शक्यं कल्पयितुं विष­द­ध्या­दि­सा­ध­र्म्यम् । न च प्रमा­णा­न्त­र­वि­रु­द्धा­र्थ­वि­षये श्रुतेः प्रामाण्यं कल्प्यते, यथा — शीतोऽग्निः क्लेदयतीति ; श्रुते तु तादर्थ्ये वाक्यस्य, प्रमाणान्तरस्य आभासत्वम् — यथा ‘खद्योतोऽग्निः’ इति ‘तल­म­लि­न­म­न्त­रि­क्षम्’ इति बालानां यत्प्र­त्य­क्ष­मपि, तद्वि­ष­य­प्र­मा­णा­न्त­रस्य यथार्थत्वे निश्चिते, निश्चितार्थमपि बालप्रत्यक्षम् आभासी भवति ; तस्मात् वेद­प्रा­मा­ण्य­स्या­व्य­भि­चा­रात् तादर्थ्ये सति वाक्यस्य तथात्वं स्यात् , न तु पुरुषमतिकौशलम् ; न हि पुरुषमतिकौशलात् सविता रूपं न प्रकाशयति ; तथा वेदवाक्यान्यपि न अन्यार्थानि भवन्ति । तस्मात् न मोक्षार्थानि कर्माणीति सिद्धम् । अतः कर्मफलानां संसा­र­त्व­प्र­द­र्श­ना­यैव ब्राह्म­ण­मा­र­भ्यते ॥

अथ अनन्तरम् उपरते जारत्कारवे, भुज्युरिति नामतः, लह्यस्यापत्यं लाह्यः तदपत्यं लाह्यायनिः, प्रपच्छ ; याज्ञवल्क्येति होवाच । आदावुक्तम् अश्वमेधदर्शनम् ; सम­ष्टि­व्य­ष्टि­फ­ल­श्चा­श्व­मे­ध­क्रतुः, ज्ञानसमुच्चितो वा केव­ल­ज्ञा­न­स­म्पा­दितो वा, सर्वकर्मणां परा काष्ठा ; भ्रूण­ह­त्या­श्व­मे­धाभ्यां न परं पुण्यपापयोरिति हि स्मरन्ति ; तेन हि समष्टिं व्यष्टीश्च प्राप्नोति ; तत्र व्यष्टयो निर्ज्ञाता अन्तरण्डविषया अश्व­मे­ध­या­ग­फ­ल­भूताः ; ‘मृत्यु­र­स्यात्मा भवत्येतासां देवतानामेको भवति’(बृ. उ. १ । २ । ७) इत्युक्तम् ; मृत्युश्च अशनायालक्षणो बुद्ध्यात्मा समष्टिः प्रथमजः वायुः सूत्रं सत्यं हिरण्यगर्भः ; तस्य व्याकृतो विषयः — यदात्मकं सर्वं द्वैतकत्वम् , यः सर्व­भू­ता­न्त­रात्मा लिङ्गम् अमूर्तरसः यदाश्रितानि सर्वभूतकर्माणि, यः कर्मणां कर्मसम्बद्धानां च विज्ञानानां परा गतिः परं फलम् । तस्य कियान् गोचरः कियती व्याप्तिः सर्वतः परिमण्डलीभूता, सा वक्तव्या ; तस्याम् उक्तायाम् , सर्वः संसारो बन्धगोचर उक्तो भवति ; तस्य च सम­ष्टि­व्य­ष्ट्या­त्म­द­र्श­नस्य अलौ­कि­क­त्व­प्र­द­र्श­ना­र्थम् आख्या­यि­का­मा­त्मनो वृत्तां प्रकुरुते ; तेन च प्रति­वा­दि­बुद्धिं व्यामो­ह­यि­ष्या­मीति मन्यते ॥

मद्रेषु — मद्रा नाम जनपदाः तेषु, चरकाः — अध्ययनार्थं व्रतचरणाच्चरकाः अध्वर्यवो वा, पर्यव्रजाम पर्यटितवन्तः ; ते पतञ्जलस्य — ते वयं पर्यटन्तः, पतञ्जलस्य नामतः, काप्यस्य कपिगोत्रस्य, गृहान् ऐम गतवन्तः ; तस्यासीद्दुहिता गन्धर्वगृहीता — गन्धर्वेण अमानुषेण सत्त्वेन केनचित् आविष्टा ; गन्धर्वो वा धिष्ण्योऽग्निः ऋत्विक् देवता विशि­ष्ट­वि­ज्ञा­न­त्वात् अवसीयते ; न हि सत्त्वमात्रस्य ईदृशं विज्ञा­न­मु­प­प­द्यते । तं सर्वे वयं परिवारिताः सन्तः अपृच्छाम — कोऽसीति — कस्त्वमसि किन्नामा किंसतत्त्वः । सोऽब्र­वी­द्ग­न्धर्वः — सुधन्वा नामतः, आङ्गिरसो गोत्रतः । तं यदा यस्मिन्काले लोकानाम् अन्तान् पर्यवसानानि अपृच्छाम, अथ एनं गन्धर्वम् अब्रूम — भुव­न­को­श­प­रि­मा­ण­ज्ञा­नाय प्रवृत्तेषु सर्वेषु आत्मानं श्लाघयन्तः पृष्टवन्तो वयम् ; कथम् ? क्व पारिक्षिता अभवन्निति । स च गन्धर्वः सर्व­म­स्म­भ्य­म­ब्र­वीत् । तेन दिव्येभ्यो मया लब्धं ज्ञानम् ; तत् तव नास्ति ; अतो निगृहीतोऽसि’ — इत्यभिप्रायः । सोऽहं विद्यासम्पन्नो लब्धागमो गन्धर्वात् त्वा त्वाम् पृच्छामि याज्ञवल्क्य — क्व पारिक्षिता अभवन् — तत् त्वं किं जानासि ? हे याज्ञवल्क्य, कथय, पृच्छामि — क्व पारिक्षिता अभवन्निति ॥

स होवाच याज्ञवल्क्यः ; उवाच वै सः — वै - शब्दः स्मरणार्थः — उवाच वै स गन्धर्वः तुभ्यम् । अगच्छन्वै ते पारिक्षिताः, तत् तत्र ; क्व ? यत्र यस्मिन् अश्वमेधयाजिनो गच्छन्ति — इति निर्णीते प्रश्न आह — क्व नु कस्मिन् अश्वमेधयाजिनो गच्छन्तीति । तेषां गतिविवक्षया भुव­न­को­शा­प­रि­मा­ण­माह — द्वात्रिंशतं वै, द्वे अधिके त्रिंशत् , द्वात्रिंशतं वै, देवरथाह्न्यानि — देव आदित्यः तस्य रथो देवरथः तस्य रथस्य गत्या अह्ना याव­त्प­रि­च्छि­द्यते देशपरिमाणं तत् देवरथाह्न्यम् , तद्द्वा­त्रिं­श­द्गु­णितं देवरथाह्न्यानि, तावत्परिमाणोऽयं लोकः लोकालोकगिरिणा परिक्षिप्तः — यत्र वैराजं शरीरम् , यत्र च कर्मफलोपभोगः प्राणिनाम् , स एष लोकः ; एतावान् लोकः, अतः परम् अलोकः, तं लोकं समन्तं समन्ततः, लोकविस्तारात् द्विगु­ण­प­रि­मा­ण­वि­स्ता­रेण परिमाणेन, तं लोकं परिक्षिप्ता पर्येति पृथिवी ; तां पृथिवीं तथैव समन्तम् , द्विस्तावत् — द्विगुणेन परिमाणेन समुद्रः पर्येति, यं घनोदमाचक्षते पौराणिकाः । तत्र अण्ड­क­पा­ल­यो­र्वि­व­र­प­रि­मा­ण­मु­च्यते, येन विवरेण मार्गेण बहि­र्नि­र्ग­च्छन्तो व्याप्नुवन्ति अश्वमेधयाजिनः ; तत्र यावती यावत्परिमाणा क्षुरस्य धारा अग्रम् , यावद्वा सौक्ष्म्येण युक्तं मक्षिकायाः पत्रम् , तावान् तावत्परिमाणः, अन्तरेण मध्येऽ­ण्ड­क­पा­लयोः, आकाशः छिद्रम् , तेन आकाशेनेत्येतत् ; तान् पारि­क्षि­ता­न­श्व­मे­ध­या­जिनः प्राप्तान् इन्द्रः परमेश्वरः — योऽश्व­मे­धेऽ­ग्नि­श्चितः, सुपर्णः — यद्विषयं दर्शनमुक्तम् ‘तस्य प्राची दिक्शिरः’(बृ. उ. १ । २ । ४) इत्यादिना — सुपर्णः पक्षी भूत्वा, पक्षपुच्छात्मकः सुपर्णो भूत्वा, वायवे प्रायच्छत् — मूर्त­त्वा­न्ना­स्त्या­त्मनो गतिस्तत्रेति । तान् पारिक्षितान् वायुः आत्मनि धित्वा स्थापयित्वा स्वात्म­भू­ता­न्कृत्वा तत्र तस्मिन् अगमयत् ; क्व ? यत्र पूर्वे अतिक्रान्ताः पारिक्षिता अश्व­मे­ध­या­जि­नोऽ­भ­व­न्निति । एवमिव वै — एवमेव स गन्धर्वः वायुमेव प्रशशंस पारिक्षितानां गतिम् । समाप्ता आख्यायिका ; आख्या­यि­का­नि­र्वृत्तं तु अर्थम् आख्या­यि­का­तोऽ­प­सृत्य स्वेन श्रुतिरूपेणैव आचष्टेऽस्मभ्यम् । यस्मात् वायुः स्थावरजङ्गमानां भूता­ना­म­न्त­रात्मा, बहिश्च स एव, तस्मात् अध्या­त्मा­धि­भू­ता­धि­दै­व­भा­वेन विविधा या अष्टिः व्याप्तिः स वायुरेव ; तथा समष्टिः केवलेन सूत्रात्मना वायुरेव । एवं वायुमात्मानं सम­ष्टि­व्य­ष्टि­रू­पा­त्म­क­त्वेन उपगच्छति यः — एवं वेद, तस्य किं फलमित्याह — अप पुनर्मृत्युं जयति, सकृन्मृत्वा पुनर्न म्रियते । तत आत्मनः प्रश्ननिर्णयात् भुज्यु­र्ला­ह्या­य­नि­रु­प­र­राम ॥

इति तृतीयाध्यायस्य तृतीयं ब्राह्मणम् ॥

चतुर्थं ब्राह्मणम्

अथ हैन­मु­ष­स्त­श्चा­क्रा­यणः पप्रच्छ । पुण्य­पा­प­प्र­यु­क्तै­र्ग्र­हा­ति­ग्र­है­र्गृ­हीतः पुनः पुनः ग्रहातिग्रहान् त्यजन् उपाददत् संसरतीत्युक्तम् ; पुण्यस्य च पर उत्कर्षो व्याख्यातः व्याकृतविषयः सम­ष्टि­व्य­ष्टि­रूपः द्वैतै­क­त्वा­त्म­प्राप्तिः । यस्तु ग्रहा­ति­ग्र­है­र्ग्रस्तः संसरति, सः अस्ति वा, न अस्ति ; अस्तित्वे च किंलक्षणः — इति आत्मन एव विवेकाधिगमाय उषस्तप्रश्न आरभ्यते । तस्य च निरु­पा­धि­स्व­रू­पस्य क्रिया­का­र­क­वि­नि­र्मु­क्त­स्व­भा­वस्य अधिगमात् यथो­क्ता­द्ब­न्ध­नात् विमुच्यते सप्रयोजकात् आख्या­यि­क­स­म्ब­न्धस्तु प्रसिद्धः ॥

अथ ह एनं प्रकृतं याज्ञवल्क्यम् , उषस्तो नामतः, चक्रस्यापत्यं चाक्रायणः, पप्रच्छ । यत् ब्रह्म साक्षात् अव्यवहितं केनचित् द्रष्टुः अपरोक्षात् — अगौणम् — न श्रोत्र­ब्र­ह्मा­दि­वत् — किं तत् ? य आत्मा — आत्मशब्देन प्रत्य­गा­त्मो­च्यते, तत्र आत्मशब्दस्य प्रसिद्धत्वात् ; सर्व­स्या­भ्य­न्तरः सर्वान्तरः ; यद्यःशब्दाभ्यां प्रसिद्ध आत्मा ब्रह्मेति — तम् आत्मानम् , मे मह्यम् , व्याचक्ष्वेति — विस्पष्टं शृङ्गे गृहीत्वा यथा गां दर्शयति तथा आचक्ष्व, सोऽयमित्येवं कथयस्वेत्यर्थः । एवमुक्तः प्रत्याह याज्ञवल्क्यः — एषः ते तव आत्मा सर्वान्तरः सर्व­स्या­भ्य­न्तरः ; सर्व­वि­शे­ष­णो­प­ल­क्ष­णार्थं सर्वा­न्त­र­ग्र­ह­णम् ; यत् साक्षात् अव्यवहितम् अपरोक्षात् अगौणम् ब्रह्म बृहत्तमम् आत्मा सर्वस्य सर्व­स्या­भ्य­न्तरः, एतैर्गुणैः समस्तैर्युक्तः एषः, कोऽसौ तवात्मा ? योऽयं कार्यकरणसङ्घातः तव सः येनात्मना आत्मवान् स एष तव आत्मा — तव कार्य­क­र­ण­स­ङ्घा­त­स्ये­त्यर्थः । तत्र पिण्डः, तस्याभ्यन्तरे लिङ्गात्मा करणसङ्घातः, तृतीयो यश्च सन्दिह्यमानः — तेषु कतमो मम आत्मा सर्वान्तरः त्वया विवक्षित इत्युक्ते इतर आह — यः प्राणेन मुख­ना­सि­का­स­ञ्चा­रिणा प्राणिति प्राणचेष्टां करोति, येन प्राणः प्रणीयत इत्यर्थः — सः ते तव कार्य­क­र­ण­स­ङ्घा­तस्य आत्मा विज्ञानमयः ; समानमन्यत् ; योऽपानेनापानीति यो व्यानेन व्यानीतीति — छान्दसं दैर्घ्यम् । सर्वाः कार्य­क­र­ण­स­ङ्घा­त­गताः प्राणनादिचेष्टा दारुयन्त्रस्येव येन क्रियन्ते — न हि चेत­ना­व­द­न­धि­ष्ठि­तस्य दारुयन्त्रस्येव प्राणनादिचेष्टा विद्यन्ते ; तस्मात् विज्ञा­न­म­ये­ना­धि­ष्ठितं विलक्षणेन दारुयन्त्रवत् प्राण­ना­दि­चेष्टां प्रतिपद्यते — तस्मात् सोऽस्ति कार्य­क­र­ण­स­ङ्घा­त­वि­ल­क्षणः, यश्चेष्टयति ॥

स होवा­चो­ष­स्त­श्चा­क्रा­यणः ; यथा कश्चित् अन्यथा प्रतिज्ञाय पूर्वम् , पुन­र्वि­प्र­ति­पन्नो ब्रूयादन्यथा — असौ गौः असावश्वः यश्चलति धावतीति वा, पूर्वं प्रत्यक्षं दर्शयामीति प्रतिज्ञाय, पश्चात् चल­ना­दि­लि­ङ्गै­र्व्य­प­दि­शति — एवमेव एतद्ब्रह्म प्राण­ना­दि­लि­ङ्गै­र्व्य­प­दिष्टं भवति त्वया ; किं बहुना ? त्यक्त्वा गोतृ­ष्णा­नि­मित्तं व्याजम् , यदेव साक्षा­द­प­रो­क्षा­द्ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरः, तं मे व्याचक्ष्वेति । इतर आह — यथा मया प्रथमं प्रतिज्ञातः तव आत्मा — एवँलक्षण इति — तां प्रति­ज्ञा­म­नु­वर्त एव ; तत् तथैव, यथोक्तं मया । यत्पुनरुक्तम् , तमात्मानं घटादिवत् विषयीकुर्विति — तत् अशक्यत्वान्न क्रियते । कस्मात्पुनः तदशक्यमित्याह — वस्तु­स्वा­भा­व्यात् ; किं पुनः तत् वस्तु­स्वा­भा­व्यम् ? दृष्ट्या­दि­द्र­ष्टृ­त्वम् ; दृष्टेर्द्रष्टा ह्यात्मा ; दृष्टिरिति द्विविधा भवति — लौकिकी पारमार्थिकी चेति ; तत्र लौकिकी चक्षुः­सं­यु­क्ता­न्तः­क­र­ण­वृत्तिः ; सा क्रियत इति जायते विनश्यति च ; या तु आत्मनो दृष्टिः अग्न्यु­ष्ण­प्र­का­शा­दि­वत् , सा च द्रष्टुः स्वरूपत्वात् , न जायते न विनश्यति च ; सा क्रियमाणया उपाधिभूतया संसृष्टेवेति, व्यपदिश्यते — द्रष्टेति, भेदवच्च — द्रष्टा दृष्टिरिति च ; यासौ लौकिकी दृष्टिः चक्षुर्द्वारा रूपोपरक्ता जायमानैव नित्यया आत्मदृष्ट्या संसृष्टेव, तत्प्रतिच्छाया — तया व्याप्तैव जायते, तथा विनश्यति च ; तेन उपचर्यते द्रष्टा सदा पश्यन्नपि — पश्यति न पश्यति चेति ; न तु पुनः द्रष्टु­र्दृष्टेः कदा­चि­द­प्य­न्य­था­त्वम् ; तथा च वक्ष्यति षष्ठे — ‘ध्यायतीव लेलायतीव’(बृ. उ. ४ । ३ । ७) , ‘न हि द्रष्टु­र्दृ­ष्टे­र्वि­प­रि­लोपो विद्यते’(बृ. उ. ४ । ३ । २३) इति च । तमिममर्थमाह — लौकिक्या दृष्टेः कर्मभूतायाः, द्रष्टारं स्वकीयया नित्यया दृष्ट्या व्याप्तारम् , न पश्येः ; यासौ लौकिकी दृष्टिः कर्मभूता, सा रूपोपरक्ता रूपाभिव्यञ्जिका न आत्मानं स्वात्मनो व्याप्तारं प्रत्यञ्चं व्याप्नोति ; तस्मात् तं प्रत्यगात्मानं दृष्टे­र्द्र­ष्टारं न पश्येः । तथा श्रुतेः श्रोतारं न शृणुयाः । तथा मतेः मनोवृत्तेः केवलाया व्याप्तारं न मन्वीथाः । तथा विज्ञातेः केवलाया बुद्धिवृत्तेः व्याप्तारं न विजानीयाः । एष वस्तुनः स्वभावः ; अतः नैव दर्शयितुं शक्यते गवादिवत् ॥

‘न दृष्टे­र्द्र­ष्टा­रम्’ इत्यत्र अक्षराणि अन्यथा व्याचक्षते केचित् — न दृष्टे­र्द्र­ष्टा­रम् दृष्टेः कर्तारम् दृष्टि­भे­द­म­कृत्वा दृष्टिमात्रस्य कर्तारम् , न पश्येरिति ; दृष्टेरिति कर्मणि षष्ठी ; सा दृष्टिः क्रियमाणा घटवत् कर्म भवति ; द्रष्टारमिति तृजन्तेन द्रष्टु­र्दृ­ष्टि­क­र्तृ­त्व­मा­चष्टे ; तेन असौ दृष्टेर्द्रष्टा दृष्टेः कर्तेति व्याख्या­तॄ­णा­म­भि­प्रायः । तत्र दृष्टेरिति षष्ठ्यन्तेन दृष्टिग्रहणं निरर्थकमिति दोषं न पश्यन्ति ; पश्यतां वा पुनरुक्तम् असारः प्रमादपाठ इति वा न आदरः ; कथं पुनराधिक्यम् ? तृजन्तेनैव दृष्टि­क­र्तृ­त्वस्य सिद्धत्वात् दृष्टेरिति निरर्थकम् ; तदा ‘द्रष्टारं न पश्येः’ इत्येतावदेव वक्तव्यम् ; यस्माद्धातोः परः तृच् श्रूयते, तद्धा­त्व­र्थ­क­र्तरि हि तृच् स्मर्यते ; ‘गन्तारं भेत्तारं वा नयति’ इत्येतावानेव हि शब्दः प्रयुज्यते ; न तु ‘गतेर्गन्तारं भिदे­र्भे­त्ता­रम्’ इति असति अर्थविशेषे प्रयोक्तव्यः ; न च अर्थवादत्वेन हातव्यं सत्यां गतौ ; न च प्रमादपाठः, सर्वे­षा­म­वि­गा­नात् ; तस्मात् व्याख्यातॄणामेव बुद्धि­दौ­र्ब­ल्यम् , नाध्येतृप्रमादः । यथा तु अस्मा­भि­र्व्या­ख्या­तम् — लौकि­क­दृ­ष्टे­र्वि­विच्य नित्य­दृ­ष्टि­वि­शिष्ट आत्मा प्रदर्शयितव्यः — तथा कर्तृ­क­र्म­वि­शे­ष­ण­त्वेन दृष्टिशब्दस्य द्विः प्रयोग उपपद्यते आत्म­स्व­रू­प­नि­र्धा­र­णाय ; ‘न हि द्रष्टु­र्दृष्टेः’ इति च प्रदे­शा­न्त­र­वा­क्येन एकवाक्यतोपपन्ना भवति ; तथा च ‘चक्षूंषि पश्यति’(के. उ. १ । ७) ‘श्रोत्रमिदं श्रुतम्’(के. उ. १ । ८) इति श्रुत्यन्तरेण एकवाक्यता उपपन्ना । न्यायाच्च — एवमेव हि आत्मनो नित्य­त्व­मु­प­प­द्यते विक्रियाभावे ; विक्रियावच्च नित्यमिति च विप्रतिषिद्धम् । ‘ध्यायतीव लेलायतीव’(बृ. उ. ४ । ३ । ७) ‘न हि द्रष्टु­र्दृ­ष्टे­र्वि­प­रि­लोपो विद्यते’(बृ. उ. ४ । ३ । २३) ‘एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य’(बृ. उ. ४ । ४ । २३) इति च श्रुत्यक्षराणि अन्यथा न गच्छन्ति । ननु द्रष्टा श्रोता मन्ता विज्ञाता इत्ये­व­मा­दी­न्य­क्ष­राणि आत्म­नोऽ­वि­क्रि­यत्वे न गच्छन्तीति — न, यथा­प्रा­प्त­लौ­कि­क­वा­क्या­नु­वा­दि­त्वात् तेषाम् ; न आत्म­त­त्त्व­नि­र्धा­र­णा­र्थानि तानि ; ‘न दृष्टे­र्द्र­ष्टा­रम्’ इत्येवमादीनाम् अन्या­र्था­स­म्भ­वात् यथो­क्ता­र्थ­प­र­त्व­म­व­ग­म्यते । तस्मात् अनवबोधादेव हि विशेषणं परित्यक्तं दृष्टेरिति । एषः ते तव आत्मा सर्वै­रु­क्तै­र्वि­शे­ष­णै­र्वि­शिष्टः ; अतः एतस्मादात्मनः अन्यदार्तम् — कार्यं वा शरीरम् , करणात्मकं वा लिङ्गम् ; एतदेव एकम् अनार्तम् अविनाशि कूटस्थम् । ततो ह उषस्तश्चाक्रायण उपरराम ॥

इति तृतीयाध्यायस्य चतुर्थं ब्राह्मणम् ॥

पञ्चमं ब्राह्मणम्

बन्धनं सप्रयोजकमुक्तम् । यश्च बद्धः, तस्यापि अस्तित्वमधिगतम् , व्यतिरिक्तत्वं च । तस्य इदानीं बन्धमोक्षसाधनं सस­न्न्या­स­मा­त्म­ज्ञानं वक्तव्यमिति कहोलप्रश्न आरभ्यते —

अथ ह एनं कहोलो नामतः, कुषीतकस्यापत्यं कौषीतकेयः, पप्रच्छ ; याज्ञवल्क्येति होवाचेति, पूर्ववत् — यदेव साक्षा­द­प­रो­क्षा­द्ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरः तं मे व्याचक्ष्वेति — यं विदित्वा बन्ध­ना­त्प्र­मु­च्यते । याज्ञवल्क्य आह — एष ते तव आत्मा ॥

किम् उष­स्त­क­हो­ला­भ्याम् एक आत्मा पृष्टः, किं वा भिन्नावात्मानौ तुल्यलक्षणाविति । भिन्नाविति युक्तम् , प्रश्न­यो­र­पु­न­रु­क्त­त्वो­प­पत्तेः ; यदि हि एक आत्मा उष­स्त­क­हो­ल­प्र­श्न­यो­र्वि­व­क्षितः, तत्र एकेनैव प्रश्नेन अधिगतत्वात् तद्विषयो द्वितीयः प्रश्नोऽनर्थकः स्यात् ; न च अर्थवादरूपत्वं वाक्यस्य ; तस्मात् भिन्ना­वे­ता­वा­त्मानौ क्षेत्र­ज्ञ­प­र­मा­त्मा­ख्या­विति केचि­द्व्या­च­क्षते । तन्न, ‘ते’ इति प्रतिज्ञानात् ; ‘एष त आत्मा’ इति हि प्रतिवचने प्रतिज्ञातम् ; न च एकस्य कार्य­क­र­ण­स­ङ्घा­तस्य द्वावात्मानौ उपपद्येते ; एको हि कार्यकरणसङ्घातः एकेन आत्मना आत्मवान् ; न च उषस्तस्यान्यः कहोलस्यान्यः जातितो भिन्न आत्मा भवति, द्वयोः अगौ­ण­त्वा­त्म­त्व­स­र्वा­न्त­र­त्वा­नु­प­पत्तेः ; यदि एकमगौणं ब्रह्म द्वयोः इतरेण अवश्यं गौणेन भवितव्यम् ; तथा आत्मत्वं सर्वान्तरत्वं च — विरु­द्ध­त्वा­त्प­दा­र्था­नाम् ; यदि एकं सर्वान्तरं ब्रह्म आत्मा मुख्यः, इतरेण असर्वान्तरेण अनात्मना अमुख्येन अवश्यं भवितव्यम् ; तस्मात् एकस्यैव द्विः श्रवणं विशेषविवक्षया । यत्तु पूर्वोक्तेन समानं द्वितीये प्रश्नान्तर उक्तम् , तावन्मात्रं पूर्व­स्यै­वा­नु­वादः — तस्यैव अनुक्तः कश्चिद्विशेषः वक्तव्य इति । कः पुनरसौ विशेष इत्युच्यते — पूर्व­स्मि­न्प्रश्ने — अस्ति व्यतिरिक्त आत्मा यस्यायं सप्रयोजको बन्ध उक्त इति द्वितीये तु — तस्यैव आत्मनः अश­ना­या­दि­सं­सा­र­ध­र्मा­ती­तत्वं विशेष उच्यते — यद्वि­शे­ष­प­रि­ज्ञा­नात् सन्न्याससहितात् पूर्वो­क्ता­द्ब­न्ध­नात् विमुच्यते । तस्मात् प्रश्न­प्र­ति­व­च­नयोः ‘एष त आत्मा’ इत्येवमन्तयोः तुल्यार्थतैव । ननु कथम् एकस्यैव आत्मनः अश­ना­या­द्य­ती­तत्वं तद्वत्त्वं चेति विरु­द्ध­ध­र्म­स­म­वा­यि­त्व­मिति — न, परिहृतत्वात् ; नाम­रू­प­वि­का­र­का­र्य­क­र­ण­ल­क्ष­ण­स­ङ्घा­तो­पा­धि­भे­द­स­म्प­र्क­ज­नि­त­भ्रा­न्ति­मात्रं हि संसा­रि­त्व­मि­त्य­स­कृ­द­वो­चाम, विरु­द्ध­श्रु­ति­व्या­ख्या­न­प्र­स­ङ्गेन च ; यथा रज्जु­शु­क्ति­का­ग­ग­ना­दयः सर्परजतमलिना भवन्ति परा­ध्या­रो­पि­त­ध­र्म­वि­शिष्टाः, स्वतः केवला एव रज्जु­शु­क्ति­का­ग­ग­ना­दयः — न च एवं विरु­द्ध­ध­र्म­स­म­वा­यित्वे पदार्थानां कश्चन विरोधः । नाम­रू­पो­पा­ध्य­स्तित्वे ‘एक­मे­वा­द्वि­ती­यम्’(छा. उ. ६ । २ । १)‘एक­मे­वा­द्वि­ती­यम्’(छा. उ. ६ । २ । १)‘एक­मे­वा­द्वि­ती­यम्’(छा. उ. ६ । २ । १) ‘नेह नानास्ति किञ्चन’(बृ. उ. ४ । ४ । १९)‘नेह नानास्ति किञ्चन’(बृ. उ. ४ । ४ । १९) इति श्रुतयो विरुध्येरन्निति चेत् — न, सलि­ल­फे­न­दृ­ष्टा­न्तेन परिहृतत्वात् मृदा­दि­दृ­ष्टा­न्तैश्च ; यदा तु परमार्थदृष्ट्या पर­मा­त्म­त­त्त्वात् श्रुत्य­नु­सा­रिभिः अन्यत्वेन निरूप्यमाणे नामरूपे मृदादिविकारवत् वस्त्वन्तरे तत्त्वतो न स्तः — सलि­ल­फे­न­घ­टा­दि­वि­का­र­व­देव, तदा तत् अपेक्ष्य ‘एक­मे­वा­द्वि­ती­यम्’ ‘नेह नानास्ति किञ्चन’ इत्या­दि­प­र­मा­र्थ­द­र्श­न­गो­च­रत्वं प्रतिपद्यते ; रूपवदेव स्वेन रूपेण वर्तमानं केन­चि­द­स्पृ­ष्ट­स्व­भा­व­मपि सत् नाम­रू­प­कृ­त­का­र्य­क­र­णो­पा­धिभ्यो विवेकेन नावधार्यते, नाम­रू­पो­पा­धि­दृ­ष्टि­रेव च भवति स्वाभाविकी, तदा सर्वोऽयं वस्त्व­न्त­रा­स्ति­त्व­व्य­व­हारः । अस्ति चायं भेदकृतो मिथ्याव्यवहारः, येषां ब्रह्म­त­त्त्वा­द­न्य­त्वेन वस्तु विद्यते, येषां च नास्ति ; पर­मा­र्थ­वा­दि­भिस्तु श्रुत्यनुसारेण निरूप्यमाणे वस्तुनि — किं तत्त्वतोऽस्ति वस्तु किं वा नास्तीति, ब्रह्मै­क­मे­वा­द्वि­तीयं सर्व­सं­व्य­व­हा­र­शू­न्य­मिति निर्धार्यते ; तेन न कश्चिद्विरोधः । न हि पर­मा­र्था­व­धा­र­ण­नि­ष्ठायां वस्त्व­न्त­रा­स्तित्वं प्रतिपद्यामहे — ‘एक­मे­वा­द्वि­ती­यम्’ ‘अन­न्त­र­म­बा­ह्यम्’(बृ. उ. २ । ५ । १९) , इति श्रुतेः ; न च नाम­रू­प­व्य­व­हा­र­काले तु अविवेकिनां क्रिया­का­र­क­फ­ला­दि­सं­व्य­व­हारो नास्तीति प्रतिषिध्यते । तस्मात् ज्ञानाज्ञाने अपेक्ष्य सर्वः संव्यवहारः शास्त्रीयो लौकिकश्च ; अतो न काचन विरोधशङ्का । सर्व­वा­दि­ना­म­प्य­प­रि­हार्यः पर­मा­र्थ­सं­व्य­व­हा­र­कृतो व्यवहारः ॥

तत्र पर­मा­र्था­त्म­स्व­रू­प­म­पेक्ष्य प्रश्नः पुनः — कतमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तर इति । प्रत्याह इतरः — योऽशनायापिपासे, अशितुमिच्छा अशनाया, पातुमिच्छा पिपासा ; ते अशनायापिपासे योऽत्येतीति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः । अविवेकिभिः तलमलवदिव गगनं गम्यमानमेव तलमले अत्येति — परमार्थतः — ताभ्या­म­सं­सृ­ष्ट­स्व­भा­व­त्वात् — तथा मूढैः अश­ना­या­पि­पा­सा­दि­म­द्ब्रह्म गम्यमानमपि — क्षुधितोऽहं पिपासितोऽहमिति, ते अत्येत्येव — परमार्थतः — ताभ्या­म­सं­सृ­ष्ट­स्व­भा­व­त्वात् ; ‘न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः’(क. उ. २ । २ । ११) इति श्रुतेः — अवि­द्व­ल्लो­का­ध्या­रो­पि­त­दुः­खे­ने­त्यर्थः । प्राणै­क­ध­र्म­त्वात् समा­स­क­र­ण­म­श­ना­या­पि­पा­सयोः । शोकं मोहम् — शोक इति कामः ; इष्टं वस्तु उद्दिश्य चिन्तयतो यत् अरमणम् , तत् तृष्णाभिभूतस्य कामबीजम् ; तेन हि कामो दीप्यते ; मोहस्तु विप­री­त­प्र­त्य­य­प्र­भ­वोऽ­वि­वेकः भ्रमः ; स च अविद्या सर्वस्यानर्थस्य प्रसवबीजम् ; भिन्न­का­र्य­त्वा­त्तयोः शोकमोहयोः असमासकरणम् । तौ मनोऽधिकरणौ ; तथा शरीराधिकरणौ जरां मृत्युं च अत्येति ; जरेति कार्य­क­र­ण­स­ङ्घा­त­वि­प­रि­णामः वली­प­लि­ता­दि­लिङ्गः ; मृत्युरिति तद्विच्छेदः विपरिणामावसानः ; तौ जरामृत्यू शरीराधिकरणौ अत्येति । ये ते अशनायादयः प्राण­म­नः­श­री­रा­धि­क­रणाः प्राणिषु अनवरतं वर्तमानाः अहोरात्रादिवत् समुद्रोर्मिवच्च प्राणिषु संसार इत्युच्यन्ते ; योऽसौ दृष्टे­र्द्र­ष्टे­त्या­दि­ल­क्षणः साक्षादव्यवहितः अपरोक्षादगौणः सर्वान्तर आत्मा ब्रह्मा­दि­स्त­म्ब­प­र्य­न्तानां भूतानाम् अश­ना­या­पि­पा­सा­दिभिः संसारधर्मैः सदा न स्पृश्यते — आकाश इव घनादिमलैः — तम् एतं वै आत्मानं स्वं तत्त्वम् , विदित्वा ज्ञात्वा — अयमहमस्मि परं ब्रह्म सदा सर्व­सं­सा­र­वि­नि­र्मुक्तं नित्यतृप्तमिति, ब्राह्मणाः — ब्राह्म­णा­ना­मे­वा­धि­कारो व्युत्थाने, अतो ब्राह्मणग्रहणम् — व्युत्थाय वैप­री­त्ये­नो­त्थानं कृत्वा ; कुत इत्याह — पुत्रैषणायाः पुत्रार्थैषणा पुत्रैषणा — पुत्रेणेमं लोकं जयेयमिति लोकजयसाधनं पुत्रं प्रति इच्छा एषणा दारसङ्ग्रहः ; दार­स­ङ्ग्र­ह­म­कृ­त्वे­त्यर्थः ; वित्तैषणायाश्च — कर्मसाधनस्य गवादेरुपादानम् — अनेन कर्मकृत्वा पितृलोकं जेष्यामीति, विद्यासंयुक्तेन वा देवलोकम् , केवलया वा हिर­ण्य­ग­र्भ­वि­द्यया दैवेन वित्तेन देवलोकम् । दैवाद्वित्तात् व्युत्थानमेव नास्तीति केचित् , यस्मात् तद्बलेन हि किल व्युत्थानमिति — तदसत् , ‘एतावान्वै कामः’(बृ. उ. १ । ४ । १७)‘एतावान्वै कामः’(बृ. उ. १ । ४ । १७) इति पठितत्वात् एषणामध्ये दैवस्य वित्तस्य ; हिर­ण्य­ग­र्भा­दि­दे­व­ता­वि­ष­यैव विद्या वित्त­मि­त्यु­च्यते, देव­लो­क­हे­तु­त्वात् ; नहि निरु­पा­धि­क­प्र­ज्ञा­न­घ­न­वि­षया ब्रह्मविद्या देव­लो­क­प्रा­प्ति­हेतुः, ‘तस्मा­त्त­त्स­र्व­म­भ­वत्’(बृ. उ. १ । ४ । १०) ‘आत्मा ह्येषां स भवति’(बृ. उ. १ । ४ । १) इति श्रुतेः ; तद्बलेन हि व्युत्थानम् , ‘एतं वै तमात्मानं विदित्वा’(बृ. उ. ३ । ५ । १) इति विशेषवचनात् । तस्मात् त्रिभ्योऽ­प्ये­तेभ्यः अना­त्म­लो­क­प्रा­प्ति­सा­ध­नेभ्यः एषणाविषयेभ्यो व्युत्थाय — एषणा कामः, ‘एतावान्वै कामः’ इति श्रुतेः — एतस्मिन् विविधे अना­त्म­लो­क­प्रा­प्ति­सा­धने तृष्णा­म­कृ­त्वे­त्यर्थः । सर्वा हि साधनेच्छा फलेच्छैव, अतो व्याचष्टे श्रुतिः — एकैव एषणेति ; कथम् ? या ह्येव पुत्रैषणा सा वित्तैषणा, दृष्ट­फ­ल­सा­ध­न­त्व­तु­ल्य­त्वात् ; या वित्तैषणा सा लोकैषणा ; फलार्थैव सा ; सर्वः फलार्थप्रयुक्त एव हि सर्वं साधनमुपादत्ते ; अत एकैव एषणा या लोकैषणा सा साधनमन्तरेण सम्पादयितुं न शक्यत इति, साध्यसाधनभेदेन उभे हि यस्मात् एते एषणे एव भवतः । तस्मात् ब्रह्मविदो नास्ति कर्म कर्मसाधनं वा — अतो येऽतिक्रान्ता ब्राह्मणाः, सर्वं कर्म कर्मसाधनं च सर्वं देव­पि­तृ­मा­नु­ष­नि­मित्तं यज्ञोपवीतादि — तेन हि दैवं पित्र्यं मानुषं च कर्म क्रियते, ‘निवीतं मनुष्याणाम्’(तै. सं. २ । ५ । ११ । १) इत्यादिश्रुतेः । तस्मात् पूर्वे ब्राह्मणाः ब्रह्मविदः व्युत्थाय कर्मभ्यः कर्मसाधनेभ्यश्च यज्ञो­प­वी­ता­दिभ्यः, पर­म­हं­स­पा­रि­व्राज्यं प्रतिपद्य, भिक्षाचर्यं चरन्ति — भिक्षार्थं चरणं भिक्षाचर्यम् , चरन्ति — त्यक्त्वा स्मार्तं लिङ्गं केव­ल­मा­श्र­म­मा­त्र­श­र­णानां जीवनसाधनं पारि­व्रा­ज्य­व्य­ञ्ज­कम् ; विद्वान् लिङ्गवर्जितः — ‘तस्मादलिङ्गो धर्म­ज्ञोऽ­व्य­क्त­लि­ङ्गोऽ­व्य­क्ता­चारः’(अश्व. ४६ । ५१; व. १० । १२) इत्या­दि­स्मृ­तिभ्यः, ‘अथ परि­व्रा­ड्वि­व­र्ण­वासा मुण्डोऽ­प­रि­ग्रहः’(जा. उ. ५) इत्यादिश्रुतेः, ‘सशि­खा­न्के­शा­न्नि­कृत्य विसृज्य यज्ञोपवीतम्’(क. रु. १) इति च ॥

ननु ‘व्युत्थायाथ भिक्षाचर्यं चरन्ति’ इति वर्तमानापदेशात् अर्थवादोऽयम् ; न विधायकः प्रत्ययः कश्चिच्छ्रूयते लिङ्लो­ट्त­व्या­ना­म­न्य­त­मोऽपि ; तस्मात् अर्थवादमात्रेण श्रुति­स्मृ­ति­वि­हि­तानां यज्ञोपवीतादीनां साधनानां न शक्यते परित्यागः कारयितुम् ; ‘यज्ञो­प­वी­त्ये­वा­धी­यीत याजयेद्यजेत वा’(तै. आ. २ । १ । १) । पारिव्राज्ये तावदध्ययनं विहितम् — ‘वेद­स­न्न्य­स­ना­च्छू­द्र­स्त­स्मा­द्वेदं न सन्न्यसेत्’ इति ; ‘स्वाध्याय एवोत्सृज्यमानो वाचम्’(आ. ध. २ । २१ । १०) इति च आपस्तम्बः ; ‘ब्रह्मोज्झं वेदनिन्दा च कौटसाक्ष्यं सुहृद्वधः । गर्हि­ता­न्ना­द्य­यो­र्जग्धिः सुरापानसमानि षट्’(मनु. ११ । ५६) — इति वेदपरित्यागे दोषश्रवणात् । ‘उपासने गुरूणां वृद्धा­ना­म­ति­थीनां होमे जप्यकर्मणि भोजन आचमने स्वाध्याये च यज्ञोपवीती स्यात्’(आ. ध. १ । १५ । १) इति परि­व्रा­ज­क­ध­र्मेषु च गुरू­पा­स­न­स्वा­ध्याय भोजनाचमनादीनां कर्मणां श्रुतिस्मृतिषु कर्तव्यतया चोदितत्वात् गुर्वा­द्यु­पा­स­ना­ङ्ग­त्वेन यज्ञोपवीतस्य विहितत्वात् तत्परित्यागो नैवावगन्तुं शक्यते । यद्यपि एषणाभ्यो व्युत्थानं विधीयत एव, तथापि पुत्रा­द्ये­ष­णा­भ्य­स्ति­सृभ्य एव व्युत्थानम् , न तु सर्व­स्मा­त्क­र्मणः कर्मसाधनाच्च व्युत्थानम् ; सर्वपरित्यागे च अश्रुतं कृतं स्यात् , श्रुतं च यज्ञोपवीतादि हापितं स्यात् ; तथा च महानपराधः विहि­ता­क­र­ण­प्र­ति­षि­द्धा­च­र­ण­नि­मित्तः कृतः स्यात् ; तस्मात् यज्ञो­प­वी­ता­दि­लि­ङ्ग­प­रि­त्या­गोऽ­न्ध­प­र­म्प­रैव ॥

न, ‘यज्ञोपवीतं वेदांश्च सर्वं तद्व­र्ज­ये­द्यतिः’(क. रु. २) इति श्रुतेः । अपि च आत्म­ज्ञा­न­प­र­त्वा­त्स­र्वस्या उपनिषदः — आत्मा द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्य इति हि प्रस्तुतम् ; स च आत्मैव साक्षा­द­प­रो­क्षा­त्स­र्वा­न्तरः अश­ना­या­दि­सं­सा­र­ध­र्म­व­र्जित इत्येवं विज्ञेय इति तावत् प्रसिद्धम् ; सर्वा हीयमुपनिषत् एवंपरेति विध्य­न्त­र­शे­षत्वं तावन्नास्ति, अतो नार्थवादः, आत्मज्ञानस्य कर्तव्यत्वात् । आत्मा च अश­ना­या­दि­ध­र्म­वान्न भवतीति साधनफलविलक्षणो ज्ञातव्यः ; अतोऽव्यतिरेकेण आत्मनो ज्ञानमविद्या — ‘अन्योऽ­सा­व­न्योऽ­ह­म­स्मीति’,(बृ. उ. १ । ४ । १०) न स वेद, ‘मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति’,(बृ. उ. ४ । ४ । १९) ‘एक­धै­वा­नु­द्र­ष्ट­व्यम्’,(छा. उ. ६ । २ । १) ‘एक­मे­वा­द्वि­ती­यम्’, ‘तत्त्वमसि’(छा. उ. ६ । ८ । ७) इत्या­दि­श्रु­तिभ्यः । क्रियाफलं साधनं अश­ना­या­दि­सं­सा­र­ध­र्मा­ती­ता­दा­त्म­नोऽ­न्यत् अविद्याविषयम् — ‘यत्र हि द्वैतमिव भवति’(बृ. उ. २ । ४ । १४) ‘अन्योऽ­सा­व­न्योऽ­ह­म­स्मीति, ’(बृ. उ. १ । ४ । १०) ‘न स वेद’ ‘अथ येऽन्यथातो विदुः’(छा. उ. ७ । २५ । २) इत्या­दि­वा­क्य­श­तेभ्यः । न च विद्याविद्ये एकस्य पुरुषस्य सह भवतः, विरोधात् — तमःप्रकाशाविव ; तस्मात् आत्मविदः अवि­द्या­वि­ष­योऽ­धि­कारो न द्रष्टव्यः क्रिया­का­र­क­फ­ल­भे­द­रूपः, ‘मृत्योः स मृत्युमाप्नोति’(बृ. उ. ४ । ४ । १९) इत्या­दि­नि­न्दि­त­त्वात् , सर्व­क्रि­या­सा­ध­न­फ­लानां च अविद्याविषयाणां तद्वि­प­री­ता­त्म­वि­द्यया हात­व्य­त्वे­ने­ष्ट­त्वात् , यज्ञो­प­वी­ता­दि­सा­ध­नानां च तद्विषयत्वात् । तस्मात् असा­ध­न­फ­ल­स्व­भा­वा­दा­त्मनः अन्यविषया विलक्षणा एषणा ; उभे ह्येते साधनफले एषणे एव भवतः यज्ञो­प­वी­ता­दे­स्त­त्सा­ध्य­क­र्मणां च साधनत्वात् , ‘उभे ह्येते एषणे एव’ इति हेतु­व­च­ने­ना­व­धा­र­णात् । यज्ञो­प­वी­ता­दि­सा­ध­नात् तत्साध्येभ्यश्च कर्मभ्यः अवि­द्या­वि­ष­य­त्वात् एषणारूपत्वाच्च जिहा­सि­त­व्य­रू­प­त्वाच्च व्युत्थानं विधित्सितमेव । ननूपनिषद आत्म­ज्ञा­न­प­र­त्वात् व्युत्था­न­श्रुतिः तत्स्तुत्यर्था, न विधिः — न, विधि­त्सि­त­वि­ज्ञा­नेन समा­न­क­र्तृ­क­त्व­श्र­व­णात् ; न हि अकर्तव्येन कर्तव्यस्य समानकर्तृकत्वेन वेदे कदाचिदपि श्रवणं सम्भवति ; कर्तव्यानामेव हि अभि­ष­व­हो­म­भ­क्षाणां यथा श्रवणम् — अभिषुत्य हुत्वा भक्षयन्तीति, तद्वत् आत्म­ज्ञा­नै­ष­णा­व्यु­त्था­न­भि­क्षा­च­र्याणां कर्तव्यानामेव समा­न­क­र्तृ­क­त्व­श्र­वणं भवेत् । अवि­द्या­वि­ष­य­त्वात् एषणात्वाच्च अर्थप्राप्त आत्म­ज्ञा­न­वि­धे­रेव यज्ञो­प­वी­ता­दि­प­रि­त्यागः, न तु विधातव्य इति चेत् — न ; सुत­रा­मा­त्म­न­ज्ञा­न­वि­धि­नैव विहितस्य समा­न­क­र्तृ­क­त्व­श्र­व­णेन दार्ढ्यो­प­पत्तिः, तथा भिक्षाचर्यस्य च । यत्पुनरुक्तम् , वर्त­मा­ना­प­दे­शा­द­र्थ­वा­द­मा­त्र­मिति — न, औदु­म्ब­र­यू­पा­दि­वि­धि­स­मा­न­त्वा­द­दोषः ॥

‘व्युत्थाय भिक्षाचर्यं चरन्ति’ इत्यनेन पारिव्राज्यं विधीयते ; पारि­व्रा­ज्या­श्रमे च यज्ञो­प­वी­ता­दि­सा­ध­नानि विहितानि लिङ्गं च श्रुतिभिः स्मृतिभिश्च ; अतः तत् वर्जयित्वा अन्य­स्मा­द्व्यु­त्था­नम् एषणात्वेऽपीति चेत् — न, विज्ञा­न­स­मा­न­क­र्तृ­का­त्पा­रि­व्रा­ज्यात् एष­णा­व्यु­त्था­न­ल­क्ष­णात् पारि­व्रा­ज्या­न्त­रो­प­पत्तेः ; यद्धि तत् एषणाभ्यो व्युत्थानलक्षणं पारिव्राज्यम् , तत् आत्मज्ञानाङ्गम् , आत्म­ज्ञा­न­वि­रो­ध्ये­ष­णा­प­रि­त्या­ग­रू­प­त्वात् , अवि­द्या­वि­ष­य­त्वा­च्चै­ष­णायाः ; तद्व्यतिरेकेण च अस्ति आश्रमरूपं पारिव्राज्यं ब्रह्म­लो­का­दि­फ­ल­प्रा­प्ति­सा­ध­नम् , यद्विषयं यज्ञो­प­वी­ता­दि­सा­ध­न­वि­धानं लिङ्गविधानं च । न च एष­णा­रू­प­सा­ध­नो­पा­दा­नस्य आश्र­म­ध­र्म­मा­त्रेण पारि­व्रा­ज्या­न्तरे विषये सम्भवति सति, सर्वो­प­नि­ष­द्वि­हि­तस्य आत्मज्ञानस्य बाधनं युक्तम् , यज्ञो­प­वी­ता­द्य­वि­द्या­वि­ष­यै­ष­णा­रू­प­सा­ध­नो­पा­दि­त्सायां च अवश्यम् असाधनफलरूपस्य अश­ना­या­दि­सं­सा­र­ध­र्म­व­र्जि­तस्य अहं ब्रह्मास्मीति विज्ञानं बाध्यते । न च तद्बाधनं युक्तम् , सर्वोपनिषदां तदर्थपरत्वात् । ‘भिक्षाचर्यं चरन्ति’ इत्येषणां ग्राहयन्ती श्रुतिः स्वयमेव बाधत इति चेत् — अथापि स्यादेषणाभ्यो व्युत्थानं विधाय पुनरेषणैकदेशं भिक्षाचर्यं ग्राहयन्ती तत्स­म्ब­द्ध­म­न्य­दपि ग्राहयतीति चेत् — न, भिक्षा­च­र्य­स्या­प्र­यो­ज­क­त्वात् — हुत्वो­त्त­र­का­ल­भ­क्ष­ण­वत् ; शेष­प्र­ति­प­त्ति­क­र्म­त्वात् अप्रयोजकं हि तत् ; असं­स्का­र­क­त्वाच्च — भक्षणं पुरु­ष­सं­स्का­र­क­मपि स्यात् , न तु भिक्षाचर्यम् ; निय­मा­दृ­ष्ट­स्यापि ब्रह्मविदः अनिष्टत्वात् । निय­मा­दृ­ष्ट­स्या­नि­ष्टत्वे किं भिक्षाचर्येणेति चेत् — न, अन्यसाधनात् व्युत्थानस्य विहितत्वात् । तथापि किं तेनेति चेत् — यदि स्यात् , बाढम् अभ्युपगम्यते हि तत् । यानि पारि­व्रा­ज्येऽ­भि­हि­तानि वचनानि ‘यज्ञो­प­वी­त्ये­वा­धी­यीत’(तै. आ. २ । १ । १) इत्यादीनि, तानि अवि­द्व­त्पा­रि­व्रा­ज्य­मा­त्र­वि­ष­या­णीति परिहृतानि ; इत­र­था­त्म­ज्ञा­न­बाधः स्यादिति ह्युक्तम् ; ‘निरा­शि­ष­म­ना­रम्भं निर्न­म­स्का­र­म­स्तु­तिम् । अक्षीणं क्षीणकर्माणं तं देवा ब्राह्मणं विदुः’(मो. ध. २६३ । ३४) इति सर्वकर्माभावं दर्शयति स्मृतिः विदुषः — ‘विद्वां­ल्लि­ङ्ग­वि­व­र्जितः’(?) , ‘तस्मादलिङ्गो धर्मज्ञः’(अश्व. ४६ । ५१) इति च । तस्मात् पर­म­हं­स­पा­रि­व्रा­ज्य­मेव व्युत्थानलक्षणं प्रतिपद्येत आत्मवित् सर्व­क­र्म­सा­ध­न­प­रि­त्या­ग­रू­प­मिति ॥

यस्मात् पूर्वे ब्राह्मणा एतमात्मानम् असाधनफलस्वभावं विदित्वा सर्वस्मात् साधनफलस्वरूपात् एषणालक्षणात् व्युत्थाय भिक्षाचर्यं चरन्ति स्म, दृष्टा­दृ­ष्टार्थं कर्म तत्साधनं च हित्वा — तस्मात् अद्यत्वेऽपि ब्राह्मणः ब्रह्मवित् , पाण्डित्यं पण्डितभावम् , एतदात्मविज्ञानं पाण्डित्यम् , तत् निर्विद्य निःशेषं विदित्वा, आत्मविज्ञानं निरवशेषं कृत्वेत्यर्थः — आचार्यत आगमतश्च एषणाभ्यो व्युत्थाय — एष­णा­व्यु­त्था­ना­व­सा­न­मेव हि तत्पाण्डित्यम् , एष­णा­ति­र­स्का­रो­द्भ­व­त्वात् एष­णा­वि­रु­द्ध­त्वात् ; एषणामतिरस्कृत्य न ह्यात्मविषयस्य पाण्डि­त्य­स्यो­द्भव इति आत्मज्ञानेनैव विहि­त­मे­ष­णा­व्यु­त्था­नम् आत्म­ज्ञा­न­स­मा­न­क­र्तृ­क­त्वा­प्र­त्य­यो­पा­दा­न­लि­ङ्ग­श्रुत्या दृढीकृतम् । तस्मात् एषणाभ्यो व्युत्थाय ज्ञानबलभावेन बाल्येन तिष्ठासेत् स्थातुमिच्छेत् ; साधनफलाश्रयणं हि बलम् इत­रे­षा­म­ना­त्म­वि­दाम् ; तद्बलं हित्वा विद्वान् असा­ध­न­फ­ल­स्व­रू­पा­त्म­वि­ज्ञा­न­मेव बलं तद्भावमेव केवलम् आश्रयेत् , तदाश्रयणे हि करणानि एषणाविषये एनं हृत्वा स्थापयितुं नोत्सहन्ते ; ज्ञानबलहीनं हि मूढं दृष्टा­दृ­ष्ट­वि­ष­या­या­मे­ष­णा­या­मेव एनं करणानि नियोजयन्ति ; बलं नाम आत्मविद्यया अशे­ष­वि­ष­य­दृ­ष्टि­ति­र­स्क­र­णम् ; अतः तद्भावेन बाल्येन तिष्ठासेत् , तथा ‘आत्मना विन्दते वीर्यम्’(के. उ. २ । ४) इति श्रुत्यन्तरात् , ‘नायमात्मा बलहीनेन लभ्यः’(मु. उ. ३ । २ । ४) इति च । बाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्य निःशेषं कृत्वा अथ मननान्मुनिः योगी भवति ; एतावद्धि ब्राह्मणेन कर्तव्यम् , यदुत सर्वा­ना­त्म­प्र­त्य­य­ति­र­स्क­र­णम् ; एतत्कृत्वा कृतकृत्यो योगी भवति । अमौनं च आत्म­ज्ञा­ना­ना­त्म­प्र­त्य­य­ति­र­स्कारौ पाण्डि­त्य­बा­ल्य­सं­ज्ञकौ निःशेषं कृत्वा, मौनं नाम अना­त्म­प्र­त्य­य­ति­र­स्क­र­णस्य पर्यवसानं फलम् — तच्च निर्विद्य अथ ब्राह्मणः कृतकृत्यो भवति — ब्रह्मैव सर्वमिति प्रत्यय उपजायते । स ब्राह्मणः कृतकृत्यः, अतो ब्राह्मणः ; निरुपचरितं हि तदा तस्य ब्राह्मण्यं प्राप्तम् ; अत आह — स ब्राह्मणः केन स्यात् केन चरणेन भवेत् ? येन स्यात् — येन चरणेन भवेत् , तेन ईदृश एवायम् — येन केनचित् चरणेन स्यात् , तेन ईदृश एव उक्तलक्षण एव ब्राह्मणो भवति ; येन केनचिच्चरणेनेति स्तुत्यर्थम् — येयं ब्राह्म­ण्या­वस्था सेयं स्तूयते, न तु चरणेऽनादरः । अतः एत­स्मा­द्ब्रा­ह्म­ण्या­व­स्था­नात् अश­ना­या­द्य­ती­ता­त्म­स्व­रू­पात् नित्यतृप्तात् , अन्यत् अवि­द्या­वि­ष­य­मे­ष­णा­ल­क्षणं वस्त्वन्तरम् , आर्तम् विनाशि आर्तिपरिगृहीतं स्वप्न­मा­या­म­री­च्यु­द­क­स­मम् असारम् , आत्मैव एकः केवलो नित्यमुक्त इति । ततो ह कहोलः कौषीतकेयः उपरराम ॥

इति तृतीयाध्यायस्य पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥

षष्ठं ब्राह्मणम्

यत्सा­क्षा­द­प­रो­क्षा­द्ब्रह्म सर्वान्तर आत्मेत्युक्तम् , तस्य सर्वान्तरस्य स्वरूपाधिगमाय आ शाक­ल्य­ब्रा­ह्म­णात् ग्रन्थ आरभ्यते । पृथिव्यादीनि ह्याकाशान्तानि भूतानि अन्त­र्ब­हि­र्भा­वेन व्यवस्थितानि ; तेषां यत् बाह्यं बाह्यम् , अधिगम्याधिगम्य निराकुर्वन् द्रष्टुः साक्षा­त्स­र्वा­न्त­रोऽ­गौण आत्मा सर्व­सं­सा­र­ध­र्म­वि­नि­र्मुक्तो दर्शयितव्य इत्यारम्भः — अथ हैनं गार्गी नामतः, वाचक्नवी वचक्नोर्दुहिता, पप्रच्छ ; याज्ञवल्क्येति होवाच ; यदिदं सर्वं पार्थिवं धातुजातम् अप्सु उदके ओतं च प्रोतं च — ओतं दीर्घपटतन्तुवत् , प्रोतं तिर्यक्तन्तुवत् , विपरीतं वा — अद्भिः सर्व­तोऽ­न्त­र्ब­हि­र्भू­ता­भि­र्व्या­प्त­मि­त्यर्थः ; अन्यथा सक्तु­मु­ष्टि­व­द्वि­शी­र्येत । इदं तावत् अनु­मा­न­मु­प­न्य­स्तम् — यत् कार्यं परिच्छिन्नं स्थूलम् , कारणेन अपरिच्छिन्नेन सूक्ष्मेण व्याप्तमिति दृष्टम् — यथा पृथिवी अद्भिः ; तथा पूर्वं पूर्वम् उत्तरेणोत्तरेण व्यापिना भवितव्यम् — इत्येष आ सर्वा­न्त­रा­दा­त्मनः प्रश्नार्थः । तत्र भूतानि पञ्च संहतान्येव उत्तरमुत्तरं सूक्ष्मभावेन व्यापकेन कारणरूपेण च व्यवतिष्ठन्ते ; न च पर­मा­त्म­नोऽ­र्वाक् तद्व्यतिरेकेण वस्त्व­न्त­र­मस्ति, ‘सत्यस्य सत्यम्’(बृ. उ. २ । ३ । ६) इति श्रुतेः ; सत्यं च भूतपञ्चकम् , सत्यस्य सत्यं च पर आत्मा । कस्मिन्नु खल्वाप ओताश्च प्रोताश्चेति — तासामपि कार्यत्वात् स्थूलत्वात् परि­च्छि­न्न­त्वाच्च क्वचिद्धि ओतप्रोतभावेन भवितव्यम् ; क्व तासाम् ओतप्रोतभाव इति । एव­मु­त्त­रो­त्त­र­प्र­श्न­प्र­सङ्गो योजयितव्यः । वायौ गार्गीति ; ननु अग्नाविति वक्तव्यम् — नैष दोषः ; अग्नेः पार्थिवं वा आप्यं वा धातुमनाश्रित्य इतरभूतवत् स्वातन्त्र्येण आत्मलाभो नास्तीति तस्मिन् ओतप्रोतभावो नोपदिश्यते । कस्मिन्नु खलु वायुरोतश्च प्रोत­श्चे­त्य­न्त­रि­क्ष­लो­केषु गार्गीति । तान्येव भूतानि संहतानि अन्तरिक्षलोकाः ; तान्यपि — गन्धर्वलोकेषु गन्धर्वलोकाः, आदित्यलोकेषु आदित्यलोकाः, चन्द्रलोकेषु चन्द्रलोकाः नक्षत्रलोकेषु नक्षत्रलोकाः, देवलोकेषु देवलोकाः, इन्द्रलोकेषु इन्द्रलोकाः, विरा­ट्श­री­रा­र­म्भ­केषु भूतेषु प्रजापतिलोकेषु प्रजापतिलोकाः, ब्रह्मलोकेषु ब्रह्मलोका नाम — अण्डारम्भकाणि भूतानि ; सर्वत्र हि सूक्ष्म­ता­र­त­म्य­क्र­मेण प्राण्यु­प­भो­गा­श्र­या­का­र­प­रि­ण­तानि भूतानि संहतानि तान्येव पञ्चेति बहुवचनभाञ्जि । कस्मिन्नु खलु ब्रह्मलोका ओताश्च प्रोताश्चेति — स होवाच याज्ञवल्क्यः — हे गार्गि मातिप्राक्षीः स्वं प्रश्नम् , न्याय­प्र­का­र­म­तीत्य आगमेन प्रष्टव्यां देवताम् अनुमानेन मा प्राक्षी­रि­त्यर्थः ; पृच्छन्त्याश्च मा ते तव मूर्धा शिरः व्यपप्तत् विस्पष्टं पतेत् ; देवतायाः स्वप्रश्न आगमविषयः ; तं प्रश्न­वि­ष­य­म­ति­क्रान्तो गार्ग्याः प्रश्नः, आनुमानिकत्वात् ; स यस्या देवतायाः प्रश्नः सा अतिप्रश्न्या, न अतिप्रश्न्या अनतिप्रश्न्या, स्वप्र­श्न­वि­ष­यैव, केव­ला­ग­म­ग­म्ये­त्यर्थः ; ताम् अनतिप्रश्न्यां वै देवताम् अतिपृच्छसि । अतो गार्गी मातिप्राक्षीः, मर्तुं चेन्नेच्छसि । ततो ह गार्गी वाचक्नव्युपरराम ॥

इति तृतीयाध्यायस्य षष्ठं ब्राह्मणम् ॥

सप्तमं ब्राह्मणम्

इदानीं ब्रह्मलोकानाम् अन्तरतमं सूत्रं वक्तव्यमिति तदर्थ आरम्भः ; तच्च आगमेनैव प्रष्टव्यमिति इतिहासेन आगमोपन्यासः क्रियते — अथ हैनम् उद्दालको नामतः, अरुणस्यापत्यम् आरुणिः पप्रच्छ ; याज्ञवल्क्येति होवाच ; मद्रेषु देशेषु अवसाम उषितवन्तः, पतञ्जलस्य — पतञ्जलो नामतः — तस्यैव कपिगोत्रस्य काप्यस्य गृहेषु यज्ञमधीयानाः यज्ञ­शा­स्त्रा­ध्य­यनं कुर्वाणाः । तस्य आसीत् भार्या गन्धर्वगृहीता ; तमपृच्छाम — कोऽसीति । सोऽब्रवीत् — कबन्धो नामतः, अथर्वणोऽपत्यम् आथर्वण इति । सोऽब्र­वी­द्ग­न्धर्वः पतञ्जलं काप्यं याज्ञिकांश्च तच्छिष्यान् — वेत्थ नु त्वं हे काप्य जानीषे तत्सूत्रम् ; किं तत् ? येन सूत्रेण अयं च लोकः इदं च जन्म, परश्च लोकः परं च प्रतिपत्तव्यं जन्म, सर्वाणि च भूतानि ब्रह्मा­दि­स्त­म्ब­प­र्य­न्तानि, सन्दृब्धानि सङ्ग्रथितानि स्रगिव सूत्रेण विष्टब्धानि भवन्ति येन — तत् किं सूत्रं वेत्थ । सोऽब्रवीत् एवं पृष्टः काप्यः — नाहं तद्भगवन्वेदेति — तत् सूत्रं नाहं जाने हे भगवन्निति सम्पूजयन्नाह । सोऽब्रवीत् पुनर्गन्धर्वः उपा­ध्या­य­म­स्मांश्च — वेत्थ नु त्वं काप्य तमन्तर्यामिणम् — अन्तर्यामीति विशेष्यते — य इमं च लोकं परं च लोकं सर्वाणि च भूतानि यः अन्तरः अभ्यन्तरः सन् यमयति नियमयति, दारुयन्त्रमिव भ्रामयति, स्वं स्वमु­चि­त­व्या­पारं कारयतीति । सोऽब्र­वी­दे­व­मुक्तः पतञ्जलः काप्यः — नाहं तं जाने भगवन्निति सम्पूजयन्नाह । सोऽब्र­वी­त्पु­न­र्ग­न्धर्वः ; सूत्र­त­द­न्त­र्ग­ता­न्त­र्या­मि­णो­र्वि­ज्ञानं स्तूयते — यः कश्चिद्वै तत् सूत्रं हे काप्य विद्यात् विजानीयात् तं च अन्तर्यामिणं सूत्रान्तर्गतं तस्यैव सूत्रस्य नियन्तारं विद्यात् यः इत्येवमुक्तेन प्रकारेण — स हि ब्रह्मवित् परमात्मवित् , स लोकांश्च भूरा­दी­न­न्त­र्या­मिणा नियम्यमानान् लोकान् वेत्ति, स देवां­श्चा­ग्न्या­दीन् लोकिनः जानाति, वेदांश्च सर्व­प्र­मा­ण­भू­ता­न्वेत्ति, भूतानि च ब्रह्मादीनि सूत्रेण ध्रियमाणानि तद­न्त­र्ग­ते­ना­न्त­र्या­मिणा नियम्यमानानि वेत्ति, स आत्मानं च कर्तृ­त्व­भो­क्तृ­त्व­वि­शिष्टं तेनै­वा­न्त­र्या­मिणा नियम्यमानं वेत्ति, सर्वं च जगत् तथाभूतं वेत्ति — इति ; एवं स्तुते सूत्रा­न्त­र्या­मि­वि­ज्ञाने प्रलुब्धः काप्योऽ­भि­मु­खी­भूतः, वयं च ; तेभ्यश्च अस्मभ्यम् अभिमुखीभूतेभ्यः अब्र­वी­द्ग­न्धर्वः सूत्र­म­न्त­र्या­मिणं च ; तदहं सूत्रा­न्त­र्या­मि­वि­ज्ञानं वेद गन्ध­र्वा­ल्ल­ब्धा­गमः सन् ; तच्चेत् याज्ञवल्क्य सूत्रम् , तं चान्तर्यामिणम् अविद्वांश्चेत् , अब्रह्मवित्सन् यदि ब्रह्मगवीरुदजसे ब्रह्मविदां स्वभूता गा उदजस उन्नयसि त्वम् अन्यायेन, ततो मच्छापदग्धस्य मूर्धा शिरः ते तव विस्पष्टं पतिष्यति । एवमुक्तो याज्ञवल्क्य आह — वेद जानामि अहम् , हे गौतमेति गोत्रतः, तत्सूत्रम् — यत् गन्ध­र्व­स्तु­भ्य­मु­क्त­वान् ; यं च अन्तर्यामिणं गन्ध­र्वा­द्वि­दि­त­वन्तो यूयम् , तं च अन्तर्यामिणं वेद अहम् — इति ; एवमुक्ते प्रत्याह गौतमः — यः कश्चित्प्राकृत इदं यत्त्वयोक्तं ब्रूयात् — कथम् ? वेद वेदेति — आत्मानं श्लाघयन् , किं तेन गर्जितेन ? कार्येण दर्शय ; यथा वेत्थ, तथा ब्रूहीति ॥

स होवाच याज्ञवल्क्यः । ब्रह्मलोका यस्मिन्नोताश्च प्रोताश्च वर्तमाने काले, यथा पृथिवी अप्सु, तत् सूत्रम् आगमगम्यं वक्तव्यमिति — तदर्थं प्रश्ना­न्त­र­मु­त्था­पि­तम् ; अतस्तन्निर्णयाय आह — वायुर्वै गौतम तत्सूत्रम् ; नान्यत् ; वायुरिति — सूक्ष्ममाकाशवत् विष्टम्भकं पृथिव्यादीनाम् , यदात्मकं सप्तदशविधं लिङ्गं कर्मवासनासमवायि प्राणिनाम् , यत्त­त्स­म­ष्टि­व्य­ष्ट्या­त्म­कम् , यस्य बाह्या भेदाः सप्तसप्त मरुद्गणाः समु­द्र­स्ये­वो­र्मयः — तदेतद्वायव्यं तत्त्वं सूत्र­मि­त्य­भि­धी­यते । वायुना वै गौतम सूत्रेण अयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि सन्दृब्धानि भवन्ति सङ्ग्रथितानि भवन्तीति प्रसिद्धमेतत् ; अस्ति च लोके प्रसिद्धिः ; कथम् ? यस्मात् वायुः सूत्रम् , वायुना विधृतं सर्वम् , तस्माद्वै गौतम पुरुषं प्रेतमाहुः कथयन्ति — व्यस्रंसिषत विस्रस्तानि अस्य पुरु­ष­स्या­ङ्गा­नीति ; सूत्रापगमे हि मण्यादीनां प्रोता­ना­म­व­स्रं­सनं दृष्टम् ; एवं वायुः सूत्रम् ; तस्मि­न्म­णि­व­त्प्रो­तानि यदि अस्याङ्गानि स्युः, ततो युक्तमेतत् वाय्वपगमे अव­स्रं­स­न­म­ङ्गा­नाम् । अतो वायुना हि गौतम सूत्रेण सन्दृब्धानि भवन्तीति निगमयति । एवमेवैतत् याज्ञवल्क्य, सम्यगुक्तं सूत्रम् ; तदन्तर्गतं तु इदानीं तस्यैव सूत्रस्य निय­न्ता­र­म­न्त­र्या­मिणं ब्रूहीत्युक्तः आह ॥

यः पृथिव्यां तिष्ठन्भवति, सोऽन्तर्यामी । सर्वः पृथिव्यां तिष्ठतीति सर्वत्र प्रसङ्गो मा भूदिति विशिनष्टि — पृथिव्या अन्तरः अभ्यन्तरः । तत्रैतत्स्यात् , पृथिवी देवतैव अन्तर्यामीति — अत आह — यमन्तर्यामिणं पृथिवी देवतापि न वेद — मय्यन्यः कश्चिद्वर्तत इति । यस्य पृथिवी शरीरम् — यस्य च पृथिव्येव शरीरम् , नान्यत् — पृथिवीदेवताया यच्छरीरम् , तदेव शरीरं यस्य ; शरीरग्रहणं च उपलक्षणार्थम् ; करणं च पृथिव्याः तस्य ; स्वक­र्म­प्र­युक्तं हि कार्यं करणं च पृथिवीदेवतायाः ; तत् अस्य स्वकर्माभावात् अन्तर्यामिणो नित्य­मु­क्त­त्वात् , परा­र्थ­क­र्त­व्य­ता­स्व­भा­व­त्वात् परस्य यत्कार्यं करणं च — तदेवास्य, न स्वतः ; तदाह — यस्य पृथिवी शरीरमिति । देव­ता­का­र्य­क­र­णस्य ईश्व­र­सा­क्षि­मा­त्र­सा­न्नि­ध्येन हि नियमेन प्रवृ­त्ति­नि­वृत्ती स्याताम् ; य ईदृगीश्वरो नारायणाख्यः, पृथिवीं पृथिवीदेवताम् , यमयति नियमयति स्वव्यापारे, अन्तरः अभ्य­न्त­र­स्ति­ष्ठन् , एष त आत्मा, ते तव, मम च सर्वभूतानां च इत्यु­प­ल­क्ष­णा­र्थ­मे­तत् , अन्तर्यामी यस्त्वया पृष्टः, अमृतः सर्व­सं­सा­र­ध­र्म­व­र्जित इत्येतत् ॥

समानमन्यत् । योऽप्सु तिष्ठन् , अग्नौ, अन्तरिक्षे, वायौ, दिवि, आदित्ये, दिक्षु, चन्द्रतारके, आकाशे, यस्त­म­स्या­व­र­णा­त्मके बाह्ये तमसि, तेजसि तद्विपरीते प्रकाशसामान्ये — इत्येवमधिदैवतम् अन्तर्यामिविषयं दर्शनं देवतासु । अथ अधिभूतं भूतेषु ब्रह्मा­दि­स्त­म्ब­प­र्य­न्तेषु अन्त­र्या­मि­द­र्श­न­म­धि­भू­तम् ॥

अथाध्यात्मम् — यः प्राणे प्राणवायुसहिते घ्राणे, यो वाचि, चक्षुषि, श्रोत्रे, मनसि, त्वचि, विज्ञाने, बुद्धौ, रेतसि प्रजनने । कस्मात्पुनः कारणात् पृथिव्यादिदेवता महाभागाः सत्यः मनुष्यादिवत् आत्मनि तिष्ठन्तम् आत्मनो निय­न्ता­र­म­न्त­र्या­मिणं न विदुरित्यत आह — अदृष्टः न दृष्टो न विष­यी­भू­त­श्च­क्षु­र्द­र्श­नस्य कस्यचित् , स्वयं तु चक्षुषि सन्निहितत्वात् दृशिस्वरूप इति द्रष्टा । तथा अश्रुतः श्रोत्र­गो­च­र­त्व­म­ना­पन्नः कस्यचित् , स्वयं तु अलु­प्त­श्र­व­ण­शक्तिः सर्वश्रोत्रेषु सन्निहितत्वात् श्रोता । तथा अमतः मन­स्स­ङ्क­ल्प­वि­ष­य­ता­म­ना­पन्नः ; दृष्टश्रुते एव हि सर्वः सङ्कल्पयति ; अदृष्टत्वात् अश्रुतत्वादेव अमतः ; अलु­प्त­म­न­न­श­क्ति­त्वात् सर्वमनःसु सन्निहितत्वाच्च मन्ता । तथा अविज्ञातः निश्च­य­गो­च­र­ता­म­ना­पन्नः रूपादिवत् सुखादिवद्वा, स्वयं तु अलु­प्त­वि­ज्ञा­न­श­क्ति­त्वात् तत्सन्निधानाच्च विज्ञाता । तत्र यं पृथिवी न वेद यं सर्वाणि भूतानि न विदुरिति च अन्ये नियन्तव्या विज्ञातारः अन्यो नियन्ता अन्तर्यामीति प्राप्तम् ; तद­न्य­त्वा­श­ङ्का­नि­वृ­त्त्य­र्थ­मु­च्यते — नान्योऽतः — नान्यः — अतः अस्मात् अन्तर्यामिणः नान्योऽस्ति द्रष्टा ; तथा नान्योऽतोऽस्ति श्रोता ; नान्योऽतोऽस्ति मन्ता ; नान्योऽतोऽस्ति विज्ञाता । यस्मात्परो नास्ति द्रष्टा श्रोता मन्ता विज्ञाता, यः अदृष्टो द्रष्टा, अश्रुतः श्रोता, अमतो मन्ता, अविज्ञातो विज्ञाता, अमृतः सर्व­सं­सा­र­ध­र्म­व­र्जितः सर्वसंसारिणां कर्म­फ­ल­वि­भा­ग­कर्ता — एष ते आत्मा अन्तर्याम्यमृतः ; अस्मा­दी­श्व­रा­दा­त्म­नोऽ­न्यत् आर्तम् । ततो होद्दालक आरुणिरुपरराम ॥

इति तृतीयाध्यायस्य सप्तमं ब्राह्मणम् ॥

अष्टमं ब्राह्मणम्

अतः परम् अश­ना­या­दि­वि­नि­र्मुक्तं निरुपाधिकं साक्षा­द­प­रो­क्षा­त्स­र्वा­न्तरं ब्रह्म वक्तव्यमित्यत आरम्भः —

अथ ह वाचक्नव्युवाच । पूर्वं याज्ञवल्क्येन निषिद्धा मूर्ध­पा­त­भ­या­दु­प­रता सती पुनः प्रष्टुं ब्राह्म­णा­नुज्ञां प्रार्थयते हे ब्राह्मणाः भगवन्तः पूजावन्तः शृणुत मम वचः ; हन्त अहमिमं याज्ञवल्क्यं पुनर्द्वौ प्रश्नौ प्रक्ष्यामि, यद्य­नु­म­ति­र्भ­व­ता­मस्ति ; तौ प्रश्नौ चेत् यदि वक्ष्यति कथयिष्यति मे, कथञ्चित् न वै जातु कदाचित् , युष्माकं मध्ये इमं याज्ञवल्क्यं कश्चित् ब्रह्मोद्यं ब्रह्मवदनं प्रति जेता — न वै कश्चित् भवेत् — इति । एवमुक्ता ब्राह्मणा अनुज्ञां प्रददुः — पृच्छ गार्गीति ॥

लब्धानुज्ञा ह याज्ञवल्क्यं सा ह उवाच — अहं वै त्वा त्वाम् द्वौ प्रश्नौ प्रक्ष्या­मी­त्य­नु­ष­ज्यते ; कौ ताविति जिज्ञासायां तयो­र्दु­रु­त्त­रत्वं द्योतयितुं दृष्टा­न्त­पू­र्वकं तावाह — हे याज्ञवल्क्य यथा लोके काश्यः — काशिषु भवः काश्यः, प्रसिद्धं शौर्यं काश्ये — वैदेहो वा विदेहानां वा राजा, उग्रपुत्रः शूरान्वय इत्यर्थः, उज्ज्यम् अवतारितज्याकम् धनुः पुनरधिज्यम् आरोपितज्याकं कृत्वा, द्वौ बाणवन्तौ — बाणशब्देन शराग्रे यो वंशखण्डः सन्धीयते, तेन विनापि शरो भवतीत्यतो विशिनष्टि बाणवन्ताविति — द्वौ बाणवन्तौ शरौ, तयोरेव विशेषणम् — सप­त्ना­ति­व्या­धिनौ शत्रोः पीडाकरावतिशयेन, हस्ते कृत्वा उप उत्तिष्ठेत् समीपत आत्मानं दर्शयेत् — एवमेव अहं त्वा त्वाम् शरस्थानीयाभ्यां प्रश्नाभ्यां द्वाभ्याम् उपोदस्थां उत्थितवत्यस्मि त्वत्समीपे । तौ मे ब्रूहीति — ब्रह्मविच्चेत् । आह इतरः — पृच्छ गार्गीति ॥

सा होवाच — यत् ऊर्ध्वम् उपरि दिवः अण्डकपालात् , यच्च अवाक् अधः पृथिव्याः अधोऽण्डकपालात् , यच्च अन्तरा मध्ये द्यावापृथिवी द्यावापृथिव्योः अण्डकपालयोः, इमे च द्यावापृथिवी, यद्भूतं यच्चातीतम् , भवच्च वर्तमानं स्वव्यापारस्थम् , भविष्यच्च वर्त­मा­ना­दू­र्ध्व­का­ल­भावि लिङ्गगम्यम् — यत्स­र्व­मे­त­दा­च­क्षते कथयन्त्यागमतः — तत्सर्वं द्वैतजातं यस्मि­न्ने­की­भ­व­ती­त्यर्थः — तत् सूत्रसंज्ञं पूर्वोक्तं कस्मिन् ओतं च प्रोतं च पृथि­वी­धा­तु­रि­वाप्सु ॥

स होवाच इतरः — हे गार्गि, यत् त्वयोक्तम् ‘ऊर्ध्वं दिवः’ इत्यादि, तत्सर्वम् — यत्सू­त्र­मा­च­क्षते — तत् सूत्रम् , आकाशे तत् ओतं च प्रोतं च — यदेतत् व्याकृतं सूत्रात्मकं जगत् अव्याकृताकाशे, अप्स्विव पृथिवीधातुः, त्रिष्वपि कालेषु वर्तते उत्पत्तौ स्थितौ लये च ॥

पुनः सा होवाच ; नम­स्तेऽ­स्त्वि­त्या­दि­प्र­श्नस्य दुर्व­च­त्व­प्र­द­र्श­ना­र्थम् ; यः मे मम एतं प्रश्नं व्यवोचः विशे­षे­णा­पा­कृ­त­वा­नसि ; एतस्य दुर्वचत्वे कारणम् — सूत्रमेव तावदगम्यम् इत­रै­र्दु­र्वा­च्यम् ; किमुत तत् , यस्मिन्नोतं च प्रोतं चेति ; अतो नमोऽस्तु ते तुभ्यम् ; अपरस्मै द्वितीयाय प्रश्नाय धारयस्व दृढीकुरु आत्मानमित्यर्थः । पृच्छ गार्गीति इतर आह ॥

व्याख्यातमन्यत् । सा होवाच यदूर्ध्वं याज्ञ­व­ल्क्ये­त्या­दि­प्रश्नः प्रतिवचनं च उक्त­स्यै­वा­र्थ­स्या­व­धा­र­णार्थं पुनरुच्यते ; न किञ्चि­द­पू­र्व­म­र्था­न्त­र­मु­च्यते ॥

सर्वं यथोक्तं गार्ग्या प्रत्युच्चार्य तमेव पूर्वो­क्त­म­र्थ­म­व­धा­रि­त­वान् आकाश एवेति याज्ञवल्क्यः । गार्ग्याह — कस्मिन्नु खल्वाकाश ओतश्च प्रोतश्चेति । आकाशमेव ताव­त्का­ल­त्र­या­ती­त­त्वात् दुर्वाच्यम् , ततोऽपि कष्टतरम् अक्षरम् , यस्मि­न्ना­का­श­मोतं च प्रोतं च, अतः अवाच्यम् — इति कृत्वा, न प्रतिपद्यते सा अप्र­ति­प­त्ति­र्नाम निग्रहस्थानं तार्किकसमये ; अथ अवाच्यमपि वक्ष्यति, तथापि विप्र­ति­प­त्ति­र्नाम निग्रहस्थानम् ; विरुद्धा प्रतिपत्तिर्हि सा, यदवाच्यस्य वदनम् ; अतो दुर्वचनम् प्रश्नं मन्यते गार्गी ॥

तद्दोषद्वयमपि परिजिहीर्षन्नाह — स होवाच याज्ञवल्क्यः ; एतद्वै तत् , यत्पृष्टवत्यसि — कस्मिन्नु खल्वाकाश ओतश्च प्रोतश्चेति ; किं तत् ? अक्षरम् — यन्न क्षीयते न क्षरतीति वा अक्षरम् — तदक्षरं हे गार्गि ब्राह्मणा ब्रह्मविदः अभिवदन्ति ; ब्राह्म­णा­भि­व­द­न­क­थ­नेन, नाहमवाच्यं वक्ष्यामि न च न प्रति­प­द्ये­य­मि­त्येवं दोषद्वयं परिहरति । एवमपाकृते प्रश्ने, पुनर्गार्ग्याः प्रतिवचनं द्रष्टव्यम् — ब्रूहि किं तदक्षरम् , यद्ब्राह्मणा अभिवदन्ति — इत्युक्त आह — अस्थूलम् तत् स्थूलादन्यत् ; एवं तर्ह्यणु — अनणु ; अस्तु तर्हि ह्रस्वम् — अह्रस्वम् ; एवं तर्हि दीर्घम् — नापि दीर्घम् अदीर्घम् ; एव­मे­तै­श्च­तुर्भिः परि­मा­ण­प्र­ति­षे­धै­र्द्र­व्य­धर्मः प्रतिषिद्धः, न द्रव्यं तदक्षरमित्यर्थः । अस्तु तर्हि लोहितो गुणः — ततोऽप्यन्यत् अलोहितम् ; आग्नेयो गुणो लोहितः ; भवतु तर्ह्यपां स्नेहनम् — न अस्नेहम् ; अस्तु तर्हि छाया — सर्वथापि अनि­र्दे­श्य­त्वात् छायाया अप्यन्यत् अच्छायम् ; अस्तु तर्हि तमः — अतमः ; भवतु वायुस्तर्हि — अवायुः ; भवे­त्त­र्ह्या­का­शम् — अनाकाशम् ; भवतु तर्हि सङ्गात्मकं जतुवत् — असङ्गम् ; रसोऽस्तु तर्हि — अरसम् ; तथा गन्धोऽस्तु — अगन्धम् ; अस्तु तर्हि चक्षुः — अचक्षुष्कम् , न हि चक्षुरस्य करणं विद्यते, अतोऽचक्षुष्कम् , ‘पश्यत्यचक्षुः’(श्वे. ३ । १९) इति मन्त्रवर्णात् ; तथा अश्रोत्रम् , ‘स शृणोत्यकर्णः’(शे. ३ । १९) इति ; भवतु तर्हि वाक् — अवाक् ; तथा अमनः, तथा अतेजस्कम् अविद्यमानं तेजोऽस्य तत् अतेजस्कम् ; न हि तेजः अग्न्या­दि­प्र­का­श­वत् अस्य विद्यते ; अप्राणम् — आध्यात्मिको वायुः प्रति­षि­ध्य­तेऽ­प्रा­ण­मिति ; मुखं तर्हि द्वारं तत् — अमुखम् ; अमात्रम् — मीयते येन तन्मात्रम् , अमात्रम् मात्रारूपं तन्न भवति, न तेन किञ्चिन्मीयते ; अस्तु तर्हि च्छिद्रवत् — अनन्तरम् नास्यान्तरमस्ति ; सम्भवेत्तर्हि बहिस्तस्य — अबाह्यम् ; अस्तु तर्हि भक्षयितृ तत् — न तदश्नाति किञ्चन ; भवेत् तर्हि भक्ष्यं कस्यचित् — न तदश्नाति कश्चन । सर्व­वि­शे­ष­ण­र­हि­त­मि­त्यर्थः । एकमेवाद्वितीयं हि तत् — केन किं विशिष्यते ॥

अने­क­वि­शे­ष­ण­प्र­ति­षे­ध­प्र­या­सात् अस्तित्वं ताव­द­क्ष­र­स्यो­प­ग­मितं श्रुत्या ; तथापि लोक­बु­द्धि­म­पेक्ष्य आशङ्क्यते यतः, अतोऽस्तित्वाय अनुमानं प्रमा­ण­मु­प­न्य­स्यति — एतस्य वा अक्षरस्य । यदेतदधिगतमक्षरं सर्वान्तरं साक्षा­द­प­रो­क्षा­द्ब्रह्म, य आत्मा अश­ना­या­दि­ध­र्मा­तीतः, एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने — यथा राज्ञः प्रशासने राज्यमस्फुटितं नियतं वर्तते, एव­मे­त­स्या­क्ष­रस्य प्रशासने — हे गार्गि सूर्या­च­न्द्र­मसौ, सूर्यश्च चन्द्रमाश्च सूर्याचन्द्रमसौ अहो­रा­त्र­यो­र्लो­क­प्र­दीपौ, तादर्थ्येन प्रशासित्रा ताभ्यां निर्व­र्त्य­मा­न­लो­क­प्र­यो­ज­न­वि­ज्ञा­न­वता निर्मितौ च, स्याताम् — साधा­र­ण­स­र्व­प्रा­णि­प्र­का­शो­प­का­र­क­त्वात् लौकिकप्रदीपवत् । तस्मादस्ति तत् , येन विधृतौ ईश्वरौ स्वतन्त्रौ सन्तौ निर्मितौ तिष्ठतः निय­त­दे­श­का­ल­नि­मि­त्तो­द­या­स्त­म­य­वृ­द्धि­क्ष­याभ्यां वर्तेते ; तदस्ति एवमेतयोः प्रशासितृ अक्षरम् , प्रदी­प­क­र्तृ­वि­धा­र­यि­तृ­वत् । एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावापृथिव्यौ — द्यौश्च पृथिवी च सावयवत्वात् स्फुटनस्वभावे अपि सत्यौ गुरु­त्वा­त्प­त­न­स्व­भावे संयु­क्त­त्वा­द्वि­यो­ग­स्व­भावे चेत­ना­व­द­भि­मा­नि­दे­व­ता­धि­ष्ठि­त­त्वा­त्स्व­तन्त्रे अपि — एतस्याक्षरस्य प्रशासने वर्तेते विधृते तिष्ठतः ; एतद्धि अक्षरं सर्व­व्य­व­स्था­सेतुः सर्व­म­र्या­दा­वि­ध­र­णम् ; अतो नास्याक्षरस्य प्रशासनं द्यावा­पृ­थि­व्या­व­ति­क्रा­मतः ; तस्मात् सिद्ध­म­स्या­स्ति­त्व­म­क्ष­रस्य ; अव्यभिचारि हि तल्लिङ्गम् , यत् द्यावापृथिव्यौ नियते वर्तेते ; चेतनावन्तं प्रशा­सि­ता­र­म­सं­सा­रि­ण­म­न्त­रेण नैतद्युक्तम् , ‘येन द्यौरुग्रा पृथिवी च दृढा’(ऋ. सं. १० । १२१ । ५) इति मन्त्रवर्णात् । एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि, निमेषाः मुहूर्ताः इत्येते कालावयवाः सर्व­स्या­ती­ता­ना­ग­त­व­र्त­मा­नस्य जनिमतः कलयितारः — यथा लोके प्रभुणा नियतो गणकः सर्वम् आयं व्ययं च अप्रमत्तो गणयति, तथा प्रभुस्थानीय एषां कालावयवानां नियन्ता । तथा प्राच्यः प्रागञ्चनाः पूर्वदिग्गमनाः नद्यः स्यन्दन्ते स्रवन्ति, श्वेतेभ्यः हिमवदादिभ्यः पर्वतेभ्यः गिरिभ्यः, गङ्गाद्या नद्यः — ताश्च यथा प्रवर्तिता एव नियताः प्रवर्तन्ते, अन्यथापि प्रव­र्ति­तु­मु­त्स­हन्त्यः ; तदेतल्लिङ्गं प्रशास्तुः । प्रतीच्योऽन्याः प्रतीचीं दिशमञ्चन्ति सिन्ध्वाद्या नद्यः ; अन्याश्च यां यां दिश­म­नु­प्र­वृत्ताः, तां तां न व्यभिचरन्ति ; तच्च लिङ्गम् । किञ्च ददतः हिर­ण्या­दी­न्प्र­य­च्छतः आत्मपीडां कुर्वतोऽपि प्रमाणज्ञा अपि मनुष्याः प्रशंसन्ति ; तत्र यच्च दीयते, ये च ददति, ये च प्रतिगृह्णन्ति, तेषामिहैव समागमो विलयश्च अन्वक्षो दृश्यते ; अदृष्टस्तु परः समागमः ; तथापि मनुष्या ददतां दानफलेन संयोगं पश्यन्तः प्रमाणज्ञतया प्रशंसन्ति ; तच्च, कर्मफलेन संयोजयितरि कर्तुः — कर्मफलविभागज्ञे प्रशास्तरि असति, न स्यात् , दानक्रियायाः प्रत्य­क्ष­वि­ना­शि­त्वात् ; तस्मादस्ति दानकर्तॄणां फलेन संयोजयिता । अपूर्वमिति चेत् , न, तत्सद्भावे प्रमा­णा­नु­प­पत्तेः । प्रशास्तुरपीति चेत् , न, आगमतात्पर्यस्य सिद्धत्वात् ; अवोचाम हि आगमस्य वस्तुपरत्वम् । किञ्चान्यत् — अपूर्वकल्पनायां च अर्थापत्तेः क्षयः, अन्य­थै­वो­प­पत्तेः, सेवाफलस्य सेव्या­त्प्रा­प्ति­द­र्श­नात् ; सेवायाश्च क्रियात्वात् तत्सामान्याच्च यागदानहोमादीनां सेव्यात् ईश्वरादेः फल­प्रा­प्ति­रु­प­प­द्यते । दृष्ट­क्रि­या­ध­र्म­सा­म­र्थ्य­म­प­रि­त्य­ज्यैव फल­प्रा­प्ति­क­ल्प­नो­प­पत्तौ दृष्ट­क्रि­या­ध­र्म­सा­म­र्थ्य­प­रि­त्यागो न न्याय्यः । कल्पनाधिक्याच्च — ईश्वरः कल्प्यः, अपूर्वं वा ; तत्र क्रियायाश्च स्वभावः सेव्या­त्फ­ल­प्राप्तिः दृष्टा, न त्वपूर्वात् ; न च अपूर्वं दृष्टम् , तत्र अपूर्वमदृष्टं कल्पयितव्यम् , तस्य च फलदातृत्वे सामर्थ्यम् , सामर्थ्ये च सति दानं च अभ्यधिकमिति ; इह तु ईश्वरस्य सेव्यस्य सद्भावमात्रं कल्प्यम् , न तु फलदानसामर्थ्यं दातृत्वं च, सेव्या­त्फ­ल­प्रा­प्ति­द­र्श­नात् । अनुमानं च दर्शितम् — ‘द्यावापृथिव्यौ विधृते तिष्ठतः’ इत्यादि । तथा च यजमानं देवाः ईश्वराः सन्तो जीव­ना­र्थेऽ­नु­गताः चरु­पु­रो­डा­शा­द्यु­प­जी­व­न­प्र­यो­ज­नेन, अन्यथापि जीवि­तु­मु­त्स­हन्तः कृपणां दीनां वृत्तिमाश्रित्य स्थिताः — तच्च प्रशास्तुः प्रशा­स­ना­त्स्यात् । तथा पितरोऽपि तदर्थम् , दर्वीम् दर्वीहोमम् अन्वायत्ता अनुगता इत्यर्थः समानं सर्वमन्यत् ॥

इतश्चास्ति तदक्षरम् , यस्मात् तदज्ञाने नियता संसारोपपत्तिः ; भवितव्यं तु तेन, यद्विज्ञानात् तद्विच्छेदः, न्यायोपपत्तेः । ननु क्रियात एव तद्विच्छित्तिः स्यादिति चेत् , न — यो वा एतदक्षरं हे गार्गि अविदित्वा अविज्ञाय अस्मिन् लोके जुहोति यजते तपस्तप्यते यद्यपि बहूनि वर्षसहस्राणि, अन्तवदेवास्य तत्फलं भवति, तत्फलोपभोगान्ते क्षीयन्त एवास्य कर्माणि । अपि च यद्वि­ज्ञा­ना­त्का­र्प­ण्या­त्ययः संसारविच्छेदः, यद्वि­ज्ञा­ना­भा­वाच्च कर्मकृत् कृपणः कृत­फ­ल­स्यै­वो­प­भोक्ता जन­न­म­र­ण­प्र­ब­न्धा­रूढः संसरति — तदस्ति अक्षरं प्रशासितृ ; तदेतदुच्यते — यो वा एतदक्षरं गार्ग्य­वि­दि­त्वा­स्मा­ल्लो­का­त्प्रैति स कृपणः, पणक्रीत इव दासादिः । अथ य एतदक्षरं गार्गि विदित्वा अस्मा­ल्लो­का­त्प्रैति स ब्राह्मणः ॥

अग्ने­र्द­ह­न­प्र­का­श­क­त्व­वत् स्वाभाविकमस्य प्रशास्तृत्वम् अचेतनस्यैवेत्यत आह —

तद्वा एतदक्षरं गार्गि अदृष्टम् , न केनचिद्दृष्टम् , अविषयत्वात् स्वयं तु द्रष्टृ दृष्टि­स्व­रू­प­त्वात् । तथा अश्रुतं श्रोत्रा­वि­ष­य­त्वात् , स्वयं श्रोतृ श्रुति­स्व­रू­प­त्वात् । तथा अमतं मनसोऽविषयत्वात् स्वयं मन्तृ मतिस्वरूपत्वात् । तथा अविज्ञातं बुद्धे­र­वि­ष­य­त्वात् , स्वयं विज्ञातृ विज्ञा­न­स्व­रू­प­त्वात् । किं च नान्यत् अतः अस्मादक्षरात् अस्ति — नास्ति किञ्चिद्द्रष्टृ दर्श­न­क्रि­या­कर्तृ ; एतदेवाक्षरं दर्श­न­क्रि­या­कर्तृ सर्वत्र । तथा नान्यदतोऽस्ति श्रोतृ ; तदेवाक्षरं श्रोतृ सर्वत्र । नान्यदतोऽस्ति मन्तृ ; तदेवाक्षरं मन्तृ सर्वत्र सर्वमनोद्वारेण । नान्यदतोऽस्ति विज्ञातृ विज्ञा­न­क्रि­या­कर्तृ, तदेवाक्षरं सर्व­बु­द्धि­द्वा­रेण विज्ञा­न­क्रि­या­कर्तृ, नाचेतनं प्रधानम् अन्यद्वा । एतस्मिन्नु खल्वक्षरे गार्ग्याकाश ओतश्च प्रोतश्चेति । यदेव साक्षा­द­प­रो­क्षा­द्ब्रह्म, य आत्मा सर्वान्तरः अश­ना­या­दि­सं­सा­र­ध­र्मा­तीतः, यस्मिन्नाकाश ओतश्च प्रोतश्च — एषा परा काष्ठा, एषा परा गतिः, एतत्परं ब्रह्म, एत­त्पृ­थि­व्या­दे­रा­का­शा­न्तस्य सत्यस्य सत्यम् ॥

सा होवाच — हे ब्राह्मणा भगवन्तः शृणुत मदीयं वचः ; तदेव बहुमन्येध्वम् ; किं तत् ? यदस्मात् याज्ञवल्क्यात् नमस्कारेण मुच्येध्वम् — अस्मै नमस्कारं कृत्वा, तदेव बहु­म­न्य­ध्व­मि­त्यर्थः ; जयस्त्वस्य मनसापि नाशंसनीयः, किमुत कार्यतः ; कस्मात् ? न वै युष्माकं मध्ये जातु कदाचिदपि इमं याज्ञवल्क्यं ब्रह्मोद्यं प्रति जेता । प्रश्नौ चेन्मह्यं वक्ष्यति, न वै जेता भविता — इति पूर्वमेव मया प्रतिज्ञातम् ; अद्यापि ममायमेव निश्चयः — ब्रह्मोद्यं प्रति एतत्तुल्यो न कश्चिद्विद्यत इति । ततो ह वाचक्नव्युपरराम ॥

अत्र अन्त­र्या­मि­ब्रा­ह्मणे एतदुक्तम् — यं पृथिवी न वेद, यं सर्वाणि भूतानि न विदुरिति च, यमन्तर्यामिणं न विदुः, ये च न विदुः, यच्च तदक्षरं दर्श­ना­दि­क्रि­या­क­र्तृ­त्वेन सर्वेषां चेत­ना­धा­तु­रि­त्यु­क्तम् — कस्तु एषां विशेषः, किं वा सामान्यमिति । तत्र केचिदाचक्षते — परस्य महा­स­मु­द्र­स्था­नी­यस्य ब्रह्मणः अक्षरस्य अप्र­च­लि­त­स्व­रू­पस्य ईष­त्प्र­च­लि­ता­वस्था अन्तर्यामी ; अत्य­न्त­प्र­च­लि­ता­वस्था क्षेत्रज्ञः, यः तं न वेद अन्तर्यामिणम् ; तथा अन्याः पञ्चावस्थाः परिकल्पयन्ति ; तथा अष्टावस्था ब्रह्मणो भवन्तीति वदन्ति । अन्ये अक्षरस्य शक्तय एता इति वदन्ति, अन­न्त­श­क्ति­म­द­क्ष­र­मिति च । अन्ये तु अक्षरस्य विकारा इति वदन्ति । अवस्थाशक्ती ताव­न्नो­प­प­द्येते, अक्षरस्य अश­ना­या­दि­सं­सा­र­ध­र्मा­ती­त­त्व­श्रुतेः ; न हि अश­ना­या­द्य­ती­त­त्वम् अश­ना­या­दि­ध­र्म­व­द­व­स्था­वत्त्वं च एकस्य युगपदुपपद्यते ; तथा शक्तिमत्त्वं च । विकारावयवत्वे च दोषाः प्रद­र्शि­ता­श्च­तुर्थे । तस्मात् एता असत्याः सर्वाः कल्पनाः । कस्तर्हि भेद एषाम् ? उपाधिकृत इति ब्रूमः ; न स्वत एषां भेदः अभेदो वा, सैन्धवघनवत् प्रज्ञा­न­घ­नै­क­र­स­स्वा­भा­व्यात् , ‘अपू­र्व­म­न­प­र­म­न­न्त­र­म­बा­ह्यम्’(बृ. उ. २ । ५ । १९) ‘अयमात्मा ब्रह्म’(बृ. उ. २ । ५ । १९) इति च श्रुतेः — ‘सबा­ह्या­भ्य­न्तरो ह्यजः’(मु. उ. २ । १ । २) इति च आथर्वणे । तस्मात् निरुपाधिकस्य आत्मनो निरुपाख्यत्वात् निर्विशेषत्वात् एकत्वाच्च ‘नेति नेति’(बृ. उ. २ । ३ । ६) इति व्यपदेशो भवति ; अवि­द्या­का­म­क­र्म­वि­शि­ष्ट­का­र्य­क­र­णो­पा­धि­रात्मा संसारी जीव उच्यते ; नित्य­नि­र­ति­श­य­ज्ञा­न­श­क्त्यु­पा­धि­रात्मा अन्तर्यामी ईश्वर उच्यते ; स एव निरुपाधिः केवलः शुद्धः स्वेन स्वभावेन अक्षरं पर उच्यते । तथा हिर­ण्य­ग­र्भा­व्या­कृ­त­दे­व­ता­जा­ति­पि­ण्ड­म­नु­ष्य­ति­र्य­क्प्रे­ता­दि­का­र्य­क­र­णो­पा­धि­भि­र्वि­शिष्टः तदाख्यः तद्रूपो भवति । तथा ‘तदेजति तन्नैजति’(ई. उ. ५) इति व्याख्यातम् । तथा ‘एष त आत्मा’(बृ. उ. ३ । ४ । १) , ‘एष सर्व­भू­ता­न्त­रात्मा’(मु. उ. २ । १ । ४) ‘एष सर्वेषु भूतेषु गूढः’(क. उ. १ । ३ । १२) ‘तत्त्वमसि’(छा. उ. ६ । ८ । ७) ‘अहमेवेदं सर्वम्’(छा. उ. ७ । २५ । १) ‘आत्मैवेदं सर्वम्’ ‘नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा’(बृ. उ. ३ । ७ । २३) इत्यादिश्रुतयो न विरुध्यन्ते । कल्पनान्तरेषु एताः श्रुतयो न गच्छन्ति । तस्मात् उपाधिभेदेनैव एषां भेदः, नान्यथा, ‘एक­मे­वा­द्वि­ती­यम्’ इत्य­व­धा­र­णा­त्स­र्वो­प­नि­षत्सु ॥

इति तृतीयाध्यायस्य अष्टमं ब्राह्मणम् ॥

नवमं ब्राह्मणम्

अथ हैनं विदग्धः शाकल्यः पप्रच्छ । पृथिव्यादीनां सूक्ष्म­ता­र­त­म्य­क्र­मेण पूर्वस्य पूर्वस्य उत्त­र­स्मि­न्नु­त्त­र­स्मिन् ओतप्रोतभावं कथयन् सर्वान्तरं ब्रह्म प्रकाशितवान् ; तस्य च ब्रह्मणो व्याकृतविषये सूत्रभेदेषु निय­न्तृ­त्व­मु­क्तम् — व्याकृतविषये व्यक्ततरं लिङ्गमिति । तस्यैव ब्रह्मणः साक्षा­द­प­रो­क्षत्वे निय­न्त­व्य­दे­व­ता­भे­द­स­ङ्को­च­वि­का­स­द्वा­रे­णा­धि­ग­न्तव्ये इति तदर्थं शाक­ल्य­ब्रा­ह्म­ण­मा­र­भ्यते —

अथ हैनं विदग्ध इति नामतः, शकलस्यापत्यं शाकल्यः, पप्रच्छ — कतिसङ्ख्याका देवाः हे याज्ञवल्क्येति । स याज्ञवल्क्यः, ह किल, एतयैव वक्ष्यमाणया निविदा प्रतिपेदे सङ्ख्याम् , यां सङ्ख्यां पृष्टवान् शाकल्यः ; यावन्तः यावत्सङ्ख्याका देवाः वैश्वदेवस्य शस्त्रस्य निविदि — निविन्नाम देव­ता­स­ङ्ख्या­वा­च­कानि मन्त्रपदानि कानि­चि­द्वै­श्व­देवे शस्त्रे शस्यन्ते, तानि निवित्संज्ञकानि ; तस्यां निविदि यावन्तो देवाः श्रूयन्ते, तावन्तो देवा इति । का पुनः सा निविदिति तानि निवित्पदानि प्रदर्श्यन्ते — त्रयश्च त्री च शतात्रयश्च देवाः, देवानां त्री च त्रीणि च शतानि ; पुनरप्येवं त्रयश्च, त्री च सहस्रा सहस्राणि — एतावन्तो देवा इति । शाकल्योऽपि ओमिति होवाच । एवमेषां मध्यमा सङ्ख्या सम्यक्तया ज्ञाता ; पुनस्तेषामेव देवानां सङ्कोचविषयां सङ्ख्यां पृच्छति — कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ; त्रयस्त्रिंशत् , षट् , त्रयः, द्वौ, अध्यर्धः, एकः — इति । देव­ता­स­ङ्को­च­वि­का­स­वि­षयां सङ्ख्यां पृष्ट्वा पुनः सङ्ख्येयस्वरूपं पृच्छति — कतमे ते त्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्रेति ॥

स होवाच इतरः — महिमानः विभूतयः, एषां त्रयस्त्रिंशतः देवानाम् , एते त्रयश्च त्री च शतेत्यादयः ; परमार्थतस्तु त्रय­स्त्रिं­श­त्त्वेव देवा इति । कतमे ते त्रय­स्त्रिं­श­दि­त्यु­च्यते — अष्टौ वसवः, एकादश रुद्राः, द्वादश आदित्याः — ते एकत्रिंशत् — इन्द्रश्चैव प्रजापतिश्च त्रय­स्त्रिं­शा­विति त्रयस्त्रिंशतः पूरणौ ॥

कतमे वसव इति तेषां स्वरूपं प्रत्येकं पृच्छ्यते ; अग्निश्च पृथिवी चेति — अग्न्याद्या नक्षत्रान्ता एते वसवः — प्राणिनां कर्म­फ­ला­श्र­य­त्वेन कार्य­क­र­ण­स­ङ्घा­त­रू­पेण तन्निवासत्वेन च विपरिणमन्तः जगदिदं सर्वं वासयन्ति वसन्ति च ; ते यस्माद्वासयन्ति तस्माद्वसव इति ॥

कतमे रुद्रा इति । दश इमे पुरुषे, कर्म­बु­द्धी­न्द्रि­याणि प्राणाः, आत्मा मनः एकादशः — एकादशानां पूरणः ; ते एते प्राणाः यदा अस्माच्छरीरात् मर्त्यात् प्राणिनां कर्म­फ­लो­प­भो­ग­क्षये उत्क्रामन्ति — अथ तदा रोदयन्ति तत्सम्बन्धिनः । तत् तत्र यस्माद्रोदयन्ति ते सम्बन्धिनः, तस्मात् रुद्रा इति ॥

कतम आदित्या इति । द्वादश वै मासाः संवत्सरस्य कालस्य अवयवाः प्रसिद्धाः, एते आदित्याः ; कथम् ? एते हि यस्मात् पुनः पुनः परिवर्तमानाः प्राणिनामायूंषि कर्मफलं च आददानाः गृह्णन्त उपाददतः यन्ति गच्छन्ति — ते यत् यस्मात् एवम् इदं सर्वमाददाना यन्ति, तस्मादादित्या इति ॥

कतम इन्द्रः कतमः प्रजापतिरिति, स्तन­यि­त्नु­रे­वेन्द्रो यज्ञः प्रजापतिरिति, कतमः स्तन­यि­त्नु­रि­त्य­श­नि­रिति । अशनिः वज्रं वीर्यं बलम् , यत् प्राणिनः प्रमापयति, स इन्द्रः ; इन्द्रस्य हि तत् कर्म । कतमो यज्ञ इति पशव इति — यज्ञस्य हि साधनानि पशवः ; यज्ञ­स्या­रू­प­त्वात् पशु­सा­ध­ना­श्र­य­त्वाच्च पशवो यज्ञ इत्युच्यते ॥

कतमे षडिति । त एव अग्न्यादयो वसुत्वेन पठिताः चन्द्रमसं नक्षत्राणि च वर्जयित्वा षड्भवन्ति — षट्स­ङ्ख्या­वि­शिष्टाः । एते हि यस्मात् , त्रय­स्त्रिं­श­दादि यदुक्तम् इदं सर्वम् , एत एव षड्भवन्ति ; सर्वो हि वस्वादिविस्तर एतेष्वेव षट्सु अन्त­र्भ­व­ती­त्यर्थः ॥

कतमे ते त्रयो देवा इति ; इम एव त्रयो लोका इति — पृथिवीमग्निं च एकीकृत्य एको देवः, अन्तरिक्षं वायुं च एकीकृत्य द्वितीयः, दिवमादित्यं च एकीकृत्य तृतीयः — ते एव त्रयो देवा इति । एषु, हि यस्मात् , त्रिषु देवेषु सर्वे देवा अन्तर्भवन्ति, तेन एत एव देवास्त्रयः — इत्येष नैरुक्तानां केषाञ्चित्पक्षः । कतमौ तौ द्वौ देवाविति — अन्नं चैव प्राणश्च एतौ द्वौ देवौ ; अनयोः सर्वे­षा­मु­क्ता­ना­म­न्त­र्भावः । कतमोऽध्यर्ध इति — योऽयं पवते वायुः ॥

तत् तत्र आहुः चोदयन्ति — यदयं वायुः एक इवैव एक एव पवते ; अथ कथमध्यर्ध इति । यत् अस्मिन् इदं सर्व­म­ध्या­र्ध्नोत् — अस्मिन्वायौ सति इदं सर्व­म­ध्या­र्ध्नोत् — अधि ऋद्धिं प्राप्नोति — तेनाध्यर्ध इति । कतम एको देव इति, प्राण इति । स प्राणो ब्रह्म — सर्व­दे­वा­त्म­क­त्वा­न्म­ह­द्ब्रह्म, तेन स ब्रह्म त्यदित्याचक्षते — त्यदिति तद्ब्र­ह्मा­च­क्षते परोक्षाभिधायकेन शब्देन । देवानामेतत् एकत्वं नानात्वं च — अनन्तानां देवानां निवि­त्स­ङ्ख्या­वि­शि­ष्टे­ष्व­न्त­र्भावः ; तेषामपि त्रय­स्त्रिं­श­दा­दि­षू­त्त­रो­त्त­रेषु याव­दे­क­स्मि­न्प्राणे ; प्राणस्यैव चैकस्य सर्वः अनन्तसङ्ख्यातो विस्तरः । एवमेकश्च अनन्तश्च अवा­न्त­र­स­ङ्ख्या­वि­शि­ष्टश्च प्राण एव । तत्र च देवस्यैकस्य नाम­रू­प­क­र्म­गु­ण­श­क्ति­भेदः अधिकारभेदात् ॥

इदानीं तस्यैव प्राणस्य ब्रह्मणः पुनरष्टधा भेद उपदिश्यते —

पृथिव्येव यस्य देवस्य आयतनम् आश्रयः ; अग्निर्लोको यस्य — लोकयत्यनेनेति लोकः, पश्यतीति — अग्निना पश्यतीत्यर्थः ; मनोज्योतिः — मनसा ज्योतिषा सङ्क­ल्प­वि­क­ल्पा­दि­कार्यं करोति यः, सोऽयं मनोज्योतिः ; पृथिवीशरीरः अग्निदर्शनः मनसा सङ्कल्पयिता पृथिव्यभिमानी कार्य­क­र­ण­स­ङ्घा­त­वा­न्देव इत्यर्थः । य एवं विशिष्टं वै तं पुरुषं विद्यात् विजानीयात् , सर्वस्य आत्मनः आध्यात्मिकस्य कार्य­क­र­ण­स­ङ्घा­तस्य आत्मनः परमयनम् पर आश्रयः तं परायणम् — मातृजेन त्वङ्मां­स­रु­धि­र­रू­पेण क्षेत्र­स्था­नी­येन बीजस्थानीयस्य पितृजस्य अस्थि­म­ज्जा­शु­क्र­रू­पस्य परम् अयनम् , करणात्मनश्च — स वै वेदिता स्यात् ; य एतदेवं वेत्ति स वै वेदिता पण्डितः स्यादि­त्य­भि­प्रायः । याज्ञवल्क्य त्वं तमजानन्नेव पण्डि­ता­भि­मा­नी­त्य­भि­प्रायः । यदि तद्विज्ञाने पाण्डित्यं लभ्यते, वेद वै अहं तं पुरुषम् — सर्वस्य आत्मनः परायणं यमात्थ यं कथयसि — तमहं वेद । तत्र शाकल्यस्य वचनं द्रष्टव्यम् — यदि त्वं वेत्थ तं पुरुषम् , ब्रूहि किंविशेषणोऽसौ । शृणु, यद्विशेषणः सः — य एवायं शारीरः पार्थिवांशे शरीरे भवः शारीरः मातृजकोशत्रयरूप इत्यर्थः ; स एष देवः, यस्त्वया पृष्टः, हे शाकल्य ; किन्तु अस्ति तत्र वक्तव्यं विशेषणान्तरम् ; तत् वदैव पृच्छै­वे­त्यर्थः, हे शाकल्य । स एवं प्रक्षो­भि­तोऽ­म­र्ष­व­शग आह, तोत्रार्दित इव गजः — तस्य देवस्य शारीरस्य का देवता — यस्मा­न्नि­ष्प­द्यते, यः ‘सा तस्य देवता’ इत्य­स्मि­न्प्र­क­रणे विवक्षितः ; अमृतमिति होवाच — अमृतमिति यो भुक्तस्यान्नस्य रसः मातृजस्य लोहितस्य निष्पत्तिहेतुः ; तस्माद्धि अन्नरसाल्लोहितं निष्पद्यते स्त्रियां श्रितम् ; ततश्च लोहितमयं शरीरं बीजाश्रयम् । समानमन्यत् ॥

काम एव यस्यायतनम् । स्त्रीव्य­ति­क­रा­भि­लाषः कामः कामशरीर इत्यर्थः । हृदयं लोकः, हृदयेन बुद्ध्या पश्यति । य एवायं काममयः पुरुषः अध्यात्ममपि काममय एव, तस्य का देवतेति — स्त्रिय इति होवाच ; स्त्रीतो हि कामस्य दीप्तिर्जायते ॥

रूपाण्येव यस्यायतनम् । रूपाणि शुक्लकृष्णादीनि । य एवासावादित्ये पुरुषः — सर्वेषां हि रूपाणां विशिष्टं कार्यमादित्ये पुरुषः, तस्य का देवतेति — सत्यमिति होवाच ; सत्यमिति चक्षुरुच्यते ; चक्षुषो हि अध्यात्मत आदि­त्य­स्या­धि­दै­व­तस्य निष्पत्तिः ॥

आकाश एव यस्यायतनम् । य एवायं श्रोत्रे भवः श्रौत्रः, तत्रापि प्रति­श्र­व­ण­वे­लायां विशेषतो भवतीति प्रातिश्रुत्कः, तस्य का देवतेति — दिश इति होवाच ; दिग्भ्यो ह्यसौ आध्यात्मिको निष्पद्यते ॥

तम एव यस्यायतनम् । तम इति शार्व­रा­द्य­न्ध­कारः परिगृह्यते ; अध्यात्मं छायामयः अज्ञानमयः पुरुषः ; तस्य का देवतेति — मृत्युरिति होवाच ; मृत्युरधिदैवतं तस्य निष्पत्तिकारणम् ॥

रूपाण्येव यस्यायतनम् । पूर्वं साधारणानि रूपाण्युक्तानि इह तु प्रकाशकानि विशिष्टानि रूपाणि गृह्यन्ते ; रूपायतनस्य देवस्य विशेषायतनं प्रति­बि­म्बा­धा­र­मा­द­र्शादि ; तस्य का देवतेति — असुरिति होवाच ; तस्य प्रति­बि­म्बा­ख्यस्य पुरुषस्य निष्पत्तिः असोः प्राणात् ॥

आप एव यस्य आयतनम् । साधारणाः सर्वा आप आयतनम् ; वापी­कू­प­त­डा­गा­द्या­श्र­यासु अप्सु विशेषावस्थानम् ; तस्य का देवतेति, वरुण इति — वरुणात् सङ्घातकर्त्र्यः अध्यात्मम् आप एव वाप्याद्यपां निष्पत्तिकारणम् ॥

रेत एव यस्यायतनम् ; य एवायं पुत्रमयः विशेषायतनं रेतआयतनस्य — पुत्रमय इति च अस्थि­म­ज्जा­शु­क्राणि पितुर्जातानि ; तस्य का देवतेति, प्रजापतिरिति होवाच — प्रजापतिः पितोच्यते, पितृतो हि पुत्र­स्यो­त्पत्तिः ॥

अष्टधा देव­लो­क­पु­रु­ष­भे­देन त्रिधा त्रिधा आत्मानं प्रविभज्य अवस्थित एकैको देवः प्राणभेद एव उपासनार्थं व्यपदिष्टः ; अधुना दिग्विभागेन पञ्चधा प्रविभक्तस्य आत्म­न्यु­प­सं­हा­रा­र्थम् आह ; तूष्णीम्भूतं शाकल्यं याज्ञवल्क्यो ग्रहेणेव आवेशयन्नाह — शाकल्येति होवाच याज्ञवल्क्यः ; त्वां स्विदिति वितर्के, इमे नूनं ब्राह्मणाः, अङ्गारावक्षयणम् — अङ्गाराः अवक्षीयन्ते यस्मिन् सन्दंशादौ तत् अङ्गारावक्षयणम् — तत् नूनं त्वाम् अक्रत कृतवन्तः ब्राह्मणाः, त्वं तु तन्न बुध्यसे आत्मानं मया दह्य­मा­न­मि­त्य­भि­प्रायः ॥

याज्ञवल्क्येति होवाच शाकल्यः — यदिदं कुरुपञ्चालानां ब्राह्मणान् अत्यवादीः अत्युक्तवानसि — स्वयं भीता­स्त्वा­म­ङ्गा­रा­व­क्ष­यणं कृतवन्त इति — किं ब्रह्म विद्वान्सन् एवमधिक्षिपसि ब्राह्मणान् । याज्ञवल्क्य आह — ब्रह्मविज्ञानं तावदिदं मम ; किं तत् ? दिशो वेद दिग्विषयं विज्ञानं जाने ; तच्च न केवलं दिश एव, सदेवाः देवैः सह दिगधिष्ठातृभिः, किञ्च सप्रतिष्ठाः प्रतिष्ठाभिश्च सह । इतर आह — यत् यदि दिशो वेत्थ सदेवाः सप्रतिष्टा इति, सफलं यदि विज्ञानं त्वया प्रतिज्ञातम् ॥

किन्देवतः का देवता अस्य तव दिग्भूतस्य । असौ हि याज्ञवल्क्यः हृदयमात्मानं दिक्षु पञ्चधा विभक्तं दिगात्मभूतम् , तद्द्वारेण सर्वं जगत् आत्म­त्वे­नो­प­गम्य, अहमस्मि दिगात्मेति व्यवस्थितः, पूर्वाभिमुखः — सप्र­ति­ष्ठा­व­च­नात् ; यथा याज्ञवल्क्यस्य प्रतिज्ञा तथैव पृच्छति — किन्दे­व­त­स्त्व­मस्यां दिश्यसीति । सर्वत्र हि वेदे यां यां देवतामुपास्ते इहैव तद्भूतः तां तां प्रतिपद्यत इति ; तथा च वक्ष्यति — ‘देवो भूत्वा देवानप्येति’(बृ. उ. ४ । १ । २) इति । अस्यां प्राच्यां का देवता दिगात्मनस्तव अधिष्ठात्री, कया देवतया त्वं प्राचीदिग्रूपेण सम्पन्न इत्यर्थः । इतर आह — आदित्यदेवत इति ; प्राच्यां दिशि मम आदित्यो देवता, सोऽह­मा­दि­त्य­दे­वतः । सदेवा इत्येतत् उक्तम् , सप्रतिष्ठा इति तु वक्तव्यमित्याह — स आदित्यः कस्मि­न्प्र­ति­ष्ठित इति, चक्षुषीति ; अध्या­त्म­त­श्च­क्षुष आदित्यो निष्पन्न इति हि मन्त्र­ब्रा­ह्म­ण­वादाः — ‘चक्षोः सूर्यो अजायत’(ऋ. सं. १० । ९० । १३) ‘चक्षुष आदित्यः’(ऐ. उ. १ । १ । ४) इत्यादयः ; कार्यं हि कारणे प्रतिष्ठितं भवति । कस्मिन्नु चक्षुः प्रतिष्ठितमिति, रूपेष्विति ; रूपग्रहणाय हि रूपात्मकं चक्षुः रूपेण प्रयुक्तम् ; यैर्हि रूपैः प्रयुक्तं तैरात्मग्रहणाय आरब्धं चक्षुः ; तस्मात् सादित्यं चक्षुः सह प्राच्या दिशा सह तत्स्थैः सर्वैः रूपेषु प्रतिष्ठितम् । चक्षुषा सह प्राची दिक्सर्वा रूपभूता ; तानि च कस्मिन्नु रूपाणि प्रतिष्ठितानीति ; हृदय इति होवाच ; हृदयारब्धानि रूपाणि ; रूपाकारेण हि हृदयं परिणतम् ; यस्मात् हृदयेन हि रूपाणि सर्वो लोको जानाति ; हृदयमिति बुद्धिमनसी एकीकृत्य निर्देशः ; तस्मात् हृदये ह्येव रूपाणि प्रतिष्ठितानि ; हृदयेन हि स्मरणं भवति रूपाणां वासनात्मनाम् ; तस्मात् हृदये रूपाणि प्रति­ष्ठि­ता­नी­त्यर्थः । एव­मे­वै­त­द्या­ज्ञ­वल्क्य ॥

किन्देवतोऽस्यां दक्षिणायां दिश्यसीति पूर्ववत् — दक्षिणायां दिशि का देवता तव । यमदेवत इति — यमो देवता मम दक्षि­णा­दि­ग्भू­तस्य । स यमः कस्मि­न्प्र­ति­ष्ठित इति, यज्ञ इति — यज्ञे कारणे प्रतिष्ठितो यमः सह दिशा । कथं पुनर्यज्ञस्य कार्यं यम इत्युच्यते — ऋत्वि­ग्भि­र्नि­ष्पा­दितो यज्ञः ; दक्षिणया यजमानस्तेभ्यो यज्ञं निष्क्रीय तेन यज्ञेन दक्षिणां दिशं सह यमेनाभिजायति ; तेन यज्ञे यमः कार्य­त्वा­त्प्र­ति­ष्ठितः सह दक्षिणया दिशा । कस्मिन्नु यज्ञः प्रतिष्ठित इति, दक्षिणायामिति — दक्षिणया स निष्क्रीयते ; तेन दक्षिणाकार्यं यज्ञः । कस्मिन्नु दक्षिणा प्रतिष्ठितेति, श्रद्धायामिति — श्रद्धा नाम दित्सुत्वम् आस्ति­क्य­बु­द्धि­र्भ­क्ति­स­हिता । कथं तस्यां प्रतिष्ठिता दक्षिणा ? यस्मात् यदा ह्येव श्रद्धत्ते अथ दक्षिणां ददाति, न अश्रद्दधत् दक्षिणां ददाति ; तस्मात् श्रद्धायां ह्येव दक्षिणा प्रतिष्ठितेति । कस्मिन्नु श्रद्धा प्रतिष्ठितेति, हृदय इति होवाच — हृदयस्य हि वृत्तिः श्रद्धा यस्मात् , हृदयेन हि श्रद्धां जानाति ; वृत्तिश्च वृत्तिमति प्रतिष्ठिता भवति ; तस्माद्धृदये ह्येव श्रद्धा प्रतिष्ठिता भवतीति । एव­मे­वै­त­द्या­ज्ञ­वल्क्य ॥

किं देवतोऽस्यां प्रतीच्यां दिश्यसीति । तस्यां वरुणोऽधिदेवता मम । स वरुणः कस्मि­न्प्र­ति­ष्ठित इति, अप्स्विति — अपां हि वरुणः कार्यम् , ‘श्रद्धा वा आपः’(तै. सं. १ । ६ । ८ । १) ‘श्रद्धातो वरुणमसृजत’(?) इति श्रुतेः । कस्मिन्न्वापः प्रतिष्ठिता इति, रेतसीति — ‘रेतसो ह्यापः सृष्टाः’(?) इति श्रुतेः । कस्मिन्नु रेतः प्रतिष्ठितमिति, हृदय इति — यस्मात् हृदयस्य कार्यं रेतः ; कामो हृदयस्य वृत्तिः ; कामिनो हि हृदयात् रेतोऽधिस्कन्दति ; तस्मादपि प्रतिरूपम् अनुरूपं पुत्रं जात­मा­हु­र्लौ­किकाः — अस्य पितुर्हृदयादिव अयं पुत्रः सृप्तः विनिःसृतः, हृदयादिव निर्मितो यथा सुवर्णेन निर्मितः कुण्डलः । तस्मात् हृदये ह्येव रेतः प्रतिष्ठितं भवतीति । एव­मे­वै­त­द्या­ज्ञ­वल्क्य ॥

किन्दे­व­तोऽ­स्या­मु­दीच्यां दिश्यसीति, सोमदेवत इति — सोम इति लतां सोमं देवतां चैकीकृत्य निर्देशः । स सोमः कस्मि­न्प्र­ति­ष्ठित इति, दीक्षायामिति — दीक्षितो हि यजमानः सोमं क्रीणाति ; क्रीतेन सोमेन इष्ट्वा ज्ञानवानुत्तरां दिशं प्रतिपद्यते सोम­दे­व­ता­धि­ष्ठितां सौम्याम् । कस्मिन्नु दीक्षा प्रतिष्ठितेति, सत्य इति — कथम् ? यस्मात्सत्ये दीक्षा प्रतिष्ठिता, तस्मादपि दीक्षितमाहुः — सत्यं वदेति — कारणभ्रेषे कार्यभ्रेषो मा भूदिति । सत्ये ह्येव दीक्षा प्रतिष्ठितेति । कस्मिन्नु सत्यं प्रतिष्ठितमिति ; हृदय इति होवाच ; हृदयेन हि सत्यं जानाति ; तस्मात् हृदये ह्येव सत्यं प्रतिष्ठितं भवतीति । एव­मे­वै­त­द्या­ज्ञ­वल्क्य ॥

किन्देवतोऽस्यां ध्रुवायां दिश्यसीति । मेरोः समन्ततो वस­ता­म­व्य­भि­चा­रात् ऊर्ध्वा दिक् ध्रुवेत्युच्यते । अग्निदेवत इति — ऊर्ध्वायां हि प्रका­श­भू­य­स्त्वम् , प्रकाशश्च अग्निः सोऽग्निः कस्मि­न्प्र­ति­ष्ठित इति, वाचीति । कस्मिन्नु वाक्प्र­ति­ष्ठि­तेति, हृदय इति । तत्र याज्ञवल्क्यः सर्वासु दिक्षु विप्रसृतेन हृदयेन सर्वा दिश आत्म­त्वे­ना­भि­स­म्पन्नः ; सदेवाः सप्रतिष्ठा दिश आत्मभूतास्तस्य नाम­रू­प­क­र्मा­त्म­भू­तस्य याज्ञवल्क्यस्य ; यत् रूपं तत् प्राच्यादिशा सह हृदयभूतं याज्ञवल्क्यस्य ; यत्केवलं कर्म पुत्रो­त्पा­द­न­ल­क्षणं च ज्ञानसहितं च सह फलेन अधि­ष्ठा­त्री­भिश्च देवताभिः दक्षि­णा­प्र­ती­च्यु­दीच्यः कर्मफलात्मिकाः हृदयमेव आपन्नास्तस्य ; ध्रुवया दिशा सह नाम सर्वं वाग्द्वारेण हृदयमेव आपन्नम् ; एतावद्धीदं सर्वम् ; यदुत रूपं वा कर्म वा नाम वेति तत्सर्वं हृदयमेव ; तत् सर्वात्मकं हृदयं पृच्छ्यते — कस्मिन्नु हृदयं प्रतिष्ठितमिति ॥

अहल्लिकेति होवाच याज्ञवल्क्यः — नामान्तरेण सम्बोधनं कृतवान् । यत्र यस्मिन्काले, एतत् हृदयं आत्मा अस्य शरीरस्य अन्यत्र क्वचि­द्दे­शा­न्तरे, अस्मत् अस्मत्तः, वर्तत इति मन्यासै मन्यसे — यद्धि यदि हि एतद्धृदयम् अन्यत्रास्मत् स्यात् भवेत् , श्वानो वा एनत् शरीरम् तदा अद्युः, वयांसि वा पक्षिणो वा एनत् विमथ्नीरन् विलोडयेयुः विकर्षेरन्निति । तस्मात् मयि शरीरे हृदयं प्रति­ष्ठि­त­मि­त्यर्थः । शरीरस्यापि नाम­रू­प­क­र्मा­त्म­क­त्वा­द्धृ­दये प्रतिष्ठितत्वम् ॥

हृद­य­श­री­र­यो­रे­व­म­न्यो­न्य­प्र­तिष्ठा उक्ता कार्यकरणयोः ; अतस्त्वां पृच्छामि — कस्मिन्नु त्वं च शरीरम् आत्मा च तव हृदयं प्रतिष्ठितौ स्थ इति ; प्राण इति ; देहात्मानौ प्राणे प्रतिष्ठितौ स्यातां प्राणवृत्तौ । कस्मिन्नु प्राणः प्रतिष्ठित इति, अपान इति — सापि प्राणवृत्तिः प्रागेव प्रेयात् , अपानवृत्त्या चेन्न निगृह्येत । कस्मिन्न्वपानः प्रतिष्ठित इति, व्यान इति — साप्यपानवृत्तिः अध एव यायात् प्राणवृत्तिश्च प्रागेव, मध्यस्थया चेत् व्यानवृत्त्या न निगृह्येत । कस्मिन्नु व्यानः प्रतिष्ठित इति, उदान इति — सर्वा­स्ति­स्रोऽपि वृत्तय उदाने कीलस्थानीये चेन्न निबद्धाः, विष्वगेवेयुः । कस्मिन्नूदानः प्रतिष्ठित इति, समान इति — समानप्रतिष्ठा ह्येताः सर्वा वृत्तयः । एतदुक्तं भवति — शरी­र­हृ­द­य­वा­य­वोऽ­न्यो­न्य­प्र­तिष्ठाः । सङ्घातेन नियता वर्तन्ते विज्ञा­न­म­या­र्थ­प्र­युक्ता इति । सर्वमेतत् येन नियतम् यस्मि­न्प्र­ति­ष्ठि­तम् आकाशान्तम् ओतं च प्रोतं च, तस्य निरुपाधिकस्य साक्षा­द­प­रो­क्षा­द्ब्र­ह्मणो निर्देशः कर्तव्य इत्ययमारम्भः । स एषः — स यो ‘नेति नेति’(बृ. उ. २ । ३ । ६) इति निर्दिष्टो मधुकाण्डे एष सः, सोऽयमात्मा अगृह्यः न गृह्यः ; कथम् ? यस्मा­त्स­र्व­का­र्य­ध­र्मा­तीतः, तस्मादगृह्यः ; कुतः ? यस्मान्न हि गृह्यते ; यद्धि करणगोचरं व्याकृतं वस्तु, तद्ग्रहणगोचरम् ; इदं तु तद्वि­प­री­त­मा­त्म­त­त्त्वम् । तथा अशीर्यः — यद्धि मूर्तं संहतं शरीरादि तच्छीर्यते ; अयं तु तद्विपरीतः ; अतो न हि शीर्यते । तथा असङ्गः — मूर्तो मूर्तान्तरेण सम्बध्यमानः सज्यते ; अयं च तद्विपरीतः ; अतो न हि सज्यते । तथा असितः अबद्धः — यद्धि मूर्तं तत् बध्यते ; अयं तु तद्विपरीतत्वात् असितः ; अबद्धत्वान्न व्यथते ; अतो न रिष्यति — ग्रह­ण­वि­श­र­ण­स­ङ्ग­ब­न्ध­का­र्य­ध­र्म­र­हि­त­त्वान्न रिष्यति न हिंसामापद्यते न विनश्यतीत्यर्थः । क्रममतिक्रम्य औपनिषदस्य पुरुषस्य आख्या­यि­का­तोऽ­प­सृत्य श्रुत्या स्वेन रूपेण त्वरया निर्देशः कृतः ; ततः पुनः आख्या­यि­का­मे­वा­श्रि­त्याह — एतानि यान्युक्तानि अष्टावायतनानि ‘पृथिव्येव यस्यायतनम्’ इत्येवमादीनि, अष्टौ लोकाः अग्निलोकादयः, अष्टौ देवाः ‘अमृतमिति होवाच’(बृ. उ. ३ । ९ । १०) इत्येवमादयः, अष्टौ पुरुषाः ‘शरीरः पुरुषः’ इत्यादयः — स यः कश्चित् तान्पुरुषान् शारीरप्रभृतीन् निरुह्य निश्चयेनोह्य गमयित्वा अष्टचतुष्कभेदेन लोक­स्थि­ति­मु­प­पाद्य, पुनः प्राची­दि­गा­दि­द्वा­रेण प्रत्युह्य उपसंहृत्य स्वात्मनि हृदये अत्यक्रामत् अति­क्रा­न्त­वा­नु­पा­धि­धर्मं हृद­या­द्या­त्म­त्वम् ; स्वेनैवात्मना व्यवस्थितो य औपनिषदः पुरुषः अशनायादिवर्जित उपनिषत्स्वेव विज्ञेयः नान्य­प्र­मा­ण­गम्यः, तं त्वा त्वां विद्याभिमानिनं पुरुषं पृच्छामि । तं चेत् यदि मे न विवक्ष्यसि विस्पष्टं न कथयिष्यसि, मूर्धा ते विपतिष्यतीत्याह याज्ञवल्क्यः । तं त्वौपनिषदं पुरुषं शाकल्यो न मेने ह न विज्ञातवान्किल । तस्य ह मूर्धा विपपात विपतितः । समाप्ता आख्यायिका । श्रुतेर्वचनम् , ‘तं ह न मेने’ इत्यादि । किं च अपि ह अस्य परिमोषिणः तस्कराः अस्थीन्यपि संस्कारार्थं शिष्यै­र्नी­य­मा­नानि गृहा­न्प्र­त्य­प­जह्रुः अपहृतवन्तः — किं निमित्तम् — अन्यत् धनं नीयमानं मन्यमानाः । पूर्ववृत्ता ह्याख्यायिकेह सूचिता । अष्टाध्याय्यां किल शाकल्येन याज्ञवल्क्यस्य समानान्त एव संवादो निर्वृत्तः ; तत्र याज्ञवल्क्येन शापो दत्तः — ‘पुरेऽतिथ्ये मरिष्यसि न तेऽस्थीनिचन गृहा­न्प्रा­प्स्यन्ति’(शत. ब्रा. ११ । ६ । ३ । ११) इति ‘स ह तथैव ममार ; तस्य हाप्य­न्य­न्म­न्य­मानाः परि­मो­षि­णोऽ­स्थी­न्य­प­जह्रुः ; तस्मान्नोपवादी स्यादुत ह्येवंवित्परो भवतीति’(शत. ब्रा. ११ । ६ । ३ । ११) । सैषा आख्यायिका आचारार्थं सूचिता विद्यास्तुतये च इह ॥

यस्य नेति नेती­त्य­न्य­प्र­ति­षे­ध­द्वा­रेण ब्रह्मणो निर्देशः कृतः तस्य विधिमुखेन कथं निर्देशः कर्तव्य इति पुन­रा­ख्या­यि­का­मे­वा­श्रि­त्याह मूलं च जगतो वक्तव्यमिति । आख्या­यि­का­स­म्ब­न्ध­स्त्व­ब्र­ह्म­विदो ब्राह्म­णा­ञ्जित्वा गोधनं हर्तव्यमिति । न्यायं मत्वाह —

अथ होवाच । अथ अनन्तरं तूष्णीम्भूतेषु ब्राह्मणेषु ह उवाच, हे ब्राह्मणा भगवन्त इत्येवं सम्बोध्य — यो वः युष्माकं मध्ये कामयते इच्छति — याज्ञवल्क्यं पृच्छामीति, स मा माम् आगत्य पृच्छतु ; सर्वे वा मा पृच्छत — सर्वे वा यूयं मा मां पृच्छत ; यो वः कामयते — याज्ञवल्क्यो मां पृच्छत्विति, तं वः पृच्छामि ; सर्वान्वा वः युष्मान् अहं पृच्छामि । ते ह ब्राह्मणा न दधृषुः — ते ब्राह्मणा एवमुक्ता अपि न प्रगल्भाः संवृत्ताः किञ्चिदपि प्रत्युत्तरं वक्तुम् ॥

तेष्व­प्र­ग­ल्भ­भू­तेषु ब्राह्मणेषु तान् ह एतैः वक्ष्यमाणैः श्लोकैः पप्रच्छ पृष्टवान् । यथा लोके वृक्षो वनस्पतिः, वृक्षस्य विशेषणं वनस्पतिरिति, तथैव पुरुषोऽमृषा — अमृषा सत्यमेतत् ; तस्य लोमानि — तस्य पुरुषस्य लोमानि इतरस्य वनस्पतेः पर्णानि ; त्वग­स्यो­त्पा­टिका बहिः — त्वक् अस्य पुरुषस्य इतरस्योत्पाटिका वनस्पतेः ॥

त्वच एव सकाशात् अस्य पुरुषस्य रुधिरं प्रस्यन्दि, वनस्पतेस्त्वचः उत्पटः — त्वच एव उत्स्फुटति यस्मात् ; एवं सर्वं समानमेव वनस्पतेः पुरुषस्य च ; तस्मात् आतृण्णात् हिंसितात् प्रैति तत् रुधिरं निर्गच्छति, वृक्षादिव आहतात् छिन्नात् रसः ॥

एवं मांसान्यस्य पुरुषस्य, वनस्पतेः तानि शकराणि शकलानीत्यर्थः । किनाटम् , वृक्षस्य किनाटं नाम शक­ले­भ्योऽ­भ्य­न्तरं वल्कलरूपं काष्ठसँलग्नम् , तत् स्नाव पुरुषस्य ; तत्स्थिरम् — तच्च किनाटं स्नाववत् दृढं हि तत् ; अस्थीनि पुरुषस्य, स्नाव्नोऽन्तरतः अस्थीनि भवन्ति ; तथा किना­ट­स्या­भ्य­न्त­रतो दारूणि काष्ठानि ; मज्जा, मज्जैव वनस्पतेः पुरुषस्य च मज्जोपमा कृता, मज्जाया उपमा मज्जोपमा, नान्यो विशे­षोऽ­स्ती­त्यर्थः ; यथा वनस्पतेर्मज्जा तथा पुरुषस्य, यथा पुरुषस्य तथा वनस्पतेः ॥

यत् यदि वृक्षो वृक्णः छिन्नः रोहति पुनः पुनः प्ररोहति प्रादुर्भवति मूलात् पुनर्नवतरः पूर्व­स्मा­द­भि­न­व­तरः ; यदे­त­स्मा­द्वि­शे­ष­णा­त्प्राक् वनस्पतेः पुरुषस्य च, सर्वं सामान्यमवगतम् ; अयं तु वनस्पतौ विशेषो दृश्यते — यत् छिन्नस्य प्ररोहणम् ; न तु पुरुषे मृत्युना वृक्णे पुनः प्ररोहणं दृश्यते ; भवितव्यं च कुत­श्चि­त्प्र­रो­ह­णेन ; तस्मात् वः पृच्छामि — मर्त्यः मनुष्यः स्वित् मृत्युना वृक्णः कस्मात् मूलात् प्ररोहति, मृतस्य पुरुषस्य कुतः प्ररो­ह­ण­मि­त्यर्थः ॥

यदि चेदेवं वदथ — रेतसः प्ररोहतीति, मा वोचत मैवं वक्तुमर्हथ ; कस्मात् ? यस्मात् जीवतः पुरुषात् तत् रेतः प्रजायते, न मृतात् । अपि च धानारुहः धाना बीजम् , बीजरुहोऽपि वृक्षो भवति, न केवलं काण्डरुह एव ; इव - शब्दोऽनर्थकः ; वै वृक्षः अञ्जसा साक्षात् प्रेत्य मृत्वा सम्भवः धानातोऽपि प्रेत्य सम्भवो भवेत् अञ्जसा पुनर्वनस्पतेः ॥

यत् यदि सह मूलेन धानया वा आवृहेयुः उद्यच्छेयुः उत्पाटयेयुः वृक्षम् , न पुनराभवेत् पुनरागत्य न भवेत् । तस्माद्वः पृच्छामि — सर्वस्यैव जगतो मूलं मर्त्यः स्वित् मृत्युना वृक्णः कस्मात् मूलात् प्ररोहति ॥

जात एवेति, मन्यध्वं यदि, किमत्र प्रष्टव्यमिति — जनिष्यमाणस्य हि सम्भवः प्रष्टव्यः, न जातस्य ; अयं तु जात एव अतोऽस्मिन्विषये प्रश्न एव नोपपद्यत इति चेत् — न ; किं तर्हि ? मृतः पुनरपि जायत एव अन्यथा अकृ­ता­भ्या­ग­म­कृ­त­ना­श­प्र­स­ङ्गात् ; अतो वः पृच्छामि — को न्वेनं मृतं पुनर्जनयेत् । तत् न विज­ज्ञु­र्ब्रा­ह्मणाः — यतो मृतः पुनः प्ररोहति जगतो मूलं न विज्ञातं ब्राह्मणैः ; अतो ब्रह्मि­ष्ठ­त्वात् हृता गावः ; याज्ञवल्क्येन जिता ब्राह्मणाः । समाप्ता आख्यायिका । यज्जगतो मूलम् , येन च शब्देन साक्षा­द्व्य­प­दि­श्यते ब्रह्म, यत् याज्ञवल्क्यो ब्राह्म­णा­न्पृ­ष्ट­वान् , तत् स्वेन रूपेण श्रुति­र­स्म­भ्य­माह — विज्ञानं विज्ञप्तिः विज्ञानम् , तच्च आनन्दम् , न विष­य­वि­ज्ञा­न­व­द्दुः­खा­नु­वि­द्धम् , किं तर्हि प्रसन्नं शिवमतुलमनायासं नित्य­तृ­प्त­मे­क­र­स­मि­त्यर्थः । किं तत् ब्रह्म उभ­य­वि­शे­ष­ण­व­द्रातिः रातेः षष्ठ्यर्थे प्रथमा, धनस्येत्यर्थः ; धनस्य दातुः कर्मकृतो यजमानस्य परायणं परा गतिः कर्मफलस्य प्रदातृ । किञ्च व्युत्था­यै­ष­णाभ्यः तस्मिन्नेव ब्रह्मणि तिष्ठति अकर्मकृत् , तत् ब्रह्म वेत्तीति तद्विच्च, तस्य — तिष्ठमानस्य च तद्विदः, ब्रह्मविद इत्यर्थः, परायणमिति ॥

अत्रेदं विचार्यते — आनन्दशब्दो लोके सुखवाची प्रसिद्धः ; अत्र च ब्रह्मणो विशेषणत्वेन आनन्दशब्दः श्रूयते आनन्दं ब्रह्मेति ; श्रुत्यन्तरे च — ‘आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्’(तै. उ. ३ । ६ । ९) ‘आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्’(तै. उ. २ । ९ । १) ‘यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्’(तै. उ. २ । ७ । १) ‘यो वै भूमा तत्सुखम्’(छा. उ. ७ । २३ । १) इति च ; ‘एष परम आनन्दः’ इत्येवमाद्याः ; संवेद्ये च सुखे आनन्दशब्दः प्रसिद्धः ; ब्रह्मानन्दश्च यदि संवेद्यः स्यात् , युक्ता एते ब्रह्मणि आनन्दशब्दाः । ननु च श्रुति­प्रा­मा­ण्यात् संवे­द्या­न­न्द­स्व­रू­प­मेव ब्रह्म, किं तत्र विचार्यमिति — न, विरु­द्ध­श्रु­ति­वा­क्य­द­र्श­नात् — सत्यम् , आनन्दशब्दो ब्रह्मणि श्रूयते ; विज्ञा­न­प्र­ति­षे­धश्च एकत्वे — ‘यत्र त्वस्य सर्व­मा­त्मै­वा­भूत् , तत्केन कं पश्येत् , तत्केन किं विजानीयात्’(बृ. उ. ४ । ५ । १५) ‘यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा’(छा. उ. ७ । २४ । १) ‘प्राज्ञे­ना­त्मना सम्परिष्वक्तो न बाह्यं किञ्चन वेद’(बृ. उ. ४ । ३ । २१) इत्यादि ; विरु­द्ध­श्रु­ति­वा­क्य­द­र्श­नात् तेन कर्तव्यो विचारः । तस्मात् युक्तं वेद­वा­क्या­र्थ­नि­र्ण­याय विचारयितुम् । मोक्ष­वा­दि­वि­प्र­ति­प­त्तेश्च — साङ्ख्या वैशेषिकाश्च मोक्षवादिनो नास्ति मोक्षे सुखं संवेद्यमित्येवं विप्रतिपन्नाः ; अन्ये निरतिशयं सुखं स्वसंवेद्यमिति ॥

किं तावद्युक्तम् ? आन­न्दा­दि­श्र­व­णात् ‘जक्ष­त्क्री­ड­न्र­म­माणः’(छा. उ. ८ । १२ । ३) ‘स यदि पितृलोककामो भवति’(छा. उ. ८ । २ । १) ‘यः सर्वज्ञः सर्ववित्’(मु. उ. १ । १ । ९) ‘सर्वा­न्का­मा­न्स­म­श्नुते’(तै. उ. २ । ५ । १) इत्या­दि­श्रु­तिभ्यः मोक्षे सुखं संवेद्यमिति । ननु एकत्वे कार­क­वि­भा­गा­भा­वात् विज्ञा­ना­नु­प­पत्तिः, क्रिया­या­श्चा­ने­क­का­र­क­सा­ध्य­त्वात् विज्ञानस्य च क्रियात्वात् — नैष दोषः ; शब्द­प्रा­मा­ण्यात् भवेत् विज्ञा­न­मा­न­न्द­वि­षये ; ‘विज्ञा­न­मा­न­न्दम्’ इत्यादीनि आन­न्द­स्व­रू­प­स्या­सं­वे­द्य­त्वेऽ­नु­प­प­न्नानि वचनानीत्यवोचाम । ननु वचनेनापि अग्नेः शैत्यम् उदकस्य च औष्ण्यं न क्रियत एव, ज्ञाप­क­त्वा­द्व­च­ना­नाम् ; न च देशान्तरेऽग्निः शीत इति शक्यते ज्ञापयितुम् ; अगम्ये वा देशान्तरे उष्णमुदकमिति — न, प्रत्य­गा­त्म­न्या­न­न्द­वि­ज्ञा­न­द­र्श­नात् ; न ‘विज्ञा­न­मा­न­न्दम्’ इत्येवमादीनां वचनानां शीतोऽ­ग्नि­रि­त्या­दि­वा­क्य­वत् प्रत्य­क्षा­दि­वि­रु­द्धा­र्थ­प्र­ति­पा­द­क­त्वम् । अनुभूयते तु अविरुद्धार्थता ; सुखी अहम् इति सुखा­त्म­क­मा­त्मानं स्वयमेव वेदयते ; तस्मात् सुतरां प्रत्य­क्षा­वि­रु­द्धा­र्थता ; तस्मात् आनन्दं ब्रह्म विज्ञानात्मकं सत् स्वयमेव वेदयते । तथा आन­न्द­प्र­ति­पा­दिकाः श्रुतयः समञ्जसाः स्युः ‘जक्ष­त्क्री­ड­न्र­म­माणः’ इत्येवमाद्याः पूर्वोक्ताः ॥

न, कार्यकरणाभावे अनु­प­प­त्ते­र्वि­ज्ञा­नस्य — शरीरवियोगो हि मोक्ष आत्यन्तिकः ; शरीराभावे च करणानुपपत्तिः, आश्रयाभावात् ; ततश्च विज्ञा­ना­नु­प­पत्तिः अकार्यकरणत्वात् ; देहाद्यभावे च विज्ञानोत्पत्तौ सर्वेषां कार्य­क­र­णो­पा­दा­ना­न­र्थ­क्य­प्र­सङ्गः । एकत्वविरोधाच्च — परं चेद्ब्रह्म आनन्दात्मकम् आत्मानं नित्य­वि­ज्ञा­न­त्वात् नित्यमेव विजानीयात् , तन्न ; संसार्यपि संसा­र­वि­नि­र्मुक्तः स्वाभाव्यं प्रतिपद्येत ; जलाशय इवोदकाञ्जलिः क्षिप्तः न पृथक्त्वेन व्यवतिष्ठते आन­न्दा­त्म­क­ब्र­ह्म­वि­ज्ञा­नाय ; तदा मुक्त आन­न्दा­त्म­क­मा­त्मानं वेदयत इत्येतदनर्थकं वाक्यम् । अथ ब्रह्मानन्दम् अन्यः सन् मुक्तो वेदयते, प्रत्यगात्मानं च, अह­म­स्म्या­न­न्द­स्व­रूप इति ; तदा एकत्वविरोधः ; तथा च सति सर्व­श्रु­ति­वि­रोधः । तृतीया च कल्पना नोपपद्यते । किञ्चान्यत् , ब्रह्मणश्च निर­न्त­रा­त्मा­न­न्द­वि­ज्ञाने विज्ञा­ना­वि­ज्ञा­न­क­ल्प­ना­न­र्थ­क्यम् ; निरन्तरं चेत् आत्मानन्दविषयं ब्रह्मणो विज्ञानम् , तदेव तस्य स्वभाव इति आत्मानन्दं विजानातीति कल्पना अनुपपन्ना ; अत­द्वि­ज्ञा­न­प्र­सङ्गे हि कल्पनाया अर्थवत्त्वम् , यथा आत्मानं परं च वेत्तीति ; न हि इष्वा­द्या­स­क्त­म­नसो नैरन्तर्येण इषु­ज्ञा­ना­ज्ञा­न­क­ल्प­नाया अर्थवत्त्वम् । अथ विच्छि­न्न­मा­त्मा­नन्दं विजानाति — विज्ञानस्य आत्म­वि­ज्ञा­न­च्छिद्रे अन्य­वि­ष­य­त्व­प्र­सङ्गः ; आत्मनश्च विक्रि­या­व­त्त्वम् , तत­श्चा­नि­त्य­त्व­प्र­सङ्गः । तस्मात् ‘विज्ञा­न­मा­न­न्दम्’ इति स्वरू­पा­न्वा­ख्या­न­प­रैव श्रुतिः, नात्मा­न­न्द­सं­वे­द्य­त्वार्था । ‘जक्षत्क्रीडन्’(छा. उ. ८ । १२ । ३) इत्या­दि­श्रु­ति­वि­रो­धोऽ­सं­वे­द्यत्व इति चेन्न, सर्वात्मैकत्वे यथा­प्रा­प्ता­नु­वा­दि­त्वात् — मुक्तस्य सर्वात्मभावे सति यत्र क्वचित् योगिषु देवेषु वा जक्षणादि प्राप्तम् ; तत् यथा­प्रा­प्त­मे­वा­नू­द्यते — तत् तस्यैव सर्वा­त्म­भा­वा­दिति सर्वा­त्म­भा­व­मो­क्ष­स्तु­तये । यथा­प्रा­प्ता­नु­वा­दित्वे दुःखित्वमपीति चेत् — योग्यादिषु यथा­प्रा­प्त­ज­क्ष­णा­दि­वत् स्थावरादिषु यथा­प्रा­प्त­दुः­खि­त्व­म­पीति चेत् — न, नाम­रू­प­कृ­त­का­र्य­क­र­णो­पा­धि­स­म्प­र्क­ज­नि­त­भ्रा­न्त्य­ध्या­रो­पि­त­त्वात् सुखि­त्व­दुः­खि­त्वा­दि­वि­शे­ष­स्येति परि­हृ­त­मे­त­त्स­र्वम् । विरु­द्ध­श्रु­तीनां च विषयमवोचाम । तस्मात् ‘एषोऽस्य परम आनन्दः’(बृ. उ. ४ । ३ । ३२) इतिवत् सर्वा­ण्या­न­न्द­वा­क्यानि द्रष्टव्यानि ॥

इति तृतीयाध्यायस्य नवमं ब्राह्मणम् ॥

इति श्रीम­त्प­र­म­हं­स­प­रि­व्रा­ज­का­चा­र्यस्य श्रीगो­वि­न्द­भ­ग­व­त्पू­ज्य­पा­द­शि­ष्यस्य श्रीम­च्छ­ङ्क­र­भ­ग­वतः कृतौ बृह­दा­र­ण्य­को­प­नि­ष­द्भाष्ये तृतीयोऽध्यायः ॥