बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यम्

चतुर्थोऽध्यायः

प्रथमं ब्राह्मणम्

जनको ह वैदेह आसाञ्चक्रे । अस्य सम्बन्धः — शारीराद्यानष्टौ पुरु­षा­न्नि­रुह्य, प्रत्युह्य पुनर्हृदये, दिग्भेदेन च पुनः पञ्चधा व्यूह्य, हृदये प्रत्युह्य, हृदयं शरीरं च पुन­र­न्यो­न्य­प्र­तिष्ठं प्राणा­दि­प­ञ्च­वृ­त्त्या­त्मके समानाख्ये जगदात्मनि सूत्र उपसंहृत्य, जगदात्मानं शरी­र­हृ­द­य­सू­त्रा­व­स्थ­म­ति­क्रा­न्त­वान् य औपनिषदः पुरुषः नेति नेतीति व्यपदिष्टः, स साक्षाच्च उपा­दा­न­का­र­ण­स्व­रू­पेण च निर्दिष्टः ‘विज्ञा­न­मा­न­न्दम्’ इति । तस्यैव वागा­दि­दे­व­ता­द्वा­रेण पुनरधिगमः कर्तव्य इति अधि­ग­म­नो­पा­या­न्त­रा­र्थोऽ­य­मा­रम्भो ब्राह्मणद्वयस्य । आख्यायिका तु आचा­र­प्र­द­र्श­नार्था —

जनको ह वैदेह आसाञ्चक्रे आसनं कृतवान् आस्थायिकां दत्त­वा­नि­त्यर्थः, दर्शनकामेभ्यो राज्ञः । अथ ह तस्मिन्नवसरे याज्ञवल्क्य आवव्राज आगतवान् आत्मनो योगक्षेमार्थम् , राज्ञो वा विविदिषां दृष्ट्वा अनुग्रहार्थम् । तमागतं याज्ञवल्क्यं यथावत्पूजां कृत्वा उवाच ह उक्तवान् जनकः — हे याज्ञवल्क्य किमर्थमचारीः आगतोऽसि ; किं पशू­नि­च्छ­न्पु­न­रपि आहोस्वित् अण्वन्तान् सूक्ष्मान्तान् सूक्ष्म­व­स्तु­नि­र्ण­या­न्तान् प्रश्नान् मत्तः श्रोतु­मि­च्छ­न्निति । उभयमेव पशू­न्प्र­श्नांश्च, हे सम्राट् — सम्राडिति वाजपेययाजिनो लिङ्गम् ; यश्चाज्ञया राज्यं प्रशास्ति, स सम्राट् ; तस्यामन्त्रणं हे सम्राडिति ; समस्तस्य वा भारतस्य वर्षस्य राजा ॥

किं तु यत् ते तुभ्यम् , कश्चित् अब्रवीत् आचार्यः ; अनेकाचार्यसेवी हि भवान् ; तच्छृणवामेति । इतर आह — अब्रवीत् उक्तवान् मे मम आचार्यः, जित्वा नामतः, शिलिनस्यापत्यं शैलिनिः — वाग्वै ब्रह्मेति वाग्देवता ब्रह्मेति । आहेतरः — यथा मातृमान् माता यस्य विद्यते पुत्रस्य सम्यगनुशास्त्री अनुशासनकर्त्री स मातृमान् ; अत ऊर्ध्वं पिता यस्यानुशास्ता स पितृमान् ; उपनयनादूर्ध्वम् आ समावर्तनात् आचार्यो यस्यानुशास्ता स आचार्यवान् ; एवं शुद्धि­त्र­य­हे­तु­सं­युक्तः स साक्षादाचार्यः स्वयं न कदाचिदपि प्रामा­ण्या­द्व्य­भि­च­रति ; स यथा ब्रूयाच्छिष्याय तथासौ जित्वा शैलिनिरुक्तवान् — वाग्वै ब्रह्मेति ; अवदतो हि किं स्यादिति — न हि मूकस्य इहार्थम् अमुत्रार्थं वा किञ्चन स्यात् । किं तु अब्रवीत् उक्तवान् ते तुभ्यम् तस्य ब्रह्मणः आयतनं प्रतिष्ठां च — आयतनं नाम शरीरम् ; प्रतिष्ठा त्रिष्वपि कालेषु य आश्रयः । आहेतरः — न मेऽब्रवीदिति । इतर आह — यद्येवम् एकपात् वै एतत् , एकः पादो यस्य ब्रह्मणः तदि­द­मे­क­पा­द्ब्रह्म त्रिभिः पादैः शून्यम् उपास्यमानमिति न फलाय भवतीत्यर्थः । यद्येवम् , स त्वं विद्वान्सन् नः अस्मभ्यं ब्रूहि हे याज्ञवल्क्येति । स च आह — वागेव आयतनम् , वाग्देवस्य ब्रह्मणः वागेव करणम् आयतनं शरीरम् , आकाशः अव्याकृताख्यः प्रतिष्ठा उत्प­त्ति­स्थि­ति­ल­य­का­लेषु । प्रज्ञे­त्ये­न­दु­पा­सीत — प्रज्ञे­ती­य­मु­प­नि­षत् ब्रह्म­ण­श्च­तुर्थः पादः — प्रज्ञेति कृत्वा एनत् ब्रह्म उपासीत । का प्रज्ञता याज्ञवल्क्य, किं स्वयमेव प्रज्ञा, उत प्रज्ञानिमित्ता — यथा आयतनप्रतिष्ठे ब्रह्मणो व्यतिरिक्ते, तद्वत्किम् । न ; कथं तर्हि ? वागेव, सम्राट् , इति होवाच ; वागेव प्रज्ञेति ह उवाच उक्तवान् , न व्यतिरिक्ता प्रज्ञेति । कथं पुनर्वागेव प्रज्ञेति उच्यते — वाचा वै, सम्राट् , बन्धुः प्रज्ञायते — अस्माकं बन्धुरित्युक्ते प्रज्ञायते बन्धुः ; तथा ऋग्वेदादि, इष्टं यागनिमित्तं धर्मजातम् , हुतं होमनिमित्तं च, आशितम् अन्न­दा­न­नि­मि­त्तम् , पायितं पानदाननिमित्तम् , अयं च लोकः, इदं च जन्म, परश्च लोकः, प्रतिपत्तव्यं च जन्म, सर्वाणि च भूतानि — वाचैव, सम्राट् , प्रज्ञायन्ते ; अतो वाग्वै, सम्राट् , परमं ब्रह्म । नैनं यथो­क्त­ब्र­ह्म­विदं वाग्जहाति ; सर्वाण्येनं भूता­न्य­भि­क्ष­रन्ति बलिदानादिभिः ; इह देवो भूत्वा पुनः शरी­र­पा­तो­त्त­र­कालं देवानप्येति अपिगच्छति, य एवं विद्वा­ने­त­दु­पास्ते । विद्या­नि­ष्क्र­यार्थं हस्तितुल्य ऋषभो हस्त्यृषभः यस्मिन्गोसहस्रे तत् हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः । स होवाच याज्ञवल्क्यः — अननुशिष्य शिष्यं कृतार्थमकृत्वा शिष्यात् धनं न हरेतेति मे मम पिता — अमन्यत ; ममा­प्य­य­मे­वा­भि­प्रायः ॥

यदेव ते कश्चिदब्रवीत् उदङ्को नामतः शुल्बस्यापत्यं शौल्बायनः अब्रवीत् ; प्राणो वै ब्रह्मेति, प्राणो वायुर्देवता — पूर्ववत् । प्राण एव आयतनम् आकाशः प्रतिष्ठा ; उपनिषत् — प्रिय­मि­त्ये­न­दु­पा­सीत । कथं पुनः प्रियत्वम् ? प्राणस्य वै, हे सम्राट् , कामाय प्राणस्यार्थाय अयाज्यं याजयति पतितादिकमपि ; अप्र­ति­गृ­ह्य­स्या­प्यु­ग्रादेः प्रति­गृ­ह्णा­त्यपि ; तत्र तस्यां दिशि वध­नि­मि­त्त­मा­श­ङ्कम् — वधाशङ्केत्यर्थः — यां दिशमेति तस्क­रा­द्या­कीर्णां च, तस्यां दिशि वधाशङ्का ; तच्चैतत्सर्वं प्राणस्य प्रियत्वे भवति, प्राणस्यैव, सम्राट् , कामाय । तस्मात्प्राणो वै, सम्राट् , परमं ब्रह्म ; नैनं प्राणो जहाति ; समानमन्यत् ॥

यदेव ते कश्चित् बर्कुरिति नामतः वृष्णस्यापत्यं वार्ष्णः ; चक्षुर्वै ब्रह्मेति — आदित्यो देवता चक्षुषि । उपनिषत् — सत्यम् ; यस्मात् श्रोत्रेण श्रुतमनृतमपि स्यात् , न तु चक्षुषा दृष्टम् , तस्माद्वै, सम्राट् , पश्यन्तमाहुः — अद्राक्षीस्त्वं हस्तिनमिति, स चेत् अद्रा­क्ष­मि­त्याह, तत्सत्यमेव भवति ; यस्त्वन्यो ब्रूयात् — अहमश्रौषमिति, तद्व्यभिचरति ; यत्तु चक्षुषा दृष्टं तत् अव्य­भि­चा­रि­त्वात् सत्यमेव भवति ॥

यदेव ते गर्दभीविपीत इति नामतः भारद्वाजो गोत्रतः ; श्रोत्रं वै ब्रह्मेति — श्रोत्रे दिक् देवता । अनन्त इत्येनदुपासीत ; का अनन्तता श्रोत्रस्य ? दिश एव श्रोत्रस्य आनन्त्यं यस्मात् , तस्माद्वै, सम्राट् , प्राचीमुदीचीं वा यां काञ्चिदपि दिशं गच्छति, नैवास्य अन्तं गच्छति कश्चिदपि ; अतोऽनन्ता हि दिशः ; दिशो वै सम्राट् , श्रोत्रम् ; तस्मात् दिगानन्त्यमेव श्रोत्रस्य आनन्त्यम् ॥

सत्यकाम इति नामतः जबालाया अपत्यं जाबालः । चन्द्रमा मनसि देवता । आनन्द इत्युपनिषत् ; यस्मान्मन एव आनन्दः, तस्मात् मनसा वै, सम्राट् , स्त्रिय­म­भि­का­म­य­मानः अभिहार्यते प्रार्थयत इत्यर्थः ; तस्मात् यां स्त्रिय­म­भि­का­म­य­मा­नोऽ­भि­हा­र्यते, तस्यां प्रतिरूपः अनुरूपः पुत्रो जायते ; स आनन्दहेतुः पुत्रः ; स येन मनसा निर्वर्त्यते, तन्मनः आनन्दः ॥

विदग्धः शाकल्यः — हृदयं वै ब्रह्मेति । हृदयं वै, सम्राट् , सर्वेषां भूतानामायतनम् । नाम­रू­प­क­र्मा­त्म­कानि हि भूतानि हृद­या­श्र­या­णी­त्य­वो­चाम शाकल्यब्राह्मणे हृदयप्रतिष्ठानि चेति । तस्मात् हृदये ह्येव, सम्राट् , सर्वाणि भूतानि प्रतिष्ठितानि भवन्ति । तस्मात् हृदयं स्थिति­रि­त्यु­पा­सीत ; हृदये च प्रजापतिर्देवता ॥

इति चतुर्थाध्यायस्य प्रथनं ब्राह्मणम् ॥

द्वितीयं ब्राह्मणम्

जनको ह वैदेहः । यस्मा­त्स­वि­शे­ष­णानि सर्वाणि ब्रह्माणि जानाति याज्ञवल्क्यः, तस्मात् आचार्यकत्वं हित्वा जनकः कूर्चात् आसनविशेषात् उत्थाय उप समीपम् अवसर्पन् , पाद­यो­र्नि­प­त­न्नि­त्यर्थः, उवाच उक्तवान् — नमः ते तुभ्यम् अस्तु हे याज्ञवल्क्य ; अनु मा शाधि अनुशाधि मामित्यर्थः ; इति - शब्दो वाक्य­प­रि­स­मा­प्त्यर्थः । स होवाच याज्ञवल्क्यः — यथा वै लोके, हे सम्राट् , महान्तं दीर्घम् अध्वानम् एष्यन् गमिष्यन् , रथं वा स्थलेन गमिष्यन् , नावं वा जलेन गमिष्यन् समाददीत — एवमेव एतानि ब्रह्माणि एता­भि­रु­प­नि­ष­द्भि­र्यु­क्तानि उपासीनः समाहितात्मा असि, अत्य­न्त­मे­ता­भि­रु­प­नि­षद्भिः संयुक्तात्मा असि ; न केव­ल­मु­प­नि­ष­त्स­मा­हितः ; एवं वृन्दारकः पूज्यश्च आढ्यश्च ईश्वरः न दरिद्र इत्यर्थः, अधीतवेदः अधीतो वेदो येन स त्वमधीतवेदः, उक्ताश्चोपनिषद आचार्यैस्तुभ्यं स त्वमु­क्तो­प­नि­षत्कः ; एवं सर्व­वि­भू­ति­स­म्प­न्नोऽपि सन् भयमध्यस्थ एव परमात्मज्ञानेन विना अकृतार्थ एव तावदित्यर्थः — यावत्परं ब्रह्म न वेत्सि ; इतः अस्माद्देहात् विमुच्यमानः एता­भि­र्नौ­र­थ­स्था­नी­याभिः समाहितः क्व कस्मिन् गमिष्यसि, किं वस्तु प्राप्स्यसीति । नाहं तद्वस्तु, भगवन् पूजावन् , वेद जाने, यत्र गमिष्यामीति । अथ यद्येवं न जानीषे यत्र गतः कृतार्थः स्याः, अहं वै ते तुभ्यं तद्वक्ष्यामि यत्र गमिष्यसीति । ब्रवीतु भगवानिति, यदि प्रसन्नो मां प्रति ॥

शृणु —

इन्धो ह वै नाम । इन्ध इत्येवंनामा, यः चक्षुर्वै ब्रह्मेति पुरोक्त आदित्यान्तर्गतः पुरुषः स एषः, योऽयं दक्षिणे अक्षन् अक्षणि विशेषेण व्यवस्थितः — स च सत्यनामा ; तं वै एतं पुरुषम् , दीप्तिगुणत्वात् प्रत्यक्षं नाम अस्य इन्ध इति, तम् इन्धं सन्तम् इन्द्र इत्याचक्षते परोक्षेण । यस्मा­त्प­रो­क्ष­प्रिया इव हि देवाः प्रत्यक्षद्विषः प्रत्य­क्ष­ना­म­ग्र­हणं द्विषन्ति । एष त्वं वैश्वा­न­र­मा­त्मानं सम्पन्नोऽसि ॥

अथैतत् वामेऽक्षणि पुरुषरूपम् , एषा अस्य पत्नी — यं त्वं वैश्वा­न­र­मा­त्मानं सम्पन्नोऽसि तस्यास्य इन्द्रस्य भोक्तुः भोग्या एषा पत्नी, विराट् अन्नं भोग्यत्वादेव ; तदेतत् अन्नं च अत्ता च एकं मिथुनं स्वप्ने । कथम् ? तयोरेषः — इन्द्राण्याः इन्द्रस्य च एषः संस्तावः, सम्भूय यत्र संस्तवं कुर्वाते अन्योन्यं स एष संस्तावः ; कोऽसौ ? य एषोऽन्तर्हृदय आकाशः — अन्तर्हृदये हृदयस्य मांसपिण्डस्य मध्ये ; अथैनयोः एतत् वक्ष्यमाणम् अन्नं भोज्यं स्थितिहेतुः ; किं तत् ? य एषोऽन्तर्हृदये लोहितपिण्डः — लोहित एव पिण्डाकारापन्नो लोहितपिण्डः ; अन्नं जग्धं द्वेधा परिणमते ; यत्स्थूलं तदधो गच्छति ; यदन्यत् तत्पुनरग्निना पच्यमानं द्वेधा परिणमते — यो मध्यमो रसः स लोहितादिक्रमेण पाञ्चभौतिकं पिण्डं शरीरमुपचिनोति ; योऽणिष्ठो रसः स एष लोहितपिण्ड इन्द्रस्य लिङ्गात्मनो हृदये मिथुनीभूतस्य, यं तैजसमाचक्षते ; स तयो­रि­न्द्रे­न्द्रा­ण्यो­र्हृ­दये मिथुनीभूतयोः सूक्ष्मासु नाडी­ष्व­नु­प्र­विष्टः स्थिति­हे­तु­र्भ­वति — तदेतदुच्यते — अथै­न­यो­रे­त­द­न्न­मि­त्यादि । किञ्चान्यत् ; अथै­न­यो­रे­त­त्प्रा­व­र­णम् — भुक्तवतोः स्वपतोश्च प्रावरणं भवति लोके, तत्सामान्यं हि कल्पयति श्रुतिः ; किं तदिह प्रावरणम् ? यदेतदन्तर्हृदये जालकमिव अने­क­ना­डी­छि­द्र­ब­हु­ल­त्वात् जालकमिव । अथैनयोरेषा सृतिः मार्गः, सञ्चरतोऽनयेति सञ्चरणी, स्वप्ना­ज्जा­ग­रि­त­दे­शा­ग­म­न­मार्गः ; का सा सृतिः ? यैषा हृदयात् हृदयदेशात् ऊर्ध्वाभिमुखी सती उच्चरति नाडी ; तस्याः परि­मा­ण­मि­द­मु­च्यते — यथा लोके केशः सहस्रधा भिन्नः अत्यन्तसूक्ष्मो भवति एवं सूक्ष्मा अस्य देहस्य सम्बन्धिन्यः हिता नाम हिता इत्येवं ख्याताः नाड्यः, ताश्चा­न्त­र्हृ­दये मांसपिण्डे प्रतिष्ठिता भवन्ति ; हृद­या­द्वि­प्र­रू­ढास्ताः सर्वत्र कदम्बकेसरवत् ; एता­भि­र्ना­डी­भि­र­त्य­न्त­सू­क्ष्माभिः एतदन्नम् आस्रवत् गच्छत् आस्रवति गच्छति ; तदे­त­द्दे­व­ता­श­री­रम् अनेनान्नेन दाम­भू­ते­नो­प­ची­य­मानं तिष्ठति । तस्मात् — यस्मात् स्थूलेनान्नेन उपचितः पिण्डः, इदं तु देवताशरीरं लिङ्गं सूक्ष्मे­णा­न्ने­नो­प­चितं तिष्ठति, पिण्डो­प­च­य­क­र­म­प्यन्नं प्रविविक्तमेव मूत्र­पु­री­षा­दि­स्थू­ल­म­पेक्ष्य, लिङ्गस्थितिकरं तु अन्नं ततोऽपि सूक्ष्मतरम् — अतः प्रविविक्ताहारः पिण्डः, तस्मा­त्प्र­वि­वि­क्ता­हा­रा­दपि प्रवि­वि­क्ता­हा­र­तर एष लिङ्गात्मा इवैव भवति, अस्माच्छरीरात् शरीरमेव शारीरं तस्माच्छारीरात् , आत्मनः वैश्वानरात् — तैजसः सूक्ष्मा­न्नो­प­चितो भवति ॥

स एष हृदयभूतः तैजसः सूक्ष्मभूतेन प्राणेन विध्रियमाणः प्राण एव भवति ; तस्यास्य विदुषः क्रमेण वैश्वानरात् तैजसं प्राप्तस्य हृद­या­त्मा­न­मा­प­न्नस्य हृदयात्मनश्च प्राणा­त्मा­न­मा­प­न्नस्य प्राची दिक् प्राञ्चः प्राग्गताः प्राणाः ; तथा दक्षिणा दिक् दक्षिणे प्राणाः ; तथा प्रतीची दिक् प्रत्यञ्चः प्राणाः ; उदीची दिक् उदञ्चः प्राणाः ; ऊर्ध्वा दिक् ऊर्ध्वाः प्राणाः ; अवाची दिक् अवाञ्चः प्राणाः ; सर्वा दिशः सर्वे प्राणाः । एवं विद्वान् क्रमेण सर्वात्मकं प्राण­मा­त्म­त्वे­नो­प­गतो भवति ; तं सर्वात्मानं प्रत्य­गा­त्म­न्यु­प­सं­हृत्य द्रष्टुर्हि द्रष्टृभावं नेति नेतीत्यात्मानं तुरीयं प्रतिपद्यते ; यम् एष विद्वान् अनेन क्रमेण प्रतिपद्यते, स एष नेति नेत्या­त्मे­त्यादि न रिष्यतीत्यन्तं व्याख्यातमेतत् । अभयं वै जन्म­म­र­णा­दि­नि­मि­त्त­भ­य­शू­न्यम् , हे जनक, प्राप्तोऽसि — इति ह एवं किल उवाच उक्तवान् याज्ञवल्क्यः । तदेतदुक्तम् — अथ वै तेऽहं तद्वक्ष्यामि यत्र गमिष्यसीति । स होवाच जनको वैदेहः — अभयमेव त्वा त्वामपि गच्छतात् गच्छतु, यस्त्वं नः अस्मान् हे याज्ञवल्क्य भगवन् पूजावन् अभयं ब्रह्म वेदयसे ज्ञापयसि प्रापितवान् उपा­धि­कृ­ता­ज्ञा­न­व्य­व­धा­ना­प­न­य­ने­ने­त्यर्थः ; किमन्यदहं विद्या­नि­ष्क्र­यार्थं प्रयच्छामि, साक्षा­दा­त्मा­न­मेव दत्तवते ; अतो नमस्तेऽस्तु ; इमे विदेहाः तव यथेष्टं भुज्यन्ताम् ; अयं चाहमस्मि दासभावे स्थितः ; यथेष्टं मां राज्यं च प्रति­प­द्य­स्वे­त्यर्थः ॥

इति चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥

तृतीयं ब्राह्मणम्

जनकं ह वैदेहं याज्ञवल्क्यो जगा­मे­त्य­स्या­भि­स­म्बन्धः । विज्ञानमय आत्मा साक्षा­द­प­रो­क्षा­द्ब्रह्म सर्वान्तरः पर एव — ‘नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा नान्यदतोऽस्ति द्रष्टृ’(बृ. उ. ३ । ७ । २३) इत्या­दि­श्रु­तिभ्यः । स एष इह प्रविष्टः वदनादिलिङ्गः अस्ति व्यतिरिक्त इति मधुकाण्डे अजातशत्रुसंवादे प्राणा­दि­क­र्तृ­त्व­भो­क्तृ­त्व­प्र­त्या­ख्या­ने­ना­धि­ग­तोऽपि सन् , पुनः प्राण­ना­दि­लि­ङ्ग­मु­प­न्यस्य औषस्तप्रश्ने प्राणनादिलिङ्गो यः सामान्येनाधिगतः ‘प्राणेन प्राणिति’ इत्यादिना, ‘दृष्टे­र्द्रष्टा’ इत्यादिना अलु­प्त­श­क्ति­स्व­भा­वोऽ­धि­गतः । तस्य च परोपाधिनिमित्तः संसारः — यथा रज्जू­ष­र­शु­क्ति­का­ग­ग­ना­दिषु सर्पो­द­क­र­ज­त­म­लि­न­त्वादि परो­पा­ध्या­रो­प­ण­नि­मि­त्त­मेव, न स्वतः, तथा ; निरुपाधिको निरुपाख्यः नेति नेतीति व्यपदेश्यः साक्षा­द­प­रो­क्षा­त्स­र्वा­न्तरः आत्मा ब्रह्म अक्षरम् अन्तर्यामी प्रशास्ता औपनिषदः पुरुषः विज्ञानमानन्दं ब्रह्मे­त्य­धि­ग­तम् । तदेव पुनरिन्धसंज्ञः प्रविविक्ताहारः ; ततोऽन्तर्हृदये लिङ्गात्मा प्रवि­वि­क्ता­हा­र­तरः ; ततः परेण जगदात्मा प्राणोपाधिः ; ततोऽपि प्रविलाप्य जग­दा­त्मा­न­मु­पा­धि­भूतं रज्ज्वादाविव सर्पादिकं विद्यया, ‘स एष नेति नेति —’ इति साक्षा­त्स­र्वा­न्तरं ब्रह्म अधिगतम् । एवम् अभयं परिप्रापितो जनकः याज्ञवल्क्येन आगमतः सङ्क्षेपतः । अत्र च जाग्र­त्स्व­प्न­सु­षु­प्त­तु­री­या­ण्यु­प­न्य­स्तानि अन्यप्रसङ्गेन — इन्धः, प्रवि­वि­क्ता­हा­र­तरः, सर्वे प्राणाः, स एष नेति नेतीति । इदानीं जाग्र­त्स्व­प्ना­दि­द्वा­रे­णैव महता तर्केण विस्तरतोऽधिगमः कर्तव्यः ; अभयं प्रापयितव्यम् ; सद्भावश्च आत्मनः विप्र­ति­प­त्त्या­श­ङ्का­नि­रा­क­र­ण­द्वा­रेण — व्यतिरिक्तत्वं शुद्धत्वं स्वय­ञ्ज्यो­ति­ष्ट्वम् अलु­प्त­श­क्ति­स्व­रू­पत्वं निर­ति­श­या­न­न्द­स्वा­भा­व्यम् अद्वैतत्वं च अधिगन्तव्यमिति — इदमारभ्यते । आख्यायिका तु विद्या­स­म्प्र­दा­न­ग्र­ह­ण­वि­धि­प्र­का­श­नार्था, विद्यास्तुतये च विशेषतः, वरदानादिसूचनात् ॥

जनकं ह वैदेहं याज्ञवल्क्यो जगाम । स च गच्छन् एवं मेने चिन्तितवान् — न वदिष्ये किञ्चिदपि राज्ञे ; गमनप्रयोजनं तु योगक्षेमार्थम् । न वदिष्य इत्ये­वं­स­ङ्क­ल्पोऽपि याज्ञवल्क्यः यद्यत् जनकः पृष्टवान् तत्तत् प्रतिपेदे ; तत्र को हेतुः सङ्क­ल्पि­त­स्या­न्य­था­क­रणे — इत्यत्र आख्या­यि­का­मा­चष्टे । पूर्वत्र किल जन­क­या­ज्ञ­व­ल्क्ययोः संवाद आसीत् अग्निहोत्रे निमित्ते ; तत्र जन­क­स्या­ग्नि­हो­त्र­वि­षयं विज्ञानमुपलभ्य परितुष्टो याज्ञवल्क्यः तस्मै जनकाय ह किल वरं ददौ ; स च जनकः ह कामप्रश्नमेव वरं वव्रे वृतवान् ; तं च वरं ह अस्मै ददौ याज्ञवल्क्यः ; तेन वर­प्र­दा­न­सा­म­र्थ्येन अव्या­चि­ख्या­सु­मपि याज्ञवल्क्यं तूष्णीं स्थितमपि सम्राडेव जनकः पूर्वं पप्रच्छ । तत्रैव अनुक्तिः, ब्रह्मविद्यायाः कर्मणा विरुद्धत्वात् ; विद्यायाश्च स्वातन्त्र्यात् — स्वतन्त्रा हि ब्रह्मविद्या सह­का­रि­सा­ध­ना­न्त­र­नि­र­पेक्षा पुरु­षा­र्थ­सा­ध­नेति च ॥

हे याज्ञ­व­ल्क्ये­त्येवं सम्बोध्य अभिमुखीकरणाय, किञ्ज्योतिरयं पुरुष इति — किमस्य पुरुषस्य ज्योतिः, येन ज्योतिषा व्यवहरति ? सोऽयं किञ्ज्योतिः ? अयं प्राकृतः कार्य­क­र­ण­स­ङ्घा­त­रूपः शिरः­पा­ण्या­दि­मान् पुरुषः पृच्छ्यते — किमयं स्वाव­य­व­स­ङ्घा­त­बा­ह्येन ज्योतिरन्तरेण व्यवहरति, आहोस्वित् स्वाव­य­व­स­ङ्घा­त­म­ध्य­पा­तिना ज्योतिषा ज्योतिष्कार्यम् अयं पुरुषो निर्वर्तयति — इत्ये­त­द­भि­प्रेत्य — पृच्छति । किञ्चातः, यदि व्यतिरिक्तेन यदि वा अव्यतिरिक्तेन ज्योतिषा ज्योतिष्कार्यं निर्वर्तयति ? शृणु तत्र कारणम् — यदि व्यतिरिक्तेनैव ज्योतिषा ज्योति­ष्का­र्य­नि­र्व­र्त­क­त्वम् अस्य स्वभावो निर्धारितो भवति, ततः अदृ­ष्ट­ज्यो­ति­ष्का­र्य­वि­ष­येऽ­प्य­नु­मा­स्या­महे व्यति­रि­क्त­ज्यो­ति­र्नि­मि­त्त­मे­वेदं कार्यमिति ; अथा­व्य­ति­रि­क्ते­नैव स्वात्मना ज्योतिषा व्यवहरति, ततः अप्रत्यक्षेऽपि ज्योतिषि ज्योति­ष्का­र्य­द­र्शने अव्यतिरिक्तमेव ज्योतिः अनुमेयम् ; अथानियम एव — व्यतिरिक्तम् अव्यतिरिक्तं वा ज्योतिः पुरुषस्य व्यवहारहेतुः, ततः अनध्यवसाय एव ज्योतिर्विषये — इत्येवं मन्वानः पृच्छति जनको याज्ञवल्क्यम् — किञ्ज्योतिरयं पुरुष इति । ननु एवमनुमानकौशले जनकस्य किं प्रश्नेन, स्वयमेव कस्मान्न प्रतिपद्यत इति — सत्यमेतत् ; तथापि लिङ्ग­लि­ङ्गि­स­म्ब­न्ध­वि­शे­षा­णा­म­त्य­न्त­सौ­क्ष्म्यात् दुरवबोधतां मन्यते बहूनामपि पण्डितानाम् , किमुतैकस्य ; अत एव हि धर्म­सू­क्ष्म­नि­र्णये परिषद्व्यापार इष्यते, पुरु­ष­वि­शे­ष­श्चा­पे­क्ष्यते — दशावरा परिषत् , त्रयो वा एको वेति ; तस्मात् यद्यपि अनुमानकौशलं राज्ञः, तथापि तु युक्तो याज्ञवल्क्यः प्रष्टुम् , विज्ञा­न­कौ­श­ल­ता­र­त­म्यो­प­पत्तेः पुरुषाणाम् । अथवा श्रुतिः स्वयमेव आख्या­यि­का­व्या­जेन अनु­मा­न­मा­र्ग­मु­प­न्यस्य अस्मान्बोधयति पुरु­ष­म­ति­म­नु­स­रन्ती । याज्ञवल्क्योऽपि जन­का­भि­प्रा­या­भि­ज्ञ­तया व्यति­रि­क्त­मा­त्म­ज्यो­ति­र्बो­ध­यि­ष्यन् जनकं व्यति­रि­क्त­प्र­ति­पा­द­क­मेव लिङ्गं प्रतिपेदे, यथा — प्रसि­द्ध­मा­दि­त्य­ज्योतिः सम्राट् इति होवाच । कथम् ? आदित्येनैव स्वाव­य­व­स­ङ्घा­त­व्य­ति­रि­क्तेन चक्षु­षोऽ­नु­ग्रा­ह­केण ज्योतिषा अयं प्राकृतः पुरुषः आस्ते उपविशति, पल्ययते पर्येति क्षेत्रमरण्यं वा, तत्र गत्वा कर्म कुरुते, विपल्येति विपर्येति च यथागतम् । अत्य­न्त­व्य­ति­रि­क्त­ज्यो­ति­ष्ट्व­प्र­सि­द्ध­ता­प्र­द­र्श­ना­र्थम् अनेकविशेषणम् ; बाह्या­ने­क­ज्यो­तिः­प्र­द­र्शनं च लिङ्ग­स्या­व्य­भि­चा­रि­त्व­प्र­द­र्श­ना­र्थम् । एव­मे­वै­त­द्या­ज्ञ­वल्क्य ॥

तथा अस्तमिते आदित्ये, याज्ञवल्क्य, किञ्ज्यो­ति­रे­वायं पुरुष इति — चन्द्रमा एवास्य ज्योतिः ॥

अस्तमित आदित्ये, चन्द्र­म­स्य­स्त­मिते अग्निर्ज्योतिः ॥

शान्तेऽग्नौ वाक् ज्योतिः ; वागिति शब्दः परिगृह्यते ; शब्देन विषयेण श्रोत्र­मि­न्द्रियं दीप्यते ; श्रोत्रे­न्द्रिये सम्प्रदीप्ते, मनसि विवेक उपजायते ; तेन मनसा बाह्यां चेष्टां प्रतिपद्यते — ‘मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति’(बृ. उ. १ । ५ । ३) इति ब्राह्मणम् । कथं पुनः वाग्ज्योतिरिति, वाचो ज्योति­ष्ट्व­म­प्र­सि­द्ध­मि­त्यत आह — तस्माद्वै सम्राट् , यस्मात् वाचा ज्योतिषा अनुगृहीतोऽयं पुरुषो व्यवहरति, तस्मात् प्रसि­द्ध­मे­त­द्वाचो ज्योतिष्ट्वम् ; कथम् ? अपि — यत्र यस्मिन्काले प्रावृषि प्रायेण मेघान्धकारे सर्व­ज्यो­तिः­प्र­त्य­स्त­मये स्वोऽपि पाणिः हस्तः न विस्पष्टं निर्ज्ञायते — अथ तस्मिन्काले सर्व­चे­ष्टा­नि­रोधे प्राप्ते बाह्य­ज्यो­ति­षोऽ­भा­वात् यत्र वागुच्चरति, श्वा वा भषति, गर्दभो वा रौति, उपैव तत्र न्येति — तेन शब्देन ज्योतिषा श्रोत्र­म­न­सो­र्नै­र­न्तर्यं भवति, तेन ज्योति­ष्का­र्यत्वं वाक् प्रतिपद्यते, तेन वाचा ज्योतिषा उपन्येत्येव उपगच्छत्येव तत्र सन्निहितो भवतीत्यर्थः ; तत्र च कर्म कुरुते, विपल्येति । तत्र वाग्ज्योतिषो ग्रहणं गन्धा­दी­ना­मु­प­ल­क्ष­णा­र्थम् ; गन्धादिभिरपि हि घ्राणा­दि­ष्व­नु­गृ­ही­तेषु प्रवृ­त्ति­नि­वृ­त्त्या­दयो भवन्ति ; तेन तैरप्यनुग्रहो भवति कार्य­क­र­ण­स­ङ्घा­तस्य । एव­मे­वै­त­द्या­ज्ञ­वल्क्य ॥

शान्तायां पुनर्वाचि, गन्धादिष्वपि च शान्तेषु बाह्ये­ष्व­नु­ग्रा­ह­केषु, सर्व­प्र­वृ­त्ति­नि­रोधः प्राप्तोऽस्य पुरुषस्य । एतदुक्तं भवति — जाग्रद्विषये बहिर्मुखानि करणानि चक्षुरादीनि आदि­त्या­दि­ज्यो­ति­र्भि­र­नु­गृ­ह्य­मा­णानि यदा, तदा स्फुटतरः संव्यवहारोऽस्य पुरुषस्य भवतीति ; एवं तावत् जागरिते स्वाव­य­व­स­ङ्घा­त­व्य­ति­रि­क्ते­नैव ज्योतिषा ज्योति­ष्का­र्य­सि­द्धि­रस्य पुरुषस्य दृष्टा ; तस्मात् ते वयं मन्यामहे — सर्व­बा­ह्य­ज्यो­तिः­प्र­त्य­स्त­म­येऽपि स्वप्न­सु­षु­प्त­काले जागरिते च तादृगवस्थायां स्वाव­य­व­स­ङ्घा­त­व्य­ति­रि­क्ते­नैव ज्योतिषा ज्योति­ष्का­र्य­सि­द्धि­र­स्येति ; दृश्यते च स्वप्ने ज्योति­ष्का­र्य­सिद्धिः — बन्धु­स­ङ्ग­म­न­वि­यो­ग­द­र्शनं देशान्तरगमनादि च ; सुषुप्ताच्च उत्थानम् — सुखमहमस्वाप्सं न किञ्चि­द­वे­दि­ष­मिति ; तस्मादस्ति व्यतिरिक्तं किमपि ज्योतिः ; किं पुनस्तत् शान्तायां वाचि ज्योतिः भवतीति । उच्यते — आत्मैवास्य ज्योतिर्भवतीति । आत्मेति कार्य­क­र­ण­स्वा­व­य­व­स­ङ्घा­त­व्य­ति­रिक्तं कार्य­क­र­णा­व­भा­स­कम् आदि­त्या­दि­बा­ह्य­ज्यो­ति­र्वत् स्वय­म­न्ये­ना­न­व­भा­स्य­मा­नम् अभिधीयते ज्योतिः ; अन्तःस्थं च तत् पारिशेष्यात् — कार्य­क­र­ण­व्य­ति­रिक्तं तदिति तावत्सिद्धम् ; यच्च कार्य­क­र­ण­व्य­ति­रिक्तं कार्य­क­र­ण­स­ङ्घा­ता­नु­ग्रा­हकं च ज्योतिः तत् बाह्यै­श्च­क्षु­रा­दि­क­र­णै­रु­प­ल­भ्य­मानं दृष्टम् ; न तु तथा तत् चक्षु­रा­दि­भि­रु­प­ल­भ्यते, आदि­त्या­दि­ज्यो­तिष्षु उपरतेषु ; कार्यं तु ज्योतिषो दृश्यते यस्मात् , तस्मात् आत्मनैवायं ज्योतिषा आस्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति ; तस्मात् नूनम् अन्तःस्थं ज्योति­रि­त्य­व­ग­म्यते । किञ्च आदि­त्या­दि­ज्यो­ति­र्वि­ल­क्षणं तत् अभौतिकं च ; स एव हेतुः यत् चक्षु­रा­द्य­ग्रा­ह्य­त्वम् , आदित्यादिवत् ॥

न, समा­न­जा­ती­ये­नै­वो­प­का­र­द­र्श­नात् — यत् आदि­त्या­दि­वि­ल­क्षणं ज्योतिरान्तरं सिद्धमिति, एतदसत् ; कस्मात् ? उप­क्रि­य­मा­ण­स­मा­न­जा­ती­ये­नैव आदि­त्या­दि­ज्यो­तिषा कार्य­क­र­ण­स­ङ्घा­तस्य भौतिकस्य भौतिकेनैव उपकारः क्रियमाणो दृश्यते ; यथादृष्टं चेदम् अनुमेयम् ; यदि नाम कार्य­क­र­णा­द­र्था­न्तरं तदुपकारकम् आदित्यादिवत् ज्योतिः, तथापि कार्य­क­र­ण­स­ङ्घा­त­स­मा­न­जा­ती­य­मे­वा­नु­मे­यम् , कार्य­क­र­ण­स­ङ्घा­तो­प­का­र­क­त्वात् , आदि­त्या­दि­ज्यो­ति­र्वत् । यत्पुनः अन्तः­स्थ­त्वा­द­प्र­त्य­क्ष­त्वाच्च वैल­क्ष­ण्य­मु­च्यते, तत् चक्षु­रा­दि­ज्यो­तिर्भिः अनैकान्तिकम् ; यतः अप्रत्यक्षाणि अन्तःस्थानि च चक्षु­रा­दि­ज्यो­तींषि भौतिकान्येव । तस्मात् तव मनोरथमात्रम् — विल­क्ष­ण­मा­त्म­ज्योतिः सिद्धमिति । कार्य­क­र­ण­स­ङ्घा­त­भा­व­भा­वि­त्वाच्च सङ्घा­त­ध­र्म­त्व­म­नु­मी­यते ज्योतिषः । सामान्यतो दृष्टस्य च अनुमानस्य व्यभि­चा­रि­त्वा­द­प्रा­मा­ण्यम् ; सामान्यतो दृष्टबलेन हि भवान् आदित्यादिवत् व्यतिरिक्तं ज्योतिः साधयति कार्यकरणेभ्यः ; न च प्रत्यक्षम् अनुमानेन बाधितुं शक्यते ; अयमेव तु कार्यकरणसङ्घातः प्रत्यक्षं पश्यति शृणोति मनुते विजानाति च ; यदि नाम ज्योतिरन्तरमस्य उपकारकं स्यात् आदित्यादिवत् , न तत् आत्मा स्यात् ज्योतिरन्तरम् आदित्यादिवदेव ; य एव तु प्रत्यक्षं दर्शनादिक्रियां करोति, स एव आत्मा स्यात् कार्य­क­र­ण­स­ङ्घातः, नान्यः, प्रत्यक्षविरोधे अनु­मा­न­स्या­प्रा­मा­ण्यात् । ननु अयमेव चेत् दर्श­ना­दि­क्रि­या­कर्ता आत्मा सङ्घातः, कथम् अविकलस्यैवास्य दर्श­ना­दि­क्रि­या­क­र्तृत्वं कदाचिद्भवति, कदाचिन्नेति — नैष दोषः, दृष्टत्वात् ; न हि दृष्टेऽनुपपन्नं नाम ; न हि खद्योते प्रका­शा­प्र­का­श­क­त्वेन दृश्यमाने कार­णा­न्त­र­म­नु­मे­यम् ; अनुमेयत्वे च केन­चि­त्सा­मा­न्यात् सर्व सर्वत्रानुमेयं स्यात् ; तच्चानिष्टम् ; न च पदार्थस्वभावो नास्ति ; न हि अग्ने उष्णस्वाभाव्यम् अन्यनिमित्तम् , उदकस्य वा शैत्यम् ; प्राणि­ध­र्मा­ध­र्मा­द्य­पे­क्ष­मिति चेत् , धर्मा­ध­र्मा­दे­र्नि­मि­त्ता­न्त­रा­पे­क्ष­स्व­भा­व­प्र­सङ्गः ; अस्त्विति चेत् , न, तद­न­व­स्था­प्र­सङ्गः ; स चानिष्टः ॥

न, स्वप्न­स्मृ­त्यो­र्दृ­ष्ट­स्यैव दर्शनात् — यदुक्तं स्वभाववादिना, देहस्यैव दर्शनादिक्रिया न व्यति­रि­क्त­स्येति, तन्न ; यदि हि देहस्यैव दर्शनादिक्रिया, स्वप्ने दृष्टस्यैव दर्शनं न स्यात् ; अन्धः स्वप्नं पश्यन् दृष्टपूर्वमेव पश्यति, न शाक­द्वी­पा­दि­ग­त­म­दृ­ष्ट­रू­पम् ; ततश्च एतत्सिद्धं भवति — यः स्वप्ने पश्यति दृष्टपूर्वं वस्तु, स एव पूर्वं विद्यमाने चक्षुषि अद्राक्षीत् , न देह इति ; देहश्चेत् द्रष्टा, स येनाद्राक्षीत् तस्मिन्नुद्धृते चक्षुषि स्वप्ने तदेव दृष्टपूर्वं न पश्येत् ; अस्ति च लोके प्रसिद्धिः — पूर्वं दृष्टं मया हिमवतः शृङ्गम् अद्याहं स्वप्नेऽ­द्रा­क्ष­मिति उद्धृ­त­च­क्षु­षा­म­न्धा­ना­मपि ; तस्मात् अनुद्धृतेऽपि चक्षुषि, यः स्वप्नदृक् स एव द्रष्टा, न देह इत्यवगम्यते । तथा स्मृतौ द्रष्टृ­स्मर्त्रोः एकत्वे सति, य एव द्रष्टा स एव स्मर्ता ; यदा चैवं तदा निमीलिताक्षोऽपि स्मरन् दृष्टपूर्वं यद्रूपं तत् दृष्टवदेव पश्यतीति ; तस्मात् यत् निमीलितं तन्न द्रष्टृ ; यत् निमीलिते चक्षुषि स्मरत् रूपं पश्यति, तदेव अनिमीलितेऽपि चक्षुषि द्रष्टृ आसीदित्यवगम्यते । मृते च देहे अविकलस्यैव च रूपा­दि­द­र्श­ना­भा­वात् — देहस्यैव द्रष्टृत्वे मृतेऽपि दर्शनादिक्रिया स्यात् । तस्मात् यदपाये देहे दर्शनं न भवति, यद्भावे च भवति, तत् दर्श­ना­दि­क्रि­या­कर्तृ, न देह इत्यवगम्यते । चक्षुरादीन्येव दर्श­ना­दि­क्रि­या­क­र्तॄ­णीति चेत् , न, यदहमद्राक्षं तत्स्पृशामीति भिन्नकर्तृकत्वे प्रति­स­न्धा­ना­नु­प­पत्तेः । मनस्तर्हीति चेत् , न, मनसोऽपि विषयत्वात् रूपादिवत् द्रष्टृ­त्वा­द्य­नु­प­पत्तिः । तस्मात् अन्तःस्थं व्यतिरिक्तम् आदित्यादिवदिति सिद्धम् । यदुक्तम् — कार्य­क­र­ण­स­ङ्घा­त­स­मा­न­जा­ती­य­मेव ज्योति­र­न्त­र­म­नु­मे­यम् , आदित्यादिभिः तत्स­मा­न­जा­ती­यै­रेव उप­क्रि­य­मा­ण­त्वा­दिति — तदसत् , उप­का­र्यो­प­का­र­क­भा­व­स्या­नि­य­म­द­र्श­नात् ; कथम् ? पार्थि­वै­रि­न्धनैः पार्थि­व­त्व­स­मा­न­जा­ती­यै­स्तृ­णो­ल­पा­दि­भि­रग्नेः प्रज्वलनोपकारः क्रियमाणो दृश्यते ; न च तावता तत्स­मा­न­जा­ती­यै­रेव अग्नेः प्रज्वलनोपकारः सर्वत्रानुमेयः स्यात् , येन उदकेनापि प्रज्वलनोपकारः भिन्नजातीयेन वैद्यु­त­स्याग्नेः जाठरस्य च क्रियमाणो दृश्यते ; तस्मात् उप­का­र्यो­प­का­र­क­भावे समा­न­जा­ती­या­स­मा­न­जा­ती­य­नि­यमो नास्ति ; कदाचित् समानजातीया मनुष्या मनु­ष्यै­रे­वो­प­क्रि­यन्ते, कदाचित् स्थाव­र­प­श्वा­दि­भिश्च भिन्नजातीयैः ; तस्मात् अहेतुः कार्य­क­र­ण­स­ङ्घा­त­स­मा­न­जा­ती­यै­रेव आदि­त्या­दि­ज्यो­ति­र्भि­रु­प­क्रि­य­मा­ण­त्वा­दिति । यत्पुनरात्थ — चक्षुरादिभिः आदि­त्या­दि­ज्यो­ति­र्वत् अदृश्यत्वात् इत्ययं हेतुः ज्योतिरन्तरस्य अन्तःस्थत्वं वैलक्षण्यं च न साधयति, चक्षु­रा­दि­भि­र­नै­का­न्ति­क­त्वा­दिति — तदसत् , चक्षु­रा­दि­क­र­णे­भ्योऽ­न्यत्वे सतीति हेतो­र्वि­शे­ष­ण­त्वो­प­पत्तेः । कार्य­क­र­ण­स­ङ्घा­त­ध­र्मत्वं ज्योतिष इति यदुक्तम् , तन्न, अनुमानविरोधात् ; आदि­त्या­दि­ज्यो­ति­र्वत् कार्य­क­र­ण­स­ङ्घा­ता­द­र्था­न्तरं ज्योतिरिति हि अनुमानमुक्तम् ; तेन विरुध्यते इयं प्रतिज्ञा — कार्य­क­र­ण­स­ङ्घा­त­ध­र्मत्वं ज्योतिष इति । तद्भावभावित्वं तु असिद्धम् , मृते देहे ज्योतिषः अदर्शनात् । सामान्यतो दृष्ट­स्या­नु­मा­नस्य अप्रामाण्ये सति पान­भो­ज­ना­दि­स­र्व­व्य­व­हा­र­लो­प­प्र­सङ्गः ; स चानिष्टः ; पानभोजनादिषु हि क्षुत्पि­पा­सा­दि­नि­वृ­त्ति­मु­प­ल­ब्ध­वतः तत्सामान्यात् पान­भो­ज­ना­द्यु­पा­दानं दृश्यमानं लोके न प्राप्नोति ; दृश्यन्ते हि उपलब्धपानभोजनाः सामान्यतः पुनः पानभोजनान्तरैः क्षुत्पि­पा­सा­दि­नि­वृ­त्ति­म­नु­मि­न्वन्तः तादर्थ्येन प्रवर्तमानाः । यदुक्तम् — अयमेव तु देहो दर्श­ना­दि­क्रि­या­क­र्तेति, तत् प्रथममेव परिहृतम् — स्वप्नस्मृत्योः देहा­द­र्था­न्त­र­भूतो द्रष्टेति । अनेनैव ज्योतिरन्तरस्य अनात्मत्वमपि प्रत्युक्तम् । यत्पुनः खद्योतादेः कादाचित्कं प्रका­शा­प्र­का­श­क­त्वम् , तदसत् , पक्षा­द्य­व­य­व­स­ङ्को­च­वि­का­स­नि­मि­त्त­त्वात् प्रका­शा­प्र­का­श­क­त्वस्य । यत्पुनरुक्तम् , धर्मा­ध­र्म­यो­र­वश्यं फलदातृत्वं स्वभा­वोऽ­भ्यु­प­ग­न्तव्य इति — तदभ्युपगमे भवतः सिद्धान्तहानात् । एतेन अनवस्थादोषः प्रत्युक्तः । तस्मात् अस्ति व्यतिरिक्तं च अन्तःस्थं ज्योतिः आत्मेति ॥

यद्यपि व्यति­रि­क्त­त्वादि सिद्धम् , तथापि समा­न­जा­ती­या­नु­ग्रा­ह­क­त्व­द­र्श­न­नि­मि­त्त­भ्रान्त्या कर­णा­ना­मे­वा­न्य­तमः व्यतिरिक्तो वा इत्यविवेकतः पृच्छति — कतम इति ; न्याय­सू­क्ष्म­ताया दुर्वि­ज्ञे­य­त्वात् उपपद्यते भ्रान्तिः । अथवा शरीरव्यतिरिक्ते सिद्धेऽपि करणानि सर्वाणि विज्ञानवन्तीव, विवेकत आत्मनः अनुपलब्धत्वात् ; अतोऽहं पृच्छामि — कतम आत्मेति ; कतमोऽसौ देहे­न्द्रि­य­प्रा­ण­म­नःसु, यः त्वयोक्तः आत्मा, येन ज्योतिषास्त इत्युक्तम् । अथवा योऽयमात्मा त्वया अभिप्रेतो विज्ञानमयः, सर्व इमे प्राणा विज्ञानमया इव, एषु प्राणेषु कतमः — यथा समुदितेषु ब्राह्मणेषु, सर्व इमे तेजस्विनः कतम एषु षडङ्गविदिति । पूर्व­स्मि­न्व्या­ख्याने कतम आत्मेत्येतावदेव प्रश्नवाक्यम् , योऽयं विज्ञानमय इति प्रतिवचनम् ; द्वितीये तु व्याख्याने प्राणे­ष्वि­त्ये­व­मन्तं प्रश्नवाक्यम् । अथवा सर्वमेव प्रश्नवाक्यम् — विज्ञानमयो हृद्य­न्त­र्ज्योतिः पुरुषः कतम इत्येतदन्तम् । योऽयं विज्ञानमय इत्येतस्य शब्दस्य निर्धा­रि­ता­र्थ­वि­शे­ष­वि­ष­य­त्वम् , कतम आत्मे­ती­ति­श­ब्दस्य प्रश्न­वा­क्य­प­रि­स­मा­प्त्य­र्थ­त्वम् — व्यव­हि­त­स­म्ब­न्ध­म­न्त­रेण युक्तमिति कृत्वा, कतम आत्मे­ती­त्ये­व­म­न्त­मेव प्रश्नवाक्यम् , योऽयमित्यादि परं सर्वमेव प्रतिवचनमिति निश्चीयते ॥

योऽयमिति आत्मनः प्रत्य­क्ष­त्वा­न्नि­र्देशः ; विज्ञानमयः विज्ञानप्रायः बुद्धि­वि­ज्ञा­नो­पा­धि­स­म्प­र्का­वि­वे­का­द्वि­ज्ञा­न­मय इत्युच्यते — बुद्धि­वि­ज्ञा­न­स­म्पृक्त एव हि यस्मादुपलभ्यते, राहुरिव चन्द्रा­दि­त्य­स­म्पृक्तः ; बुद्धिर्हि सर्वार्थकरणम् , तमसीव प्रदीपः पुरोवस्थितः ; ‘मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति’(बृ. उ. १ । ५ । ३) इति ह्युक्तम् ; बुद्धि­वि­ज्ञा­ना­लो­क­वि­शि­ष्ट­मेव हि सर्वं विष­य­जा­त­मु­प­ल­भ्यते, पुरो­व­स्थि­त­प्र­दी­पा­लो­क­वि­शि­ष्ट­मिव तमसि ; द्वारमात्राणि तु अन्यानि करणानि बुद्धेः ; तस्मात् तेनैव विशेष्यते — विज्ञानमय इति । येषां पर­मा­त्म­वि­ज्ञ­प्ति­वि­कार इति व्याख्यानम् , तेषाम् ‘विज्ञानमयः’, ‘वमनोमयः’(बृ. उ. ४ । ४ । ५) इत्यादौ विज्ञा­न­म­य­श­ब्दस्य अन्या­र्थ­द­र्श­नात् अश्रौतार्थता अवसीयते ; सन्दिग्धश्च पदार्थः अन्यत्र निश्चि­त­प्र­यो­ग­द­र्श­नात् निर्धारयितुं शक्यः, वाक्यशेषात् , निश्चि­त­न्या­य­ब­लाद्वा ; सधीरिति चोत्तरत्र पाठात् । ‘हृद्यन्तः’ इति वचनात् युक्तं विज्ञा­न­प्रा­य­त्व­मेव । प्राणेष्विति व्यति­रे­क­प्र­द­र्श­नार्था सप्तमी — यथा वृक्षेषु पाषाण इति सामीप्यलक्षणा ; प्राणेषु हि व्यति­रे­का­व्य­ति­रे­कता सन्दिह्यत आत्मनः ; प्राणेषु प्राणेभ्यो व्यतिरिक्त इत्यर्थः ; यो हि येषु भवति, स तद्व्यतिरिक्तो भवत्येव — यथा पाषाणेषु वृक्षः । हृदि — तत्रैतत्स्यात् , प्राणेषु प्राणजातीयैव बुद्धिः स्यादिति, अत आह — हृद्यन्तरिति । हृच्छब्देन पुण्डरीकाकारो मांसपिण्डः, तात्स्थ्यात् बुद्धिः हृत् , तस्याम् , हृदि बुद्धौ । अन्तरिति बुद्धि­वृ­त्ति­व्य­ति­रे­क­प्र­द­र्श­ना­र्थम् । ज्योतिः अव­भा­सा­त्म­क­त्वात् आत्मा उच्यते । तेन हि अवभासकेन आत्मना ज्योतिषा आस्ते पल्ययते कर्म कुरुते, चेतनावानिव हि अयं कार्यकरणपिण्डः — यथा आदि­त्य­प्र­का­शस्थो घटः ; यथा वा मरकतादिर्मणिः क्षीरादिद्रव्ये प्रक्षिप्तः परीक्षणाय, आत्मच्छायामेव तत् क्षीरादिद्रव्यं करोति, तादृगेतत् आत्मज्योतिः बुद्धेरपि हृदयात् सूक्ष्मत्वात् हृद्यन्तःस्थमपि हृदयादिकं कार्यकरणसङ्घातं च एकीकृत्य आत्म­ज्यो­ति­श्छायां करोति, पारम्पर्येण सूक्ष्म­स्थू­ल­ता­र­त­म्यात् , सर्वा­न्त­र­त­म­त्वात् । बुद्धिस्तावत् स्वच्छत्वात् आनन्तर्याच्च आत्म­चै­त­न्य­ज्यो­तिः­प्र­ति­च्छाया भवति ; तेन हि विवेकिनामपि तत्र आत्मा­भि­मा­न­बुद्धिः प्रथमा ; ततोऽ­प्या­न­न्त­र्यात् मनसि चैतन्यावभासता, बुद्धि­स­म्प­र्कात् ; तत इन्द्रियेषु, मनस्संयोगात् ; ततोऽनन्तरं शरीरे, इन्द्रि­य­स­म्प­र्कात् । एवं पारम्पर्येण कृत्स्नं कार्य­क­र­ण­स­ङ्घा­तम् आत्मा चैत­न्य­स्व­रू­प­ज्यो­तिषा अवभासयति । तेन हि सर्वस्य लोकस्य कार्यकरणसङ्घाते तद्वृत्तिषु च अनि­य­ता­त्मा­भि­मा­न­बुद्धिः यथाविवेकं जायते । तथा च भगवतोक्तं गीतासु — ‘यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः । क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत’(भ. गी. १३ । ३३) ‘यदादित्यगतं तेजः - ’(भ. गी. १५ । १२) इत्यादि च । ‘नित्योऽ­नि­त्यानां चेत­न­श्चे­त­ना­नाम्’(क. उ. २ । २ । १३) इति च काठके, ‘तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति’(क. उ. २ । २ । १५) इति च । ‘येन सूर्यस्तपति तेजसेद्धः’(तै. ब्रा. ३ । १२ । ९ । ७) इति च मन्त्रवर्णः । तेनायं हृद्य­न्त­र्ज्योतिः । पुरुषः — आका­श­व­त्स­र्व­ग­त­त्वात् पूर्ण इति पुरुषः ; निरतिशयं च अस्य स्वय­ञ्ज्यो­ति­ष्ट्वम् , सर्वा­व­भा­स­क­त्वात् स्वय­म­न्या­न­व­भा­स्य­त्वाच्च ; स एष पुरुषः स्वयमेव ज्योतिःस्वभावः, यं त्वं पृच्छसि — कतम आत्मेति ॥

बाह्यानां ज्योतिषां सर्व­क­र­णा­नु­ग्रा­ह­काणां प्रत्यस्तमये अन्तःकरणद्वारेण हृद्य­न्त­र्ज्योतिः पुरुष आत्मा अनुग्राहकः कर­णा­ना­मि­त्यु­क्तम् । यदापि बाह्य­क­र­णा­नु­ग्रा­ह­का­णाम् आदि­त्या­दि­ज्यो­तिषां भावः, तदापि आदि­त्या­दि­ज्यो­तिषां परार्थत्वात् कार्य­क­र­ण­स­ङ्घा­त­स्या­चै­तन्ये स्वार्था­नु­प­पत्तेः स्वार्थज्योतिष आत्मनः अनुग्रहाभावे अयं कार्यकरणसङ्घातः न व्यवहाराय कल्पते ; आत्म­ज्यो­ति­र­नु­ग्र­हे­णैव हि सर्वदा सर्वः संव्यवहारः, ‘यदेतद्धृदयं मन­श्चै­त­त्सं­ज्ञा­नम्’(ऐ. उ. ३ । १ । २) इत्या­दि­श्रु­त्य­न्त­रात् ; साभिमानो हि सर्व­प्रा­णि­सं­व्य­व­हारः ; अभिमानहेतुं च मर­क­त­म­णि­दृ­ष्ठा­न्ते­ना­वो­चाम । यद्यप्येवमेतत् , तथापि जाग्रद्विषये सर्व­क­र­णा­गो­च­र­त्वात् आत्मज्योतिषः बुद्ध्या­दि­बा­ह्या­भ्य­न्त­र­का­र्य­क­र­ण­व्य­व­हा­र­स­न्नि­पा­त­व्या­कु­ल­त्वात् न शक्यते तज्ज्योतिः आत्माख्यं मुञ्जेषीकावत् निष्कृष्य दर्शयितुमित्यतः स्वप्ने दिदर्शयिषुः प्रक्रमते — स समानः सन्नुभौ लोकावनुसञ्चरति । यः पुरुषः स्वयमेव ज्योतिरात्मा, स समानः सदृशः सन् — केन ? प्रकृतत्वात् सन्निहितत्वाच्च हृदयेन ; ‘हृदि’ इति च हृच्छब्दवाच्या बुद्धिः प्रकृता सन्निहिता च ; तस्मात् तयैव सामान्यम् । किं पुनः सामान्यम् ? अश्वमहिषवत् विवे­क­तोऽ­नु­प­लब्धिः ; अवभास्या बुद्धिः, अवभासकं तत् आत्मज्योतिः, आलोकवत् ; अव­भा­स्या­व­भा­स­कयोः विवे­क­तोऽ­नु­प­लब्धिः प्रसिद्धा ; विशुद्धत्वाद्धि आलोकः अवभास्येन सदृशो भवति ; यथा रक्तमवभासयन् रक्तसदृशो रक्ताकारो भवति, यथा हरितं नीलं लोहितं च अवभासयन् आलोकः तत्समानो भवति, तथा बुद्धिमवभासयन् बुद्धिद्वारेण कृत्स्नं क्षेत्रमवभासयति — इत्युक्तं मर­क­त­म­णि­नि­द­र्श­नेन । तेन सर्वेण समानः बुद्धि­सा­मा­न्य­द्वा­रेण ; ‘सर्वमयः’(बृ. उ. ४ । ४ । ५) इति च अत एव वक्ष्यति । तेन असौ कुत­श्चि­त्प्र­वि­भज्य मुञ्जेषीकावत् स्वेन ज्योतीरूपेण दर्शयितुं न शक्यत इति, सर्वव्यापारं तत्राध्यारोप्य नामरूपगतम् , ज्योतिर्धर्मं च नामरूपयोः, नामरूपे च आत्मज्योतिषि, सर्वो लोकः मोमुह्यते — अयमात्मा नायमात्मा, एवंधर्मा नैवन्धर्मा, कर्ता अकर्ता, शुद्धः अशुद्धः, बद्धः मुक्तः, स्थितः गतः आगतः, अस्ति नास्ति — इत्यादिविकल्पैः । अतः समानः सन् उभौ लोकौ प्रति­प­न्न­प्र­ति­प­त्तव्यौ इहलोकपरलोकौ उपा­त्त­दे­हे­न्द्रि­या­दि­स­ङ्घा­त­त्या­गा­न्यो­पा­दा­न­स­न्ता­न­प्र­ब­न्ध­श­त­स­न्नि­पातैः अनुक्रमेण सञ्चरति । धीसा­दृ­श्य­मे­वो­भ­य­लो­क­स­ञ्च­र­ण­हेतुः, न स्वत इति — तत्र नाम­रू­पो­पा­धि­सा­दृश्यं भ्रान्ति­नि­मित्तं यत् तदेव हेतुः, न स्वतः — इत्येतदुच्यते — यस्मात् सः समानः सन् उभौ लोकावनुक्रमेण सञ्चरति — तदेतत् प्रत्यक्षम् इत्येतत् दर्शयति — यतः ध्यायतीव ध्यानव्यापारं करोतीव, चिन्तयतीव, ध्यान­व्या­पा­र­वतीं बुद्धिं सः तत्स्थेन चित्स्व­भा­व­ज्यो­ती­रू­पेण अवभासयन् तत्सदृशः तत्समानः सन् ध्यायति इव, आलोकवदेव — अतः भवति चिन्तयतीति भ्रान्ति­र्लो­कस्य ; न तु परमार्थतो ध्यायति । तथा लेलायतीव अत्यर्थं चलतीव, तेष्वेव करणेषु बुद्ध्यादिषु वायुषु च चलत्सु तदवभासकत्वात् तत्सदृशं तदिति — लेलायति इव, न तु परमार्थतः चलनधर्मकं तत् आत्मज्योतिः । कथं पुनः एतदवगम्यते, तत्स­मा­न­त्व­भ्रा­न्ति­रेव उभ­य­लो­क­स­ञ्च­र­णा­दि­हेतुः न स्वतः — इत्यस्यार्थस्य प्रदर्शनाय हेतुरुपदिश्यते — सः आत्मा, हि यस्मात् स्वप्नो भूत्वा — सः यया धिया समानः, सा धीः यद्यत् भवति, तत्तत् असावपि भवतीव ; तस्मात् यदा असौ स्वप्नो भवति स्वापवृत्तिं प्रतिपद्यते धीः, तदा सोऽपि स्वप्नवृत्तिं प्रतिपद्यते ; यदा धीः जिजागरिषति, तदा असावपि ; अत आह — स्वप्नो भूत्वा स्वप्न­वृ­त्ति­म­व­भा­स­यन् धियः स्वाप­वृ­त्त्या­कारो भूत्वा इमं लोकम् जाग­रि­त­व्य­व­हा­र­ल­क्षणं कार्य­क­र­ण­स­ङ्घा­ता­त्मकं लौकि­क­शा­स्त्री­य­व्य­व­हा­रा­स्प­दम् , अतिक्रामति अतीत्य क्रामति विविक्तेन स्वेन आत्मज्योतिषा स्वप्नात्मिकां धीवृ­त्ति­म­व­भा­स­य­न्न­व­ति­ष्ठते यस्मात् — तस्मात् स्वय­ञ्ज्यो­तिः­स्व­भाव एवासौ, विशुद्धः स कर्तृ­क्रि­या­का­र­क­फ­ल­शून्यः परमार्थतः, धीसादृश्यमेव तु उभ­य­लो­क­स­ञ्चा­रा­दि­सं­व्य­व­हा­र­भ्रा­न्ति­हेतुः । मृत्यो रूपाणि — मृत्युः कर्माविद्यादिः, न तस्य अन्यद्रूपं स्वतः, कार्यकरणान्येव अस्य रूपाणि, अतः तानि मृत्यो रूपाणि अतिक्रामति क्रिया­फ­ला­श्र­याणि ॥

ननु नास्त्येव धिया समानम् अन्यत् धियोऽवभासकम् आत्मज्योतिः, धीव्यतिरेकेण प्रत्यक्षेण वा अनुमानेन वा अनुपलम्भात् — यथा अन्या तत्काल एव द्वितीया धीः । यत्तु अव­भा­स्या­व­भा­स­कयोः अन्यत्वेऽपि विवे­का­नु­प­ल­म्भात् सादृश्यमिति घटाद्यालोकयोः — तत्र भवतु, अन्यत्वेन आलो­क­स्यो­प­ल­म्भात् घटादेः, संश्लिष्टयोः सादृश्यं भिन्नयोरेव ; न च तथा इह घटादेरिव धियोऽवभासकं ज्योतिरन्तरं प्रत्यक्षेण वा अनुमानेन वा उपलभामहे ; धीरेव हि चित्स्व­रू­पा­व­भा­स­क­त्वेन स्वाकारा विषयाकारा च ; तस्मात् नानुमानतः नापि प्रत्यक्षतः धियोऽवभासकं ज्योतिः शक्यते प्रतिपादयितुं व्यतिरिक्तम् । यदपि दृष्टा­न्त­रू­प­म­भि­हि­तम् — अव­भा­स्या­व­भा­स­क­यो­र्भि­न्न­यो­रेव घटाद्यालोकयोः संयुक्तयोः सादृश्यमिति — तत्र अभ्यु­प­ग­म­मा­त्र­म­स्मा­भि­रु­क्तम् ; न तु तत्र घटा­द्य­व­भा­स्या­व­भा­सकौ भिन्नौ ; परमार्थतस्तु घटादिरेव अवभासात्मकः सालोकः ; अन्यः अन्यः हि घटादिरुत्पद्यते ; विज्ञानमात्रमेव सालो­क­घ­टा­दि­वि­ष­या­का­र­म­व­भा­सते ; यदा एवम् , तदा न बाह्यो दृष्टा­न्तोऽस्ति, विज्ञा­न­स्व­ल­क्ष­ण­मा­त्र­त्वा­त्स­र्वस्य । एवं तस्यैव विज्ञानस्य ग्राह्य­ग्रा­ह­का­का­र­ताम् अलं परिकल्प्य, तस्यैव पुनर्विशुद्धिं परिकल्पयन्ति । तत् ग्राह्य­ग्रा­ह­क­वि­नि­र्मुक्तं विज्ञानं स्वच्छीभूतं क्षणिकं व्यवतिष्ठत इति केचित् । तस्यापि शान्तिं केचिदिच्छन्ति ; तदपि विज्ञानं संवृतं ग्राह्य­ग्रा­ह­कां­श­वि­नि­र्मुक्तं शून्यमेव घटा­दि­बा­ह्य­व­स्तु­वत् इत्यपरे माध्यमिका आचक्षते ॥

सर्वा एताः कल्पनाः बुद्धि­वि­ज्ञा­ना­व­भा­स­कस्य व्यतिरिक्तस्य आत्म­ज्यो­ति­षोऽ­प­ह्न­वात् अस्य श्रेयोमार्गस्य प्रतिपक्षभूता वैदिकस्य । तत्र येषां बाह्योऽर्थः अस्ति, तान्प्र­त्यु­च्यते — न तावत् स्वात्मा­व­भा­स­कत्वं घटादेः ; तमसि अवस्थितः घटादिस्तावत् न कदाचिदपि स्वात्मना अवभास्यते, प्रदी­पा­द्या­लो­क­सं­यो­गेन तु निय­मे­नै­वा­व­भा­स्य­मानो दृष्टः सालोको घट इति — संश्लिष्टयोरपि घटालोकयोः अन्यत्वमेव, पुनः पुनः संश्लेषे विश्लेषे च विशेषदर्शनात् , रज्जुघटयोरिव ; अन्यत्वे च व्यति­रि­क्ता­व­भा­स­क­त्वम् ; न स्वात्मनैव स्वमा­त्मा­न­म­व­भा­स­यति । ननु प्रदीपः स्वात्मानमेव अवभासयन् दृष्ट इति — न हि घटादिवत् प्रदीपदर्शनाय प्रकाशान्तरम् उपाददते लौकिकाः ; तस्मात् प्रदीपः स्वात्मानं प्रकाशयति — न, अव­भा­स्य­त्वा­वि­शे­षात् — यद्यपि प्रदीपः अन्यस्यावभासकः स्वय­म­व­भा­सा­त्म­क­त्वात् , तथापि व्यति­रि­क्त­चै­त­न्या­व­भा­स्यत्वं न व्यभिचरति, घटादिवदेव ; यदा चैवम् , तदा व्यति­रि­क्ता­व­भा­स्यत्वं तावत् अवश्यंभावि । ननु यथा घटः चैत­न्या­व­भा­स्य­त्वेऽपि व्यति­रि­क्त­मा­लो­का­न्त­र­म­पे­क्षते, न त्वेवं प्रदीपः अन्य­मा­लो­का­न्त­र­म­पे­क्षते ; तस्मात् प्रदीपः अन्यावभास्योऽपि सन् आत्मानं घटं च अवभासयति — न, स्वतः परतो वा विशेषाभावात् — यथा चैत­न्या­व­भा­स्यत्वं घटस्य, तथा प्रदीपस्यापि चैत­न्या­व­भा­स्य­त्व­म­वि­शि­ष्टम् । यत्तूच्यते, प्रदीप आत्मानं घटं चावभासयतीति, तदसत् ; कस्मात् ? यदा आत्मानं नावभासयति, तदा कीदृशः स्यात् ; न हि तदा प्रदीपस्य स्वतो वा परतो वा विशेषः कश्चिदुपलभ्यते ; स हि अवभास्यो भवति, यस्या­व­भा­स­क­स­न्निधौ असन्निधौ च विशेष उपलभ्यते ; न हि प्रदीपस्य स्वात्मसन्निधिः असन्निधिर्वा शक्यः कल्पयितुम् ; असति च कादाचित्के विशेषे, आत्मानं प्रदीपः प्रकाशयतीति मृषैवोच्यते । चैत­न्य­ग्रा­ह्यत्वं तु घटा­दि­भि­र­वि­शिष्टं प्रदीपस्य । तस्माद् विज्ञानस्य आत्म­ग्रा­ह्य­ग्रा­ह­कत्वे न प्रदीपो दृष्टान्तः । चैत­न्य­ग्रा­ह्यत्वं च विज्ञानस्य बाह्यविषयैः अविशिष्टम् ; चैत­न्य­ग्रा­ह्यत्वे च विज्ञानस्य, किं ग्राह्य­वि­ज्ञा­न­ग्रा­ह्य­तैव किं वा ग्राह­क­वि­ज्ञा­न­ग्रा­ह्य­तेति तत्र सन्दिह्यमाने वस्तुनि, योऽन्यत्र दृष्टो न्यायः, स कल्पयितुं युक्तः, न तु दृष्टविपरीतः ; तथा च सति यथा व्यतिरिक्तेनैव ग्राहकेण बाह्यानां प्रदीपानां ग्राह्यत्वं दृष्टम् , तथा विज्ञानस्यापि चैत­न्य­ग्रा­ह्य­त्वात् प्रकाशकत्वे सत्यपि प्रदीपवत् व्यति­रि­क्त­चै­त­न्य­ग्रा­ह्यत्वं युक्तं कल्पयितुम् , न तु अन­न्य­ग्रा­ह्य­त्वम् ; यश्चान्यः विज्ञानस्य ग्रहीता, स आत्मा ज्योतिरन्तरं विज्ञानात् । तदा अनवस्थेति चेत् , न ; ग्राह्य­त्व­मात्रं हि तद्ग्राहकस्य वस्त्वन्तरत्वे लिङ्गमुक्तं न्यायतः ; न तु एकान्ततो ग्राहकत्वे तद्ग्रा­ह­का­न्त­रा­स्तित्वे वा कदाचिदपि लिङ्गं सम्भवति ; तस्मात् न तद­न­व­स्था­प्र­सङ्गः । विज्ञानस्य व्यति­रि­क्त­ग्रा­ह्यत्वे कर­णा­न्त­रा­पे­क्षा­याम् अनवस्थेति चेत् , न, नियमाभावात् — न हि सर्वत्र अयं नियमो भवति ; यत्र वस्त्वन्तरेण गृह्यते वस्त्वन्तरम् , तत्र ग्राह्य­ग्रा­ह­क­व्य­ति­रिक्तं करणान्तरं स्यादिति नैकान्तेन नियन्तुं शक्यते, वैचि­त्र्य­द­र्श­नात् ; कथम् ? घटस्तावत् स्वात्म­व्य­ति­रि­क्तेन आत्मना गृह्यते ; तत्र प्रदीपादिरालोकः ग्राह्य­ग्रा­ह­क­व्य­ति­रिक्तं करणम् ; न हि प्रदीपाद्यालोकः घटांशः चक्षुरंशो वा ; घटवत् चक्षु­र्ग्रा­ह्य­त्वेऽपि प्रदीपस्य, चक्षुः प्रदी­प­व्य­ति­रे­केण न बाह्य­मा­लो­क­स्था­नीयं किञ्चि­त्क­र­णा­न्त­र­म­पे­क्षते ; तस्मात् नैव नियन्तुं शक्यते — यत्र यत्र व्यति­रि­क्त­ग्रा­ह्यत्वं तत्र तत्र करणान्तरं स्यादेवेति । तस्मात् विज्ञानस्य व्यति­रि­क्त­ग्रा­ह­क­ग्रा­ह्यत्वे न करणद्वारा अनवस्था, नापि ग्राहकत्वद्वारा कदाचिदपि उपपादयितुं शक्यते । तस्मात् सिद्धं विज्ञा­न­व्य­ति­रि­क्त­मा­त्म­ज्यो­ति­र­न्त­र­मिति । ननु नास्त्येव बाह्योऽर्थः घटादिः प्रदीपो वा विज्ञा­न­व्य­ति­रिक्तः ; यद्धि यद्व्यतिरेकेण नोपलभ्यते, तत् तावन्मात्रं वस्तु दृष्टम् — यथा स्वप्न­वि­ज्ञा­न­ग्राह्यं घटपटादिवस्तु ; स्वप्न­वि­ज्ञा­न­व्य­ति­रे­के­णा­नु­प­ल­म्भात् स्वप्न­घ­ट­प्र­दी­पादेः स्वप्न­वि­ज्ञा­न­मा­त्रता अवगम्यते, तथा जागरितेऽपि घटप्रदीपादेः जाग्र­द्वि­ज्ञा­न­व्य­ति­रे­केण अनुपलम्भात् जाग्र­द्वि­ज्ञा­न­मा­त्र­तैव युक्ता भवितुम् ; तस्मात् नास्ति बाह्योऽर्थः घटप्रदीपादिः, विज्ञानमात्रमेव तु सर्वम् ; तत्र यदुक्तम् , विज्ञानस्य व्यति­रि­क्ता­व­भा­स्य­त्वात् विज्ञा­न­व्य­ति­रि­क्त­मस्ति ज्योतिरन्तरं घटादेरिवेति, तन्मिथ्या, सर्वस्य विज्ञा­न­मा­त्रत्वे दृष्टा­न्ता­भा­वात् । न, यावत् तावदभ्युपगमात् — न तु बाह्योऽर्थः भवता एकान्तेनैव नाभ्युपगम्यते ; ननु मया नाभ्युपगम्यत एव — न, विज्ञानं घटः प्रदीप इति च शब्दा­र्थ­पृ­थ­क्त्वात् यावत् , तावदपि बाह्य­म­र्था­न्त­रम् अव­श्य­म­भ्यु­प­ग­न्त­व्यम् ; विज्ञा­ना­द­र्था­न्तरं वस्तु न चेदभ्युपगम्यते, विज्ञानं घटः पट इत्येवमादीनां शब्दानाम् एकार्थत्वे पर्यायशब्दत्वं प्राप्नोति ; तथा साधनानां फलस्य च एकत्वे, साध्य­सा­ध­न­भे­दो­प­दे­श­शा­स्त्रा­न­र्थ­क्य­प्र­सङ्गः ; तत्कर्तुः अज्ञानप्रसङ्गो वा । किञ्चान्यत् — विज्ञा­न­व्य­ति­रे­केण वादि­प्र­ति­वा­दि­वा­द­दो­षा­भ्यु­प­ग­मात् ; न हि आत्म­वि­ज्ञा­न­मा­त्र­मेव वादि­प्र­ति­वा­दि­वादः तद्दोषो वा अभ्युपगम्यते, निरा­क­र्त­व्य­त्वात् , प्रति­वा­द्या­दी­नाम् ; न हि आत्मीयं विज्ञानं निरा­क­र्त­व्य­म­भ्यु­प­ग­म्यते, स्वयं वा आत्मा कस्यचित् ; तथा च सति सर्व­सं­व्य­व­हा­र­लो­प­प्र­सङ्गः ; न च प्रतिवाद्यादयः स्वात्मनैव गृह्यन्त इत्यभ्युपगमः ; व्यति­रि­क्त­ग्राह्या हि ते अभ्युपगम्यन्ते ; तस्मात् तद्वत् सर्वमेव व्यति­रि­क्त­ग्राह्यं वस्तु, जाग्र­द्वि­ष­य­त्वात् , जाग्र­द्व­स्तु­प्र­ति­वा­द्या­दि­वत् — इति सुलभो दृष्टान्तः — सन्तत्यन्तरवत् , विज्ञा­ना­न्त­र­व­च्चेति । तस्मात् विज्ञानवादिनापि न शक्यं विज्ञा­न­व्य­ति­रिक्तं ज्योतिरन्तरं निराकर्तुम् । स्वप्ने विज्ञा­न­व्य­ति­रे­का­भा­वात् अयुक्तमिति चेत् , न, अभावादपि भावस्य वस्त्व­न्त­र­त्वो­प­पत्तेः — भवतैव तावत् स्वप्ने घटादिविज्ञानस्य भाव­भू­त­त्व­म­भ्यु­प­ग­तम् ; तत् अभ्युपगम्य तद्व्यतिरेकेण घटाद्यभाव उच्यते ; स विज्ञानविषयो घटादिः यद्यभावः यदि वा भावः स्यात् , उभयथापि घटादिविज्ञानस्य भाव­भू­त­त्व­म­भ्यु­प­ग­त­मेव ; न तु तत् निवर्तयितुं शक्यते, तन्नि­व­र्त­क­न्या­या­भा­वात् । एतेन सर्वस्य शून्यता प्रत्युक्ता । प्रत्य­गा­त्म­ग्रा­ह्यता च आत्मनः अहमिति मीमांसकपक्षः प्रत्युक्तः ॥

यत्तूक्तम् , सालोकः अन्यश्च अन्यश्च घटो जायत इति, तदसत् , क्षणान्तरेऽपि स एवायं घट इति प्रत्य­भि­ज्ञा­नात् । सादृश्यात् प्रत्यभिज्ञानं कृत्तो­त्थि­त­के­श­न­खा­दि­ष्वि­वेति चेत् , न, तत्रापि क्षणिकत्वस्य असिद्धत्वात् , जात्येकत्वाच्च । कृत्तेषु पुनरुत्थितेषु च केशनखादिषु केश­न­ख­त्व­जा­ते­रे­क­त्वात् केश­न­ख­त्व­प्र­त्ययः तन्निमित्तः अभ्रान्त एव ; न हि दृश्य­मा­न­लू­नो­त्थि­त­के­श­न­खा­दिषु व्यक्तिनिमित्तः स एवेति प्रत्ययो भवति ; कस्यचित् दीर्घ­का­ल­व्य­व­हि­त­दृ­ष्टेषु च तुल्यपरिमाणेषु, तत्का­ली­न­वा­ला­दि­तुल्या इमे केशनखाद्या इति प्रत्ययो भवति, न तु त एवेति ; घटादिषु पुनर्भवति स एवेति प्रत्ययः ; तस्मात् न समो दृष्टान्तः । प्रत्यक्षेण हि प्रत्य­भि­ज्ञा­य­माने वस्तुनि तदेवेति, न च अन्यत्वम् अनुमातुं युक्तम् , प्रत्यक्षविरोधे लिङ्गस्य आभासत्वोपपत्तेः । सादृ­श्य­प्र­त्य­या­नु­प­प­त्तेश्च, ज्ञानस्य क्षणिकत्वात् ; एकस्य हि वस्तुदर्शिनः वस्त्व­न्त­र­द­र्शने सादृश्यप्रत्ययः स्यात् ; न तु वस्तुदर्शी एकः वस्त्व­न्त­र­द­र्श­नाय क्षणा­न्त­र­म­व­ति­ष्ठते, विज्ञानस्य क्षणिकत्वात् सकृ­द्व­स्तु­द­र्श­ने­नैव क्षयोपपत्तेः । तेन इदं सदृशमिति हि सादृश्यप्रत्ययो भवति ; तेनेति दृष्टस्मरणम् , इदमिति वर्तमानप्रत्ययः ; तेनेति दृष्टं स्मृत्वा, यावत् इदमिति वर्त­मा­न­क्ष­ण­का­लम् अवतिष्ठेत, ततः क्षणिकवादहानिः ; अथ तेनेत्येव उपक्षीणः स्मार्तः प्रत्ययः, इदमिति च अन्य एव वार्तमानिकः प्रत्ययः क्षीयते, ततः सादृ­श्य­प्र­त्य­या­नु­प­पत्तेः — तेनेदं सदृशमिति, अनेकदर्शिनः एकस्य अभावात् ; व्यप­दे­शा­नु­प­प­त्तिश्च — द्रष्ट­व्य­द­र्श­ने­नैव उप­क्ष­या­द्वि­ज्ञा­नस्य, इदं पश्यामि अदोऽद्राक्षमिति व्यप­दे­शा­नु­प­पत्तिः, दृष्टवतो व्यप­दे­श­क्ष­णा­न­व­स्था­नात् ; अथ अवतिष्ठेत, क्षणिकवादहानिः ; अथ अदृष्टवतो व्यपदेशः सादृ­श्य­प्र­त्य­यश्च, तदानीं जात्यन्धस्येव रूप­वि­शे­ष­व्य­प­देशः तत्सा­दृ­श्य­प्र­त्य­यश्च सर्व­म­न्ध­प­र­म्प­रेति प्रसज्येत सर्व­ज्ञ­शा­स्त्र­प्र­ण­य­नादि ; न चैतदिष्यते । अकृ­ता­भ्या­ग­म­कृ­त­वि­प्र­णा­श­दोषौ तु प्रसिद्धतरौ क्षणवादे । दृष्ट­व्य­प­दे­श­हेतुः पूर्वोत्तरसहित एक एव हि शृङ्खलावत् प्रत्ययो जायत इति चेत् , तेनेदं सदृशमिति च — न, वर्तमानातीतयोः भिन्नकालत्वात् — तत्र वर्तमानप्रत्यय एकः शृङ्ख­ला­व­य­व­स्था­नीयः, अतीतश्चापरः, तौ प्रत्ययौ भिन्नकालौ ; तदु­भ­य­प्र­त्य­य­वि­ष­य­स्पृक् चेत् शृङ्ख­ला­प्र­त्ययः, ततः क्षण­द्व­य­व्या­पि­त्वा­दे­कस्य विज्ञानस्य पुनः क्षणवादहानिः । मम­त­व­ता­दि­वि­शे­षा­नु­प­प­त्तेश्च सर्व­सं­व्य­व­हा­र­लो­प­प्र­सङ्गः ॥

सर्वस्य च स्वसं­वे­द्य­वि­ज्ञा­न­मा­त्रत्वे, विज्ञानस्य च स्वच्छा­व­बो­धा­व­भा­स­मा­त्र­स्वा­भा­व्या­भ्यु­प­ग­मात् , तद्द­र्शि­न­श्चा­न्य­स्या­भावे, अनि­त्य­दुः­ख­शू­न्या­ना­त्म­त्वा­द्य­ने­क­क­ल्प­ना­नु­प­पत्तिः । न च दाडिमादेरिव विरु­द्धा­ने­कां­श­वत्त्वं विज्ञानस्य, स्वच्छा­व­भा­स­स्वा­भा­व्या­द्वि­ज्ञा­नस्य । अनि­त्य­दुः­खा­दीनां विज्ञानांशत्वे च सति अनुभूयमानत्वात् व्यति­रि­क्त­वि­ष­य­त्व­प्र­सङ्गः । अथ अनि­त्य­दुः­खा­द्या­त्मै­क­त्व­मेव विज्ञानस्य, तदा तद्वियोगात् विशु­द्धि­क­ल्प­ना­नु­प­पत्तिः ; संयो­गि­म­ल­वि­यो­गाद्धि विशुद्धिर्भवति, यथा आद­र्श­प्र­भृ­ती­नाम् ; न तु स्वाभाविकेन धर्मेण कस्यचिद्वियोगो दृष्टः ; न हि अग्नेः स्वाभाविकेन प्रकाशेन औष्ण्येन वा वियोगो दृष्टः ; यदपि पुष्पगुणानां रक्तत्वादीनां द्रव्या­न्त­र­यो­गेन वियोजनं दृश्यते, तत्रापि संयो­ग­पू­र्व­त्व­म­नु­मी­यते — बीजभावनया पुष्पफलादीनां गुणा­न्त­रो­त्प­त्ति­द­र्श­नात् ; अतः विज्ञानस्य विशु­द्धि­क­ल्प­ना­नु­प­पत्तिः । विष­य­वि­ष­य्या­भा­सत्वं च यत् मलं परिकल्प्यते विज्ञानस्य, तदपि अन्य­सं­स­र्गा­भा­वात् अनुपपन्नम् ; न हि अविद्यमानेन विद्यमानस्य संसर्गः स्यात् ; असति च अन्यसंसर्गे, यो धर्मो यस्य दृष्टः, स तत्स्वभावत्वात् न तेन वियोगमर्हति — यथा अग्नेरौष्ण्यम् , सवितुर्वा प्रभा ; तस्मात् अनित्यसंसर्गेण मलिनत्वं तद्विशुद्धिश्च विज्ञानस्येति इयं कल्पना अन्धपरम्परैव प्रमा­ण­शू­न्ये­त्य­व­ग­म्यते । यदपि तस्य विज्ञानस्य निर्वाणं पुरुषार्थं कल्पयन्ति, तत्रापि फला­श्र­या­नु­प­पत्तिः ; कण्टकविद्धस्य हि कण्ट­क­वे­ध­ज­नि­त­दुः­ख­नि­वृत्तिः फलम् ; न तु कण्टकविद्धमरणे तद्दुः­ख­नि­वृ­त्ति­फ­लस्य आश्रय उपपद्यते ; तद्वत् सर्वनिर्वाणे, असति च फलाश्रये, पुरुषार्थकल्पना व्यर्थैव ; यस्य हि पुरु­ष­श­ब्द­वा­च्यस्य सत्त्वस्य आत्मनो विज्ञानस्य च अर्थः परिकल्प्यते, तस्य पुनः पुरुषस्य निर्वाणे, कस्यार्थः पुरुषार्थ इति स्यात् । यस्य पुनः अस्ति अनेकार्थदर्शी विज्ञा­न­व्य­ति­रिक्त आत्मा, तस्य दृष्ट­स्म­र­ण­दुः­ख­सं­यो­ग­वि­यो­गादि सर्वमेव उपपन्नम् , अन्य­सं­यो­ग­नि­मित्तं कालुष्यम् , तद्वि­यो­ग­नि­मित्ता च विशुद्धिरिति । शून्य­वा­दि­प­क्षस्तु सर्व­प्र­मा­ण­वि­प्र­ति­षिद्ध इति तन्निराकरणाय न आदरः क्रियते ॥

यथैव इह एकस्मिन्देहे स्वप्नो भूत्वा मृत्यो रूपाणि कार्यकरणानि अतिक्रम्य स्वप्ने स्वे आत्मज्योतिषि आस्ते, एवं स वै प्रकृतः पुरुषः अयं जायमानः — कथं जायमान इत्युच्यते — शरीरं देहे­न्द्रि­य­स­ङ्घा­त­म­भि­स­म्प­द्य­मानः, शरीरे आत्म­भा­व­मा­प­द्य­मान इत्यर्थः, पाप्मभिः पाप्म­स­म­वा­यि­भि­र्ध­र्मा­ध­र्मा­श्रयैः कार्य­क­र­णै­रि­त्यर्थः, संसृज्यते संयुज्यते ; स एव उत्क्रामन् शरीरान्तरम् ऊर्ध्वं क्रामन् गच्छन् म्रियमाण इत्येतस्य व्याख्या­न­मु­त्क्रा­म­न्निति, तानेव संश्लिष्टान् पाप्मरूपान् कार्य­क­र­ण­ल­क्ष­णान् , विजहाति तैर्वियुज्यते, तान्परित्यजति । यथा अयं स्वप्न­जा­ग्र­द्वृत्त्योः वर्तमाने एव एकस्मिन्देहे पाप्म­रू­प­का­र्य­क­र­णो­पा­दा­न­प­रि­त्या­गा­भ्याम् अनवरतं सञ्चरति धिया समानः सन् , तथा सोऽयं पुरुषः उभा­वि­ह­लो­क­प­र­लोकौ, जन्ममरणाभ्यां कार्य­क­र­णो­पा­दा­न­प­रि­त्यागौ अनवरतं प्रतिपद्यमानः, आ संसारमोक्षात् सञ्चरति । तस्मात् सिद्धम् अस्य आत्मज्योतिषः अन्यत्वं कार्य­क­र­ण­रू­पेभ्यः पाप्मभ्यः, संयो­ग­वि­यो­गा­भ्याम् ; न हि तद्धर्मत्वे सति, तैरेव संयोगः वियोगो वा युक्तः ॥

ननु न स्तः, अस्य उभौ लोकौ, यौ जन्म­म­र­णा­भ्या­म­नु­क्र­मेण सञ्चरति स्वप्नजागरिते इव ; स्वप्नजागरिते तु प्रत्य­क्ष­म­व­ग­म्येते, न त्विहलोकपरलोकौ केनचित्प्रमाणेन ; तस्मात् एते एव स्वप्नजागरिते इहलोकपरलोकाविति । उच्यते —

तस्य एतस्य पुरुषस्य वै द्वे एव स्थाने भवतः, न तृतीयं चतुर्थं वा ; के ते ? इदं च यत् प्रतिपन्नं वर्तमानं जन्म शरी­रे­न्द्रि­य­वि­ष­य­वे­द­ना­वि­शिष्टं स्थानं प्रत्य­क्ष­तोऽ­नु­भू­य­मा­नम् , परलोक एव स्थानम् परलोकस्थानम् — तच्च शरी­रा­दि­वि­यो­गो­त्त­र­का­ला­नु­भा­व्यम् । ननु स्वप्नोऽपि परलोकः ; तथा च सति द्वे एवे­त्य­व­धा­र­ण­म­यु­क्तम् — न ; कथं तर्हि ? सन्ध्यं तत् — इह­लो­क­प­र­लो­क­योर्यः सन्धिः तस्मिन्भवं सन्ध्यम् , यत् तृतीयं तत् स्वप्नस्थानम् ; तेन स्थान­द्वि­त्वा­व­धा­र­णम् ; न हि ग्रामयोः सन्धिः तावेव ग्रामावपेक्ष्य तृती­य­त्व­प­रि­ग­ण­न­म­र्हति । कथं पुनः तस्य परलोकस्थानस्य अस्ति­त्व­म­व­ग­म्यते, यदपेक्ष्य स्वप्नस्थानं सन्ध्यं भवेत् — यतः तस्मिन्सन्ध्ये स्वप्न­स्था­ने­ति­ष्ठन् भवन् वर्तमानः एते उभे स्थाने पश्यति ; के ते उभे ? इदं च परलोकस्थानं च । तस्मात् स्तः स्वप्न­जा­ग­रि­त­व्य­ति­रे­केण उभौ लोकौ, यौ धिया समानः सन् अनुसञ्चरति जन्म­म­र­ण­स­न्ता­न­प्र­ब­न्धेन । कथं पुनः स्वप्ने स्थितः सन् उभौ लोकौ पश्यति, किमाश्रयः केन विधिना — इत्युच्यते — अथ कथं पश्यतीति शृणु — यथाक्रमः आक्रामति अनेन इत्याक्रमः आश्रयः अवष्टम्भ इत्यर्थः ; यादृशः आक्रमोऽस्य, सोऽयं यथाक्रमः ; अयं पुरुषः, परलोकस्थाने प्रतिपत्तव्ये निमित्ते, यथाक्रमो भवति यादृशेन पर­लो­क­प्र­ति­प­त्ति­सा­ध­नेन विद्या­क­र्म­पू­र्व­प्र­ज्ञा­ल­क्ष­णेन युक्तो भवतीत्यर्थः ; तम् आक्रमम् पर­लो­क­स्था­ना­यो­न्मु­खी­भूतं प्राप्ता­ङ्कु­री­भा­व­मिव बीजं तमाक्रमम् आक्रम्य अवष्टभ्य आश्रित्य उभयान्पश्यति — बहुवचनं धर्मा­ध­र्म­फ­ला­ने­क­त्वात् — उभयान् उभ­य­प्र­का­रा­नि­त्यर्थः ; कांस्तान् ? पाप्मनः पापफलानि — न तु पुनः साक्षादेव पाप्मनां दर्शनं सम्भवति, तस्मात् पापफलानि दुःखानीत्यर्थः — आनन्दांश्च धर्मफलानि सुखानीत्येतत् — तानुभयान् पाप्मनः आनन्दांश्च पश्यति जन्मा­न्त­र­दृ­ष्ट­वा­स­ना­म­यान् ; यानि च प्रति­प­त्त­व्य­ज­न्म­वि­ष­याणि क्षुद्र­ध­र्मा­ध­र्म­फ­लानि, धर्मा­ध­र्म­प्र­युक्तो देव­ता­नु­ग्र­हाद्वा पश्यति । तत्कथमवगम्यते पर­लो­क­स्था­न­भा­वि­त­त्पा­प्मा­न­न्द­द­र्शनं स्वप्ने — इत्युच्यते — यस्मात् इह जन्मनि अननुभाव्यमपि पश्यति बहु ; न च स्वप्नो नाम अपूर्वं दर्शनम् ; पूर्व­दृ­ष्ट­स्मृ­तिर्हि स्वप्नः प्रायेण ; तेन स्वप्न­जा­ग­रि­त­स्था­न­व्य­ति­रे­केण स्तः उभौ लोकौ । यत् आदि­त्या­दि­बा­ह्य­ज्यो­ति­षा­म­भावे अयं कार्यकरणसङ्घातः पुरुषः येन व्यतिरिक्तेन आत्मना ज्योतिषा व्यव­ह­र­ती­त्यु­क्तम् — तदेव नास्ति, यत् आदि­त्या­दि­ज्यो­ति­षा­म­भा­व­ग­म­नम् , यत्र इदं विविक्तं स्वयञ्ज्योतिः उपलभ्येत ; येन सर्वदैव अयं कार्यकरणसङ्घातः संसृष्ट एवोपलभ्यते ; तस्मात् असत्समः असन्नेव वा स्वेन विविक्तस्वभावेन ज्योतीरूपेण आत्मेति । अथ क्वचित् विविक्तः स्वेन ज्योतीरूपेण उपलभ्येत बाह्या­ध्या­त्मि­क­भू­त­भौ­ति­क­सं­स­र्ग­शून्यः, ततः यथोक्तं सर्वं भवि­ष्य­ती­त्ये­त­द­र्थ­माह — सः यः प्रकृत आत्मा, यत्र यस्मिन्काले, प्रस्वपिति प्रकर्षेण स्वापमनुभवति ; तदा किमुपादानः केन विधिना स्वपिति सन्ध्यं स्थानं प्रतिपद्यत इत्युच्यते — अस्य दृष्टस्य लोकस्य जागरितलक्षणस्य, सर्वावतः सर्वमवतीति सर्वावान् अयं लोकः कार्यकरणसङ्घातः विष­य­वे­द­ना­सं­युक्तः ; सर्वावत्त्वम् अस्य व्याख्यातम् अन्नत्रयप्रकरणे ‘अथो अयं वा आत्मा’(बृ. उ. १ । ४ । १६) इत्यादिना — सर्वा वा भूतभौतिकमात्राः अस्य संसर्गकारणभूता विद्यन्त इति सर्ववान् , सर्ववानेव सर्वावान् , तस्य सर्वावतः मात्राम् एकदेशम् अवयवम् , अपादाय अपच्छिद्य आदाय गृहीत्वा — दृष्ट­ज­न्म­वा­स­ना­वा­सितः सन्नित्यर्थः, स्वयम् आत्मनैव विहत्य देहं पातयित्वा निःस­म्बो­ध­मा­पाद्य — जागरिते हि आदित्यादीनां चक्षु­रा­दि­ष्व­नु­ग्रहो देह­व्य­व­हा­रार्थः, देहव्यवहारश्च आत्मनो धर्मा­ध­र्म­फ­लो­प­भो­ग­प्र­युक्तः, तद्ध­र्मा­ध­र्म­फ­लो­प­भो­गो­प­र­म­णम् अस्मिन्देहे आत्म­क­र्मो­प­र­म­कृ­त­मिति आत्मा अस्य विह­न्ते­त्यु­च्यते — स्वयं निर्माय निर्माणं कृत्वा वासनामयं स्वप्नदेहं मायामयमिव, निर्माणमपि तत्क­र्मा­पे­क्ष­त्वात् स्वय­ङ्क­र्तृ­क­मु­च्यते — स्वेन आत्मीयेन, भासा मात्रो­पा­दा­न­ल­क्ष­णेन भासा दीप्त्या प्रकाशेन, सर्ववासनात्मकेन अन्तः­क­र­ण­वृ­त्ति­प्र­का­शे­ने­त्यर्थः — सा हि तत्र विषयभूता सर्ववासनामयी प्रकाशते, सा तत्र स्वयं भा उच्यते — तेन स्वेन भासा विषयभूतेन, स्वेन च ज्योतिषा तद्विषयिणा विविक्तरूपेण अलु­प्त­दृ­क्स्व­भा­वेन तद्भारूपं वासनात्मकं विषयीकुर्वन् प्रस्वपिति । यत् एवं वर्तनम् , तत् प्रस्व­पि­ती­त्यु­च्यते । अत्र एत­स्या­म­व­स्था­याम् एतस्मिन्काले, अयं पुरुषः आत्मा, स्वयमेव विवि­क्त­ज्यो­ति­र्भ­वति बाह्या­ध्या­त्मि­क­भू­त­भौ­ति­क­सं­स­र्ग­र­हितं ज्योतिः भवति । ननु अस्य लोकस्य मात्रोपादानं कृतम् , कथं तस्मिन् सति अत्रायं पुरुषः स्वयं ज्योति­र्भ­व­ती­त्यु­च्यते ? नैष दोषः ; विषयभूतमेव हि तत् ; तेनैव च अत्र अयं पुरुषः स्वयं ज्योतिः दर्शयितुं शक्यः ; न तु अन्यथा असति विषये कस्मिंश्चित् सुषुप्तकाल इव ; यदा पुनः सा भा वासनात्मिका विषयभूता उपलभ्यमाना भवति, तदा असिः कोशादिव निष्कृष्टः सर्वसंसर्गरहितं चक्षु­रा­दि­का­र्य­क­र­ण­व्या­वृ­त्त­स्व­रू­पम् अलुप्तदृक् आत्मज्योतिः स्वेन रूपेण अवभासयत् गृह्यते । तेन अत्रायं पुरुषः स्वयं ज्योतिर्भवतीति सिद्धम् ॥

ननु अत्र कथं पुरुषः स्वयं ज्योतिः ? येन जागरित इव ग्राह्य­ग्रा­ह­का­दि­ल­क्षणः सर्वो व्यवहारो दृश्यते, चक्षु­रा­द्य­नु­ग्रा­ह­काश्च आदि­त्या­द्या­लोकाः तथैव दृश्यन्ते यथा जागरिते — तत्र कथं विशेषावधारणं क्रियते — अत्र अयं पुरुषः स्वयं ज्योतिर्भवतीति । उच्यते — वैलक्षण्यात् स्वप्नदर्शनस्य ; जागरिते हि इन्द्रि­य­बु­द्धि­म­न­आ­लो­का­दि­व्या­पा­र­स­ङ्की­र्ण­मा­त्म­ज्योतिः ; इह तु स्वप्ने इन्द्रियाभावात् तद­नु­ग्रा­ह­का­दि­त्या­द्या­लो­का­भा­वाच्च विविक्तं केवलं भवति तस्मा­द्वि­ल­क्ष­णम् । ननु तथैव विषया उपलभ्यन्ते स्वप्नेऽपि, यथा जागरिते ; तत्र कथम् इन्द्रियाभावात् वैलक्षण्यमुच्यत इति । शृणु —

न तत्र विषयाः स्वप्ने रथादिलक्षणाः ; तथा न रथयोगाः, रथेषु युज्यन्त इति रथयोगाः अश्वादयः तत्र न विद्यन्ते ; न च पन्थानः रथमार्गाः भवन्ति । अथ रथान् रथयोगान् पथश्च सृजते स्वयम् । कथं पुनः सृजते रथादिसाधनानां वृक्षादीनामभावे । उच्यते — ननु उक्तम् ‘अस्य लोकस्य सर्वावतो मात्रामपादाय स्वयं विहत्य स्वयं निर्माय’ इति ; अन्तःकरणवृत्तिः अस्य लोकस्य वासना मात्रा, तामपादाय, रथा­दि­वा­स­ना­रू­पा­न्तः­क­र­ण­वृत्तिः तदु­प­ल­ब्धि­नि­मि­त्तेन कर्मणा चोद्यमाना दृश्यत्वेन व्यवतिष्ठते ; तदुच्यते — स्वयं निर्मायेति ; तदेव आह — रथादीन्सृजत इति ; न तु तत्र करणं वा, करणानुग्राहकाणि वा आदि­त्या­दि­ज्यो­तींषि, तदवभास्या वा रथादयो विषयाः विद्यन्ते ; तद्वासनामात्रं तु केवलं तदु­प­ल­ब्धि­क­र्म­नि­मि­त्त­चो­दि­तो­द्भू­ता­न्तः­क­र­ण­वृ­त्त्या­श्रय दृश्यते । तत् यस्य ज्योतिषो दृश्यते अलुप्तदृशः, तत् आत्मज्योतिः अत्र केवलम् असिरिव कोशात् विविक्तम् । तथा न तत्र आनन्दाः सुखविशेषाः, मुदः हर्षाः पुत्रा­दि­ला­भ­नि­मित्ताः, प्रमुदः ते एव प्रकर्षोपेताः ; अथ च आनन्दादीन् सृजते । तथा न तत्र वेशान्ताः पल्वलाः, पुष्करिण्यः तडागाः, स्रवन्त्यः नद्यः भवन्ति ; अथ वेशा­न्ता­दी­न्सृ­जते वास­ना­मा­त्र­रू­पान् । यस्मात् सः हि कर्ता ; तद्वा­स­ना­श्र­य­चि­त्त­वृ­त्त्यु­द्भ­व­नि­मि­त्त­क­र्म­हे­तु­त्वे­नेति अवोचाम तस्य कर्तृत्वम् ; न तु साक्षादेव तत्र क्रिया सम्भवति, साधनाभावात् ; न हि कारकमन्तरेण क्रिया सम्भवति ; न च तत्र हस्तपादादीनि क्रियाकारकाणि सम्भवन्ति ; यत्र तु तानि विद्यन्ते जागरिते, तत्र आत्म­ज्यो­ति­र­व­भा­सितैः कार्यकरणैः रथा­दि­वा­स­ना­श्र­या­न्तः­क­र­ण­वृ­त्त्यु­द्भ­व­नि­मित्तं कर्म निर्वर्त्यते ; तेनोच्यते — स हि कर्तेति ; तदुक्तम् ‘आत्मनैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते’(बृ. उ. ४ । ३ । ६) इति ; तत्रापि न परमार्थतः स्वतः कर्तृत्वं चैतन्यज्योतिषः अव­भा­स­क­त्व­व्य­ति­रे­केण — यत् चैत­न्या­त्म­ज्यो­तिषा अन्तःकरणद्वारेण अवभासयति कार्यकरणानि, तदवभासितानि कर्मसु व्याप्रियन्ते कार्यकरणानि, तत्र कर्तृ­त्व­मु­प­च­र्यते आत्मनः । यदुक्तम् ‘ध्यायतीव लेलायतीव’(बृ. उ. ४ । ३ । ७) इति, तदेव अनूद्यते — स हि कर्तेति इह हेत्वर्थम् ॥

तदेते — एतस्मिन् उक्तेऽर्थे एते श्लोकाः मन्त्राः भवन्ति । स्वप्नेन स्वप्नभावेन, शारीरम् शरीरम् , अभिप्रहत्य निश्चे­ष्ट­मा­पाद्य असुप्तः स्वयम् अलु­प्त­दृ­गा­दि­श­क्ति­स्वा­भा­व्यात् , सुप्तान् वास­ना­का­रो­द्भू­तान् अन्तः­क­र­ण­वृ­त्त्या­श्र­यान् बाह्या­ध्या­त्मि­कान् सर्वानेव भावान् स्वेन रूपेण प्रत्यस्तमितान् सुप्तान् , अभिचाकशीति अलुप्तया आत्मदृष्ट्या पश्यति अवभासयतीत्यर्थः । शुक्रम् शुद्धं ज्योति­ष्म­दि­न्द्रि­य­मा­त्रा­रू­पम् , आदाय गृहीत्वा, पुनः कर्मणे जागरितस्थानम् ऐति आगच्छति, हिरण्मयः हिरण्मय इव चैत­न्य­ज्यो­तिः­स्व­भावः, पुरुषः, एकहंसः एक एव हन्तीत्येकहंसः — एकः जाग्र­त्स्व­प्ने­ह­लो­क­प­र­लो­का­दीन् गच्छतीत्येकहंसः ॥

तथा प्राणेन पञ्चवृत्तिना, रक्षन् परिपालयन् — अन्यथा मृतभ्रान्तिः स्यात् , अवरम् निकृष्टम् अने­का­शु­चि­स­ङ्घा­त­त्वा­द­त्य­न्त­बी­भ­त्सम् , कुलायं नीडं शरीरम् , स्वयं तु बहि­स्त­स्मा­त्कु­ला­यात् , चरित्वा — यद्यपि शरीरस्थ एव स्वप्नं पश्यति तथापि तत्स­म्ब­न्धा­भा­वात् तत्स्थ इव आकाशः बहि­श्च­रि­त्वे­त्यु­च्यते, अमृतः स्वयममरणधर्मा, ईयते गच्छति, यत्र कामम् — यत्र यत्र कामः विषयेषु उद्भू­त­वृ­त्ति­र्भ­वति तं तं कामं वासनारूपेण उद्भूतं गच्छति ॥

किञ्च स्वप्नान्ते स्वप्नस्थाने, उच्चावचम् — उच्चं देवादिभावम् अवचं तिर्यगादिभावं निकृष्टम् तदुच्चावचम् , ईयमानः गम्यमानः प्राप्नुवन् , रूपाणि, देवः द्योतनावान् , कुरुते निर्वर्तयति वासनारूपाणि बहूनि असङ्ख्येयानि । उत अपि, स्त्रीभिः सह मोदमान इव, जक्षदिव हसन्निव वयस्यैः, उत इव अपि भयानि — बिभेति एभ्य इति भयानि सिंह­व्या­घ्रा­दीनि, पश्यन्निव ॥

आरामम् आरमणम् आक्रीडाम् अनेन निर्मितां वासनारूपाम् अस्य आत्मनः, पश्यन्ति सर्वे जनाः — ग्रामं नगरं स्त्रियम् अन्ना­द्य­मि­त्या­दि­वा­स­ना­नि­र्मि­तम् आक्रीडनरूपम् ; न तं पश्यति तं न पश्यति कश्चन । कष्टं भोः! वर्तते अत्यन्तविविक्तं दृष्टि­गो­च­रा­प­न्न­मपि — अहो भाग्यहीनता लोकस्य! यत् शक्यदर्शनमपि आत्मानं न पश्यति — इति लोकं प्रति अनुक्रोशं दर्शयति श्रुतिः । अत्यन्तविविक्तः स्वयं ज्योतिरात्मा स्वप्ने भवतीत्यभिप्रायः । तं नायतं बोधयेदित्याहुः — प्रसिद्धिरपि लोके विद्यते, स्वप्ने आत्मज्योतिषो व्यतिरिक्तत्वे ; का असौ ? तम् आत्मानं सुप्तम् , आयतम् सहसा भृशम् , न बोधयेत् — इत्याहुः एवं कथयन्ति चिकित्सकादयो जना लोके ; नूनं ते पश्यन्ति — जाग्रद्देहात् इन्द्रियद्वारतः अपसृत्य केवलो बहिर्वर्तत इति, यत आहुः — तं नायतं बोधयेदिति । तत्र च दोषं पश्यन्ति — भृशं हि असौ बोध्यमानः तानि इन्द्रि­य­द्वा­राणि सहसा प्रतिबोध्यमानः न प्रतिपद्यत इति ; तदेतदाह — दुर्भिषज्यं हास्मै भवति यमेष न प्रतिपद्यते ; यम् इन्द्रि­य­द्वा­र­दे­शम् — यस्माद्देशात् शुक्रमादाय अपसृतः तम् इन्द्रियदेशम् — एषः आत्मा पुनर्न प्रतिपद्यते, कदाचित् व्यत्यासेन इन्द्रियमात्राः प्रवेशयति, ततः आन्ध्य­बा­धि­र्या­दि­दो­ष­प्राप्तौ दुर्भिषज्यम् दुःखभिषक्कर्मता ह अस्मै देहाय भवति, दुःखेन चिकित्सनीयोऽसौ देहो भवतीत्यर्थः । तस्मात् प्रसिद्ध्यापि स्वप्ने स्वय­ञ्ज्यो­ति­ष्ट्वम् अस्य गम्यते । स्वप्नो भूत्वा अतिक्रान्तो मृत्यो रूपाणीति तस्मात् स्वप्ने स्वयं ज्योतिरात्मा । अथो अपि खलु अन्ये आहुः — जागरितदेश एवास्य एषः, यः स्वप्नः — न सन्ध्यं स्थानान्तरम् इह­लो­क­प­र­लो­काभ्यां व्यतिरिक्तम् , किं तर्हि इहलोक एव जागरितदेशः । यद्येवम् , किञ्च अतः ? शृणु अतो यद्भवति — यदा जागरितदेश एवायं स्वप्नः, तदा अयमात्मा कार्यकरणेभ्यो न व्यावृत्तः तैर्मिश्रीभूतः, अतो न स्वयं ज्योतिरात्मा — इत्यतः स्वय­ञ्ज्यो­ति­ष्ट्व­बा­ध­नाय अन्ये आहुः — जागरितदेश एवास्यैष इति । तत्र च हेतुमाचक्षते — जागरितदेशत्वे यानि हि यस्मात् हस्त्यादीनि पदार्थजातानि, जाग्रत् जागरितदेशे, पश्यति लौकिकः, तान्येव सुप्तोऽपि पश्यतीति । तदसत् , इन्द्रियोपरमात् ; उपरतेषु हि इन्द्रियेषु स्वप्नान्पश्यति ; तस्मात् नान्यस्य ज्योतिषः तत्र सम्भवोऽस्ति ; तदुक्तम् ‘न तत्र रथा न रथयोगाः’(बृ. उ. ४ । ३ । १०) इत्यादि ; तस्मात् अत्रायं पुरुषः स्वयं ज्योतिर्भवत्येव । स्वयं ज्योतिः आत्मा अस्तीति स्वप्ननिदर्शनेन प्रदर्शितम् , अतिक्रामति मृत्यो रूपाणीति च ; क्रमेण सञ्चरन् इहलोकपरलोकादीन् इह­लो­क­प­र­लो­का­दि­व्य­ति­रिक्तः, तथा जाग्र­त्स्व­प्न­कु­ला­याभ्यां व्यतिरिक्तः, तत्र च क्रम­स­ञ्चा­रा­न्नि­त्यश्च — इत्येतत् प्रतिपादितं याज्ञवल्क्येन । अतः विद्या­नि­ष्क्र­यार्थं सहस्रं ददामीत्याह जनकः ; सोऽहम् एवं बोधितः त्वया भगवते तुभ्यम् सहस्रं ददामि ; विमोक्षश्च कामप्रश्नो मया अभिप्रेतः ; तदुपयोगी अयं तादर्थ्यात् तदेकदेश एव ; अतः त्वां नियोक्ष्यामि सम­स्त­का­म­प्र­श्न­नि­र्ण­य­श्र­व­णेन — विमोक्षाय अत ऊर्ध्वं ब्रूहीति, येन संसारात् विप्रमुच्येयं त्वत्प्रसादात् । विमो­क्ष­प­दा­र्थै­क­दे­श­नि­र्ण­य­हेतोः सहस्रदानम् ॥

यत् प्रस्तुतम् — आत्मनैवायं ज्योतिषास्ते इति, तत् प्रत्यक्षतः प्रतिपादितम् — ‘अत्रायं पुरुषः स्वयं ज्योतिर्भवति’ इति स्वप्ने । यत्तु उक्तम् — ‘स्वप्नो भूत्वेमं लोकमतिक्रामति मृत्यो रूपाणि’(बृ. उ. ४ । ३ । ७) इति, तत्र एतत् आशङ्क्यते — मृत्यो रूपाण्येव अतिक्रामति, न मृत्युम् ; प्रत्यक्षं ह्येतत् स्वप्ने कार्य­क­र­ण­व्या­वृ­त्त­स्यापि मोद­त्रा­सा­दि­द­र्श­नम् ; तस्मात् नूनं नैवायं मृत्यु­म­ति­क्रा­मति ; कर्मणो हि मृत्योः कार्यं मोदत्रासादि दृश्यते ; यदि च मृत्युना बद्ध एव अयं स्वभावतः, ततः विमोक्षो नोपपद्यते ; न हि स्वभा­वा­त्क­श्चित् विमुच्यते ; अथ स्वभावो न भवति मृत्युः, ततः तस्मात् मोक्ष उपपत्स्यते ; यथा असौ मृत्युः आत्मीयो धर्मो न भवति, तथा प्रदर्शनाय — अत ऊर्ध्वं विमोक्षाय ब्रूहीत्येवं जनकेन पर्यनुयुक्तः याज्ञवल्क्यः तद्दिदर्शयिषया प्रववृते —

स वै प्रकृतः स्वयं ज्योतिः पुरुषः, एषः यः स्वप्ने प्रदर्शितः, एत­स्मि­न्स­म्प्र­सादे — सम्यक् प्रसीदति अस्मिन्निति सम्प्रसादः ; जागरिते देहे­न्द्रि­य­व्या­पा­र­श­त­स­न्नि­पा­तजं हित्वा कालुष्यं तेभ्यो विप्रमुक्तः ईषत् प्रसीदति स्वप्ने, इह तु सुषुप्ते सम्यक् प्रसीदति — इत्यतः सुषुप्तं सम्प्रसाद उच्यते ; ‘तीर्णो हि तदा सर्वाञ्शोकान्’(बृ. उ. ४ । ३ । २२) इति ‘सलिल एको द्रष्टा’(बृ. उ. ४ । ३ । ३१) इति हि वक्ष्यति सुषुप्तस्थम् आत्मानम् — स वै एषः एतस्मिन् सम्प्रसादे क्रमेण सम्प्रसन्नः सन् सुषुप्ते स्थित्वा ; कथं सम्प्रसन्नः ? स्वप्नात् सुषुप्तं प्रविविक्षुः स्वप्नावस्थ एव रत्वा रतिमनुभूय मित्र­ब­न्धु­ज­न­द­र्श­ना­दिना, चरित्वा विहृत्य अनेकधा चरणफलं श्रम­मु­प­ल­भ्ये­त्यर्थः, दृष्ट्वैव न कृत्वेत्यर्थः, पुण्यं च पुण्यफलम् , पापं च पापफलम् ; न तु पुण्यपापयोः साक्षा­द्द­र्श­न­म­स्ती­त्य­वो­चाम ; तस्मात् न पुण्य­पा­पा­भ्या­म­नु­बद्धः ; यो हि करोति पुण्यपापे, स ताभ्यामनुबध्यते ; न हि दर्शनमात्रेण तदनुबद्धः स्यात् । तस्मात् स्वप्नो भूत्वा मृत्यु­म­ति­क्रा­म­त्येव, न मृत्युरूपाण्येव केवलम् । अतः न मृत्योः आत्म­स्व­भा­व­त्वा­शङ्का ; मृत्युश्चेत् स्वभावोऽस्य, स्वप्नेऽपि कुर्यात् ; न तु करोति ; स्वभावश्चेत् क्रिया स्यात् ; अनिर्मोक्षतैव स्यात् ; न तु स्वभावः, स्वप्ने अभावात् , अतः विमोक्षः अस्य उपपद्यते मृत्योः पुण्यपापाभ्याम् । ननु जागरिते अस्य स्वभाव एव — न ; बुद्ध्या­द्यु­पा­धि­कृतं हि तत् ; तच्च प्रतिपादितं सादृश्यात् ‘ध्यायतीव लेलायतीव’(बृ. उ. ४ । ३ । ७) इति । तस्मात् एकान्तेनैव स्वप्ने मृत्यु­रू­पा­ति­क्र­म­णात् न स्वाभा­वि­क­त्वा­शङ्का अनिर्मोक्षता वा । तत्र ‘चरित्वा’ इति — चरणफलं श्रम­मु­प­ल­भ्ये­त्यर्थः, ततः सम्प्र­सा­दा­नु­भ­वो­त्त­र­कालं पुनः प्रतिन्यायम् यथान्यायं यथागतम् — निश्चित आयः न्यायः, अयनम् आयः निर्गमनम् , पुनः पूर्व­ग­म­न­वै­प­री­त्येन यत् आगमनं स प्रतिन्यायः — यथागतं पुन­रा­ग­च्छ­ती­त्यर्थः । प्रतियोनि यथास्थानम् ; स्वप्न­स्था­नाद्धि सुषुप्तं प्रतिपन्नः सन् यथास्थानमेव पुनरागच्छति — प्रतियोनि आद्रवति, स्वप्नायैव स्वप्नस्थानायैव । ननु स्वप्ने न करोति पुण्यपापे तयोः फलमेव पश्यतीति कथमवगम्यते ? यथा जागरिते तथा करोत्येव स्वप्नेऽपि, तुल्य­त्वा­द्द­र्श­नस्य — इत्यत आह — सः आत्मा, यत् किञ्चित् तत्र स्वप्ने पश्यति पुण्यपापफलम् , अनन्वागतः अननुबद्धः तेन दृष्टेन भवति, नैव अनुबद्धो भवति ; यदि हि स्वप्ने कृतमेव तेन स्यात् , तेन अनुबध्येत ; स्वप्ना­दु­त्थि­तोऽपि समन्वागतः स्यात् ; न च तत् लोके — स्वप्नकृतकर्मणा अन्वा­ग­त­त्व­प्र­सिद्धिः ; न हि स्वप्नकृतेन आगसा आग­स्का­रि­ण­मा­त्मानं मन्यते कश्चित् ; न च स्वप्नदृश आगः श्रुत्वा लोकः तं गर्हति परिहरति वा ; अतः अनन्वागत एव तेन भवति ; तस्मात् स्वप्ने कुर्वन्निव उपलभ्यते, न तु क्रिया अस्ति परमार्थतः ; ‘उतेव स्त्रीभिः सह मोदमानः’(बृ. उ. ४ । ३ । १३) इति श्लोक उक्तः ; आख्यातारश्च स्वप्नस्य सह इव - शब्देन आचक्षते — हस्तिनोऽद्य घटीकृताः धावन्तीव मया दृष्टा इति । अतो न तस्य कर्तृत्वमिति । कथं पुन­र­स्या­क­र्तृ­त्व­मिति — कार्य­क­र­णै­र्मूर्तैः संश्लेषः मूर्तस्य, स तु क्रिया­हे­तु­र्दृष्टः ; न ह्यमूर्तः कश्चित् क्रियावान् दृश्यते ; अमूर्तश्च आत्मा, अतोऽसङ्गः ; यस्माच्च असङ्गोऽयं पुरुषः, तस्मात् अनन्वागतः तेन स्वप्नदृष्टेन ; अत एव न क्रिया­क­र्तृ­त्व­मस्य कथञ्चिदुपपद्यते ; कार्य­क­र­ण­सं­श्ले­षेण हि कर्तृत्वं स्यात् ; स च संश्लेषः सङ्गः अस्य नास्ति, यतः असङ्गो ह्ययं पुरुषः ; तस्मात् अमृतः । एवमेव एतत् याज्ञवल्क्य ; सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि ; अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहि ; मोक्ष­प­दा­र्थै­क­दे­शस्य कर्मप्रविवेकस्य सम्य­ग्द­र्शि­त­त्वात् ; अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति ॥

तत्र ‘असङ्गो ह्ययं पुरुषः’(बृ. उ. ४ । ३ । १५)‘असङ्गो ह्ययं पुरुषः’(बृ. उ. ४ । ३ । १५) इति असङ्गता अकर्तृत्वे हेतुरुक्तः ; उक्तं च पूर्वम् — कर्मवशात् स ईयते यत्र काममिति ; कामश्च सङ्गः ; अतः असिद्धो हेतुरुक्तः — ‘असङ्गो ह्ययं पुरुषः’ इति । न तु एतत् अस्ति ; कथं तर्हि ? असङ्ग एव इत्येतदुच्यते — स वा एष एत­स्मि­न्स्वप्ने, स वै एष पुरुषः सम्प्र­सा­दा­त्प्र­त्या­गतः स्वप्ने रत्वा चरित्वा यथाकामम् , दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च — इति सर्वं पूर्ववत् ; बुद्धान्तायैव जागरितस्थानाय । तस्मात् असङ्ग एवायं पुरुषः ; यदि स्वप्ने सङ्गवान् स्यात् कामी, ततः तत्स­ङ्ग­जै­र्दोषैः बुद्धान्ताय प्रत्यागतो लिप्येत ॥

यथा असौ स्वप्ने असङ्गत्वात् स्वप्न­प्र­स­ङ्ग­जै­र्दोषैः जागरिते प्रत्यागतो न लिप्यते, एवं जागरितसङ्गजैरपि दोषैः न लिप्यत एव बुद्धान्ते ; तदेतदुच्यते —

स वै एषः एतस्मिन् बुद्धान्ते जागरिते रत्वा चरित्वेत्यादि पूर्ववत् । स यत् तत्र बुद्धान्ते किञ्चित्पश्यति, अनन्वागतः तेन भवति — असङ्गो ह्ययं पुरुष इति । ननु दृष्ट्वैवेति कथमवधार्यते ? करोति च तत्र पुण्यपापे ; तत्फलं च पश्यति — न, कारकावभासकत्वेन कर्तृ­त्वो­प­पत्तेः ; ‘आत्मनैवायं ज्योतिषास्ते’(बृ. उ. ४ । ३ । ६) इत्यादिना आत्मज्योतिषा अवभासितः कार्यकरणसङ्घातः व्यवहरति ; तेन अस्य कर्तृ­त्व­मु­प­च­र्यते, न स्वतः कर्तृत्वम् ; तथा चोक्तम् ‘ध्यायतीव लेलायतीव’(बृ. उ. ४ । ३ । ७) इति — बुद्ध्या­द्यु­पा­धि­कृ­त­मेव न स्वतः ; इह तु परमार्थापेक्षया उपाधिनिरपेक्ष उच्यते — दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च न कृत्वेति ; तेन न पूर्वा­प­र­व्या­घा­ता­शङ्का, यस्मात् निरुपाधिकः परमार्थतो न करोति, न लिप्यते क्रियाफलेन ; तथा च भगवतोक्तम् — ‘अना­दि­त्वा­न्नि­र्गु­ण­त्वा­त्प­र­मा­त्मा­य­म­व्ययः । शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते’(भ. गी. १३ । ११) इति । तथा सहस्रदानं तु कामप्रविवेकस्य दर्शितत्वात् । तथा ‘स वा एष एत­स्मि­न्स्वप्ने’ ‘स वा एष एत­स्मि­न्बु­द्धान्ते’ इत्येताभ्यां कण्डिकाभ्याम् असङ्गतैव प्रतिपादिता ; यस्मात् बुद्धान्ते कृतेन स्वप्नान्तं गतः सम्प्रसन्नः असम्बद्धो भवति स्तैन्या­दि­का­र्या­द­र्श­नात् , तस्मात् त्रिष्वपि स्थानेषु स्वतः असङ्ग एव अयम् ; अतः अमृतः स्थान­त्र­य­ध­र्म­वि­ल­क्षणः । प्रति­यो­न्या­द्र­वति स्वप्नान्तायैव, सम्प्र­सा­दा­ये­त्यर्थः — दर्शनवृत्तेः स्वप्नस्य स्वप्नशब्देन अभिधानदर्शनात् , अन्तशब्देन च विशेषणोपपत्तेः ; ‘एतस्मा अन्ताय धावति’(बृ. उ. ४ । ३ । १९) इति च सुषुप्तं दर्शयिष्यति । यदि पुनः एवमुच्यते — ‘स्वप्नान्ते रत्वा चरित्वा’(बृ. उ. ४ । ३ । ३४) ‘एता­वु­भा­व­न्ता­व­नु­स­ञ्च­रति स्वप्नान्तं च बुद्धान्तं च’(बृ. उ. ४ । ३ । १८) इति दर्शनात् , ‘स्वप्ना­न्ता­यैव’ इत्यत्रापि दर्शनवृत्तिरेव स्वप्न उच्यत इति — तथापि न किञ्चिद्दुष्यति ; असङ्गता हि सिषाधयिषिता सिध्यत्येव ; यस्मात् जागरिते दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च रत्वा चरित्वा च स्वप्ना­न्त­मा­गतः, न जाग­रि­त­दो­षे­णा­नु­गतो भवति ॥

एवम् अयं पुरुष आत्मा स्वयं ज्योतिः कार्य­क­र­ण­वि­ल­क्षणः तत्प्र­यो­ज­काभ्यां कामकर्मभ्यां विलक्षणः — यस्मात् असङ्गो ह्ययं पुरुषः, असङ्गत्वात् — इत्ययमर्थः ‘स वा एष एत­स्मि­न्स­म्प्र­सादे’(बृ. उ. ४ । ३ । १५) इत्या­द्या­भि­स्ति­सृभिः कण्डिकाभिः प्रतिपादितः ; तत्र असङ्गतैव आत्मनः कुतः — यस्मात् , जागरितात् स्वप्नम् , स्वप्नाच्च सम्प्रसादम् , सम्प्रसादाच्च पुनः स्वप्नम् , क्रमेण बुद्धान्तं जागरितम् , बुद्धान्ताच्च पुनः स्वप्नान्तम् — इत्येवम् अनुक्रमसञ्चारेण स्थानत्रयस्य व्यतिरेकः साधितः । पूर्व­म­प्यु­प­न्य­स्तोऽ­य­मर्थः ‘स्वप्नो भूत्वेमं लोकमतिक्रामति मृत्यो रूपाणि’(बृ. उ. ४ । ३ । ७) इति — तं विस्तरेण प्रतिपाद्य, केवलं दृष्टा­न्त­मा­त्र­म­व­शि­ष्टम् , तद्व­क्ष्या­मी­त्या­र­भ्यते —

तत् तत्र एतस्मिन् , यथा — प्रदर्शितेऽर्थे दृष्टा­न्तोऽ­य­मु­पा­दी­यते — यथा लोके महामत्स्यः, महांश्चासौ मत्स्यश्च, नादेयेन स्रोतसा अहार्य इत्यर्थः, स्रोतश्च विष्टम्भयति, स्वच्छन्दचारी, उभे कूले नद्याः पूर्वं च अपरं च अनुक्रमेण सञ्चरति ; सञ्चरन्नपि कूलद्वयं तन्मध्यवर्तिना उदकस्रोतोवेगेन न परवशी क्रियते — एवमेव अयं पुरुषः एतौ उभौ अन्तौ अनुसञ्चरति ; कौ तौ ? स्वप्नान्तं च बुद्धान्तं च । दृष्टा­न्त­प्र­द­र्श­न­फलं तु — मृत्युरूपः कार्यकरणसङ्घातः सह तत्प्र­यो­ज­काभ्यां कामकर्मभ्याम् अनात्मधर्मः ; अयं च आत्मा एत­स्मा­द्वि­ल­क्षणः — इति विस्तरतो व्याख्यातम् ॥

अत्र च स्थान­त्र­या­नु­स­ञ्चा­रेण स्वयञ्ज्योतिष आत्मनः कार्य­क­र­ण­स­ङ्घा­त­व्य­ति­रि­क्तस्य कामकर्मभ्यां विविक्तता उक्ता ; स्वतः नायं संसारधर्मवान् , उपाधिनिमित्तमेव तु अस्य संसारित्वम् अवि­द्या­ध्या­रो­पि­तम् — इत्येष समुदायार्थ उक्तः । तत्र च जाग्र­त्स्व­प्न­सु­षु­प्त­स्था­नानां त्रयाणां विप्रकीर्णरूपः उक्तः, न पुञ्जीकृत्य एकत्र दर्शितः — यस्मात् जागरिते ससङ्गः समृत्युः सका­र्य­क­र­ण­स­ङ्घातः उपलक्ष्यते अविद्यया ; स्वप्ने तु कामसंयुक्तः मृत्यु­रू­प­वि­नि­र्मुक्त उपलभ्यते ; सुषुप्ते पुनः सम्प्रसन्नः असङ्गो भवतीति असङ्गतापि दृश्यते ; एकवाक्यतया तु उपसंह्रियमाणं फलं नित्य­मु­क्त­बु­द्ध­शु­द्ध­स्व­भा­वता अस्य न एकत्र पुञ्जीकृत्य प्रदर्शितेति, तत्प्रदर्शनाय कण्डिका आरभ्यते । सुषुप्ते हि एवंरूपता अस्य वक्ष्यमाणा ‘तद्वा अस्यै­त­द­ति­च्छन्दा अपहतपाप्माभयं रूपम्’(बृ. उ. ४ । ३ । २१) इति ; यस्मात् एवंरूपं विलक्षणम् , सुषुप्तं प्रविविक्षति ; तत् कथमिति आह — दृष्टान्तेन अस्य अर्थस्य प्रकटीभावो भवतीति तत्र दृष्टान्त उपादीयते —

तत् यथा — अस्मिन्नाकाशे भौतिके श्येनो वा सुपर्णो वा, सुपर्णशब्देन क्षिप्रः श्येन उच्यते, यथा आकाशेऽस्मिन् विहृत्य विपरिपत्य श्रान्तः नाना­प­रि­प­त­न­ल­क्ष­णेन कर्मणा परिखिन्नः, संहत्य पक्षौ सङ्गमय्य सम्प्रसार्य पक्षौ, सम्यक् लीयते अस्मिन्निति संलयः, नीडः नीडायैव, ध्रियते स्वात्मनैव धार्यते स्वयमेव ; यथा अयं दृष्टान्तः, एवमेव अयं पुरुषः, एतस्मा एतस्मै, अन्ताय धावति । अन्त­श­ब्द­वा­च्यस्य विशेषणम् — यत्र यस्मिन् अन्ते सुप्तः, न कञ्चन न कञ्चिदपि, कामं कामयते ; तथा न कञ्चन स्वप्नं पश्यति । ‘न कञ्चन कामम्’ इति स्वप्न­बु­द्धा­न्तयोः अविशेषेण सर्वः कामः प्रतिषिध्यते, ‘कञ्चन’ इत्य­वि­शे­षि­ता­भि­धा­नात् ; तथा ‘न कञ्चन स्वप्नम्’ इति — जागरितेऽपि यत् दर्शनम् , तदपि स्वप्नं मन्यते श्रुतिः, अत आह — न कञ्चन स्वप्नं पश्यतीति ; तथा च श्रुत्यन्तरम् ‘तस्य त्रय आवसथास्त्रयः स्वप्नाः’(ऐ. उ. १ । ३ । १२) इति । यथा दृष्टान्ते पक्षिणः परि­प­त­न­ज­श्र­मा­प­नु­त्तये स्वनीडोपसर्पणम् , एवं जाग्र­त्स्व­प्नयोः कार्य­क­र­ण­सं­यो­ग­ज­क्रि­या­फलैः संयुज्यमानस्य, पक्षिणः परिपतनज इव, श्रमो भवति ; तच्छ्र­मा­प­नु­त्तये स्वात्मनो नीडम् आयतनं सर्व­सं­सा­र­ध­र्म­वि­ल­क्षणं सर्व­क्रि­या­का­र­क­फ­ला­या­स­शून्यं स्वमात्मानं प्रविशति ॥

यदि अस्य अयं स्वभावः — सर्व­सं­सा­र­ध­र्म­शू­न्यता, परोपाधिनिमित्तं च अस्य संसारधर्मित्वम् ; यन्निमित्तं च अस्य परोपाधिकृतं संसारधर्मित्वम् , सा च अविद्या — तस्या अविद्यायाः किं स्वाभाविकत्वम् , आहोस्वित् कामकर्मादिवत् आगन्तुकत्वम् ; यदि च आगन्तुकत्वम् , ततो विमोक्ष उपपद्यते ; तस्याश्च आगन्तुकत्वे का उपपत्तिः, कथं वा न आत्मधर्मः अविद्येति — सर्वा­न­र्थ­बी­ज­भू­ताया अविद्यायाः सत­त्त्वा­व­धा­र­णार्थं परा कण्डिका आरभ्यते —

ताः वै, अस्य शिरः­पा­ण्या­दि­ल­क्ष­णस्य पुरुषस्य, एताः हिता नाम नाड्यः, यथा केशः सहस्रधा भिन्नः, तावता तावत्परिमाणेन अणिम्ना अणुत्वेन तिष्ठन्ति ; ताश्च शुक्लस्य रसस्य नीलस्य पिङ्गलस्य हरितस्य लोहितस्य पूर्णाः, एतैः शुक्लत्वादिभिः रसविशेषैः पूर्णा इत्यर्थः ; एते च रसानां वर्णविशेषाः वात­पि­त्त­श्ले­ष्म­णा­मि­त­रे­त­र­सं­यो­ग­वै­ष­म्य­वि­शे­षात् विचित्रा बहवश्च भवन्ति । तासु एवंविधासु नाडीषु सूक्ष्मासु वाला­ग्र­स­ह­स्र­भे­द­प­रि­मा­णासु शुक्ला­दि­र­स­पू­र्णासु सक­ल­दे­ह­व्या­पि­नीषु सप्तदशकं लिङ्गं वर्तते ; तदाश्रिताः सर्वा वासना उच्चा­व­च­सं­सा­र­ध­र्मा­नु­भ­व­ज­निताः ; तत् लिङ्गं वासनाश्रयं सूक्ष्मत्वात् स्वच्छं स्फटिकमणिकल्पं नाडी­ग­त­र­सो­पा­धि­सं­स­र्ग­व­शात् धर्मा­ध­र्म­प्रे­रि­तो­द्भू­त­वृ­त्ति­वि­शेषं स्त्रीर­थ­ह­स्त्या­द्या­का­र­वि­शे­षै­र्वा­स­नाभिः प्रत्यवभासते ; अथ एवं सति, यत्र यस्मिन्काले, केचन शत्रवः अन्ये वा तस्कराः मामागत्य घ्नन्ति — इति मृषैव वासनानिमित्तः प्रत्ययः अविद्याख्यः जायते, तदेतदुच्यते — एनं स्वप्नदृशं घ्नन्तीवेति ; तथा जिनन्तीव वशीकुर्वन्तीव ; न केचन घ्नन्ति, नापि वशीकुर्वन्ति, केवलं तु अवि­द्या­वा­स­नो­द्भ­व­नि­मित्तं भ्रान्तिमात्रम् ; तथा हस्तीवैनं विच्छाययति विच्छादयति विद्रावयति धावयतीवेत्यर्थः ; गर्तमिव पतति — गर्तं जीर्णकूपादिकमिव पतन्तम् आत्मा­न­मु­प­ल­क्ष­यति ; तादृशी हि अस्य मृषा वासना उद्भवति अत्यन्तनिकृष्टा अध­र्मो­द्भा­सि­ता­न्तः­क­र­ण­वृ­त्त्या­श्रया, दुःखरूपत्वात् । किं बहुना, यदेव जाग्रत् भयं पश्यति हस्त्या­दि­ल­क्ष­णम् , तदेव भयरूपम् अत्र अस्मिन्स्वप्ने विनैव हस्त्यादिरूपं भयम् अविद्यावासनया मृषैव उद्भूतया मन्यते । अथ पुनः यत्र अविद्या अपकृष्यमाणा विद्या चोत्कृष्यमाणा — किंविषया किंलक्षणा चेत्युच्यते — अथ पुनः यत्र यस्मिन्काले, देव इव स्वयं भवति, देवताविषया विद्या यदा उद्भूता जागरितकाले, तदा उद्भूतया वासनया देवमिव आत्मानं मन्यते ; स्वप्नेऽपि तदुच्यते — देव इव, राजेव राज्यस्थः अभिषिक्तः, स्वप्नेऽपि राजा अहमिति मन्यते राजवासनावासितः । एवम् अत्य­न्त­प्र­क्षी­य­माणा अविद्या उद्भूता च विद्या सर्वात्मविषया यदा, तदा स्वप्नेऽपि तद्भावभावितः — अहमेवेदं सर्वोऽस्मीति मन्यते ; स यः सर्वात्मभावः, सोऽस्य आत्मनः परमो लोकः परम आत्मभावः स्वाभाविकः । यत्तु सर्वा­त्म­भा­वा­द­र्वाक् वालाग्रमात्रमपि अन्यत्वेन दृश्यते — नाहमस्मीति, तदवस्था अविद्या ; तया अविद्यया ये प्रत्यु­प­स्था­पिताः अनात्मभावा लोकाः, ते अपरमाः स्थावरान्ताः ; तान् संव्य­व­हा­र­वि­ष­यान् लोकानपेक्ष्य अयं सर्वात्मभावः सम­स्तोऽ­न­न्त­रोऽ­बाह्यः, सोऽस्य परमो लोकः । तस्मात् अपकृष्यमाणायाम् अविद्ययाम् , विद्यायां च काष्ठं गतायाम् , सर्वात्मभावो मोक्षः, यथा स्वय­ञ्ज्यो­तिष्ट्वं स्वप्ने प्रत्यक्षत उपलभ्यते तद्वत् , विद्याफलम् उपलभ्यत इत्यर्थः । तथा अवि­द्या­या­म­प्यु­त्कृ­ष्य­मा­णा­याम् , तिरोधीयमानायां च विद्यायाम् , अविद्यायाः फलं प्रत्यक्षत एवोपलभ्यते — ‘अथ यत्रैनं घ्नन्तीव जिनन्तीव’ इति । ते एते विद्या­वि­द्या­कार्ये, सर्वात्मभावः परि­च्छि­न्ना­त्म­भा­वश्च ; विद्यया शुद्धया सर्वात्मा भवति ; अविद्यया च असर्वो भवति ; अन्यतः कुत­श्चि­त्प्र­वि­भक्तो भवति ; यतः प्रविभक्तो भवति, तेन विरुध्यते ; विरुद्धत्वात् हन्यते जीयते विच्छाद्यते च ; असर्वविषयत्वे च भिन्नत्वात् एतद्भवति ; समस्तस्तु सन् कुतो भिद्यते, येन विरुध्येत ; विरोधाभावे, केन हन्यते जीयते विच्छाद्यते च । अत इदम् अविद्यायाः सतत्त्वमुक्तं भवति — सर्वात्मानं सन्तम् असर्वात्मत्वेन ग्राहयति, आत्मनः अन्यत् वस्त्वन्तरम् अविद्यमानं प्रत्यु­प­स्था­प­यति, आत्मानम् असर्वमापादयति ; ततस्तद्विषयः कामो भवति ; यतो भिद्यते कामतः, क्रिया­मु­पा­दत्ते, ततः फलम् — तदेतदुक्तम् । वक्ष्यमाणं च ‘यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति’(बृ. उ. २ । ४ । १४) , इत्यादि । इदम् अविद्यायाः सतत्त्वं सह कार्येण प्रदर्शितम् ; विद्यायाश्च कार्यं सर्वात्मभावः प्रदर्शितः अविद्याया विपर्ययेण । सा चाविद्या न आत्मनः स्वाभाविको धर्मः — यस्मात् विद्या­या­मु­त्कृ­ष्य­मा­णायां स्वयमपचीयमाना सती, काष्ठां गतायां विद्यायां परिनिष्ठिते सर्वात्मभावे सर्वात्मना निवर्तते, रज्ज्वामिव सर्पज्ञानं रज्जुनिश्चये ; तच्चोक्तम् — ‘यत्र त्वस्य सर्व­मा­त्मै­वा­भू­त्त­त्केन कं पश्येत्’(बृ. उ. २ । ४ । १४) इत्यादि ; तस्मात् न आत्मधर्मः अविद्या ; न हि स्वाभा­वि­क­स्यो­च्छित्तिः कदा­चि­द­प्यु­प­प­द्यते, सवितुरिव औष्ण्यप्रकाशयोः । तस्मात् तस्या मोक्ष उपपद्यते ॥

इदानीं योऽसौ सर्वात्मभावो मोक्षः विद्याफलं क्रिया­का­र­क­फ­ल­शू­न्यम् , स प्रत्यक्षतो निर्दिश्यते, यत्र अवि­द्या­का­म­क­र्माणि न सन्ति । तत् एतत् प्रस्तुतम् — ‘यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति’(बृ. उ. ४ । ३ । १९) इति, तदेतत् वै अस्य रूपम् — यः सर्वात्मभावः ‘सोऽस्य परमो लोकः’(बृ. उ. ४ । ३ । २०) इत्युक्तः — तत् ; अतिच्छन्दा अति­च्छ­न्द­मि­त्यर्थः, रूपपरत्वात् ; छन्दः कामः, अतिगतः छन्दः यस्माद्रूपात् तत् अतिच्छन्दं रूपम् ; अन्योऽसौ सान्तः छन्दःशब्दः गाय­त्र्या­दि­च्छ­न्दो­वाची ; अयं तु कामवचनः, अतः स्वरान्त एव ; तथापि ‘अतिच्छन्दा’ इति पाठः स्वाध्यायधर्मो द्रष्टव्यः ; अस्ति च लोके कामवचनप्रयुक्तः छन्दशब्दः ‘स्वच्छन्दः’ ‘परच्छन्दः’ इत्यादौ ; अतः ‘अतिच्छन्दम्’ इत्येवम् उपनेयम् , काम­व­र्जि­त­मे­त­द्रू­प­मि­त्य­स्मिन् अर्थे तथा अपहतपाप्म — पाप्मशब्देन धर्मा­ध­र्मा­वु­च्येते, ‘पाप्मभिः संसृ­ज्य­ते’‘पा­प्मनो विजहाति’(बृ. उ. ४ । ३ । ८) इत्युक्तत्वात् ; अपहतपाप्म धर्मा­ध­र्म­व­र्जि­त­मि­त्ये­तत् । किञ्च, अभयम् — भयं हि नाम अविद्याकार्यम् , ‘अविद्यया भयं मन्यते’(बृ. उ. ४ । ३ । २०) इति ह्युक्तम् ; तत् कार्यद्वारेण कार­ण­प्र­ति­षे­धोऽ­यम् ; अभयं रूपमिति अवि­द्या­व­र्जि­त­मि­त्ये­तत् । यदेतत् विद्याफलं सर्वात्मभावः, तदेतत् अति­च्छ­न्दा­प­ह­त­पा­प्मा­भयं रूपम् — सर्व­सं­सा­र­ध­र्म­व­र्जि­तम् , अतः अभयं रूपम् एतत् । इदं च पूर्व­मे­वो­प­न्य­स्तम् अती­ता­न­न्त­र­ब्रा­ह्म­ण­स­माप्तौ ‘अभयं वै जनक प्राप्तोऽसि’(बृ. उ. ४ । २ । ४) इत्यागमतः ; इह तु तर्कतः प्रपञ्चितं दर्शि­ता­ग­मा­र्थ­प्र­त्य­य­दा­र्ढ्याय । अयमात्मा स्वयं चैत­न्य­ज्यो­तिः­स्व­भावः सर्वं स्वेन चैतन्यज्योतिषा अवभासयति — स यत्तत्र किञ्चित्पश्यति, रमते, चरति, जानाति चेत्युक्तम् ; स्थितं चैतत् न्यायतः नित्यं स्वरूपं चैत­न्य­ज्यो­ति­ष्ट्व­मा­त्मनः । सः यद्यात्मा अत्र अविनष्टः स्वेनैव रूपेण वर्तते, कस्मात् अयम् — अह­म­स्मी­त्या­त्मानं वा, बहिर्वा — इमानि भूतानीति, जाग्र­त्स्व­प्न­यो­रिव, न जानाति — इत्यत्र उच्यते ; शृणु अत्र अज्ञानहेतुम् ; एकत्वमेव अज्ञानहेतुः ; तत्कथमिति उच्यते ; दृष्टान्तेन हि प्रत्यक्षी भवति विवक्षितोऽर्थ इत्याह — तत् तत्र यथा लोके प्रियया इष्टया स्त्रिया सम्परिष्वक्तः सम्य­क्प­रि­ष्वक्तः कामयन्त्या कामुकः सन् , न बाह्यमात्मनः किञ्चन किञ्चिदपि वेद — मत्तोऽ­न्य­द्व­स्त्विति, न च आन्तरम् — अयमहमस्मि सुखी दुःखी वेति ; अपरिष्वक्तस्तु तया प्रविभक्तो जानाति सर्वमेव बाह्यम् आभ्यान्तरं च ; परि­ष्व­ङ्गो­त्त­र­कालं तु एकत्वापत्तेः न जानाति — एवमेव, यथा दृष्टान्तः अयं पुरुषः क्षेत्रज्ञः भूत­मा­त्रा­सं­स­र्गतः सैन्धवखिल्यवत् प्रविभक्तः, जलादौ चन्द्रा­दि­प्र­ति­बि­म्ब­वत् कार्यकरण इह प्रविष्टः, सोऽयं पुरुषः, प्राज्ञेन परमार्थेन स्वाभाविकेन स्वेन आत्मना परेण ज्योतिषा, सम्परिष्वक्तः सम्य­क्प­रि­ष्वक्तः एकीभूतः निरन्तरः सर्वात्मा, न बाह्यं किञ्चन वस्त्वन्तरम् , नापि आन्तरम् आत्मनि — अयमहमस्मि सुखी दुःखी वेति वेद । तत्र चैत­न्य­ज्यो­तिः­स्व­भा­वत्वे कस्मादिह न जानातीति यदप्राक्षीः, तत्र अयं हेतुः मयोक्तः एकत्वम् , यथा स्त्रीपुंसयोः सम्परिष्वक्तयोः । तत्र अर्थात् नानात्वं विशे­ष­वि­ज्ञा­न­हे­तु­रि­त्युक्तं भवति ; नानात्वे च कारणम् — आत्मनो वस्त्वन्तरस्य प्रत्यु­प­स्था­पिका अवि­द्ये­त्यु­क्तम् । तत्र च अविद्याया यदा प्रविविक्तो भवति, तदा सर्वेण एकत्वमेव अस्य भवति ; ततश्च ज्ञान­ज्ञे­या­दि­का­र­क­वि­भागे असति, कुतो विशे­ष­वि­ज्ञा­न­प्रा­दु­र्भावः कामो वा सम्भवति स्वाभाविके स्वरूपस्थ आत्मज्योतिषि । यस्मात् एवं सर्वैकत्वमेव अस्य रूपम् , अतः तत् वै अस्य आत्मनः स्वय­ञ्ज्यो­तिः­स्व­भा­वस्य एतत् रूपम् आप्तकामम् — यस्मात् समस्तमेतत् तस्मात् आप्ताः कामा अस्मिन् रूपे तदिदम् आप्तकामम् ; यस्य हि अन्यत्वेन प्रविभक्तः कामः, तत् अनाप्तकामं भवति, यथा जागरितावस्थायां देवदत्तादिरूपम् ; न त्विदं तथा कुत­श्चि­त्प्र­वि­भ­ज्यते ; अतः तत् आप्तकामं भवति । किम् अन्यस्मात् वस्त्वन्तरात् न प्रविभज्यते, आहोस्वित् आत्मैव तत् वस्त्वन्तरम् , अत आह — नान्यदस्ति आत्मनः ; कथम् ? यत आत्मकामम् — आत्मैव कामाः यस्मिन् रूपे, अन्यत्र प्रविभक्ता इव अन्यत्वेन काम्यमानाः यथा जाग्र­त्स्व­प्नयोः, तस्य आत्मैव अन्य­त्व­प्र­त्यु­प­स्था­प­क­हे­तो­र­वि­द्याया अभावात् — आत्मकामम् ; अत एव अकाममेतद्रूपम् काम्य­वि­ष­या­भा­वात् ; शोकान्तरम् शोकच्छिद्रं शोक­शू­न्य­मि­त्ये­तत् , शोकमध्यमिति वा, सर्वथापि अशोकमेतद्रूपम् शोक­व­र्जि­त­मि­त्यर्थः ॥

प्रकृतः स्वय­ञ्ज्यो­ति­रात्मा अवि­द्या­का­म­क­र्म­वि­नि­र्मुक्त इत्युक्तम् , अस­ङ्ग­त्वा­दा­त्मनः, आगन्तुकत्वाच्च तेषाम् । तत्र एवमाशङ्का जायते ; चैत­न्य­स्व­भा­वत्वे सत्यपि एकीभावात् न जानाति स्त्रीपुंसयोरिव सम्प­रि­ष्व­क्त­यो­रि­त्यु­क्तम् ; तत्र प्रासङ्गिकम् एतत् उक्तम् — कामकर्मादिवत् स्वय­ञ्ज्यो­ति­ष्ट्व­मपि अस्य आत्मना न स्वभावः, यस्मात् सम्प्रसादे नोपलभ्यते — इत्याशङ्कायां प्राप्तायाम् , तन्निराकरणाय, स्त्रीपुं­स­यो­र्दृ­ष्टा­न्तो­पा­दा­नेन, विद्यमानस्यैव स्वय­ञ्ज्यो­ति­ष्ट्वस्य सुषुप्ते अग्रहणम् एकीभावाद्धेतोः, न तु कामकर्मादिवत् आगन्तुकम् — इत्येतत् प्रास­ङ्गि­क­म­भि­धाय, यत्प्रकृतं तदे­वा­नु­प्र­व­र्त­यति । अत्र च एतत् प्रकृतम् — अवि­द्या­का­म­क­र्म­वि­नि­र्मु­क्त­मेव तद्रूपम् , यत् सुषुप्ते आत्मनो गृह्यते प्रत्यक्षत इति ; तदेतत् यथा­भू­त­मे­वा­भि­हि­तम् — सर्व­स­म्ब­न्धा­ती­तम् एतद्रूपमिति ; यस्मात् अत्र एतस्मिन् सुषुप्तस्थाने अति­च्छ­न्दा­प­ह­त­पा­प्मा­भ­यम् एतद्रूपम् , तस्मात् अत्र पिता जनकः — तस्य च जनयितृत्वात् यत् पितृत्वं पुत्रं प्रति, तत् कर्मनिमित्तम् ; तेन च कर्मणा अयमसम्बद्धः अस्मिन्काले ; तस्मात् पिता पुत्र­स­म्ब­न्ध­नि­मि­त्ता­त्क­र्मणो विनि­र्मु­क्त­त्वात् पितापि अपिता भवति ; तथा पुत्रोऽपि पितुरपुत्रो भवतीति साम­र्थ्या­द्ग­म्यते ; उभयोर्हि सम्बन्धनिमित्तं कर्म, तत् अयम् अतिक्रान्तो वर्तते ; ‘अपहतपाप्म’(बृ. उ. ४ । ३ । २१) इति हि उक्तम् । तथा माता अमाता ; लोकाः कर्मणा जेतव्याः जिताश्च — तत्क­र्म­स­म्ब­न्धा­भा­वात् लोकाः अलोकाः ; तथा देवाः कर्माङ्गभूताः — तत्क­र्म­स­म्ब­न्धा­त्य­यात् देवा अदेवाः ; तथा वेदाः — साध्य­सा­ध­न­स­म्ब­न्धा­भि­धा­यकाः, मन्त्रलक्षणाश्च अभिधायकत्वेन कर्माङ्गभूताः, अधीताः अध्येतव्याश्च — कर्मनिमित्तमेव सम्बध्यन्ते पुरुषेण ; तत्क­र्मा­ति­क्र­म­णात् एतस्मिन्काले वेदा अपि अवेदाः सम्पद्यन्ते । न केवलं शुभ­क­र्म­स­म्ब­न्धा­तीतः, किं तर्हि, अशुभैरपि अत्यन्तघोरैः कर्मभिः असम्बद्ध एवायं वर्तते इत्येतमर्थमाह — अत्र स्तेनः ब्राह्म­ण­सु­व­र्ण­हर्ता, भ्रूणघ्ना सह पाठादवगम्यते — सः तेन घोरेण कर्मणा एतस्मिन्काले विनिर्मुक्तो भवति, येन अयं कर्मणा महापातकी स्तेन उच्यते । तथा भ्रूणहा अभ्रूणहा । तथा चाण्डालः न केवलं प्रत्यु­त्प­न्ने­नैव कर्मणा विनिर्मुक्तः, किं तर्हि सहजेनापि अत्य­न्त­नि­कृ­ष्ट­जा­ति­प्रा­प­के­णापि विनिर्मुक्त एव अयम् ; चाण्डालो नाम शूद्रेण ब्राह्म­ण्या­मु­त्पन्नः, चण्डाल एव चाण्डालः ; सः जातिनिमित्तेन कर्मणा असम्बद्धत्वात् अचाण्डालो भवति । पौल्कसः, पुल्कस एव पौल्कसः, शूद्रेणैव क्षत्त्रि­या­या­मु­त्पन्नः ; सोऽपि अपुल्कसो भवति । तथा आश्रमलक्षणैश्च कर्मभिः असम्बद्धो भवतीत्युच्यते ; श्रमणः परिव्राट् — यत्कर्मनिमित्तो भवति, सः तेन विनि­र्मु­क्त­त्वात् अश्रमणः ; तथा तापसः वानप्रस्थः अतापसः ; सर्वेषां वर्णा­श्र­मा­दी­ना­मु­प­ल­क्ष­णा­र्थम् उभयोर्ग्रहणम् । किं बहुना ? अनन्वागतम् — न अन्वागतम् अनन्वागतम् अस­म्ब­द्ध­मि­त्ये­तत् , पुण्येन शास्त्रविहितेन कर्मणा, तथा पापेन विहि­ता­क­र­ण­प्र­ति­षि­द्ध­क्रि­या­ल­क्ष­णेन ; रूपपरत्वात् नपुंसकलिङ्गम् ; ‘अभयं रूपम्’(बृ. उ. ४ । ३ । २१) इति हि अनुवर्तते । किं पुनः असम्बद्धत्वे कारणमिति तद्धेतुरुच्यते — तीर्णः अतिक्रान्तः, हि यस्मात् , एवंरूपः, तदा तस्मिन्काले, सर्वान् शोकान् — शोकाः कामाः ; इष्ट­वि­ष­य­प्रा­र्थना हि तद्विषयवियोगे शोकत्वमापद्यते ; इष्टं हि विषयम् अप्राप्तं वियुक्तं च उद्दिश्य चिन्त­या­न­स्त­द्गु­णान् सन्तप्यते पुरुषः ; अतः शोको रतिः काम इति पर्यायाः । यस्मात् सर्वकामातीतो हि अत्र अयं भवति — ‘न कञ्चन कामं कामयते’(बृ. उ. ४ । ३ । १९) ‘अतिच्छन्दा’(बृ. उ. ४ । ३ । २०) इति ह्युक्तम् , तत्प्र­क्रि­या­प­ति­तोऽयं शोकशब्दः कामवचन एव भवितुमर्हति ; कामश्च कर्महेतुः ; वक्ष्यति हि ‘स यथाकामो भवति तत्क्रतुर्भवति यत्क्रतुर्भवति तत्कर्म कुरुते’(बृ. उ. ४ । ४ । ५) इति — अतः सर्व­का­मा­ति­ती­र्ण­त्वात् युक्तमुक्तम् ‘अनन्वागतं पुण्येन’ इत्यादि । हृदयस्य — हृदयमिति पुण्डरीकाकारो मांसपिण्डः, तत्स्थम् अन्तःकरणं बुद्धिः हृद­य­मि­त्यु­च्यते, तात्स्थ्यात् , मञ्चक्रोशनवत् , हृदयस्य बुद्धेः ये शोकाः ; बुद्धिसंश्रया हि ते, ‘कामः सङ्कल्पो विचि­कि­त्से­त्यादि — सर्वं मन एव’(बृ. उ. १ । ५ । ३) इत्युक्तत्वात् ; वक्ष्यति च ‘कामा येऽस्य हृदि श्रिताः’(बृ. उ. ४ । ४ । ७) इति ; आत्म­सं­श्र­य­भ्रा­न्त्य­प­नो­दाय हि इदं वचनम् ‘हृदि श्रिताः’ ‘हृदयस्य शोकाः’ इति च । हृद­य­क­र­ण­स­म्ब­न्धा­ती­तश्च अयम् अस्मिन्काले ‘अतिक्रामति मृत्यो रूपाणि’(बृ. उ. ४ । ३ । ७) इति हि उक्तम् ; हृद­य­क­र­ण­स­म्ब­न्धा­ती­त­त्वात् , तत्सं­श्र­य­का­म­स­म्ब­न्धा­तीतो भवतीति युक्ततरं वचनम् ॥

ये तु वादिनः — हृदि श्रिताः कामा वासनाश्च हृद­य­स­म्ब­न्धि­न­मा­त्मा­न­मु­प­सृप्य उपश्लिष्यन्ति, हृदयवियोगेऽपि च अत्मनि अवतिष्ठन्ते पुटतैलस्थ इव पुष्पादिगन्धः — इत्याचक्षते ; तेषाम् ‘कामः सङ्कल्पः’(बृ. उ. १ । ५ । ३) ‘हृदये ह्येव रूपाणि’(बृ. उ. ३ । ९ । २०) ‘हृदयस्य शोकाः’ इत्यादीनां वच­ना­ना­मा­न­र्थ­क्य­मेव । हृद­य­क­र­णो­त्पा­द्य­त्वा­दिति चेत् , न, ‘हृदि श्रिताः’(बृ. उ. ४ । ४ । ७)‘हृदि श्रिताः’(बृ. उ. ४ । ४ । ७)‘हृदि श्रिताः’(बृ. उ. ४ । ४ । ७) इति विशेषणात् ; न हि हृदयस्य करणमात्रत्वे ‘हृदि श्रिताः’ इति वचनं समञ्जसम् , ‘हृदये ह्येव रूपाणि प्रतिष्ठितानि’(बृ. उ. ३ । ९ । २०) इति च । आत्मविशुद्धेश्च विवक्षितत्वात् हृच्छ्रयणवचनं यथार्थमेव युक्तम् ; ‘ध्यायतीव लेलायतीव’(बृ. उ. ४ । ३ । ७) इति च श्रुतेः अन्या­र्था­स­म्भ­वात् । ‘कामा येऽस्य हृदि श्रिताः’ इति विशेषणात् आत्माश्रया अपि सन्तीति चेत् , न, अना­श्रि­ता­पे­क्ष­त्वात् । न अत्र आश्र­या­न्त­र­म­पेक्ष्य ‘ये हृदि’ इति विशेषणम् , किं तर्हि ये हृदि अनाश्रिताः कामाः तानपेक्ष्य विशेषणम् ; ये तु अप्ररूढा भविष्यन्तः भूताश्च प्रतिपक्षतो निवृत्ताः, ते नैव हृदि श्रिताः ; सम्भाव्यन्ते च ते ; अतो युक्तं तानपेक्ष्य विशेषणम् — ये प्ररूढा वर्तमाना विषये ते सर्वे प्रमुच्यन्ते इति । तथापि विशे­ष­णा­न­र्थ­क्य­मिति चेत् , न, तेषु यत्नाधिक्यात् , हेयार्थत्वात् ; इतरथा अश्रुतमनिष्टं च कल्पितं स्यात् आत्माश्रयत्वं कामानाम् । ‘न कञ्चन कामं कामयते’(बृ. उ. ४ । ३ । १९) इति प्राप्त­प्र­ति­षे­धात् आत्माश्रयत्वं कामानां श्रुतमेवेति चेत् , न, ‘सधीः स्वप्नो भूत्वा’(बृ. उ. ४ । ३ । ७) इति परनिमित्तत्वात् कामा­श्र­य­त्व­प्राप्तेः ; असङ्गवचनाच्च ; न हि कामास्रयत्वे अस­ङ्ग­व­च­न­मु­प­प­द्यते ; सङ्गश्च काम इत्यवोचाम । ‘आत्मकामः’(बृ. उ. ४ । ३ । २१) इति श्रुतेः आत्मविषयोऽस्य कामो भवतीति चेत् , न, व्यति­रि­क्त­का­मा­भा­वा­र्थ­त्वात् तस्याः । वैशे­षि­का­दि­त­न्त्र­न्या­यो­प­प­न्नम् आत्मनः कामा­द्या­श्र­य­त्व­मिति चेत् , न, ‘हृदि श्रिताः’ इत्या­दि­वि­शे­ष­श्रु­ति­वि­रो­धात् अनपेक्ष्याः ताः वैशे­षि­का­दि­त­न्त्रो­प­प­त्तयः ; श्रुतिविरोधे न्याया­भा­स­त्वो­प­ग­मात् । स्वय­ञ्ज्यो­ति­ष्ट्व­बा­ध­नाच्च ; कामादीनां च स्वप्ने केव­ल­दृ­शि­मा­त्र­वि­ष­य­त्वात् स्वय­ञ्ज्यो­तिष्ट्वं सिद्धं स्थितं च बाध्येत — आत्मसमवायित्वे दृश्य­त्वा­नु­प­पत्तेः, चक्षु­र्ग­त­वि­शे­ष­वत् ; द्रष्टुर्हि दृश्यम् अर्था­न्त­र­भू­त­मिति, द्रष्टुः स्वय­ञ्ज्यो­तिष्ट्वं सिद्धम् ; तत् बाधितं स्यात् , यदि कामा­द्या­श्र­यत्वं परिकल्प्येत । सर्व­शा­स्त्रा­र्थ­वि­प्र­ति­षे­धाच्च — परस्य एकदेशकल्पनायां कामा­द्या­श्र­यत्वे च सर्व­शा­स्त्रा­र्थ­जातं कुप्येत ; एतच्च विस्तरेण चतुर्थेऽवोचाम ; महता हि प्रयत्नेन कामा­द्या­श्र­य­त्व­क­ल्पनाः प्रति­षे­द्धव्याः, आत्मनः परे­णै­क­त्व­शा­स्त्रा­र्थ­सि­द्धये ; तत्कल्पनायां पुनः क्रियमाणायां शास्त्रार्थ एव बाधितः स्यात् । यथा इच्छा­दी­ना­मा­त्म­ध­र्मत्वं कल्पयन्तः वैशेषिका नैयायिकाश्च उप­नि­ष­च्छा­स्त्रा­र्थेन न सङ्गच्छन्ते, तथा इयमपि कल्पना उप­नि­ष­च्छा­स्त्रा­र्थ­बा­ध­नात् न आदरणीया ॥

स्त्रीपुंसयोरिव एकत्वात् न पश्यतीत्युक्तम् , स्वय­ञ्ज्यो­ति­रिति च ; स्वय­ञ्ज्यो­तिष्ट्वं नाम चैत­न्या­त्म­स्व­भा­वता ; यदि हि अग्न्यु­ष्ण­त्वा­दि­वत् चैत­न्या­त्म­स्व­भाव आत्मा, सः कथम् एकत्वेऽपि हि स्वभावं जह्यात् , न जानीयात् ? अथ न जहाति, कथमिह सुषुप्ते न पश्यति ? विप्र­ति­षि­द्ध­मे­तत् — चैत­न्य­मा­त्म­स्व­भावः, न जानाति चेति । न विप्रतिषिद्धम् , उभयमप्येतत् उपपद्यत एव ; कथम् —

यद्वै सुषुप्ते तत् न पश्यति, पश्यन्वै तत् तत्र पश्यन्नेव न पश्यति । यत् तत्र सुषुप्ते न पश्यतीति जानीषे, तत् न तथा गृह्णीयाः ; कस्मात् ? पश्यन्वै भवति तत्र । ननु एवं न पश्यतीति सुषुप्ते जानीमः, यतः न चक्षुर्वा मनो वा दर्शने करणं व्यापृतमस्ति ; व्यापृतेषु हि दर्श­न­श्र­व­णा­दिषु, पश्यतीति व्यवहारो भवति, शृणोतीति वा ; न च व्यापृतानि करणानि पश्यामः ; तस्मात् न पश्यत्येव अयम् । न हि ; किं तर्हि पश्यन्नेव भवति ; कथम् ? न — हि यस्मात् द्रष्टुः दृष्टिकर्तुः या दृष्टिः, तस्या दृष्टेः विपरिलोपः विनाशः, सः न विद्यते । यथा अग्नेरौष्ण्यं यावदग्निभावि, तथा अयं च आत्मा द्रष्टा अविनाशी, अतः अविनाशित्वात् आत्मनो दृष्टिरपि अविनाशिनी, याव­द्द्र­ष्टृ­भा­विनी हि सा । ननु विप्र­ति­षि­द्ध­मि­द­म­भि­धी­यते — द्रष्टुः सा दृष्टिः न विपरिलुप्यते इति च ; दृष्टिश्च द्रष्ट्रा क्रियते ; दृष्टि­क­र्तृ­त्वात् हि द्रष्टे­त्यु­च्यते ; क्रियमाणा च द्रष्ट्रा दृष्टिः न विपरिलुप्यत इति च अशक्यं वक्तुम् ; ननु न विपरिलुप्यते इति वचनात् अविनाशिनी स्यात् , न, वचनस्य ज्ञापकत्वात् ; न हि न्यायप्राप्तो विनाशः कृतकस्य वचनशतेनापि वारयितुं शक्यते, वचनस्य यथा­प्रा­प्ता­र्थ­ज्ञा­प­क­त्वात् । नैष दोषः, आदि­त्या­दि­प्र­का­श­क­त्व­वत् दर्शनोपपत्तेः ; यथा आदित्यादयः नित्य­प्र­का­श­स्व­भावा एव सन्तः स्वाभाविकेन नित्येनैव प्रकाशेन प्रकाशयन्ति ; न हि अप्रकाशात्मानः सन्तः प्रकाशं कुर्वन्तः प्रका­श­य­न्ती­त्यु­च्यन्ते, किं तर्हि स्वभावेनैव नित्येन प्रकाशेन — तथा अयमपि आत्मा अवि­प­रि­लु­प्त­स्व­भा­वया दृष्ट्या नित्यया द्रष्टे­त्यु­च्यते । गौणं तर्हि द्रष्टृत्वम् , न, एवमेव मुख्य­त्वो­प­पत्तेः ; यदि हि अन्यथापि आत्मनो द्रष्टृत्वं दृष्टम् , तदा अस्य द्रष्टृत्वस्य गौणत्वम् ; न तु आत्मनः अन्यो दर्श­न­प्र­का­रोऽस्ति ; तत् एवमेव मुख्यं द्रष्टृ­त्व­मु­प­प­द्यते, नान्यथा — यथा आदित्यादीनां प्रकाशयितृत्वं नित्येनैव स्वाभाविकेन अक्रियमाणेन प्रकाशेन, तदेव च प्रकाशयितृत्वं मुख्यम् , प्रका­श­यि­तृ­त्वा­न्त­रा­नु­प­पत्तेः । तस्मात् न द्रष्टुः दृष्टिः विपरिलुप्यते इति न विप्र­ति­षे­ध­ग­न्धोऽ­प्यस्ति । ननु अनि­त्य­क्रि­या­क­र्तृ­वि­षय एव तृच्प्र­त्य­या­न्तस्य शब्दस्य प्रयोगो दृष्टः — यथा छेत्ता भेत्ता गन्तेति, तथा द्रष्टे­त्य­त्रा­पीति चेत् — न, प्रकाशयितेति दृष्टत्वात् । भवतु प्रकाशकेषु, अन्यथा असम्भवात् , न त्वात्मनीति चेत् — न, दृष्ट्य­वि­प­रि­लो­प­श्रुतेः । पश्यामि — न पश्यामि — इत्य­नु­भ­व­द­र्श­नात् नेति चेत् , न, कर­ण­व्या­पा­र­वि­शे­षा­पे­क्ष­त्वात् ; उद्धृतचक्षुषां च स्वप्ने आत्म­दृ­ष्टे­र­वि­प­रि­लो­प­द­र्श­नात् । तस्मात् अवि­प­रि­लु­प्त­स्व­भा­वैव आत्मनो दृष्टिः ; अतः तया अविपरिलुप्तया दृष्ट्या स्वय­ञ्ज्यो­तिः­स्व­भा­वया पश्यन्नेव भवति सुषुप्ते ॥

कथं तर्हि न पश्यतीति उच्यते — न तु तदस्ति ; किं तत् ? द्वितीयं विषयभूतम् ; किंविशिष्टम् ? ततः द्रष्टुः अन्यत् अन्यत्वेन विभक्तम् यत्पश्येत् यदुपलभेत । यद्धि तद्वि­शे­ष­द­र्श­न­का­र­ण­म­न्तः­क­र­णम् चक्षू रूपं च, तत् अविद्यया अन्यत्वेन प्रत्यु­प­स्था­पि­त­मा­सीत् ; तत् एतस्मिन्काले एकीभूतम् , आत्मनः परेण परिष्वङ्गात् ; द्रष्टुर्हि परिच्छिन्नस्य विशेषदर्शनाय करणम् अन्यत्वेन व्यवतिष्ठते ; अयं तु स्वेन सर्वात्मना सम्परिष्वक्तः — स्वेन परेण प्राज्ञेन आत्मना, प्रिययेव पुरुषः ; तेन न पृथक्त्वेन व्यवस्थितानि करणानि, विषयाश्च ; तदभावात् विशेषदर्शनं नास्ति ; करणादिकृतं हि तत् , न आत्मकृतम् ; आत्मकृतमिव प्रत्यवभासते । तस्मात् तत्कृता इयं भ्रान्तिः — आत्मनो दृष्टिः परिलुप्यते इति ॥

समानमन्यत् — यद्वै तन्न जिघ्रति, यद्वै तन्न रसयते, यद्वै तन्न वदति, यद्वै तन्न शृणोति, यद्वै तन्न मनुते, यद्वै तन्न स्पृशति, यद्वै तन्न विजानातीति । मननविज्ञानयोः दृष्ट्या­दि­स­ह­का­रि­त्वेऽपि सति चक्षु­रा­दि­नि­र­पेक्षो भूत­भ­वि­ष्य­द्व­र्त­मा­न­वि­ष­य­व्या­पारो विद्यत इति पृथग्ग्रहणम् ॥

किं पुनः दृष्ट्यादीनाम् अग्ने­रो­ष्ण्य­प्र­का­श­न­ज्व­ल­ना­दि­वत् धर्मभेदः, आहोस्वित् अभिन्नस्यैव धर्मस्य परोपाधिनिमित्तं धर्मान्यत्वमिति । अत्र केचि­द्व्या­च­क्षते — आत्मवस्तुनः स्वत एव एकत्वं नानात्वं च — यथा गोः गोद्रव्यतया एकत्वम् , सास्नादीनां धर्माणां परस्परतो भेदः ; यथा स्थूलेषु एकत्वं नानात्वं च, तथा निरवयवेषु अमूर्तवस्तुषु एकत्वं नानात्वं च अनुमेयम् ; सर्वत्र अव्य­भि­चा­र­द­र्श­नात् आत्मनोऽपि तद्वदेव दृष्ट्यादीनां परस्परं नानात्वम् , आत्मना चैकत्वमिति । न, अन्यपरत्वात् — न हि दृष्ट्या­दि­ध­र्म­भे­द­प्र­द­र्श­न­प­रम् इदं वाक्यम् ‘यद्वै तत्’ इत्यादि ; किं तर्हि, यदि चैत­न्या­त्म­ज्योतिः, कथं न जानाति सुषुप्ते ? नूनम् अतो न चैत­न्या­त्म­ज्योतिः इत्ये­व­मा­श­ङ्का­प्राप्तौ, तन्निराकरणाय एतदारब्धम् ‘यद्वै तत्’ इत्यादि । यत् अस्य जाग्र­त्स्व­प्नयोः चक्षु­रा­द्य­ने­को­पा­धि­द्वारं चैत­न्या­त्म­ज्यो­तिः­स्वा­भा­व्यम् उपलक्षितं दृष्ट्या­द्य­भि­धे­य­व्य­व­हा­रा­प­न्नम् , सुषुप्ते उपा­धि­भे­द­व्या­पा­र­नि­वृत्तौ अनु­द्भा­स्य­मा­न­त्वात् अनु­प­ल­क्ष्य­मा­ण­स्व­भा­व­मपि उपाधिभेदेन भिन्नमिव — यथा­प्रा­प्ता­नु­वा­दे­नैव विद्य­मा­न­त्व­मु­च्यते ; तत्र दृष्ट्या­दि­ध­र्म­भे­द­क­ल्पना विव­क्षि­ता­र्था­न­भि­ज्ञ­तया ; सैन्धवघनवत् प्रज्ञा­नै­क­र­स­घ­न­श्रु­ति­वि­रो­धाच्च ; ‘विज्ञा­न­मा­न­न्दम्’(बृ. उ. ३ । ९ । २८) ‘सत्यं ज्ञानम्’(तै. उ. २ । १ । १) ‘प्रज्ञानं ब्रह्म’(ऐ. उ. ३ । १ । ३) इत्या­दि­श्रु­ति­भ्यश्च । शब्द­प्र­वृ­त्तेश्च — लौकिकी च शब्दप्रवृत्तिः — ‘चक्षुषा रूपं विजानाति’ ‘श्रोत्रेण शब्दं विजानाति’ ‘रसनेनान्नस्य रसं विजानाति’ इति च सर्वत्रैव च दृष्ट्या­दि­श­ब्दा­भि­धे­यानां विज्ञा­न­श­ब्द­वा­च्य­ता­मेव दर्शयति ; शब्द­प्र­वृ­त्तिश्च प्रमाणम् । दृष्टा­न्तो­प­प­त्तेश्च — यथा हि लोके स्वच्छ­स्वा­भा­व्य­युक्तः स्फटिकः तन्निमित्तमेव केवलं हरि­त­नी­ल­लो­हि­ता­द्यु­पा­धि­भे­द­सं­यो­गात् तदाकारत्वं भजते, न च स्वच्छ­स्वा­भा­व्य­व्य­ति­रे­केण हरि­त­नी­ल­लो­हि­ता­दि­ल­क्षणा धर्मभेदाः स्फटिकस्य कल्पयितुं शक्यन्ते — तथा चक्षु­रा­द्यु­पा­धि­भे­द­सं­यो­गात् प्रज्ञा­न­घ­न­स्व­भा­व­स्यैव आत्मज्योतिषः दृष्ट्या­दि­श­क्ति­भेद उपलक्ष्यते, प्रज्ञानघनस्य स्वच्छ­स्वा­भा­व्यात् स्फटि­क­स्व­च्छ­स्वा­भा­व्य­वत् । स्वय­ञ्ज्यो­ति­ष्ट्वाच्च — यथा च आदित्यज्योतिः अवभास्यभेदैः संयुज्यमानं हरि­त­नी­ल­पी­त­लो­हि­ता­दि­भे­दै­र­वि­भाज्यं तदाकाराभासं भवति, तथा च कृत्स्नं जगत् अवभासयत् चक्षुरादीनि च तदाकारं भवति ; तथा चोक्तम् — ‘आत्मनैवायं ज्योतिषास्ते’(बृ. उ. ४ । ३ । ६) इत्यादि । न च निरवयवेषु अनेकात्मता शक्यते कल्पयितुम् , दृष्टा­न्ता­भा­वात् । यदपि आकाशस्य सर्व­ग­त­त्वा­दि­ध­र्म­भेदः परिकल्प्यते, परमाण्वादीनां च गन्ध­र­सा­द्य­ने­क­गु­ण­त्वम् , तदपि निरूप्यमाणं परो­पा­धि­नि­मि­त्त­मेव भवति ; आकाशस्य तावत् सर्वगतत्वं नाम न स्वतो धर्मोऽस्ति ; सर्वो­पा­धि­सं­श्र­याद्धि सर्वत्र स्वेन रूपेण सत्त्वमपेक्ष्य सर्व­ग­त­त्व­व्य­व­हारः ; न तु आकाशः क्वचिद्गतो वा, अगतो वा स्वतः ; गमनं हि नाम देशान्तरस्थस्य देशान्तरेण संयोगकारणम् ; सा च क्रिया नैव अविशेषे सम्भवति ; एवं धर्मभेदा नैव सन्त्याकाशे । तथा परमाण्वादावपि । परमाणुर्नाम पृथिव्या गन्धघनायाः परमसूक्ष्मः अवयवः गन्धात्मक एव ; न तस्य पुनः गन्धवत्त्वं नाम शक्यते कल्पयितुम् ; अथ तस्यैव रसादिमत्त्वं स्यादिति चेत् , न, तत्रापि अबा­दि­सं­स­र्ग­नि­मि­त्त­त्वात् । तस्मात् न निरवयवस्य अनेकधर्मवत्त्वे दृष्टान्तोऽस्ति । एतेन दृगा­दि­श­क्ति­भे­दानां पृथक् चक्षू­रू­पा­दि­भे­देन परिणामभेदकल्पना परमात्मनि प्रत्युक्ता ॥

जाग्र­त्स्व­प्न­यो­रिव यद्विजानीयात् , तत् द्वितीयं प्रवि­भ­क्त­म­न्य­त्वेन नास्तीत्युक्तम् ; अतः सुषुप्ते न विजानाति विशेषम् । ननु यदि अस्य अयमेव स्वभावः, किन्निमित्तम् अस्य विशेषविज्ञानं स्वभा­व­प­रि­त्या­गेन ; अथ विशेषविज्ञानमेव अस्य स्वभावः, कस्मादेष विशेषं न विजानातीति । उच्यते, शृणु — यत्र यस्मिन् जागरिते स्वप्ने वा अन्यदिव आत्मनो वस्त्वन्तरमिव अविद्यया प्रत्यु­प­स्था­पितं भवति, तत्र तस्मा­द­वि­द्या­प्र­त्यु­प­स्था­पि­तात् अन्यः अन्यमिव आत्मानं मन्यमानः — असति आत्मनः प्रविभक्ते वस्त्वन्तरे असति च आत्मनि ततः प्रविभक्तेः, अन्यः अन्यत् पश्येत् उपलभेत ; तच्च दर्शितं स्वप्ने प्रत्यक्षतः — ‘घ्नन्तीव जिनन्तीव’(बृ. उ. ४ । ३ । २०) इति । तथा अन्यः अन्यत् जिघ्रेत् रसयेत् वदेत् शृणुयात् मन्वीत स्पृशेत् विजानीयादिति ॥

यत्र पुनः सा अविद्या सुषुप्ते वस्त्व­न्त­र­प्र­त्यु­प­स्था­पिका शान्ता, तेन अन्यत्वेन अवि­द्या­प्र­वि­भ­क्तस्य वस्तुनः अभावात् , तत् केन कं पश्येत् जिघ्रेत् विजानीयाद्वा । अतः स्वेनैव हि प्राज्ञेन आत्मना स्वय­ञ्ज्यो­तिः­स्व­भा­वेन सम्परिष्वक्तः समस्तः सम्प्रसन्नः आप्तकामः आत्मकामः, सलिलवत् स्वच्छीभूतः — सलिल इव सलिलः, एकः द्विती­य­स्या­भा­वात् ; अविद्यया हि द्वितीयः प्रविभज्यते ; सा च शान्ता अत्र, अतः एकः ; द्रष्टा दृष्टे­र­वि­प­रि­लु­प्त­त्वात् आत्म­ज्यो­तिः­स्व­भा­वायाः अद्वैतः द्रष्टव्यस्य द्विती­य­स्या­भा­वात् । एतत् अमृतम् अभयम् ; एष ब्रह्मलोकः, ब्रह्मैव लोकः ब्रह्मलोकः ; पर एव अयम् अस्मिन्काले व्यावृ­त्त­का­र्य­क­र­णो­पा­धि­भेदः स्वे आत्मज्योतिषि शान्त­स­र्व­स­म्बन्धो वर्तते, हे सम्राट् — इति ह एवं ह, एनं जनकम् अनुशशास अनुशिष्टवान् याज्ञवल्क्यः इति श्रुतिवचनमेतत् । कथं वा अनुशशास ? एषा अस्य विज्ञानमयस्य परमा गतिः ; यास्तु अन्याः देहग्रहणलक्षणाः ब्रह्मा­दि­स्त­म्ब­प­र्यन्ताः अवि­द्या­क­ल्पिताः, ता गतयः अतः अपरमाः, अवि­द्या­वि­ष­य­त्वात् ; इयं तु देवत्वादिगतीनां कर्म­वि­द्या­सा­ध्यानां परमा उत्तमा — यः समस्तात्मभावः, यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्य­द्वि­जा­ना­तीति । एषैव च परमा सम्पत् — सर्वासां सम्पदां विभूतीनाम् इयं परमा, स्वाभाविकत्वात् अस्याः ; कृतका हि अन्याः सम्पदः । तथा एषोऽस्य परमो लोकः ; ये अन्ये कर्मफलाश्रया लोकाः, ते अस्मात् अपरमाः ; अयं तु न केनचन कर्मणा मीयते, स्वाभाविकत्वात् ; एषोऽस्य परमो लोकः । तथा एषोऽस्य परम आनन्दः ; यानि अन्यानि विष­ये­न्द्रि­य­स­म्ब­न्ध­ज­नि­तानि आनन्दजातानि, तान्यपेक्ष्य एषोऽस्य परम आनन्दः, नित्यत्वात् ; ‘यो वै भूमा तत्सुखम्’(छा. उ. ७ । २३ । १) इति श्रुत्यन्तरात् ; यत्र अन्यत्पश्यति अन्यद्विजानाति, तत् अल्पं मर्त्यम् अमुख्यं सुखम् ; इदं तु तद्विपरीतम् ; अत एव एषोऽस्य परम आनन्दः । एतस्यैव आनन्दस्य मात्रां कलाम् अवि­द्या­प्र­त्यु­प­स्था­पितां विष­ये­न्द्रि­य­स­म्ब­न्ध­का­ल­वि­भा­व्याम् अन्यानि भूतानि उपजीवन्ति ; कानि तानि ? तत एव आनन्दात् अविद्यया प्रवि­भ­ज्य­मा­न­स्व­रू­पाणि, अन्यत्वेन तानि ब्रह्मणः परिकल्प्यमानानि अन्यानि सन्ति उपजीवन्ति भूतानि, विष­ये­न्द्रि­य­स­म्प­र्क­द्वा­रेण विभाव्यमानाम् ॥

यस्य परमानन्दस्य मात्रा अवयवाः ब्रह्मा­दि­भि­र्म­नु­ष्य­प­र्यन्तैः भूतैः उपजीव्यन्ते, तदा­न­न्द­मा­त्रा­द्वा­रेण मात्रिणं परमानन्दम् अधिजिगमयिषन् आह, सैन्ध­व­ल­व­ण­श­क­लै­रिव लवणशैलम् । सः यः कश्चित् मनुष्याणां मध्ये, राद्धः संसिद्धः अविकलः समग्रावयव इत्यर्थः, समृद्धः उप­भो­गो­प­क­र­ण­स­म्पन्नः भवति ; किं च अन्येषां समानजातीयानाम् अधिपतिः स्वतन्त्रः पतिः, न माण्डलिकः ; सर्वैः समस्तैः, मानुष्यकैरिति दिव्य­भो­गो­प­क­र­ण­नि­वृ­त्त्य­र्थम् , मनुष्याणामेव यानि भोगोपकरणानि तैः — सम्पन्नानामपि अतिशयेन सम्पन्नः सम्पन्नतमः — स मनुष्याणां परम आनन्दः । तत्र आनन्दानन्दिनोः अभेदनिर्देशात् न अर्था­न्त­र­भू­त­त्व­मि­त्ये­तत् ; परमानन्दस्यैव इयं विष­य­वि­ष­य्या­का­रेण मात्रा प्रसृतेति हि उक्तम् ‘यत्र वा अन्यदिव स्यात्’(बृ. उ. ४ । ३ । ३१) इत्यादिवाक्येन ; तस्मात् युक्तोऽयम् — ‘परम आनन्दः’ इत्यभेदनिर्देशः । युधि­ष्ठि­रा­दि­तुल्यो राजा अत्र उदाहरणम् । दृष्टं मनुष्यानन्दम् आदिं कृत्वा शत­गु­णो­त्त­रो­त्त­र­क्र­मेण उन्नीय परमानन्दम् , यत्र भेदो निवर्तते तमधिगमयति ; अत्र अयमानन्दः शत­गु­णो­त्त­रो­त्त­र­क्र­मेण वर्धमानः यत्र वृद्धि­का­ष्ठा­म­नु­भ­वति, यत्र गणितभेदो निवर्तते, अन्य­द­र्श­न­श्र­व­ण­म­न­ना­भा­वात् , तं परमानन्दं विवक्षन् आह — अथ ये मनुष्याणाम् एवंप्रकाराः शतमानन्दभेदाः, स एकः पितृणाम् ; तेषां विशेषणम् —जितलोकानामिति ; श्राद्धा­दि­क­र्मभिः पितॄन् तोषयित्वा तेन कर्मणा जितो लोको येषाम् , ते जितलोकाः पितरः ; तेषां पितृणां जितलोकानां मनु­ष्या­न­न्द­श­त­गु­णी­कृ­त­प­रि­माण एक आनन्दो भवति । सोऽपि शतगुणीकृतः गन्धर्वलोके एक आनन्दो भवति । स च शतगुणीकृतः कर्मदेवानाम् एक आनन्दः ; अग्नि­हो­त्रा­दि­श्रौ­त­क­र्मणा ये देवत्वं प्राप्नुवन्ति, ते कर्मदेवाः । तथैव आजानदेवानाम् एक आनन्दः ; आजानत एव उत्पत्तित एव ये देवाः, ते आजानदेवाः ; यश्च श्रोत्रियः अधीतवेदः, अवृजिनः वृजिनं पापम् तद्रहितः यथो­क्त­का­री­त्यर्थः, अकामहतः वीततृष्णः आजा­न­दे­वे­भ्योऽ­र्वाक् यावन्तो विषयाः तेषु —तस्य च एवंभूतस्य आजानदेवैः समान आनन्द इत्ये­त­द­न्वा­कृ­ष्यते च - शब्दात् । तच्छ­त­गु­णी­कृ­त­प­रि­माणः प्रजापतिलोके एक आनन्दो विराट्शरीरे ; तथा तद्विज्ञानवान् श्रोत्रियः अधीतवेदश्च अवृजिन इत्यादि पूर्ववत् । तच्छ­त­गु­णी­कृ­त­प­रि­माण एक आनन्दो ब्रह्मलोके हिर­ण्य­ग­र्भा­त्मनि ; यश्चेत्यादि पूर्ववदेव । अतः परं गणितनिवृत्तिः ; एष परम आनन्द इत्युक्तः, यस्य च परमानन्दस्य ब्रह्म­लो­का­द्या­नन्दा मात्राः, उदधेरिव विप्रुषः । एवं शत­गु­णो­त्त­रो­त्त­र­वृ­द्ध्यु­पेता आनन्दाः यत्र एकतां यान्ति, यश्च श्रोत्रि­य­प्र­त्यक्षः, अथ एष एव सम्प्रसादलक्षणः परम आनन्दः ; तत्र हि नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति ; अतो भूमा, भूमत्वादमृतः ; इतरे तद्विपरीताः । अत्र च श्रोत्रि­य­त्वा­वृ­जि­नत्वे तुल्ये ; अकामहतत्वकृतो विशेषः आन­न्द­श­त­गु­ण­वृ­द्धि­हेतुः ; अत्र एतानि साधनानि श्रोत्रि­य­त्वा­वृ­जि­न­त्वा­का­म­ह­त­त्वानि तस्य तस्य आनन्दस्य प्राप्तौ अर्थादभिहितानि, यथा कर्माणि अग्निहोत्रादीनि देवानां देवत्वप्राप्तौ ; तत्र च श्रोत्रि­य­त्वा­वृ­जि­न­त्व­ल­क्षणे कर्मणी अधरभूमिष्वपि समाने इति न उत्त­रा­न­न्द­प्रा­प्ति­सा­धने अभ्युपेयेते ; अकामहतत्वं तु वैरा­ग्य­ता­र­त­म्यो­प­पत्तेः उत्त­रो­त्त­र­भू­म्या­न­न्द­प्रा­प्ति­सा­ध­न­मि­त्य­व­ग­म्यते । स एष परमः आनन्दः वितृ­ष्ण­श्रो­त्रि­य­प्र­त्यक्षः अधिगतः । तथा च वेदव्यासः — ‘यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् । तृष्णा­क्ष­य­सु­ख­स्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम्’(मो. ध. १७७ । ५०) इति । एष ब्रह्मलोकः, हे सम्राट् — इति ह उवाच याज्ञवल्क्यः । सोऽहम् एवम् अनुशिष्टः भगवते तुभ्यम् सहस्रं ददामि गवाम् ; अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहि — इति व्याख्यातमेतत् । अत्र ह विमो­क्षा­ये­त्य­स्मि­न्वाक्ये, याज्ञवल्क्यः बिभयाञ्चकार भीतवान् ; याज्ञवल्क्यस्य भयकारणमाह श्रुतिः — न याज्ञवल्क्यो वक्तृ­त्व­सा­म­र्थ्या­भा­वा­द्भी­त­वान् , अज्ञानाद्वा ; किं तर्हि मेधावी राजा सर्वेभ्यः, मा माम् , अन्तेभ्यः प्रश्न­नि­र्ण­या­व­सा­नेभ्यः, उदरौत्सीत् आवृणोत् अवरोधं कृतवानित्यर्थः ; यद्यत् मया निर्णीतं प्रश्नरूपं विमोक्षार्थम् , तत्तत् एकदेशत्वेनैव कामप्रश्नस्य गृहीत्वा पुनः पुनः मां पर्यनुयुङ्क्त एव, मेधावित्वात् — इत्ये­त­द्भ­य­का­र­णम् — सर्वं मदीयं विज्ञानं काम­प्र­श्न­व्या­जेन उपादित्सतीति ॥

अत्र विज्ञानमयः स्वयञ्ज्योतिः आत्मा स्वप्ने प्रदर्शितः, स्वप्ना­न्त­बु­द्धा­न्त­स­ञ्चा­रेण कार्य­क­र­ण­व्य­ति­रि­क्तता, काम­क­र्म­प्र­वि­वे­कश्च असङ्गतया महा­म­त्स्य­दृ­ष्टा­न्तेन प्रदर्शितः ; पुनश्च अविद्याकार्यं स्वप्न एव ‘घ्नन्तीव’(बृ. उ. ४ । ३ । २०) इत्यादिना प्रदर्शितम् ; अर्थात् अविद्यायाः सतत्त्वं निर्धारितम् अत­द्ध­र्मा­ध्या­रो­प­ण­रू­प­त्वम् अनात्मधर्मत्वं च ; तथा विद्यायाश्च कार्यं प्रदर्शितम् , सर्वात्मभावः, स्वप्ने एव प्रत्यक्षतः — ‘सर्वोऽस्मीति मन्यते सोऽस्य परमो लोकः’(बृ. उ. ४ । ३ । २०) इति ; तत्र च सर्वात्मभावः स्वभावोऽस्य, एवम् अवि­द्या­का­म­क­र्मा­दि­स­र्व­सं­सा­र­ध­र्म­स­म्ब­न्धा­तीतं रूपमस्य, साक्षात् सुषुप्ते गृह्यते — इत्ये­त­द्वि­ज्ञा­पि­तम् ; स्वय­ञ्ज्यो­ति­रात्मा एषः परम आनन्दः, एष विद्याया विषयः, स एष परमः सम्प्रसादः, सुखस्य च परा काष्ठा — इत्येतत् एवमन्तेन ग्रन्थेन व्याख्यातम् । तच्च एतत् सर्वं विमो­क्ष­प­दा­र्थस्य दृष्टान्तभूतम् , बन्धनस्य च ; ते च एते मोक्षबन्धने सहेतुके सप्रपञ्चे निर्दिष्टे विद्या­वि­द्या­कार्ये, तत्सर्वं दृष्टान्तभूतमेव — इति, तद्दा­र्ष्टा­न्ति­क­स्था­नीये मोक्षबन्धने सहेतुके काम­प्र­श्ना­र्थ­भूते त्वया वक्तव्ये इति पुनः पर्यनुयुङ्क्ते जनकः — अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति । तत्र महामत्स्यवत् स्वप्न­बु­द्धान्तौ असङ्गः सञ्चरति एक आत्मा स्वय­ञ्ज्यो­ति­रि­त्यु­क्तम् ; यथा च असौ कार्यकरणानि मृत्युरूपाणि परित्यजन् उपाददानश्च महामत्स्यवत् स्वप्न­बु­द्धा­न्ता­व­नु­स­ञ्च­रति, तथा जायमानो म्रियमाणश्च तैरेव मृत्युरूपैः संयुज्यते वियुज्यते च — ‘उभौ लोकावनुसञ्चरति’(बृ. उ. ४ । ३ । ७) इति सञ्चरणं स्वप्न­बु­द्धा­न्ता­नु­स­ञ्चा­रस्य दार्ष्टा­न्ति­क­त्वेन सूचितम् । तदिह विस्तरेण सनिमित्तं सञ्चरणं वर्णयितव्यमिति तदर्थोऽयमारम्भः । तत्र च बुद्धान्तात् स्वप्नान्तरम् अयमात्मा अनुप्रवेशितः ; तस्मात् सम्प्रसादस्थानं मोक्ष­दृ­ष्टा­न्त­भू­तम् ; ततः प्राच्यव्य बुद्धान्ते संसारव्यवहारः प्रदर्शयितव्य इति तेन अस्य सम्बन्धः । स वै बुद्धान्तात् स्वप्ना­न्त­क्र­मेण सम्प्रसन्नः एषः एतस्मिन् सम्प्रसादे स्थित्वा, ततः पुनः ईषत्प्रच्युतः — स्वप्नान्ते रत्वा चरित्वेत्यादि पूर्ववत् — बुद्धान्तायैव आद्रवति ॥

इत आरभ्य अस्य संसारो वर्ण्यते । यथा अयमात्मा स्वप्नान्तात् बुद्धान्तमागतः ; एवम् अयम् अस्माद्देहात् देहान्तरं प्रतिपत्स्यत इति आह अत्र दृष्टान्तम् — तत् तत्र यथा लोके अनः शकटम् , सुसमाहितं सुष्ठु भृशं वा समाहितम् भाण्डोपस्करणेन उलू­ख­ल­मु­स­ल­शू­र्प­पि­ठ­रा­दिना अन्नाद्येन च सम्पन्नम् सम्भारेण आक्रा­न्त­मि­त्यर्थः ; तथा भाराक्रान्तं सत् , उत्सर्जत् शब्दं कुर्वत् , यथा यायात् गच्छेत् शाक­टि­के­ना­धि­ष्ठितं सत् ; एवमेव यथा उक्तो दृष्टान्तः, अयं शारीरः शरीरे भवः — कोऽसौ ? आत्मा लिङ्गोपाधिः, यः स्वप्न­बु­द्धा­न्ता­विव जन्ममरणाभ्यां पाप्म­सं­स­र्ग­वि­यो­ग­ल­क्ष­णा­भ्याम् इह­लो­क­प­र­लो­का­व­नु­स­ञ्च­रति, यस्योत्क्रमणमनु प्राणा­द्यु­त्क्र­म­णम् — सः प्राज्ञेन परेण आत्मना स्वय­ञ्ज्यो­तिः­स्व­भा­वेन अन्वारूढः अधिष्ठितः अवभास्यमानः — तथा चोक्तम् ‘आत्मनैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते’(बृ. उ. ४ । ३ । ६) इति — उत्सर्जन्याति । तत्र चैत­न्या­त्म­ज्यो­तिषा भास्ये लिङ्गे प्राणप्रधाने गच्छति, तदु­पा­धि­र­प्यात्मा गच्छतीव ; तथा श्रुत्यन्तरम् — ‘कस्मिन्न्वहम्’(प्र. उ. ६ । ३) इत्यादि, ‘ध्यायतीव’(बृ. उ. ४ । ३ । ७) इति च ; अत एवोक्तम् — प्राज्ञे­ना­त्म­ना­न्वा­रूढ इति ; अन्यथा प्राज्ञेन एकीभूतः शकटवत् कथम् उत्सर्जयन् याति । तेन लिङ्गो­पा­धि­रात्मा उत्सर्जन् मर्मसु निकृत्यमानेषु दुःखवेदनया आर्तः शब्दं कुर्वन् याति गच्छति । तत् कस्मिन्काले इत्युच्यते — यत्र एतद्भवति, एतदिति क्रियाविशेषणम् , ऊर्ध्वो­च्छ्वासी, यत्र ऊर्ध्वो­च्छ्वा­सि­त्व­मस्य भवतीत्यर्थः । दृश्य­मा­न­स्या­प्य­नु­व­दनं वैराग्यहेतोः ; ईदृशः कष्टः खलु अयं संसारः — येन उत्क्रान्तिकाले मर्मसु उत्कृत्यमानेषु स्मृतिलोपः दुःखवेदनार्तस्य पुरु­षा­र्थ­सा­ध­न­प्र­ति­पत्तौ च असामर्थ्यं पर­व­शी­कृ­त­चि­त्तस्य ; तस्मात् यावत् इयमवस्था न आगमिष्यति, तावदेव पुरु­षा­र्थ­सा­ध­न­क­र्त­व्य­ता­याम् अप्रमत्तो भवेत् — इत्याह कारुण्यात् श्रुतिः ॥

तदस्य ऊर्ध्वो­च्छ्वा­सित्वं कस्मिन्काले किन्निमित्तं कथं किमर्थं वा स्यादि­त्ये­त­दु­च्यते — सोऽयं प्राकृतः शिरः­पा­ण्या­दि­मान् पिण्डः, यत्र यस्मिन्काले अयम् अणिमानम् अणोर्भावम् अणुत्वम् कार्श्य­मि­त्यर्थः, न्येति निगच्छति ; किन्निमित्तम् ? जरया वा स्वयमेव कालपक्वफलवत् जीर्णः कार्श्यं गच्छति ; उपतपतीति उपतपन् ज्वरादिरोगः तेन उपतपता वा ; उपतप्यमानो हि रोगेण विषमाग्नितया अन्नं भुक्तं न जरयति, ततः अन्नरसेन अनुपचीयमानः पिण्डः कार्श्य­मा­प­द्यते, तदुच्यते — उपतपता वेति ; अणिमानं निगच्छति । यदा अत्यन्तकार्श्यं प्रतिपन्नः जरादिनिमित्तैः, तदा ऊर्ध्वोच्छ्वासी भवति ; यदा ऊर्ध्वो­च्छ्वासी, तदा भृशा­हि­त­स­म्भा­र­श­क­ट­वत् उत्सर्जन्याति । जराभिभवः रोगादिपीडनं कार्श्या­प­त्तिश्च शरीरवतः अवश्यंभाविन एतेऽनर्था इति वैराग्याय इदमुच्यते । यदा असौ उत्सर्जन्याति, तदा कथं शरीरं विमुञ्चतीति दृष्टान्त उच्यते — तत् तत्र यथा आम्रं वा फलम् , उदुम्बरं वा फलम् , पिप्पलं वा फलम् ; विष­मा­ने­क­दृ­ष्टा­न्तो­पा­दानं मर­ण­स्या­नि­य­त­नि­मि­त्त­त्व­ख्या­प­ना­र्थम् ; अनियतानि हि मरणस्य निमित्तानि असङ्ख्यातानि च ; एतदपि वैराग्यार्थमेव — यस्मात् अयम् अने­क­म­र­ण­नि­मि­त्त­वान् तस्मात् सर्वदा मृत्योरास्ये वर्तते इति । बन्धनात् — बध्यते येन वृन्तेन सह, स बन्धनकारणो रसः, यस्मिन्वा बध्यत इति वृन्तमेव उच्यते बन्धनम् — तस्मात् रसात् वृन्ताद्वा बन्धनात् प्रमुच्यते वाता­द्य­ने­क­नि­मि­त्तम् ; एवमेव अयं पुरुषः लिङ्गात्मा लिङ्गोपाधिः एभ्योऽङ्गेभ्यः चक्षु­रा­दि­दे­हा­व­य­वेभ्यः, सम्प्रमुच्य सम्यङ्निर्लेपेन प्रमुच्य — न सुषुप्तगमनकाल इव प्राणेन रक्षन् , किं तर्हि सह वायुना उपसंहृत्य, पुनः प्रतिन्यायम् — पुनःशब्दात् पूर्वमपि अयं देहात् देहान्तरम् असकृत् गतवान् यथा स्वप्न­बु­द्धान्तौ पुनः पुनर्गच्छति तथा, पुनः प्रतिन्यायम् प्रतिगमनं यथागतमित्यर्थः, प्रतियोनिं योनिं योनिं प्रति कर्म­श्रु­ता­दि­व­शात् आद्रवति ; किमर्थम् ? प्राणायैव प्राण­व्यू­हा­यै­वे­त्यर्थः ; सप्राण एव हि गच्छति, ततः ‘प्राणायैव’ इति विशेषणमनर्थकम् ; प्राणव्यूहाय हि गमनं देहात् देहान्तरं प्रति ; तेन हि अस्य कर्म­फ­लो­प­भो­गा­र्थ­सिद्धिः, न प्राण­स­त्ता­मा­त्रेण । तस्मात् तादर्थ्यार्थं युक्तं विशेषणम् — प्राणव्यूहायेति ॥

तत्र अस्य इदं शरीरं परित्यज्य गच्छतः न अन्यस्य देहा­न्त­र­स्यो­पा­दाने सामर्थ्यमस्ति, देहे­न्द्रि­य­वि­यो­गात् ; न च अन्ये अस्य भृत्यस्थानीयाः, गृहमिव राज्ञे, शरीरान्तरं कृत्वा प्रतीक्षमाणा विद्यन्ते ; अथैवं सति, कथम् अस्य शरी­रा­न्त­रो­पा­दा­न­मिति । उच्यते — सर्वं ह्यस्य जगत् स्वक­र्म­फ­लो­प­भो­ग­सा­ध­न­त्वाय उपात्तम् ; स्वक­र्म­फ­लो­प­भो­गाय च अयं प्रवृत्तः देहाद्देहान्तरं प्रतिपित्सुः ; तस्मात् सर्वमेव जगत् स्वकर्मणा प्रयुक्तं तत्क­र्म­फ­लो­प­भो­ग­योग्यं साधनं कृत्वा प्रतीक्षत एव, ‘कृतं लोकं पुरुषोऽभिजायते’(शत. ब्रा. ६ । २ । २ । २७) इति श्रुतेः — यथा स्वप्नात् जागरितं प्रतिपित्सोः । तत्कथमिति लोकप्रसिद्धो दृष्टान्त उच्यते —

तत् तत्र यथा राजानं राज्याभिषिक्तम् आयान्तं स्वराष्ट्रे, उग्राः जातिविशेषाः क्रूरकर्माणो वा, प्रत्येनसः — प्रति प्रति एनसि पापकर्मणि नियुक्ताः प्रत्येनसः, तस्क­रा­दि­द­ण्ड­नादौ नियुक्ताः, सूताश्च ग्रामण्यश्च सूतग्रामण्यः — सूताः वर्ण­स­ङ्क­र­जा­ति­वि­शेषाः, ग्रामण्यः ग्रामनेतारः, ते पूर्वमेव राज्ञ आगमनं बुद्ध्वा, अन्नैः भोज्य­भ­क्ष्या­दि­प्र­कारैः, पानैः मदिरादिभिः, आवसथैश्च प्रासादादिभिः, प्रतिकल्पन्ते निष्पन्नैरेव प्रतीक्षन्ते — अयं राजा आयाति अय­मा­ग­च्छ­ती­त्येवं वदन्तः । यथा अयं दृष्टान्तः, एवं ह एवंविदं कर्मफलस्य वेदितारं संसा­रि­ण­मि­त्यर्थः ; कर्मफलं हि प्रस्तुतम् , तत् एवंशब्देन परामृश्यते ; सर्वाणि भूतानि शरीरकर्तॄणि, करणानुग्रहीतॄणि च आदित्यादीनि, तत्क­र्म­प्र­यु­क्तानि कृतैरेव कर्म­फ­लो­प­भो­ग­सा­धनैः प्रतीक्षन्ते — इदं ब्रह्म भोक्तृ कर्तृ च अस्माकम् आयाति, तथा इदमागच्छतीति एवमेव च कृत्वा प्रतीक्षन्त इत्यर्थः ॥

तमेवं जिगमिषुं के सह गच्छन्ति ; ये वा गच्छन्ति, ते किं तत्क्रि­या­प्र­णुन्नाः, आहोस्वित् तत्कर्मवशात् स्वयमेव गच्छन्ति — पर­लो­क­श­री­र­क­र्तॄणि च भूतानीति । अत्रोच्यते दृष्टान्तः — तद्यथा राजानं प्रयियासन्तम् प्रकर्षेण यातुमिच्छन्तम् , उग्राः प्रत्येनसः सूतग्रामण्यः तं यथा अभिसमायन्ति आभिमुख्येन समायन्ति, एकीभावेन तमभिमुखा आयन्ति अनाज्ञप्ता एव राज्ञा केवलं तज्जि­ग­मि­षा­भिज्ञाः, एवमेव इममात्मानं भोक्तारम् अन्तकाले मरणकाले सर्वे प्राणाः वागादयः अभिसमायन्ति । यत्रै­त­दू­र्ध्वो­च्छ्वासी भवतीति व्याख्यातम् ॥

इति चतुर्थाध्यायस्य तृतीयं ब्राह्मणम् ॥

चतुर्थं ब्राह्मणम्

स यत्रायमात्मा । संसारोपवर्णनं प्रस्तुतम् ; ‘तत्रायं पुरुष एभ्योऽङ्गेभ्यः सम्प्रमुच्य’(बृ. उ. ४ । ३ । ३६) इत्युक्तम् । तत्स­म्प्र­मो­क्षणं कस्मिन्काले कथं वेति सविस्तरं संसरणं वर्ण­यि­त­व्य­मि­त्या­र­भ्यते —

सोऽयम् आत्मा प्रस्तुतः, यत्र यस्मिन्काले, अबल्यम् अबलभावम् , नि एत्य गत्वा — यत् देहस्य दौर्बल्यम् , तत् आत्मन एव दौर्ब­ल्य­मि­त्यु­प­च­र्यते ‘अबल्यं न्येत्य’ इति ; न ह्यसौ स्वतः अमूर्तत्वात् अबलभावं गच्छति — तथा सम्मोहमिव सम्मूढता सम्मोहः विवेकाभावः सम्मूढतामिव न्येति निगच्छति ; न चास्य स्वतः सम्मोहः असम्मोहो वा अस्ति, नित्य­चै­त­न्य­ज्यो­तिः­स्व­भा­व­त्वात् ; तेन इवशब्दः — सम्मोहमिव न्येतीति ; उत्क्रान्तिकाले हि कर­णो­प­सं­हा­र­नि­मित्तो व्याकुलीभावः आत्मन इव लक्ष्यते लौकिकैः ; तथा च वक्तारो भवन्ति — सम्मूढः सम्मूढोऽयमिति । अथ वा उभयत्र इवशब्दप्रयोगो योज्यः — अबल्यमिव न्येत्य सम्मोहमिव न्येतीति, उभयस्य परो­पा­धि­नि­मि­त्त­त्वा­वि­शे­षात् , समा­न­क­र्तृ­क­नि­र्दे­शाच्च । अथ अस्मिन्काले एते प्राणाः वागादयः एन­मा­त्मा­न­म­भि­स­मा­यन्ति ; तदा अस्य शारीरस्यात्मनः अङ्गेभ्यः सम्प्रमोक्षणम् । कथं पुनः सम्प्रमोक्षणम् , केन वा प्रकारेण आत्मा­न­म­भि­स­मा­य­न्ती­त्यु­च्यते — सः आत्मा, एता­स्ते­जो­मात्राः तेजसो मात्राः तेजोमात्राः तेजोवयवाः रूपा­दि­प्र­का­श­क­त्वात् , चक्षुरादीनि करणानीत्यर्थः, ता एताः समभ्याददानः सम्यक् निर्लेपेन अभ्याददानः आभिमुख्येन आददानः संहरमाणः ; तत् स्वप्नापेक्षया विशेषणं ‘सम्’ इति ; न तु स्वप्ने निर्लेपेन सम्यगादानम् ; अस्ति तु आदानमात्रम् ; ‘गृहीता वाक् गृहीतं चक्षुः’(बृ. उ. २ । १ । १७) ‘अस्य लोकस्य सर्वावतो मात्रामपादाय’(बृ. उ. ४ । ३ । ९) ‘शुक्रमादाय’(बृ. उ. ४ । ३ । ११) इत्या­दि­वा­क्येभ्यः । हृदयमेव पुण्डरीकाकाशम् अन्ववक्रामति अन्वागच्छति, हृद­येऽ­भि­व्य­क्त­वि­ज्ञानो भवतीत्यर्थः — बुद्ध्या­दि­वि­क्षे­पो­प­सं­हारे सति ; न हि तस्य स्वतश्चलनं विक्षे­पो­प­सं­हा­रा­दि­वि­क्रिया वा, ‘ध्यायतीव लेलायतीव’(बृ. उ. ४ । ३ । २) इत्युक्तत्वात् ; बुद्ध्या­द्यु­पा­धि­द्वा­रैव हि सर्वविक्रिया अध्यारोप्यते तस्मिन् । कदा पुनः तस्य तेजो­मा­त्रा­भ्या­दा­न­मि­त्यु­च्यते — सः यत्र एषः, चक्षुषि भवः चाक्षुषः पुरुषः आदित्यांशः भोक्तुः कर्मणा प्रयुक्तः यावद्देहधारणं तावत् चक्षुषोऽनुग्रहं कुर्वन् वर्तते ; मरणकाले तु अस्य चक्षुरनुग्रहं परित्यजति, स्वम् आदित्यात्मानं प्रतिपद्यते ; तदेतदुक्तम् — ‘यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्याग्निं वागप्येति वातं प्राण­श्च­क्षु­रा­दि­त्यम्’(बृ. उ. ३ । २ । १३) इत्यादि ; पुनः देहग्रहणकाले संश्रयिष्यन्ति ; तथा स्वप्स्यतः प्रबुध्यतश्च ; तदेतदाह — चाक्षुषः पुरुषः यत्र यस्मिन्काले, पराङ् पर्यावर्तते — परि समन्तात् पराङ् व्यावर्तते इति ; अथ अत्र अस्मिन्काले अरूपज्ञो भवति, मुमूर्षुः रूपं न जानाति ; तदा अयमात्मा चक्षु­रा­दि­ते­जो­मात्राः समभ्याददानो भवति, स्वप्नकाल इव ॥

एकी भवति करणजातं स्वेन लिङ्गात्मना, तदा एनं पार्श्वस्था आहुः — पश्यतीति ; तथा घ्राण­दे­व­ता­नि­वृत्तौ घ्राणमेकी भवति लिङ्गात्मना, तदा न जिघ्रतीत्याहुः । समानमन्यत् । जिह्वायां सोमो वरुणो वा देवता, तन्नि­वृ­त्त्य­पे­क्षया न रसयते इत्याहुः । तथा न वदति न शृणोति न मनुते न स्पृशति न विजानातीत्याहुः । तदा उपलक्ष्यते देवतानिवृत्तिः, करणानां च हृदय एकीभावः । तत्र हृदये उपसंहृतेषु करणेषु योऽन्त­र्व्या­पारः स कथ्यते — तस्य ह एतस्य प्रकृतस्य हृदयस्य हृद­य­च्छि­द्र­स्ये­त्ये­तत् , अग्रम् नाडीमुखं निर्गमनद्वारम् , प्रद्योतते, स्वप्नकाल इव, स्वेन भासा तेजो­मा­त्रा­दा­न­कृ­तेन, स्वेनैव ज्योतिषा आत्मनैव च ; तेन आत्मज्योतिषा प्रद्योतेन हृदयाग्रेण एष आत्मा विज्ञानमयो लिङ्गोपाधिः निर्गच्छति निष्क्रामति । तथा आथर्वणे ‘कस्मि­न्न्व­ह­मु­त्क्रान्त उत्क्रान्तो भविष्यामि कस्मिन्वा प्रतिष्ठिते प्रति­ष्ठा­स्या­मीति स प्राणमसृजत’(प्र. उ. ६ । ३) इति । तत्र च आत्म­चै­त­न्य­ज्योतिः सर्वदा अभिव्यक्ततरम् ; तदुपाधिद्वारा हि आत्मनि जन्म­म­र­ण­ग­म­ना­ग­म­ना­दि­स­र्व­वि­क्रि­या­ल­क्षणः संव्यवहारः ; तदात्मकं हि द्वादशविधं करणं बुद्ध्यादि, तत् सूत्रम् , तत् जीवनम् , सोऽन्तरात्मा जगतः तस्थुषश्च । तेन प्रद्योतेन हृद­या­ग्र­प्र­का­शेन निष्क्रममाणः केन मार्गेण निष्क्रा­म­ती­त्यु­च्यते — चक्षुष्टो वा, आदि­त्य­लो­क­प्रा­प्ति­नि­मित्तं ज्ञानं कर्म वा यदि स्यात् ; मूर्ध्नो वा ब्रह्म­लो­क­प्रा­प्ति­नि­मित्तं चेत् ; अन्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यः शरीरावयवेभ्यः यथाकर्म यथाश्रुतम् । तं विज्ञानात्मानम् , उत्क्रामन्तम् परलोकाय प्रस्थितम् , परलोकाय उद्भू­ता­कू­त­मि­त्यर्थः, प्राणः सर्वा­धि­का­रि­स्था­नीयः राज्ञ इव अनूत्क्रामति ; तं च प्राण­म­नू­त्क्रा­मन्तं वागादयः सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्ति । यथा­प्र­धा­ना­न्वा­चि­ख्यासा इयम् , न तु क्रमेण सार्थवत् गमनम् इह विवक्षितम् । तदा एष आत्मा सविज्ञानो भवति स्वप्न इव विशे­ष­वि­ज्ञा­न­वान् भवति कर्मवशात् , न स्वतन्त्रः ; स्वातन्त्र्येण हि सविज्ञानत्वे सर्वः कृतकृत्यः स्यात् ; नैव तु तत् लभ्यते ; अत एवाह व्यासः — ‘सदा तद्भावभावितः’(भ. गी. ८ । ६) इति ; कर्मणा तु उद्भाव्यमानेन अन्तः­क­र­ण­वृ­त्ति­वि­शे­षा­श्रि­त­वा­स­ना­त्म­क­वि­शे­ष­वि­ज्ञा­नेन सर्वो लोकः एतस्मिन्काले सविज्ञानो भवति ; सविज्ञानमेव च गन्तव्यम् अन्ववक्रामति अनुगच्छति विशे­ष­वि­ज्ञा­नो­द्भा­सि­त­मे­वे­त्यर्थः । तस्मात् तत्काले स्वात­न्त्र्यार्थं योग­ध­र्मा­नु­से­व­नम् परि­स­ङ्ख्या­ना­भ्या­सश्च विशि­ष्ट­पु­ण्यो­प­च­यश्च श्रद्दधानैः परलोकार्थिभिः अप्रमत्तैः कर्तव्य इति । सर्वशास्त्राणां यत्नतो विधेयोऽर्थः — दुश्चरिताच्च उपरमणम् । न हि तत्काले शक्यते किञ्चि­त्स­म्पा­द­यि­तुम् , कर्मणा नीयमानस्य स्वात­न्त्र्या­भा­वात् । ‘पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन’(बृ. उ. ३ । २ । १३) इत्युक्तम् । एतस्य ह्यनर्थस्य उपशमोपायविधानाय सर्वशाखोपनिषदः प्रवृत्ताः । न हि तद्वि­हि­तो­पा­या­नु­से­वनं मुक्त्वा आत्यन्तिकः अस्य अनर्थस्य उपशमोपायः अस्ति । तस्मात् अत्रैव उप­नि­ष­द्वि­हि­तो­पाये यत्न­प­रै­र्भ­वि­त­व्यम् — इत्येष प्रकरणार्थः ॥

शक­ट­व­त्स­म्भृ­त­स­म्भार उत्स­र्ज­न्या­ती­त्यु­क्तम् , किं पुनः तस्य परलोकाय प्रवृत्तस्य पथ्यदनं शाक­टि­क­स­म्भा­र­स्था­नी­यम् , गत्वा वा परलोकं यत् भुङ्क्ते, शरीराद्यारम्भकं च यत् तत्किम् इत्युच्यते — तं परलोकाय गच्छ­न्त­मा­त्मा­नम् , विद्याकर्मणी — विद्या च कर्म च विद्याकर्मणी विद्या सर्वप्रकारा विहिता प्रतिषिद्धा च अविहिता अप्रतिषिद्धा च, तथा कर्म विहितं प्रतिषिद्धं च अवि­हि­त­म­प्र­ति­षिद्धं च, समन्वारभेते सम्यगन्वारभेते अन्वालभेते अनुगच्छतः ; पूर्वप्रज्ञा च — पूर्वा­नु­भू­त­वि­षया प्रज्ञा पूर्वप्रज्ञा अती­त­क­र्म­फ­ला­नु­भ­व­वा­स­ने­त्यर्थः ; सा च वासना अपू­र्व­क­र्मा­रम्भे कर्मविपाके च अङ्गं भवति ; तेन असावपि अन्वारभते ; न हि तया वासनया विना कर्म कर्तुं फलं च उपभोक्तुं शक्यते ; न हि अनभ्यस्ते विषये कौशलम् इन्द्रियाणां भवति ; पूर्वा­नु­भ­व­वा­स­ना­प्र­वृ­त्तानां तु इन्द्रियाणाम् इह अभ्यासमन्तरेण कौशलमुपपद्यते ; दृश्यते च केषाञ्चित् कासु­चि­त्क्रि­यासु चित्र­क­र्मा­दि­ल­क्ष­णासु विनैव इह अभ्यासेन जन्मत एव कौशलम् , कासुचित् अत्य­न्त­सौ­क­र्य­यु­क्ता­स्वपि अकौशलं केषाञ्चित् ; तथा विषयोपभोगेषु स्वभावत एव केषाञ्चित् कौशलाकौशले दृश्येते ; तच्च एतत्सर्वं पूर्व­प्र­ज्ञो­द्भ­वा­नु­द्भ­व­नि­मि­त्तम् ; तेन पूर्वप्रज्ञया विना कर्मणि वा फलोपभोगे वा न कस्यचित् प्रवृ­त्ति­रु­प­प­द्यते । तस्मात् एतत् त्रयं शाक­टि­क­स­म्भा­र­स्था­नीयं परलोकपथ्यदनं विद्या­क­र्म­पू­र्व­प्र­ज्ञा­ख्यम् । यस्मात् विद्याकर्मणी पूर्वप्रज्ञा च देहा­न्त­र­प्र­ति­प­त्त्यु­प­भो­ग­सा­ध­नम् , तस्मात् विद्याकर्मादि शुभमेव समाचरेत् , यथा इष्ट­दे­ह­सं­यो­गो­प­भोगौ स्याताम् — इति प्रकरणार्थः ॥

एवं विद्या­दि­स­म्भा­र­स­म्भृतो देहान्तरं प्रतिपद्यमानः, मुक्त्वा पूर्वं देहम् , पक्षीव वृक्षान्तरम् , देहान्तरं प्रतिपद्यते ; अथवा आतिवाहिकेन शरीरान्तरेण कर्मफलजन्मदेशं नीयते । किञ्चा­त्र­स्थ­स्यैव सर्वगतानां करणानां वृत्तिलाभो भवति, आहोस्वित् शरीरस्थस्य सङ्कुचितानि करणानि मृतस्य भिन्न­घ­ट­प्र­दी­प­प्र­का­श­वत् सर्वतो व्याप्य पुनः देहान्तरारम्भे सङ्को­च­मु­प­ग­च्छन्ति — किञ्च मनोमात्रं वैशेषिकसमय इव देहा­न्त­रा­र­म्भ­देशं प्रति गच्छति, किं वा कल्पनान्तरमेव वेदान्तसमये — इत्युच्यते — ‘त एते सर्व एव समाः सर्वेऽनन्ताः’(बृ. उ. १ । ५ । १३) इति श्रुतः सर्वात्मकानि तावत्करणानि, सर्वा­त्म­क­प्रा­ण­सं­श्र­याच्च ; तेषाम् आध्या­त्मि­का­धि­भौ­ति­क­प­रि­च्छेदः प्राणि­क­र्म­ज्ञा­न­भा­व­ना­नि­मित्तः ; अतः तद्वशात् स्वभावतः सर्व­ग­ता­ना­म­न­न्ता­ना­मपि प्राणानां कर्म­ज्ञा­न­वा­स­ना­नु­रू­पे­णैव देहा­न्त­रा­र­म्भ­व­शात् प्राणानां वृत्तिः सङ्कुचति विकसति च ; तथा चोक्तम् ‘समः प्लुषिणा समो मशकेन समो नागेन सम एभि­स्त्रि­भि­र्लोकैः समोऽनेन सर्वेण’(बृ. उ. १ । ३ । २२) इति ; तथा च इदं वचनमनुकूलम् — ‘स यो हैता­न­न­न्ता­नु­पास्ते’(बृ. उ. १ । ५ । १३) इत्यादि, ‘तं यथा यथोपासते’ इति च । तत्र वासना पूर्व­प्र­ज्ञाख्या विद्या­क­र्म­तन्त्रा जलूकावत् सन्ततैव स्वप्नकाल इव कर्मकृतं देहा­द्दे­हा­न्त­रम् आरभते हृदयस्थैव ; पुन­र्दे­हा­न्त­रा­रम्भे देहान्तरं पूर्वाश्रयं विमुञ्चति — इत्ये­त­स्मि­न्नर्थे दृष्टान्त उपादीयते —

तत् तत्र देहान्तरसञ्चारे इदं निदर्शनम् — यथा येन प्रकारेण तृणजलायुका तृणजलूका तृणस्य अन्तम् अवसानम् , गत्वा प्राप्य, अन्यं तृणान्तरम् , आक्रमम् — आक्रम्यत इत्याक्रमः — तमाक्रमम् , आक्रम्य आश्रित्य, आत्मानम् आत्मनः पूर्वावयवम् उपसंहरति अन्त्या­व­य­व­स्थाने ; एवमेव अयमात्मा यः प्रकृतः संसारी इदं शरीरं पूर्वोपात्तम् , निहत्य स्वप्नं प्रतिपित्सुरिव पातयित्वा अविद्यां गमयित्वा अचेतनं कृत्वा स्वात्मो­प­सं­हा­रेण, अन्यम् आक्रमम् तृणान्तरमिव तृणजलूका शरीरान्तरम् , गृहीत्वा प्रसारितया वासनया, आत्मा­न­मु­प­सं­ह­रति, तत्र आत्मभावमारभते — यथा स्वप्ने देहान्तरस्थ एव शरीरारम्भदेशे — आरभ्यमाणे देहे जङ्गमे स्थावरे वा । तत्र च कर्मवशात् करणानि लब्धवृत्तीनि संहन्यन्ते ; बाह्यं च कुश­मृ­त्ति­का­स्था­नीयं शरीरमारभ्यते ; तत्र च कर­ण­व्यू­ह­म­पेक्ष्य वागाद्यनुग्रहाय अग्न्यादिदेवताः संश्रयन्ते । एष देहा­न्त­रा­र­म्भ­विधिः ॥

तत्र देहान्तरारम्भे नित्योपात्तमेव उपादानम् उपमृद्य उपमृद्य देहान्तरमारभते, आहोस्वित् अपूर्वमेव पुनः पुनरादत्ते — इत्यत्र उच्यते दृष्ठान्तः —

तत् तत्र एतस्मिन्नर्थे, यथा पेशस्कारी — पेशः सुवर्णम् तत् करोतीति पेशस्कारी सुवर्णकारः, पेशसः सुवर्णस्य मात्राम् , अप आदाय अपच्छिद्य गृहीत्वा, अन्यत् पूर्वस्मात् रचनाविशेषात् नवतरम् अभिनवतरम् , कल्याणात् कल्याणतरम् , रूपं तनुते निर्मिनोति ; एव­मे­वा­य­मा­त्मे­त्यादि पूर्ववत् । नित्यो­पा­त्ता­न्येव पृथिव्यादीनि आकाशान्तानि पञ्च भूतानि यानि ‘द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे’(बृ. उ. २ । ३ । १) इति चतुर्थे व्याख्यातानि, पेशःस्थानीयानि तान्येव उपमृद्य, उपमृद्य, अन्यदन्यच्च देहान्तरं नवतरं कल्याणतरं रूपं संस्थानविशेषम् , देहा­न्त­र­मि­त्यर्थः, कुरुते — पित्र्यं वा पितृभ्यो हितम् , पितृ­लो­को­प­भो­ग­यो­ग्य­मि­त्यर्थः, गान्धर्वं गन्ध­र्वा­णा­मु­प­भो­ग­यो­ग्यम् , तथा देवानां दैवम् , प्रजापतेः प्राजापत्यम् , ब्रह्मण इदं ब्राह्मं वा, यथाकर्म यथाश्रुतम् , अन्येषां वा भूतानां सम्बन्धि — शरीरान्तरं कुरुते इत्यभिसम्बध्यते ॥

ये अस्य बन्धनसंज्ञकाः उपाधिभूताः, यैः संयुक्तः तन्मयोऽयमिति विभाव्यते, ते पदार्थाः पुञ्जीकृत्य इह एकत्र प्रति­नि­र्दि­श्यन्ते —

सः वै अयम् यः एवं संसरति आत्मा — ब्रह्मैव पर एव, यः अशनायाद्यतीतः ; विज्ञानमयः — विज्ञानं बुद्धिः, तेन उपलक्ष्यमाणः, तन्मयः ; ‘कतम आत्मेति योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु’(बृ. उ. ४ । ३ । ७) इति हि उक्तम् ; विज्ञानमयः विज्ञानप्रायः, यस्मात् तद्धर्मत्वमस्य विभाव्यते — ‘ध्यायतीव लेलायतीव’(बृ. उ. ४ । ३ । ७) इति ; तथा मनोमयः मनः­स­न्नि­क­र्षा­न्म­नो­मयः ; तथा प्राणमयः, प्राणः पञ्चवृत्तिः तन्मयः, येन चेतनः चलतीव लक्ष्यते ; तथा चक्षुर्मयः रूपदर्शनकाले ; एवं श्रोत्रमयः शब्दश्रवणकाले । एवं तस्य तस्य इन्द्रियस्य व्यापारोद्भवे तत्तन्मयो भवति । एवं बुद्धि­प्रा­ण­द्वा­रेण चक्षुरादिकरणमयः सन् शरी­रा­र­म्भ­क­पृ­थि­व्या­दि­भू­त­मयो भवति ; तत्र पार्थि­व­श­री­रा­रम्भे पृथिवीमयो भवति ; तथा वरुणादिलोकेषु आप्यशरीरारम्भे आपोमयो भवति ; तथा वाय­व्य­श­री­रा­रम्भे वायुमयो भवति ; तथा आकाशशरीरारम्भे आकाशमयो भवति ; एवम् एतानि तैजसानि देवशरीराणि ; तेष्वा­र­भ्य­मा­णेषु तन्मयः तेजोमयो भवति । अतो व्यतिरिक्तानि पश्वादिशरीराणि नर­क­प्रे­ता­दि­श­री­राणि च अतेजोमयानि ; तान्यपेक्ष्य आह — अतेजोमय इति । एवं कार्य­क­र­ण­स­ङ्घा­त­मयः सन् आत्मा प्राप्तव्यं वस्त्वन्तरं पश्यन् — इदं मया प्राप्तम् , अदो मया प्राप्तव्यम् — इत्येवं विपरीतप्रत्ययः तदभिलाषः काममयो भवति । तस्मिन्कामे दोषं पश्यतः तद्वि­ष­या­भि­ला­ष­प्र­शमे चित्तं प्रसन्नम् अकलुषं शान्तं भवति, तन्मयः अकाममयः । एवं तस्मिन्विहते कामे केनचित् , सकामः क्रोधत्वेन परिणमते, तेन तन्मयो भवन् क्रोधमयः । स क्रोधः केनचिदुपायेन निवर्तितो यदा भवति, तदा प्रसन्नम् अनाकुलं चित्तं सत् अक्रोध उच्यते, तेन तन्मयः । एवं कामक्रोधाभ्याम् अकामक्रोधाभ्यां च तन्मयो भूत्वा, धर्ममयः अधर्ममयश्च भवति ; न हि काम­क्रो­धा­दि­भि­र्विना धर्मा­दि­प्र­वृ­त्ति­रु­प­प­द्यते, ‘यद्यद्धि कुरुते कर्म तत्तत्कामस्य चेष्टितम्’(मनु. २ । ४) इति स्मरणात् । धर्ममयः अधर्ममयश्च भूत्वा सर्वमयो भवति — समस्तं धर्माधर्मयोः कार्यम् , याव­त्कि­ञ्चि­द्व्या­कृ­तम् , तत्सर्वं धर्माधर्मयोः फलम् , तत् प्रतिपद्यमानः तन्मयो भवति । किं बहुना, तदेतत् सिद्धमस्य — यत् अयम् इदम्मयः गृह्य­मा­ण­वि­ष­या­दि­मयः, तस्मात् अयम् अदोमयः ; अद इति परोक्षं कार्येण गृह्यमाणेन निर्दिश्यते ; अनन्ता हि अन्तःकरणे भावनाविशेषाः ; नैव ते विशेषतो निर्देष्टुं शक्यन्ते ; तस्मिन्तस्मिन् क्षणे कार्य­तोऽ­व­ग­म्यन्ते — इदमस्य हृदि वर्तते, अदः अस्येति ; तेन गृह्यमाणकार्येण इदम्मयतया निर्दिश्यते परोक्षः अन्तःस्थो व्यवहारः — अयमिदानीमदोमय इति । सङ्क्षेपतस्तु यथा कर्तुं यथा वा चरितुं शीलमस्य सोऽयं यथाकारी यथाचारी, सः तथा भवति ; करणं नाम नियता क्रिया विधि­प्र­ति­षे­धा­दि­गम्या, चरणं नाम अनियतमिति विशेषः । साधुकारी साधुर्भवतीति यथाकारीत्यस्य विशेषणम् ; पापकारी पापो भवतीति च यथाचारीत्यस्य । ताच्छी­ल्य­प्र­त्य­यो­पा­दा­नात् अत्य­न्त­ता­त्प­र्य­तैव तन्मयत्वम् , न तु तत्कर्ममात्रेण — इत्याशङ्क्याह — पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेनेति ; पुण्य­पा­प­क­र्म­मा­त्रे­णैव तन्मयता स्यात् , न तु ताच्छी­ल्य­म­पे­क्षते ; ताच्छील्ये तु तन्मयत्वातिशय इत्ययं विशेषः । तत्र काम­क्रो­धा­दि­पू­र्व­क­पु­ण्या­पु­ण्य­का­रिता सर्वमयत्वे हेतुः, संसारस्य कारणम् , देहात् देहा­न्त­र­स­ञ्चा­रस्य च ; एतत्प्रयुक्तो हि अन्य­द­न्य­द्दे­हा­न्त­र­मु­पा­दत्ते ; तस्मात् पुण्यापुण्ये संसारस्य कारणम् ; एतद्विषयौ हि विधिप्रतिषेधौ ; अत्र शास्त्रस्य साफल्यमिति ॥

अथो अपि अन्ये बन्धमोक्षकुशलाः खलु आहुः — सत्यं कामादिपूर्वके पुण्यापुण्ये शरीरग्रहणकारणम् ; तथापि कामप्रयुक्तो हि पुरुषः पुण्यापुण्ये कर्मणी उपचिनोति ; कामप्रहाणे तु कर्म विद्यमानमपि पुण्या­पु­ण्यो­प­च­य­करं न भवति ; उपचिते अपि पुण्यापुण्ये कर्मणी कामशून्ये फलारम्भके न भवतः ; तस्मात् काम एव संसारस्य मूलम् । तथा चोक्तमाथर्वणे — ‘कामान्यः कामयते मन्यमानः स कामभिर्जायते तत्र तत्र’(मु. उ. ३ । २ । २) इति । तस्मात् काममय एवायं पुरुषः, यत् अन्यमयत्वं तत् अकारणं विद्यमानमपि — इत्यतः अवधारयति ‘काममय एव’ इति । यस्मात् स च काममयः सन् यादृशेन कामेन यथाकामो भवति, तत्क्रतुर्भवति — स काम ईष­द­भि­ला­ष­मा­त्रे­णा­भि­व्यक्तो यस्मिन्विषये भवति, सः अविहन्यमानः स्फुटीभवन् क्रतु­त्व­मा­प­द्यते ; क्रतुर्नाम अध्यवसायः निश्चयः, यदनन्तरा क्रिया प्रवर्तते । यत्क्रतुर्भवति — यादृ­क्का­म­का­र्येण क्रतुना यथारूपः क्रतुः अस्य सोऽयं यत्क्रतुः भवति — तत्कर्म कुरुते — यद्विषयः क्रतुः, तत्फ­ल­नि­र्वृ­त्तये यत् योग्यं कर्म, तत् कुरुते निर्वर्तयति । यत् कर्म कुरुते, तत् अभिसम्पद्यते — तदीयं फलमभिसम्पद्यते । तस्मात् सर्वमयत्वे अस्य संसारित्वे च काम एव हेतुरिति ॥

तत् तस्मिन्नर्थे एष श्लोकः मन्त्रोऽपि भवति । तदेव एति तदेव गच्छति, सक्त आसक्तः तत्र उद्भूताभिलाषः सन्नित्यर्थः ; कथमेति ? सह कर्मणा — यत् कर्मफलासक्तः सन् अकरोत् , तेन कर्मणा सहैव तत् एति तत्फलमेति ; किं तत् ? लिङ्गं मनः — मनः­प्र­धा­न­त्वा­ल्लि­ङ्गस्य मनो लिङ्ग­मि­त्यु­च्यते ; अथवा लिङ्ग्यते अवगम्यते — अवगच्छति — येन, तत् लिङ्गम् , तत् मनः — यत्र यस्मिन् निषक्तं निश्चयेन सक्तम् उद्भूताभिलाषम् अस्य संसारिणः ; तदभिलाषो हि तत्कर्म कृतवान् ; तस्मा­त्त­न्म­नोऽ­भि­ष­ङ्ग­व­शा­देव अस्य तेन कर्मणा तत्फलप्राप्तिः । तेन एतत्सिद्धं भवति, कामो मूलं संसारस्येति । अतः उच्छिन्नकामस्य विद्यमानान्यपि कर्माणि ब्रह्मविदः वन्ध्याप्रसवानि भवन्ति, ‘पर्याप्तकामस्य कृतात्मनश्च इहैव सर्वे प्रविलीयन्ति कामाः’(मु. उ. ३ । २ । २) इति श्रुतेः । किञ्च प्राप्यान्तं कर्मणः — प्राप्य भुक्त्वा अन्तम् अवसानं यावत् , कर्मणः फलपरिसमाप्तिं कृत्वेत्यर्थः ; कस्य कर्मणोऽन्तं प्राप्ये­त्यु­च्यते — तस्य, यत्किञ्च कर्म इह अस्मिन् लोके करोति निर्वर्तयति अयम् , तस्य कर्मणः फलं भुक्त्वा अन्तं प्राप्य, तस्मात् लोकात् पुनः ऐति आगच्छति, अस्मै लोकाय कर्मणे — अयं हि लोकः कर्मप्रधानः, तेनाह ‘कर्मणे’ इति — पुनः कर्मकरणाय ; पुनः कर्म कृत्वा फलासङ्गवशात् पुनरमुं लोकं याति — इत्येवम् । इति नु एवं नु, कामयमानः संसरति । यस्मात् कामयमान एव एवं संसरति, अथ तस्मात् , अकामयमानो न क्वचित्संसरति । फलासक्तस्य हि गतिरुक्ता ; अकामस्य हि क्रियानुपपत्तेः अकामयमानो मुच्यत एव । कथं पुनः अकामयमानो भवति ? यः अकामो भवति, असौ अकामयमानः । कथ­म­का­म­ते­त्यु­च्यते — यो निष्कामः यस्मान्निर्गताः कामाः सोऽयं निष्कामः । कथं कामा निर्गच्छन्ति ? य आप्तकामः भवति आप्ताः कामा येन स आप्तकामः । कथमाप्यन्ते कामाः ? आत्मकामत्वेन, यस्य आत्मैव नान्यः कामयितव्यो वस्त्वन्तरभूतः पदार्थो भवति ; आत्मैव अनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघन एकरसः नोर्ध्वं न तिर्यक् नाधः आत्मनोऽन्यत् कामयितव्यं वस्वन्तरम् — यस्य सर्व­मा­त्मै­वा­भू­त्त­त्केन कं पश्येत् , शृणुयात् , मन्वीत, विजानीयाद्वा — एवं विजानन्कं कामयेत । ज्ञायमानो ह्यन्यत्वेन पदार्थः कामयितव्यो भवति ; न चासावन्यः ब्रह्मविद आप्तकामस्यास्ति । य एवात्मकामतया आप्तकामः, स निष्कामः अकामः अकामयमानश्चेति मुच्यते । न हि यस्य आत्मैव सर्वं भवति, तस्य अनात्मा कामयितव्योऽस्ति । अनात्मा चान्यः कामयितव्यः, सर्वं च आत्मैवाभूदिति विप्रतिषिद्धम् । सर्वात्मदर्शिनः काम­यि­त­व्या­भा­वा­त्क­र्मा­नु­प­पत्तिः । ये तु प्रत्य­वा­य­प­रि­हा­रार्थं कर्म कल्पयन्ति ब्रह्मविदोऽपि, तेषां न आत्मैव सर्वं भवति, प्रत्यवायस्य जिहासितव्यस्य आत्मनोऽन्यस्य अभिप्रेतत्वात् । येन च अशनायाद्यतीतः नित्यं प्रत्य­वा­या­स­म्बद्धः विदित आत्मा, तं वयं ब्रह्मविदं ब्रूमः ; नित्यमेव अश­ना­या­द्य­ती­त­मा­त्मानं पश्यति ; यस्माच्च जिहा­सि­त­व्य­म­न्यम् उपादेयं वा यो न पश्यति, तस्य कर्म न शक्यत एव सम्बन्धुम् । यस्तु अब्रह्मवित् , तस्य भवत्येव प्रत्य­वा­य­प­रि­हा­रार्थं कर्मेति न विरोधः । अतः कामाभावात् अकामयमानो न जायते, मुच्यत एव ॥

तस्य एवमकामयमानस्य कर्माभावे गमनकारणाभावात् प्राणा वागादयः, नोत्क्रामन्ति नोर्ध्वं क्रामन्ति देहात् । स च विद्वान् आप्तकामः आत्मकामतया इहैव ब्रह्मभूतः । सर्वात्मनो हि ब्रह्मणः दृष्टान्तत्वेन प्रदर्शितम् एतद्रूपम् — ‘तद्वा अस्यै­त­दा­प्त­का­म­म­कामं रूपम्’(बृ. उ. ४ । ३ । २१) इति ; तस्य हि दार्ष्टा­न्ति­क­भू­तोऽ­य­मर्थ उपसंह्रियते — अथाकामयमान इत्यादिना । स कथमेवंभूतो मुच्यत इत्युच्यते — यो हि सुषुप्तावस्थमिव निर्वि­शे­ष­म­द्वै­तम् अलु­प्त­चि­द्रू­प­ज्यो­तिः­स्व­भा­वम् आत्मानं पश्यति, तस्यैव अकामयमानस्य कर्माभावे गमनकारणाभावात् प्राणा वागादयो नोत्क्रामन्ति । किन्तु विद्वान् सः इहैव ब्रह्म, यद्यपि देहवानिव लक्ष्यते ; स ब्रह्मैव सन् ब्रह्म अप्येति । यस्मात् न हि तस्य अब्र­ह्म­त्व­प­रि­च्छे­द­हे­तवः कामाः सन्ति, तस्मात् इहैव ब्रह्मैव सन् ब्रह्म अप्येति न शरी­र­पा­तो­त्त­र­का­लम् । न हि विदुषो मृतस्य भावान्तरापत्तिः जीवतोऽन्यः भावः, देहा­न्त­र­प्र­ति­स­न्धा­ना­भा­व­मा­त्रे­णैव तु ब्रह्मा­प्ये­ती­त्यु­च्यते । भावान्तरापत्तौ हि मोक्षस्य सर्वो­प­नि­ष­द्वि­व­क्षि­तोऽर्थः आत्मैकत्वाख्यः स बाधितो भवेत् ; कर्महेतुकश्च मोक्षः प्राप्नोति, न ज्ञाननिमित्त इति ; स चानिष्टः ; अनित्यत्वं च मोक्षस्य प्राप्नोति ; न हि क्रिया­नि­र्वृत्तः अर्थः नित्यो दृष्टः ; नित्यश्च मोक्षोऽ­भ्यु­प­ग­म्यते, ‘एष नित्यो महिमा’(बृ. उ. ४ । ४ । २३) इति मन्त्रवर्णात् । न च स्वाभाविकात् स्वभावात् अन्यत् नित्यं कल्पयितुं शक्यम् । स्वाभाविकश्चेत् अग्न्युष्णवत् आत्मनः स्वभावः, स न शक्यते पुरु­ष­व्या­पा­रा­नु­भा­वीति वक्तुम् ; न हि अग्नेरौष्ण्यं प्रकाशो वा अग्नि­व्या­पा­रा­न­न्त­रा­नु­भावी ; अग्नि­व्या­पा­रा­नु­भावी स्वाभाविकश्चेति विप्रतिषिद्धम् । ज्वल­न­व्या­पा­रा­नु­भा­वि­त्वम् उष्ण­प्र­का­श­यो­रिति चेत् , न, अन्यो­प­ल­ब्धि­व्य­व­धा­ना­प­ग­मा­भि­व्य­क्त्य­पे­क्ष­त्वात् ; ज्वल­ना­दि­पू­र्व­कम् अग्निः उष्ण­प्र­का­श­गु­णा­भ्या­म­भि­व्य­ज्यते, तत् न अग्न्यपेक्षया ; किं तर्हि अन्यदृष्टेः अग्ने­रौ­ष्ण्य­प्र­काशौ धर्मौ व्यवहितौ, कस्य­चि­द्दृष्ट्या तु असम्बध्यमानौ, ज्वलनापेक्षया व्यवधानापगमे दृष्टे­र­भि­व्य­ज्येते ; तदपेक्षया भ्रान्ति­रु­प­जा­यते — ज्वलनपूर्वकौ एतौ उष्णप्रकाशौ धर्मौ जाताविति । यदि उष्णप्रकाशयोरपि स्वाभाविकत्वं न स्यात् — यः स्वाभा­वि­कोऽ­ग्ने­र्धर्मः, तमुदाहरिष्यामः ; न च स्वाभाविको धर्म एव नास्ति पदार्थानामिति शक्यं वक्तुम् ॥

न च निगडभङ्ग इव अभावभूतो मोक्षः बन्ध­न­नि­वृ­त्ति­रु­प­प­द्यते, पर­मा­त्मै­क­त्वा­भ्यु­प­ग­मात् , ‘एक­मे­वा­द्वि­ती­यम्’(छा. उ. ६ । २ । १) इति श्रुतेः ; न चान्यो बद्धोऽस्ति, यस्य निगडनिवृत्तिवत् बन्धननिवृत्तिः मोक्षः स्यात् ; पर­मा­त्म­व्य­ति­रे­केण अन्यस्याभावं विस्तरेण अवादिष्म । तस्मात् अवि­द्या­नि­वृ­त्ति­मात्रे मोक्षव्यवहार इति च अवोचाम, यथा रज्ज्वादौ सर्पा­द्य­ज्ञा­न­नि­वृत्तौ सर्पा­दि­नि­वृत्तिः ॥

येऽप्याचक्षते — मोक्षे विज्ञानान्तरम् आनन्दान्तरं च अभिव्यज्यत इति, तैर्वक्तव्यः अभि­व्य­क्ति­श­ब्दार्थः । यदि तावत् लौकिक्येव उप­ल­ब्धि­वि­ष­य­व्याप्तिः अभि­व्य­क्ति­श­ब्दार्थः, ततो वक्तव्यम् — किं विद्य­मा­न­म­भि­व्य­ज्यते, अविद्यमानमिति वा । विद्यमानं चेत् , यस्य मुक्तस्य तदभिव्यज्यते तस्य आत्मभूतमेव तत् इति, उप­ल­ब्धि­व्य­व­धा­ना­नु­प­पत्तेः नित्या­भि­व्य­क्त­त्वात् , मुक्तस्य अभिव्यज्यत इति विशे­ष­व­च­न­म­न­र्थ­कम् । अथ कदाचिदेव अभिव्यज्यते, उप­ल­ब्धि­व्य­व­धा­नात् अनात्मभूतं तदिति, अन्य­तोऽ­भि­व्य­क्ति­प्र­सङ्गः ; तथा च अभि­व्य­क्ति­सा­ध­ना­पे­क्षता । उप­ल­ब्धि­स­मा­ना­श्र­यत्वे तु व्यव­धा­न­क­ल्प­ना­नु­प­पत्तेः सर्वदा अभिव्यक्तिः, अनभिव्यक्तिर्वा ; न तु अन्त­रा­ल­क­ल्प­नायां प्रमाणमस्ति । न च समानाश्रयाणाम् एकस्य आत्मभूतानां धर्माणाम् इत­रे­त­र­वि­ष­य­वि­ष­यित्वं सम्भवति । विज्ञानसुखयोश्च प्रागभिव्यक्तेः संसारित्वम् , अभि­व्य­क्त्यु­त्त­र­कालं च मुक्तत्वं यस्य — सोऽन्यः परस्मात् नित्या­भि­व्य­क्त­ज्ञा­न­स्व­रू­पात् अत्य­न्त­वै­ल­क्ष­ण्यात् , शैत्यमिव औष्ण्यात् ; पर­मा­त्म­भे­द­क­ल्प­नायां च वैदिकः कृतान्तः परित्यक्तः स्यात् । मोक्षस्य इदानीमिव निर्विशेषत्वे तद­र्था­धि­क­य­त्ना­नु­प­पत्तिः शास्त्र­वै­यर्थ्यं च प्राप्नोतीति चेत् , न, अवि­द्या­भ्र­मा­पो­हा­र्थ­त्वात् ; न हि वस्तुतो मुक्ता­मु­क्त­त्व­वि­शे­षोऽस्ति, आत्मनो नित्यै­क­रू­प­त्वात् ; किन्तु तद्विषया अविद्या अपोह्यते शास्त्रो­प­दे­श­ज­नि­त­वि­ज्ञा­नेन ; प्राक्त­दु­प­दे­श­प्राप्तेः तदर्थश्च प्रयत्न उपपद्यत एव । अविद्यावतः अवि­द्या­नि­वृ­त्त्य­नि­वृ­त्ति­कृतः विशेषः आत्मनः स्यादिति चेत् , न, अवि­द्या­क­ल्प­ना­वि­ष­य­त्वा­भ्यु­प­ग­मात् , रज्जू­ष­र­शु­क्ति­का­ग­ग­नानां सर्पो­द­क­र­ज­त­म­लि­न­त्वा­दि­वत् , अदोष इत्यवोचाम । तिमि­रा­ति­मि­र­दृ­ष्टि­वत् अवि­द्या­क­र्तृ­त्वा­क­र्तृ­त्व­कृत आत्मनो विशेषः स्यादिति चेत् , न, ‘ध्यायतीव लेलायतीव’(बृ. उ. ४ । ३ । ७) इति स्वतः अवि­द्या­क­र्तृ­त्वस्य प्रति­षि­द्ध­त्वात् ; अने­क­व्या­पा­र­स­न्नि­पा­त­ज­नि­त­त्वाच्च अविद्याभ्रमस्य ; विष­य­त्वो­प­प­त्तेश्च ; यस्य च अविद्याभ्रमो घटादिवत् विविक्तो गृह्यते, सः न अविद्याभ्रमवान् । अहं न जाने मुग्धोऽस्मीति प्रत्ययदर्शनात् ; अवि­द्या­भ्र­म­व­त्त्व­मे­वेति चेत् , न, तस्यापि विवेकग्रहणात् ; न हि यो यस्य विवेकेन ग्रहीता, स तस्मिन्भ्रान्त इत्युच्यते ; तस्य च विवेकग्रहणम् , तस्मिन्नेव च भ्रमः — इति विप्रतिषिद्धम् ; न जाने मुग्धोऽस्मीति दृश्यते इति ब्रवीषि — तद्दर्शिनश्च अज्ञानं मुग्धरूपता दृश्यत इति च — तद्दर्शनस्य विषयो भवति, कर्मतामापद्यत इति ; तत् कथं कर्मभूतं सत् कर्तृ­स्व­रू­प­दृ­शि­वि­शे­ष­णम् अज्ञानमुग्धते स्याताम् ? अथ दृशिविशेषणत्वं तयोः, कथं कर्म स्याताम् — दृशिना व्याप्येते ? कर्म हि कर्तृक्रियया व्याप्यमानं भवति ; अन्यश्च व्याप्यम् , अन्यम् व्यापकम् ; न तेनैव तत् व्याप्यते ; वद, कथम् एवं सति, अज्ञानमुग्धते दृशिविशेषणे स्याताम् ? न च अज्ञा­न­वि­वे­क­दर्शी अज्ञानम् आत्मनः कर्म­भू­त­मु­प­ल­भ­मानः उप­ल­ब्धृ­ध­र्म­त्वेन गृह्णाति, शरीरे कार्श्य­रू­पा­दि­वत् तथा । सुख­दुः­खे­च्छा­प्र­य­त्ना­दीन् सर्वो लोकः गृह्णातीति चेत् , तथापि ग्रहीतुर्लोकस्य विविक्ततैव अभ्युपगता स्यात् । न जानेऽहं त्वदुक्तं मुग्ध एव इति चेत् — भवतु अज्ञो मुग्धः, यस्तु एवंदर्शी, तं ज्ञम् अमुग्धं प्रतिजानीमहे वयम् । तथा व्यासेनोक्तम् — ‘इच्छादि कृत्स्नं क्षेत्रं क्षेत्री प्रका­श­य­तीति’(भ.गी.१३/३३), ‘समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् । विन­श्य­त्स्व­वि­न­श्य­न्तम् —’(भ. गी. १३ । २७) इत्यादि शतश उक्तम् । तस्मात् न आत्मनः स्वतः बद्ध­मु­क्त­ज्ञा­ना­ज्ञा­न­कृतो विशेषः अस्ति, सर्वदा समै­क­र­स­स्वा­भा­व्या­भ्यु­प­ग­मात् । ये तु अतोऽन्यथा आत्मवस्तु परिकल्प्य बन्ध­मो­क्षा­दि­शास्त्रं च अर्थ­वा­द­मा­पा­द­यन्ति, ते उत्सहन्ते — खेऽपि शाकुनं पदं द्रष्टुम् , खं वा मुष्टिना आक्रष्टुम् , चर्म­व­द्वे­ष्टि­तुम् ; वयं तु तत् कर्तुमशक्ताः ; सर्वदा समैकरसम् अद्वैतम् अविक्रियम् अजम् अजरम् अमरम् अमृतम् अभयम् आत्मतत्त्वं ब्रह्मैव स्मः — इत्येष सर्व­वे­दा­न्त­नि­श्चि­तोऽर्थ इत्येवं प्रतिपद्यामहे । तस्मात् ब्रह्मात्येतीति उपचारमात्रमेतत् , विप­री­त­ग्र­ह­व­द्दे­ह­स­न्ततेः विच्छेदमात्रं विज्ञा­न­फ­ल­म­पेक्ष्य ॥

स्वप्न­बु­द्धा­न्त­ग­म­न­दृ­ष्टा­न्तस्य दार्ष्टान्तिकः संसारो वर्णितः । संसारहेतुश्च विद्या­क­र्म­पू­र्व­प्रज्ञा वर्णिता । यैश्च उपाधिभूतैः कार्य­क­र­ण­ल­क्ष­ण­भूतैः परिवेष्टितः संसा­रि­त्व­म­नु­भ­वति, तानि चोक्तानि । तेषां साक्षा­त्प्र­यो­जकौ धर्माधर्माविति पूर्वपक्षं कृत्वा, काम एवेत्यवधारितम् । यथा च ब्राह्मणेन अयम् अर्थः अवधारितः, एवं मन्त्रेणापीति बन्धं बन्धकारणं च उक्त्वा उपसंहृतं प्रकरणम् — ‘इति नु कामयमानः’(बृ. उ. ४ । ४ । ६) इति । ‘अथाकामयमानः’(बृ. उ. ४ । ४ । ६) इत्यारभ्य सुषु­प्त­दृ­ष्टा­न्तस्य दार्ष्टा­न्ति­क­भूतः सर्वात्मभावो मोक्ष उक्तः । मोक्षकारणं च आत्मकामतया यत् आप्त­का­म­त्व­मु­क्तम् , तच्च सामर्थ्यात् न आत्म­ज्ञा­न­म­न्त­रेण आत्मकामतया आप्तकामत्वमिति — सामर्थ्यात् ब्रह्मविद्यैव मोक्ष­का­र­ण­मि­त्यु­क्तम् । अतः यद्यपि कामो मूलमित्युक्तम् , तथापि मोक्ष­का­र­ण­वि­प­र्य­येण बन्धकारणम् अविद्या इत्येतदपि उक्तमेव भवति । अत्रापि मोक्षः मोक्षसाधनं च ब्राह्म­णे­नो­क्तम् ; तस्यैव दृढीकरणाय मन्त्र उदाह्रियते श्लोकशब्दवाच्यः —

तत् तस्मिन्नेवार्थे एष श्लोकः मन्त्रो भवति । यदा यस्मिन्काले सर्वे समस्ताः कामाः तृष्णाप्रभेदाः प्रमुच्यन्ते, आत्मकामस्य ब्रह्मविदः समूलतो विशीर्यन्ते, ये प्रसिद्धा लोके इहामुत्रार्थाः पुत्र­वि­त्त­लो­कै­ष­णा­ल­क्षणाः अस्य प्रसिद्धस्य पुरुषस्य हृदि बुद्धौ श्रिताः आश्रिताः — अथ तदा, मर्त्यः मरणधर्मा सन् , काम­वि­यो­गा­त्स­मू­लतः, अमृतो भवति ; अर्थात् अनात्मविषयाः कामा अविद्यालक्षणाः मृत्यवः इत्येतदुक्तं भवति ; अतः मृत्युवियोगे विद्वान् जीवन्नेव अमृतो भवति । अत्र अस्मिन्नेव शरीरे वर्तमानः ब्रह्म समश्नुते, ब्रह्मभावं मोक्षं प्रतिपद्यत इत्यर्थः । अतः मोक्षः न देशान्तरगमनादि अपेक्षते । तस्मात् विदुषो नोत्क्रामन्ति प्राणाः, यथावस्थिता एव स्वकारणे पुरुषे समवनीयन्ते ; नाममात्रं हि अवशिष्यते — इत्युक्तम् । कथं पुनः समवनीतेषु प्राणेषु, देहे च स्वकारणे प्रलीने, विद्वान् मुक्तः अत्रैव सर्वात्मा सन् वर्तमानः पुनः पूर्ववत् देहित्वं संसारित्वलक्षणं न प्रतिपद्यते — इत्यत्रोच्यते — तत् तत्र अयं दृष्टान्तः ; यथा लोके अहिः सर्पः, तस्य निर्ल्वयनी, निर्मोकः, सा अहिनिर्ल्वयनी, वल्मीके सर्पाश्रये वल्मी­का­दा­वि­त्यर्थः, मृता प्रत्यस्ता प्रक्षिप्ता अनात्मभावेन सर्पेण परित्यक्ता, शयीत वर्तेत — एवमेव, यथा अयं दृष्टान्तः, इदं शरीरं सर्पस्थानीयेन मुक्तेन अनात्मभावेन परित्यक्तं मृतमिव शेते । अथ इतरः सर्पस्थानीयो मुक्तः सर्वात्मभूतः सर्पवत् तत्रैव वर्तमानोऽपि अशरीर एव, न पूर्ववत् पुनः सशरीरो भवति । काम­क­र्म­प्र­यु­क्त­श­री­रा­त्म­भा­वेन हि पूर्वं सशरीरः मर्त्यश्च ; तद्वियोगात् अथ इदानीम् अशरीरः, अत एव च अमृतः ; प्राणः, प्राणितीति प्राणः — ‘प्राणस्य प्राणम्’(बृ. उ. ४ । ४ । १८) इति हि वक्ष्यमाणे श्लोके, ‘प्राणबन्धनं हि सोम्य मनः’(छा. उ. ६ । ८ । २) इति च श्रुत्यन्तरे ; प्रक­र­ण­वा­क्य­सा­म­र्थ्याच्च पर एव आत्मा अत्र प्राणशब्दवाच्यः ; ब्रह्मैव परमात्मैव । किं पुनस्तत् ? तेज एव विज्ञानम् ज्योतिः, येन आत्मज्योतिषा जगत् अवभास्यमानं प्रज्ञानेत्रं विज्ञा­न­ज्यो­ति­ष्मत् सत् अविभ्रंशत् वर्तते । यः कामप्रश्नो विमोक्षार्थः याज्ञवल्क्येन वरो दत्तो जनकाय, सहेतुकः बन्ध­मो­क्षा­र्थ­ल­क्षणः दृष्टा­न्त­दा­र्ष्टा­न्ति­क­भूतः स एष निर्णीतः सविस्तरः जन­क­या­ज्ञ­व­ल्क्या­ख्या­यि­का­रू­प­धा­रिण्या श्रुत्या ; संसा­र­वि­मो­क्षो­पाय उक्तः प्राणिभ्यः । इदानीं श्रुतिः स्वयमेवाह — विद्या­नि­ष्क्र­यार्थं जन­के­नै­व­मु­क्त­मिति ; कथम् ? सोऽहम् एवं विमो­क्षि­त­स्त्वया भगवते तुभ्यं विद्या­नि­ष्क्र­यार्थं सहस्रं ददामि — इति ह एवं किल उवाच उक्तवान् जनको वैदेहः । अत्र कस्मा­द्वि­मो­क्ष­प­दार्थे निर्णीते, विदेहराज्यम् आत्मानमेव च न निवेदयति, एकदेशोक्ताविव सहस्रमेव ददाति ? तत्र कोऽभिप्राय इति । अत्र केचिद्वर्णयन्ति — अध्या­त्म­वि­द्या­र­सिको जनकः श्रुतमप्यर्थं पुनर्मन्त्रैः शुश्रूषति ; अतो न सर्वमेव निवेदयति ; श्रुत्वा­भि­प्रेतं याज्ञवल्क्यात् पुनरन्ते निवेदयिष्यामीति हि मन्यते ; यदि चात्रैव सर्वं निवेदयामि, निवृ­त्ता­भि­ला­षोऽयं श्रवणादिति मत्वा, श्लोकान् न वक्ष्यति — इति च भयात् सहस्रदानं शुश्रू­षा­लि­ङ्ग­ज्ञा­प­ना­येति । सर्वमप्येतत् असत् , पुरुषस्येव प्रमाणभूतायाः श्रुतेः व्याजानुपपत्तेः ; अर्थ­शे­षो­प­प­त्तेश्च — विमोक्षपदार्थे उक्तेऽपि आत्मज्ञानसाधने, आत्म­ज्ञा­न­शे­ष­भूतः सर्वै­ष­णा­प­रि­त्यागः सन्न्यासाख्यः वक्त­व्योऽ­र्थ­शेषः विद्यते ; तस्मात् श्लोक­मा­त्र­शु­श्रू­षा­क­ल्पना अनृज्वी ; अगतिका हि गतिः पुन­रु­क्ता­र्थ­क­ल्पना ; सा च अयुक्ता सत्यां गतौ । न च तत् स्तुति­मा­त्र­मि­त्य­वो­चाम । ननु एवं सति ‘अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव’ इति वक्तव्यम् — नैष दोषः ; आत्मज्ञानवत् अप्रयोजकः सन्न्यासः पक्षे, प्रति­प­त्ति­क­र्म­वत् — इति हि मन्यते ; ‘सन्न्यासेन तनुं त्यजेत्’ इति स्मृतेः । साधनत्वपक्षेऽपि न ‘अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव’ इति प्रश्नमर्हति, मोक्ष­सा­ध­न­भू­ता­त्म­ज्ञा­न­प­रि­पा­का­र्थ­त्वात् ॥

आत्मकामस्य ब्रह्मविदो मोक्ष इत्ये­त­स्मि­न्नर्थे मन्त्र­ब्रा­ह्म­णोक्ते, विस्त­र­प्र­ति­पा­दका एते श्लोका भवन्ति । अणुः सूक्ष्मः पन्थाः दुर्वि­ज्ञे­य­त्वात् , विततः विस्तीर्णः, विस्प­ष्ट­त­र­ण­हे­तु­त्वाद्वा ‘वितरः’ इति पाठान्तरात् , मोक्षसाधनो ज्ञानमार्गः पुराणः चिरन्तनः नित्य­श्रु­ति­प्र­का­शि­त­त्वात् , न तार्कि­क­बु­द्धि­प्र­भ­व­कु­दृ­ष्टि­मा­र्ग­वत् अर्वाक्कालिकः, मां स्पृष्टः मया लब्ध इत्यर्थः ; यो हि येन लभ्यते, स तं स्पृशतीव सम्बध्यते ; तेन अयं ब्रह्म­वि­द्या­ल­क्षणो मोक्षमार्गः मया लब्धत्वात् ‘मां स्पृष्टः’ इत्युच्यते । न केवलं मया लब्धः, किं तु अनुवित्तो मयैव ; अनुवेदनं नाम विद्यायाः परिपाकापेक्षया फलावसानतानिष्ठा प्राप्तिः, भुजेरिव तृप्त्यवसानता ; पूर्वं तु ज्ञान­प्रा­प्ति­स­म्ब­न्ध­मा­त्र­मे­वेति विशेषः । किम् असावेव मन्त्रदृक् एकः ब्रह्मविद्याफलं प्राप्तः, नान्यः प्राप्तवान् , येन ‘अनुवित्तो मयैव’ इत्यवधारयति — नैष दोषः, अस्याः फलम् आत्म­सा­क्षि­क­म­नु­त्त­म­मिति ब्रह्मविद्यायाः स्तुतिपरत्वात् ; एवं हि कृता­र्था­त्मा­भि­मा­न­क­रम् आत्म­प्र­त्य­य­सा­क्षि­कम् आत्मज्ञानम् , किमतः परम् अन्यत्स्यात् — इति ब्रह्मविद्यां स्तौति ; न तु पुनः अन्यो ब्रह्मवित् तत्फलं न प्राप्नोतीति, ‘तद्यो यो देवानाम्’(बृ. उ. १ । ४ । १०) इति सर्वार्थश्रुतेः ; तदेवाह — तेन ब्रह्म­वि­द्या­मा­र्गेण धीराः प्रज्ञावन्तः अन्येऽपि ब्रह्मविद इत्यर्थः, अपियन्ति अपिगच्छन्ति, ब्रह्मविद्याफलं मोक्षं स्वर्गं लोकम् ; स्वर्गलोकशब्दः त्रिवि­ष्ट­प­वा­च्यपि सन् इह प्रकरणात् मोक्षाभिधायकः ; इतः अस्मा­च्छ­री­र­पा­तात् ऊर्ध्वं जीवन्त एव विमुक्ताः सन्तः ॥

तस्मिन् मोक्षसाधनमार्गे विप्र­ति­प­त्ति­र्मु­मु­क्षू­णाम् ; कथम् ? तस्मिन् शुक्लं शुद्धं विमलम् आहुः केचित् मुमुक्षवः ; नीलम् अन्ये, पिङ्गलम् अन्ये, हरितं लोहितं च — यथादर्शनम् । नाड्यस्तु एताः सुषुम्नाद्याः श्लेष्मा­दि­र­स­स­म्पूर्णाः — शुक्लस्य नीलस्य पिङ्ग­ल­स्ये­त्या­द्यु­क्त­त्वात् । आदित्यं वा मोक्षमार्गम् एवंविधं मन्यन्ते — ‘एष शुक्ल एष नीलः’(छा. उ. ८ । ६ । १) इत्या­दि­श्रु­त्य­न्त­रात् । दर्शनमार्गस्य च शुक्ला­दि­व­र्णा­स­म्भ­वात् । सर्वथापि तु प्रकृतात् ब्रह्म­वि­द्या­मा­र्गात् अन्ये एते शुक्लादयः । ननु शुक्लः शुद्धः अद्वैतमार्गः — न, नीलपीतादिशब्दैः वर्णवाचकैः सह अनुद्रवणात् ; यान् शुक्लादीन् योगिनो मोक्षपथान् आहुः, न ते मोक्षमार्गाः ; संसारविषया एव हि ते — ‘चक्षुष्टो वा मूर्ध्नो वान्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यः’(बृ. उ. ४ । ४ । २) इति शरी­र­दे­शा­न्निः­स­र­ण­स­म्ब­न्धात् , ब्रह्मा­दि­लो­क­प्रा­पका हि ते । तस्मात् अयमेव मोक्षमार्गः — यः आत्मकामत्वेन आप्तकामतया सर्वकामक्षये गमनानुपपत्तौ प्रदी­प­नि­र्वा­ण­वत् चक्षुरादीनां कार्यकरणानाम् अत्रैव समवनयः — इति एषः ज्ञानमार्गः पन्थाः, ब्रह्मणा पर­मा­त्म­स्व­रू­पे­णैव ब्राह्मणेन त्यक्त­स­र्वै­ष­णेन, अनुवित्तः । तेन ब्रह्म­वि­द्या­मा­र्गेण ब्रह्मवित् अन्यः अपि एति । कीदृशो ब्रह्मवित् तेन एतीत्युच्यते — पूर्वं पुण्यकृद्भूत्वा पुन­स्त्य­क्त­पु­त्रा­द्ये­षणः, पर­मा­त्म­ते­ज­स्या­त्मानं संयोज्य तस्मि­न्न­भि­नि­र्वृत्तः तैजसश्च — आत्मभूतः इहैव इत्यर्थः ; ईदृशो ब्रह्मवित् तेन मार्गेण एति । न पुनः पुण्या­दि­स­मु­च्च­य­का­रिणो ग्रहणम् , विरो­धा­दि­त्य­वो­चाम ; ‘अपु­ण्य­पु­ण्यो­प­रमे यं पुनर्भवनिर्भयाः । शान्ताः सन्न्यासिनो यान्ति तस्मै मोक्षात्मने नमः’(महा. भा. रा. ध. ४७ । ५५) इति च स्मृतेः ; ‘त्यज धर्ममधर्मं च’(मो. ध. ३२९ । ४०) इत्यादि पुण्या­पु­ण्य­त्या­गो­प­दे­शात् ; ‘निरा­शि­ष­म­ना­रम्भं निर्न­म­स्का­र­म­स्तु­तिम् । अक्षीणं क्षीणकर्माणं तं देवा ब्राह्मणं विदुः’(मो. ध. २६३ । ३४) ‘नैतादृशं ब्राह्म­ण­स्यास्ति वित्तं यथैकता समता सत्यता च । शीलं स्थिति­र्द­ण्ड­नि­धा­न­मा­र्जवं ततस्ततश्चोपरमः क्रियाभ्यः’(मो. ध. १७५ । ३७) इत्या­दि­स्मृ­ति­भ्यश्च । उपदेक्ष्यति च इहापि तु — ‘एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य न वर्धते कर्मणा नो कनीयान्’(बृ. उ. ४ । ४ । २३) इति कर्म­प्र­यो­ज­ना­भावे हेतुमुक्त्वा, ‘तस्मा­दे­वं­वि­च्छान्तो दान्तः’(बृ. उ. ४ । ४ । २३) इत्यादिना सर्वक्रियोपरमम् । तस्मात् यथाव्याख्यातमेव पुण्यकृत्त्वम् । अथवा यो ब्रह्मवित् तेन एति, स पुण्यकृत् तैजसश्च — इति ब्रह्म­वि­त्स्तु­ति­रेषा ; पुण्यकृति तैजसे च योगिनि महाभाग्यं प्रसिद्धं लोके, ताभ्याम् अतः ब्रह्मवित् स्तूयते प्रख्या­त­म­हा­भा­ग्य­त्वा­ल्लोके ॥

अन्धम् अदर्शनात्मकं तमः संसारनियामकं प्रविशन्ति प्रतिपद्यन्ते ; के ? ये अविद्यां विद्यातोऽन्यां साध्य­सा­ध­न­ल­क्ष­णाम् , उपासते, कर्म अनुवर्तन्त इत्यर्थः ; ततः तस्मादपि भूय इव बहुतरमिव तमः प्रविशन्ति ; के ? ये उ विद्यायाम् अवि­द्या­व­स्तु­प्र­ति­पा­दि­कायां कर्मार्थायां त्रय्यामेव विद्यायाम् , रता अभिरताः ; विधिप्रतिषेधपर एव वेदः, नान्योऽस्ति — इति, उप­नि­ष­द­र्था­न­पे­क्षिण इत्यर्थः ॥

यदि ते अदर्शनलक्षणं तमः प्रविशन्ति, को दोष इत्युच्यते — अनन्दाः अनानन्दाः असुखा नाम ते लोकाः, तेन अन्धे­ना­द­र्श­न­ल­क्ष­णेन तमसा आवृताः व्याप्ताः, — ते तस्य अज्ञानतमसो गोचराः ; तान् ते प्रेत्य मृत्वा अभिगच्छन्ति अभियान्ति ; के ? ये अविद्वांस ; किं सामान्येन अवि­द्व­त्ता­मा­त्रेण ? नेत्युच्यते — अबुधः, बुधेः अवगमनार्थस्य धातोः क्विप्प्र­त्य­या­न्तस्य रूपम् , आत्मावगमवर्जिता इत्यर्थः ; जनाः प्राकृता एव जननधर्माणो वा इत्येतत् ॥

आत्मानं स्वं परं सर्व­प्रा­णि­म­नी­षि­तज्ञं हृत्स्थम् अश­ना­या­दि­ध­र्मा­ती­तम् , चेत् यदि, विजानीयात् सहस्रेषु कश्चित् ; चेदिति आत्मविद्याया दुर्लभत्वं दर्शयति ; कथम् ? अयम् पर आत्मा सर्व­प्रा­णि­प्र­त्य­य­साक्षी, यः नेति नेती­त्या­द्युक्तः, यस्मा­न्ना­न्योऽस्ति द्रष्टा श्रोता मन्ता विज्ञाता, समः सर्वभूतस्थो नित्य­शु­द्ध­बु­द्ध­मु­क्त­स्व­भावः — अस्मि भवामि — इति ; पूरुषः पुरुषः ; सः किमिच्छन् — तत्स्व­रू­प­व्य­ति­रि­क्तम् अन्यद्वस्तु फलभूतं किमिच्छन् कस्य वा अन्यस्य आत्मनो व्यतिरिक्तस्य कामाय प्रयोजनाय ; न हि तस्य आत्मन एष्टव्यं फलम् , न चाप्या­त्म­नोऽन्यः अस्ति, यस्य कामाय इच्छति, सर्वस्य आत्मभूतत्वात् ; अतः किमिच्छन् कस्य कामाय शरी­र­म­नु­स­ञ्ज्व­रेत् , भ्रंशेत् , शरी­रो­पा­धि­कृ­त­दुः­ख­मनु दुःखी स्यात् , शरी­र­ता­प­म­नु­त­प्येत । अनात्मदर्शिनो हि तद्व्य­ति­रि­क्त­व­स्त्व­न्त­रेप्सोः ; ‘ममेदं स्यात् , पुत्रस्य इदम् , भार्याया इदम्’ इत्येवमीहमानः पुनः­पु­न­र्ज­न­न­म­र­ण­प्र­ब­न्ध­रूढः शरी­र­रो­ग­म­नु­रु­ज्यते ; सर्वा­त्म­द­र्शि­नस्तु तदसम्भव इत्येतदाह ॥

किं च यस्य ब्राह्मणस्य, अनुवित्तः अनुलब्धः, प्रतिबुद्धः साक्षात्कृतः, कथम् ? अहमस्मि परं ब्रह्मेत्येवं प्रत्य­गा­त्म­त्वे­ना­व­गतः, आत्मा अस्मि­न्स­न्देह्ये सन्देहे अने­का­न­र्थ­स­ङ्क­टो­प­चये, गहने विषमे अने­क­श­त­स­ह­स्र­वि­वे­क­वि­ज्ञा­न­प्र­ति­पक्षे विषमे, प्रविष्टः ; स यस्य ब्राह्म­ण­स्या­नु­वित्तः प्रति­बो­धे­ने­त्यर्थः ; स विश्वकृत् विश्वस्य कर्ता ; कथं विश्वकृत्त्वम् , तस्य किं विश्वकृदिति नाम इत्याशङ्क्याह — सः हि यस्मात् सर्वस्य कर्ता, न नाममात्रम् ; न केवलं विश्वकृत् परप्रयुक्तः सन् , किं तर्हि तस्य लोकः सर्वः ; किमन्यो लोकः अन्योऽ­सा­वि­त्यु­च्यते — स उ लोक एव ; लोकशब्देन आत्मा उच्यते ; तस्य सर्व आत्मा, स च सर्व­स्या­त्मे­त्यर्थः । य एष ब्राह्मणेन प्रत्यगात्मा प्रतिबुद्धतया अनुवित्तः आत्मा अनर्थसङ्कटे गहने प्रविष्टः, स न संसारी, किं तु पर एव ; यस्मात् विश्वस्य कर्ता सर्वस्य आत्मा, तस्य च सर्व आत्मा । एक एवाद्वितीयः पर एवा­स्मी­त्य­नु­स­न्धा­तव्य इति श्लोकार्थः ॥

किं च इहैव अने­का­न­र्थ­स­ङ्कुले, सन्तः भवन्तः अज्ञा­न­दी­र्घ­नि­द्रा­मो­हिताः सन्तः, कथञ्चिदिव ब्रह्मतत्त्वम् आत्मत्वेन अथ विद्मः विजानीमः, तत् एतद्ब्रह्म प्रकृतम् ; अहो वयं कृतार्था इत्यभिप्रायः । यदेतद्ब्रह्म विजानीमः, तत् न चेत् विदितवन्तो वयम् — वेदनं वेदः, वेदोऽस्यास्तीति वेदी, वेद्येव वेदिः, न वेदिः अवेदिः, ततः अहम् अवेदिः स्याम् । यदि अवेदिः स्याम् , को दोषः स्यात् ? महती अनन्तपरिमाणा जन्म­म­र­णा­दि­ल­क्षणा विनष्टिः विनशनम् । अहो वयम् अस्मान्महतो विनाशात् निर्मुक्ताः, यत् अद्वयं ब्रह्म विदितवन्त इत्यर्थः । यथा च वयं ब्रह्म विदित्वा अस्मा­द्वि­न­श­ना­द्वि­प्र­मुक्ताः, एवं ये तद्विदुः अमृतास्ते भवन्ति ; ये पुनः नैवं ब्रह्म विदुः, ते इतरे ब्रह्म­वि­द्भ्योऽन्ये अब्रह्मविद इत्यर्थः, दुःखमेव जन्म­म­र­णा­दि­ल­क्ष­ण­मेव अपियन्ति प्रतिपद्यन्ते, न कदाचिदपि अविदुषां ततो विनि­वृ­त्ति­रि­त्यर्थः ; दुःखमेव हि ते आत्म­त्वे­नो­प­ग­च्छन्ति ॥

यदा पुनः एतम् आत्मानम् , कथञ्चित् परमकारुणिकं कञ्चिदाचार्यं प्राप्य ततो लब्धप्रसादः सन् , अनु पश्चात् पश्यति साक्षात्करोति स्वमात्मानम् , देवं द्योतनवन्तम् दातारं वा सर्व­प्रा­णि­क­र्म­फ­लानां यथाकर्मानुरूपम् , अञ्जसा साक्षात् , ईशानं स्वामिनम् भूतभव्यस्य काल­त्र­य­स्ये­त्ये­तत् — न ततः तस्मा­दी­शा­ना­द्दे­वात् आत्मानं विशेषेण जुगुप्सते गोपायितुमिच्छति । सर्वो हि लोक ईश्व­रा­द्गु­प्ति­मि­च्छति भेददर्शी ; अयं तु एकत्वदर्शी न बिभेति कुतश्चन ; अतो न तदा विजुगुप्सते, यदा ईशानं देवम् अञ्जसा आत्मत्वेन पश्यति । न तदा निन्दति वा कञ्चित् , सर्वम् आत्मानं हि पश्यति, स एवं पश्यन् कम् असौ निन्द्यात् ॥

किं च यस्मात् ईशानात् अर्वाक् , यस्मादन्यविषय एवेत्यर्थः, संवत्सरः कालात्मा सर्वस्य जनिमतः परिच्छेत्ता, यम् अपरिच्छिन्दन् अर्वागेव वर्तते, अहोभिः स्वावयवैः अहो­रा­त्रै­रि­त्यर्थः ; तत् ज्योतिषां ज्योतिः आदि­त्या­दि­ज्यो­ति­षा­म­प्य­व­भा­स­क­त्वात् , आयुरित्युपासते देवाः, अमृतं ज्योतिः — अतोऽ­न्य­न्म्रि­यते, न हि ज्योतिः ; सर्वस्य हि एतज्ज्योतिः आयुः । आयुर्गुणेन यस्मात् देवाः तत् ज्योतिरुपासते, तस्मात् आयुष्मन्तस्ते । तस्मात् आयुष्कामेन आयुर्गुणेन उपास्यं ब्रह्मेत्यर्थः ॥

किं च यस्मिन् यत्र ब्रह्मणि, पञ्च पञ्चजनाः — गन्धर्वादयः पञ्चैव सङ्ख्याताः गन्धर्वाः पितरो देवा असुरा रक्षांसि — निषादपञ्चमा वा वर्णाः, आकाशश्च अव्याकृताख्यः — यस्मिन् सूत्रम् ओतं च प्रोतं च — यस्मि­न्प्र­ति­ष्ठितः ; ‘एतस्मिन्नु खल्वक्षरे गार्ग्याकाशः’(बृ. उ. ३ । ८ । ११) इत्युक्तम् ; तमेव आत्मानम् अमृतं ब्रह्म मन्ये अहम् , न चाहमात्मानं ततोऽन्यत्वेन जाने । किं तर्हि ? अमृतोऽहम् ब्रह्म विद्वान्सन् ; अज्ञानमात्रेण तु मर्त्योऽहम् आसम् ; तदपगमात् विद्वानहम् अमृत एव ॥

किं च तेन हि चैत­न्या­त्म­ज्यो­तिषा अवभास्यमानः प्राणः आत्मभूतेन प्राणिति, तेन प्राणस्यापि प्राणः सः, तं प्राणस्य प्राणम् ; तथा चक्षुषोऽपि चक्षुः ; उत श्रोत्रस्यापि श्रोत्रम् ; ब्रह्म­श­क्त्या­धि­ष्ठि­तानां हि चक्षुरादीनां दर्श­ना­दि­सा­म­र्थ्यम् ; स्वतः काष्ठलोष्टसमानि हि तानि चैत­न्या­त्म­ज्यो­तिः­शू­न्यानि ; मनसोऽपि मनः — इति ये विदुः — चक्षु­रा­दि­व्या­पा­रा­नु­मि­ता­स्तित्वं प्रत्यगात्मानम् , न विषयभूतम् ये विदुः — ते निचिक्युः निश्चयेन ज्ञातवन्तः ब्रह्म, पुराणं चिरन्तनम् , अग्र्यम् अग्रे भवम् । ‘तद्यदात्मविदो विदुः’(मु. उ. २ । २ । १०) इति ह्याथर्वणे ॥

तद्ब्रह्मदर्शने साधनमुच्यते — मनसैव पर­मा­र्थ­ज्ञा­न­सं­स्कृ­तेन आचा­र्यो­प­दे­श­पू­र्वकं च अनुद्रष्टव्यम् । तत्र च दर्शनविषये ब्रह्मणि न इह नाना अस्ति किञ्चन किञ्चिदपि ; असति नानात्वे, नाना­त्व­म­ध्या­रो­प­यति अविद्यया । सः मृत्योः मरणात् , मृत्युं मरणम् आप्नोति ; कोऽसौ ? य इह नानेव पश्यति । अवि­द्या­ध्या­रो­प­ण­व्य­ति­रे­केण नास्ति परमार्थतो द्वैतमित्यर्थः ॥

यस्मादेवम् तस्मात् , एकधैव एकेनैव प्रकारेण विज्ञा­न­घ­नै­क­र­स­प्र­का­रेण आका­श­व­न्नि­र­न्त­रेण अनुद्रष्टव्यम् ; यस्मात् एतद्ब्रह्म अप्रमयम् अप्रमेयम् , सर्वैकत्वात् ; अन्येन हि अन्यत् प्रमीयते ; इदं तु एकमेव, अतः अप्रमेयम् ; ध्रुवं नित्यं कूटस्थम् अविचालीत्यर्थः । ननु विरु­द्ध­मि­द­मु­च्यते — अप्रमेयं ज्ञायत इति च ; ‘ज्ञायते’ इति प्रमाणैर्मीयत इत्यर्थः, ‘अप्रमेयम्’ इति च तत्प्रतिषेधः — नैष दोषः, अन्यवस्तुवत् अना­ग­म­प्र­मा­ण­प्र­मे­य­त्व­प्र­ति­षे­धा­र्थ­त्वात् ; यथा अन्यानि वस्तूनि आगमनिरपेक्षैः प्रमाणैः विषयीक्रियन्ते, न तथा एतत् आत्मतत्त्वं प्रमाणान्तरेण विषयीकर्तुं शक्यते ; सर्वस्यात्मत्वे केन कं पश्येत् विजानीयात् — इति प्रमा­तृ­प्र­मा­णा­दि­व्या­पा­र­प्र­ति­षे­धे­नैव आगमोऽपि विज्ञापयति, न तु अभि­धा­ना­भि­धे­य­ल­क्ष­ण­वा­क्य­ध­र्मा­ङ्गी­क­र­णेन ; तस्मात् न आगमेनापि स्वर्ग­मे­र्वा­दि­वत् तत् प्रतिपाद्यते ; प्रति­पा­द­यि­त्रा­त्म­भूतं हि तत् ; प्रतिपादयितुः प्रतिपादनस्य प्रति­पा­द्य­वि­ष­य­त्वात् , भेदे हि सति तत् भवति । ज्ञानं च तस्मिन् परा­त्म­भा­व­नि­वृ­त्ति­रेव ; न तस्मिन् साक्षात् आत्मभावः कर्तव्यः, विद्य­मा­न­त्वा­दा­त्म­भा­वस्य ; नित्यो हि आत्मभावः सर्वस्य अतद्विषय इव प्रत्यवभासते ; तस्मात् अत­द्वि­ष­या­भा­स­नि­वृ­त्ति­व्य­ति­रे­केण न तस्मि­न्ना­त्म­भावो विधीयते ; अन्या­त्म­भा­व­नि­वृत्तौ, आत्मभावः स्वात्मनि स्वाभाविको यः, स केवलो भवतीति — आत्मा ज्ञायत इत्युच्यते ; स्वतश्चाप्रमेयः प्रमाणान्तरेण न विषयीक्रियते इति उभ­य­म­प्य­वि­रु­द्ध­मेव । विरजः विगतरजः, रजो नाम धर्मा­ध­र्मा­दि­म­लम् तद्रहित इत्येतत् । परः — परो व्यतिरिक्तः सूक्ष्मो व्यापी वा आकाशादपि अव्याकृताख्यात् । अजः न जायते ; जन्मप्रतिषेधात् उत्तरेऽपि भावविकाराः प्रतिषिद्धाः, सर्वेषां जन्मादित्वात् । आत्मा, महान्परिमाणतः, महत्तरः सर्वस्मात् । ध्रुवः अविनाशी ॥

तम् ईदृशमात्मानमेव, धीरः धीमान् विज्ञाय उपदेशतः शास्त्रतश्च, प्रज्ञां शास्त्रा­च­र्यो­प­दि­ष्ट­वि­षयां जिज्ञा­सा­प­रि­स­मा­प्ति­क­रीम् , कुर्वीत ब्राह्मणः — एवं प्रज्ञा­क­र­ण­सा­ध­नानि सन्न्या­स­श­म­द­मो­प­र­म­ति­ति­क्षा­स­मा­धा­नानि कुर्यादित्यर्थः । न अनुध्यायात् नानुचिन्तयेत् , बहून् प्रभूतान् शब्दान् ; तत्र बहु­त्व­प्र­ति­षे­धात् केव­ला­त्मै­क­त्व­प्र­ति­पा­दकाः स्वल्पाः शब्दा अनुज्ञायन्ते ; ‘ओमित्येवं ध्यायथ आत्मानम्’(मु. उ. २ । २ । ६) ‘अन्या वाचो विमुञ्चथ’(मु. उ. २ । २ । ५) इति च आथर्वणे । वाचो विग्लापनं विशेषेण ग्लानिकरं श्रमकरम् , हि यस्मात् , तत् बहु­श­ब्दा­भि­ध्या­न­मिति ॥

सहेतुकौ बन्धमोक्षौ अभिहितौ मन्त्र­ब्रा­ह्म­णा­भ्याम् ; श्लोकैश्च पुनः मोक्षस्वरूपं विस्तरेण प्रतिपादितम् ; एवम् एतस्मिन् आत्मविषये सर्वो वेदः यथा उपयुक्तो भवति, तत् तथा वक्तव्यमिति तदर्थेयं कण्डिका आरभ्यते । तच्च यथा अस्मिन्प्रपाठके अभिहितं सप्रयोजनम् अनूद्य अत्रैव उपयोगः कृत्स्नस्य वेदस्य काम्य­रा­शि­व­र्जि­तस्य — इत्येवमर्थ उक्तार्थानुवादः ‘स वा एषः’ इत्यादिः । स इति उक्त­प­रा­म­र्शार्थः ; कोऽसौ उक्तः परामृश्यते ? तं प्रतिनिर्दिशति — य एष विज्ञानमय इति — अती­ता­न­न्त­र­वा­क्यो­क्त­सं­प्र­त्ययो मा भूदिति, यः एषः ; कतमः एषः इत्युच्यते — विज्ञानमयः प्राणेष्विति ; उक्त­वा­क्यो­ल्लि­ङ्गनं संश­य­नि­वृ­त्त्य­र्थम् ; उक्तं हि पूर्वं जनकप्रश्नारम्भे ‘कतम आत्मेति योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु’(बृ. उ. ४ । ३ । ७) इत्यादि । एतदुक्तं भवति — योऽयम् ‘विज्ञानमयः प्राणेषु’ इत्यादिना वाक्येन प्रतिपादितः स्वयं ज्योतिरात्मा, स एषः काम­क­र्मा­वि­द्या­ना­म­ना­त्म­ध­र्म­त्व­प्र­ति­पा­द­न­द्वा­रेण मोक्षितः पर­मा­त्म­भा­व­मा­पा­दितः — पर एवायं नान्य इति ; एष सः साक्षान्महानज आत्मेत्युक्तः । योऽयं विज्ञानमयः प्राणेष्विति यथा­व्या­ख्या­तार्थ एव । य एषः अन्तर्हृदये हृद­य­पु­ण्ड­री­क­मध्ये य एष आकाशो बुद्धि­वि­ज्ञा­न­सं­श्रयः, तस्मिन्नाकाशे बुद्धि­वि­ज्ञा­न­स­हिते शेते तिष्ठति ; अथवा सम्प्रसादकाले अन्तर्हृदये य एष आकाशः पर एव आत्मा निरुपाधिकः विज्ञानमयस्य स्वस्वभावः, तस्मिन् स्वस्वभावे परमात्मनि आकाशाख्ये शेते ; चतुर्थे एतद्व्याख्यातम् ‘क्वैष तदाभूत्’(बृ. उ. २ । १ । १६) इत्यस्य प्रतिवचनत्वेन । स च सर्वस्य ब्रह्मे­न्द्रादेः वशी ; सर्वो हि अस्य वशे वर्तते ; उक्तं च ‘एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने’(बृ. उ. ३ । ८ । ९) इति । न केवलं वशी, सर्वस्य ईशानः ईशिता च ब्रह्मे­न्द्र­प्र­भृ­ती­नाम् । ईशितृत्वं च कदाचित् जातिकृतम् , यथा राजकुमारस्य बलवत्तरानपि भृत्यान्प्रति, तद्वन्मा भूदित्याह — सर्वस्याधिपतिः अधिष्ठाय पालयिता, स्वतन्त्र इत्यर्थः ; न राजपुत्रवत् अमा­त्या­दि­भृ­त्य­तन्त्रः । त्रयमप्येतत् वशित्वादि हेतु­हे­तु­म­द्रू­पम् — यस्मात् सर्वस्याधिपतिः, ततोऽसौ सर्वस्येशानः ; यो हि यमधिष्ठाय पालयति, स तं प्रतीष्ट एवेति प्रसिद्धम् , यस्माच्च सर्वस्येशानः, तस्मात् सर्वस्य वशीति । किञ्चान्यत् स एवंभूतो हृद्य­न्त­र्ज्योतिः पुरुषो विज्ञानमयः न साधुना शास्त्रविहितेन कर्मणा भूयान्भवति, न वर्धते पूर्वावस्थातः केनचिद्धर्मेण ; नो एव शास्त्र­प्र­ति­षि­द्धेन असाधुना कर्मणा कनीयान् अल्पतरो भवति, पूर्वावस्थातो न हीयत इत्यर्थः । किं च सर्वो हि अधिष्ठानपालनादि कुर्वन् परा­नु­ग्र­ह­पी­डा­कृ­तेन धर्माधर्माख्येन युज्यते ; अस्यैव तु कथं तदभाव इत्युच्यते — यस्मात् एष सर्वेश्वरः सन् कर्मणोऽपीशितुं भवत्येव शीलमस्य, तस्मात् न कर्मणा सम्बध्यते । किं च एष भूताधिपतिः ब्रह्मा­दि­स्त­म्ब­प­र्य­न्तानां भूता­ना­म­धि­प­ति­रि­त्यु­क्तार्थं पदम् । एष भूतानां तेषामेव पालयिता रक्षिता । एष सेतुः ; किंविशिष्ट इत्याह — विधरणः वर्णा­श्र­मा­दि­व्य­व­स्थाया विधारयिता ; तदाह — एषां भूरादीनां ब्रह्म­लो­का­न्तानां लोकानाम् असम्भेदाय अस­म्भि­न्न­म­र्या­दायै ; परमेश्वरेण सेतु­व­द­वि­धा­र्य­माणा लोकाः सम्भि­न्न­म­र्यादाः स्युः ; अतो लोकानामसम्भेदाय सेतुभूतोऽयं परमेश्वरः, यः स्वयं ज्योतिरात्मैव एवंवित् सर्वस्य वशी — इत्यादि ब्रह्मविद्यायाः फल­मे­त­न्नि­र्दि­ष्टम् । ‘किञ्ज्योतिरयं पुरुषः’(बृ. उ. ४ । ३ । २) इत्ये­व­मा­दि­ष­ष्ठ­प्र­पा­ठ­क­वि­हि­ता­या­मे­तस्यां ब्रह्म­वि­द्या­याम् एवंफलायाम् काम्यै­क­दे­श­व­र्जितं कृत्स्नं कर्मकाण्डं तादर्थ्येन विनियुज्यते ; तत् कथमित्युच्यते — तमेतम् एवंभूतमौपनिषदं पुरुषम् , वेदानुवचनेन मन्त्र­ब्रा­ह्म­णा­ध्य­य­नेन नित्य­स्वा­ध्या­य­ल­क्ष­णेन, विविदिषन्ति वेदितुमिच्छन्ति ; के ? ब्राह्मणाः ; ब्राह्म­ण­ग्र­ह­ण­मु­प­ल­क्ष­णा­र्थम् ; अविशिष्टो हि अधिकारः त्रयाणां वर्णानाम् ; अथवा कर्मकाण्डेन मन्त्र­ब्रा­ह्म­णेन वेदानुवचनेन विविदिषन्ति ; कथं विवि­दि­ष­न्ती­त्यु­च्यते — यज्ञेनेत्यादि ॥

ये पुनः मन्त्र­ब्रा­ह्म­ण­ल­क्ष­णेन वेदानुवचनेन प्रकाश्यमानं विविदिषन्ति — इति व्याचक्षते, तेषाम् आरण्यकमात्रमेव वेदानुवचनं स्यात् ; न हि कर्मकाण्डेन पर आत्मा प्रकाश्यते ; ‘तं त्वौपनिषदम्’(बृ. उ. ३ । ९ । २६) इति विशेषश्रुतेः । वेदानुवचनेनेति च अविशेषितत्वात् समस्तग्राहि इदं वचनम् ; न च तदेकदेशोत्सर्गः युक्तः । ननु त्वत्पक्षेऽपि उपनिषद्वर्जमिति एकदेशत्वं स्यात् — न, आद्यव्याख्याने अविरोधात् अस्मत्पक्षे नैष दोषो भवति ; यदा वेदानुवचनशब्देन नित्यः स्वाध्यायो विधीयते, तदा उपनिषदपि गृहीतैवेति, वेदा­नु­व­च­न­श­ब्दा­र्थै­क­देशो न परित्यक्तो भवति । यज्ञा­दि­स­ह­पा­ठाच्च — यज्ञादीनि कर्माण्येव अनुक्रमिष्यन् वेदानुवचनशब्दं प्रयुङ्क्ते ; तस्मात् कर्मैव वेदा­नु­व­च­न­श­ब्दे­नो­च्यत इति गम्यते ; कर्म हि नित्यस्वाध्यायः ॥

कथं पुनः नित्य­स्वा­ध्या­या­दिभिः कर्मभिः आत्मानं विविदिषन्ति ? नैव हि तानि आत्मानं प्रकाशयन्ति, यथा उपनिषदः — नैष दोषः, कर्मणां विशु­द्धि­हे­तु­त्वात् ; कर्मभिः संस्कृता हि विशुद्धात्मानः शक्नुवन्ति आत्मा­न­मु­प­नि­ष­त्प्र­का­शि­तम् अप्रतिबन्धेन वेदितुम् ; तथा ह्याथर्वणे — ‘विशु­द्ध­स­त्त्व­स्त­तस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमानः’(मु. उ. ३ । १ । ८) इति ; स्मृतिश्च ‘ज्ञान­मु­त्प­द्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः’(मो. ध. २०४ । ८) इत्यादिः । कथं पुनः नित्यानि कर्माणि संस्का­रा­र्था­नी­त्य­व­ग­म्यते ? ‘स ह वा आत्मयाजी यो वेदेदं मेऽनेनाङ्गं संस्क्रियत इदं मेऽने­ना­ङ्ग­मु­प­धी­यते’(शत. ब्रा. ११ । २ । ६ । १३) इत्यादिश्रुतेः ; सर्वेषु च स्मृति­शा­स्त्रेषु कर्माणि संस्का­रा­र्था­न्येव आचक्षते ‘अष्टा­च­त्वा­रिं­श­त्सं­स्काराः’(गौ. ध. १ । ८ । ८ तः २२, २४, २५) इत्यादिषु । गीतासु च — ‘यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् । ’(भ. गी. १८ । ५) ‘सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञ­क्ष­पि­त­क­ल्मषाः’(भ. गी. ४ । ३०) इति । यज्ञेनेति — द्रव्ययज्ञा ज्ञानयज्ञाश्च संस्कारार्थाः ; संस्कृतस्य च विशु­द्ध­स­त्त्वस्य ज्ञानो­त्प­त्ति­र­प्र­ति­ब­न्धेन भविष्यति ; अतो यज्ञेन विविदिषन्ति । दानेन — दानमपि पाप­क्ष­य­हे­तु­त्वात् धर्म­वृ­द्धि­हे­तु­त्वाच्च । तपसा, तप इति अविशेषेण कृच्छ्र­चा­न्द्रा­य­णा­दि­प्राप्तौ विशेषणम् — अनाशकेनेति ; कामानशनम् अनाशकम् , न तु भोजननिवृत्तिः ; भोजननिवृत्तौ म्रियत एव, न आत्मवेदनम् । वेदा­नु­व­च­न­य­ज्ञ­दा­न­त­पः­श­ब्देन सर्वमेव नित्यं कर्म उपलक्ष्यते ; एवं काम्यवर्जितं नित्यं कर्मजातं सर्वम् आत्म­ज्ञा­नो­त्प­त्ति­द्वा­रेण मोक्षसाधनत्वं प्रतिपद्यते ; एवं कर्मकाण्डेन अस्य एकवाक्यतावगतिः । एवं यथोक्तेन न्यायेन एतमेव आत्मानं विदित्वा यथाप्रकाशितम् , मुनिर्भवति, मननान्मुनिः, योगी भवतीत्यर्थः ; एतमेव विदित्वा मुनिर्भवति, नान्यम् । ननु अन्यवेदनेऽपि मुनित्वं स्यात् ; कथमवधार्यते — एतमेवेति — बाढम् , अन्यवेदनेऽपि मुनिर्भवेत् ; किं तु अन्यवेदने न मुनिरेव स्यात् , किं तर्हि कर्म्यपि भवेत् सः ; एतं तु औपनिषदं पुरुषं विदित्वा, मुनिरेव स्यात् , न तु कर्मी ; अतः असाधारणं मुनित्वं विवक्षितमस्येति अवधारयति — एतमेवेति ; एतस्मिन्हि विदिते, केन कं पश्येदित्येवं क्रियासम्भवात् मननमेव स्यात् । किं च एतमेव आत्मानं स्वं लोकम् इच्छन्तः प्रार्थयन्तः प्रव्राजिनः प्रव्रजनशीलाः प्रव्रजन्ति प्रकर्षेण व्रजन्ति, सर्वाणि कर्माणि सन्न्य­स्य­न्ती­त्यर्थः । ‘एतमेव लोकमिच्छन्तः’ इत्यवधारणात् न बाह्य­लो­क­त्र­ये­प्सूनां पारिव्राज्ये अधिकार इति गम्यते ; न हि गङ्गाद्वारं प्रतिपित्सुः काशीदेशनिवासी पूर्वाभिमुखः प्रैति । तस्मात् बाह्य­लो­क­त्र­या­र्थिनां पुत्र­क­र्मा­प­र­ब्र­ह्म­विद्याः साधनम् , ‘पुत्रेणायं लोको जय्यो नान्येन कर्मणा’(बृ. उ. १ । ५ । १६) इत्यादिश्रुतेः ; अतः तदर्थिभिः पुत्रादिसाधनं प्रत्याख्याय, न पारिव्राज्यं प्रतिपत्तुं युक्तम् , अत­त्सा­ध­न­त्वा­त्पा­रि­व्रा­ज्यस्य । तस्मात् ‘एतमेव लोकमिच्छन्तः प्रव्रजन्ति’ इति युक्तमवधारणम् । आत्म­लो­क­प्रा­प्तिर्हि अविद्यानिवृत्तौ स्वात्म­न्य­व­स्था­न­मेव । तस्मात् आत्मानं चेत् लोकमिच्छति यः, तस्य सर्वक्रियोपरम एव आत्मलोकसाधनं मुख्यम् अन्तरङ्गम् , यथा पुत्रादिरेव बाह्य­लो­क­त्र­यस्य, पुत्रादिकर्मण आत्मलोकं प्रति असाधनत्वात् । असम्भवेन च विरु­द्ध­त्व­म­वो­चाम । तस्मात् आत्मानं लोकमिच्छन्तः प्रव्रजन्त्येव, सर्वक्रियाभ्यो निव­र्ते­र­न्ने­वे­त्यर्थः । यथा च बाह्य­लो­क­त्र­या­र्थिनः प्रतिनियतानि पुत्रादीनि साधनानि विहितानि, एव­मा­त्म­लो­का­र्थिनः सर्वै­ष­णा­नि­वृत्तिः पारिव्राज्यं ब्रह्मविदो विधीयत एव । कुतः पुनः ते आत्मलोकार्थिनः प्रव्र­ज­न्त्ये­वे­त्यु­च्यते ; तत्र अर्थ­वा­द­वा­क्य­रू­पेण हेतुं दर्शयति — एतद्ध स्म वै तत् । तदेतत् पारिव्राज्ये कारणमुच्यते — ह स्म वै किल पूर्वे अति­क्रा­न्त­का­लीना विद्वांसः आत्मज्ञाः, प्रजां कर्म अप­र­ब्र­ह्म­विद्यां च ; प्रजोपलक्षितं हि त्रयमेतत् बाह्य­लो­क­त्र­य­सा­धनं निर्दिश्यते ‘प्रजाम्’ इति । प्रजां किम् ? न कामयन्ते, पुत्रा­दि­लो­क­त्र­य­सा­धनं न अनु­ति­ष्ठ­न्ती­त्यर्थः । ननु अप­र­ब्र­ह्म­द­र्श­न­म­नु­ति­ष्ठ­न्त्येव, तद्बलाद्धि व्युत्थानम् — न अपवादात् ; ‘ब्रह्म तं परा­दा­द्योऽ­न्य­त्रा­त्मनो ब्रह्म वेद’(बृ. उ. २ । ४ । ६) ‘सर्वं तं परादात् —’ इति अप­र­ब्र­ह्म­द­र्श­न­मपि अपवदत्येव, अपरब्रह्मणोऽपि सर्व­म­ध्या­न्त­र्भा­वात् ; ‘यत्र नान्यत्पश्यति’(छा. उ. ७ । २४ । १) इति च ; पूर्वा­प­र­बा­ह्या­न्त­र­द­र्श­न­प्र­ति­षे­धाच्च अपू­र्व­म­न­प­र­म­न­न्त­र­म­बा­ह्य­मिति ; ‘तत्केन कं पश्ये­द्वि­जा­नी­यात्’(बृ. उ. २ । ४ । १४) इति च ; तस्मात् न आत्म­द­र्श­न­व्य­ति­रे­केण अन्यत् व्युत्था­न­का­र­ण­म­पे­क्षते । कः पुनः तेषामभिप्राय इत्युच्यते — किं प्रयोजनं फलं साध्यं करिष्यामः प्रजया साधनेन ; प्रजा हि बाह्यलोकसाधनं निर्ज्ञाता ; स च बाह्यलोको नास्ति अस्माकम् आत्मव्यतिरिक्तः ; सर्वं हि अस्माकम् आत्मभूतमेव, सर्वस्य च वयम् आत्मभूताः ; आत्मा च नः आत्मत्वादेव न केनचित् साधनेन उत्पाद्यः आप्यः विकार्यः संस्कार्यो वा । यदपि आत्मयाजिनः संस्कारार्थं कर्मेति, तदपि कार्य­क­र­णा­त्म­द­र्श­न­वि­ष­य­मेव, इदं मे अनेन अङ्गं संस्क्रियते — इति अङ्गा­ङ्गि­त्वा­दि­श्र­व­णात् ; न हि विज्ञा­न­घ­नै­क­र­स­नै­र­न्त­र्य­द­र्शिनः अङ्गा­ङ्गि­सं­स्का­रो­प­धा­न­द­र्शनं सम्भवति । तस्मात् न किञ्चित् प्रजादिसाधनैः करिष्यामः ; अविदुषां हि तत् प्रजादिसाधनैः कर्तव्यं फलम् ; न हि मृग­तृ­ष्णि­का­या­मु­द­क­पा­नाय तदुदकदर्शी प्रवृत्त इति, तत्र ऊष­र­मा­त्र­मु­द­का­भावं पश्यतोऽपि प्रवृ­त्ति­र्युक्ता ; एवम् अस्माकमपि पर­मा­र्था­त्म­लो­क­द­र्शिनां प्रजा­दि­सा­ध­न­साध्ये मृग­तृ­ष्णि­का­दि­समे अवि­द्व­द्द­र्श­न­वि­षये न प्रवृ­त्ति­र्यु­क्ते­त्य­भि­प्रायः । तदेतदुच्यते — येषाम् अस्माकं परमार्थदर्शिनां नः, अयमात्मा अश­ना­या­दि­वि­नि­र्मुक्तः साध्व­सा­धु­भ्या­म­वि­कार्यः अयं लोकः फलमभिप्रेतम् ; न चास्य आत्मनः साध्य­सा­ध­ना­दि­स­र्व­सं­सा­र­ध­र्म­वि­नि­र्मु­क्तस्य साधनं किञ्चित् एषितव्यम् ; साध्यस्य हि साधनान्वेषणा क्रियते ; असाध्यस्य साधनान्वेषणायां हि, जलबुद्ध्या स्थल इव तरणं कृतं स्यात् , खे वा शाकु­न­प­दा­न्वे­ष­णम् । तस्मात् एतमात्मानं विदित्वा प्रव्रजेयुरेव ब्राह्मणाः, न कर्म आर­भे­र­न्नि­त्यर्थः, यस्मात् पूर्वे ब्राह्मणा एवं विद्वांसः प्रजामकामयमानाः । ते एवं साध्य­सा­ध­न­सं­व्य­व­हारं निन्दन्तः अवि­द्व­द्वि­ष­योऽ­य­मिति कृत्वा, किं कृतवन्त इत्युच्यते — ते ह स्म किल पुत्रैषणायाश्च वित्तैषणायाश्च लोकैषणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्यं चरन्तीत्यादि व्याख्यातम् ॥

तस्मात् आत्मानं लोकमिच्छन्तः प्रव्रजन्ति प्रव्रजेयुः — इत्येष विधिः अर्थवादेन सङ्गच्छते ; न हि सार्थवादस्य अस्य लोक­स्तु­त्या­भि­मु­ख्यम् उपपद्यते ; प्रव्र­ज­न्ती­त्य­स्या­र्थ­वा­द­रूपो हि ‘एतद्ध स्म’ इत्यादिरुत्तरो ग्रन्थः ; अर्थवादश्चेत् , नार्थ­वा­दा­न्त­र­म­पे­क्षेत ; अपेक्षते तु ‘एतद्ध स्म’ इत्याद्यर्थवादं ‘प्रव्रजन्ति’ इत्येतत् । यस्मात् पूर्वे विद्वांसः प्रजादिकर्मभ्यो निवृत्ताः प्रव्रजितवन्त एव, तस्मात् अधुनातना अपि प्रव्रजन्ति प्रव्रजेयुः — इत्येवं सम्बध्यमानं न लोक­स्तु­त्य­भि­मुखं भवितुमर्हति ; विज्ञा­न­स­मा­न­क­र्तृ­क­त्वो­प­दे­शा­दि­त्या­दिना अवोचाम । वेदा­नु­व­च­ना­दि­स­ह­पा­ठाच्च ; यथा आत्म­वे­द­न­सा­ध­न­त्वेन विहितानां वेदानुवचनादीनां यथार्थत्वमेव, नार्थवादत्वम् , तथा तैरेव सह पठितस्य पारिव्राज्यस्य आत्म­लो­क­प्रा­प्ति­सा­ध­न­त्वेन अर्थ­वा­द­त्व­म­यु­क्तम् । फल­वि­भा­गो­प­दे­शाच्च ; ‘एतमेवात्मानं लोकं विदित्वा’ इति अन्यस्मात् बाह्यात् लोकात् आत्मानं फलान्तरत्वेन प्रविभजति, यथा — पुत्रेणैवायं लोको जय्यः नान्येन कर्मणा, कर्मणा पितृलोकः — इति । न च प्रव्र­ज­न्ती­त्ये­तत् प्राप्तवत् लोकस्तुतिपरम् , प्रधानवच्च अर्थवादापेक्षम् — सकृच्छ्रुतं स्यात् । तस्मात् भ्रान्तिरेव एषा — लोकस्तुतिपरमिति । न च अनुष्ठेयेन पारिव्राज्येन स्तुतिरुपपद्यते ; यदि पारिव्राज्यम् अनुष्ठेयमपि सत् अन्यस्तुत्यर्थं स्यात् , दर्श­पू­र्ण­मा­सा­दी­ना­मपि अनुष्ठेयानां स्तुत्यर्थता स्यात् । न च अन्यत्र कर्तव्यता एतस्माद्विषयात् निर्ज्ञाता, यत इह स्तुत्यर्थो भवेत् । यदि पुनः क्वचिद्विधिः परिकल्प्येत पारिव्राज्यस्य, स इहैव मुख्यः नान्यत्र सम्भवति । यदपि अनधिकृतविषये पारिव्राज्यं परिकल्प्यते, तत्र वृक्षा­द्या­रो­ह­णा­द्यपि पारिव्राज्यवत् कल्प्येत, कर्तव्यत्वेन अनि­र्ज्ञा­त­त्वा­वि­शे­षात् । तस्मात् स्तुति­त्व­ग­न्धोऽपि अत्र न शक्यः कल्पयितुम् ॥

यदि अयमात्मा लोक इष्यते, किमर्थं तत्प्रा­प्ति­सा­ध­न­त्वेन कर्माण्येव न आरभेरन् , किं पारिव्राज्येन — इत्यत्रोच्यते — अस्य आत्मलोकस्य कर्म­भि­र­स­म्ब­न्धात् ; यमा­त्मा­न­मि­च्छन्तः प्रव्रजेयुः, स आत्मा साधनत्वेन फलत्वेन च उत्पा­द्य­त्वा­दि­प्र­का­रा­णा­म­न्य­त­म­त्वे­नापि कर्मभिः न सम्बध्यते ; तस्मात् — स एष नेति नेत्या­त्मा­गृह्यो न हि गृह्यते — इत्यादिलक्षणः ; यस्मात् एवंलक्षण आत्मा कर्म­फ­ल­सा­ध­ना­स­म्बन्धी सर्व­सं­सा­र­ध­र्म­वि­ल­क्षणः अशनायाद्यतीतः अस्थू­ला­दि­ध­र्म­वान् अजोऽ­ज­रोऽ­म­रोऽ­मृ­तोऽ­भयः सैन्ध­व­घ­न­व­द्वि­ज्ञा­नै­क­र­स­स्व­भावः स्वयं ज्योतिः एक एवाद्वयः अपू­र्वोऽ­न­प­रोऽ­न­न्त­रोऽ­बाह्यः — इत्येतत् आगमतस्तर्कतश्च स्थापितम् , विशेषतश्चेह जन­क­या­ज्ञ­व­ल्क्य­सं­वादे अस्मिन् ; तस्मात् एवंलक्षणे आत्मनि विदिते आत्मत्वेन नैव कर्मारम्भ उपपद्यते । तस्मादात्मा निर्विशेषः । न हि चक्षुष्मान् पथि प्रवृत्तः अहनि कूपे कण्टके वा पतति ; कृत्स्नस्य च कर्मफलस्य विद्या­फ­लेऽ­न्त­र्भा­वात् ; न च अयत्नप्राप्ये वस्तुनि विद्वान् यत्नमातिष्ठति ; ‘अत्के चेन्मधु विन्देत किमर्थं पर्वतं व्रजेत् । इष्टस्यार्थस्य सम्प्राप्तौ को विद्वा­न्य­त्न­मा­च­रेत्’ ‘सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते —’(भ. गी. ४ । ३३) इति गीतासु । इहापि च एतस्यैव परमानन्दस्य ब्रह्म­वि­त्प्रा­प्यस्य अन्यानि भूतानि मात्रा­मु­प­जी­व­न्ती­त्यु­क्तम् । अतो ब्रह्मविदां न कर्मारम्भः ॥

यस्मात् सर्वै­ष­णा­वि­नि­वृत्तः स एष नेति नेत्या­त्मा­न­मा­त्म­त्वे­नो­प­गम्य तद्रूपेणैव वर्तते, तस्मात् एतम् एवंविदं नेति नेत्यात्मभूतम् , उ ह एव एते वक्ष्यमाणे न तरतः न प्राप्नुतः — इति युक्तमेवेति वाक्यशेषः । के ते इत्युच्यते — अतः अस्मा­न्नि­मि­त्तात् शरी­र­धा­र­णा­दि­हेतोः, पापम् अपुण्यं कर्म अकरवं कृतवानस्मि — कष्टं खलु मम वृत्तम् , अनेन पापेन कर्मणा अहं नरकं प्रतिपत्स्ये — इति योऽयं पश्चात् पापं कर्म कृतवतः — परितापः स एवं नेति नेत्यात्मभूतं न तरति ; तथा अतः कल्याणं फल­वि­ष­य­का­मा­न्नि­मि­त्तात् यज्ञ­दा­ना­दि­ल­क्षणं पुण्यं शोभनं कर्म कृतवानस्मि, अतोऽहम् अस्य फलं सुखमुपभोक्ष्ये देहान्तरे — इत्येषोऽपि हर्षः तं न तरति । उभे उ ह एव एषः ब्रह्मवित् एते कर्मणी तरति पुण्यपापलक्षणे । एवं ब्रह्मविदः सन्न्यासिन उभे अपि कर्मणी क्षीयेते — पूर्वजन्मनि कृते ये ते, इह जन्मनि कृते ये ते च ; अपूर्वे च न आरभ्येते । किं च नैनं कृताकृते, कृतं नित्यानुष्ठानम् , अकृतं तस्यैव अक्रिया, ते अपि कृताकृते एनं न तपतः ; अनात्मज्ञं हि, कृतं फलदानेन, अकृतं प्रत्य­वा­यो­त्पा­द­नेन, तपतः ; अयं तु ब्रह्मवित् आत्म­वि­द्या­ग्निना सर्वाणि कर्माणि भस्मीकरोति, ‘यथैधांसि समिद्धोऽग्निः’(भ. गी. ४ । ३७) इत्यादिस्मृतेः ; शरी­रा­र­म्भ­क­योस्तु उपभोगेनैव क्षयः । अतो ब्रह्मवित् अकर्मसम्बन्धी ॥

तदेतद्वस्तु ब्राह्म­णे­नो­क्तम् ऋचा मन्त्रेण अभ्युक्तम् प्रकाशितम् । एषः नेति नेत्यादिलक्षणः नित्यो महिमा ; अन्ये तु महिमानः कर्मकृता इत्यनित्याः ; अयं तु तद्विलक्षणो महिमा स्वाभा­वि­क­त्वा­न्नित्यः ब्रह्मविदः ब्राह्मणस्य त्यक्त­स­र्वै­ष­णस्य । कुतोऽस्य नित्यत्वमिति हेतुमाह — कर्मणा न वर्धते शुभलक्षणेन कृतेन वृद्धिलक्षणां विक्रियां न प्राप्नोति ; अशुभेन कर्मणा नो कनीयान् नाप्य­प­क्ष­य­ल­क्षणां विक्रियां प्राप्नोति ; उप­च­या­प­च­य­हे­तु­भूता एव हि सर्वा विक्रिया इति एताभ्यां प्रतिषिध्यन्ते ; अतः अविक्रियात्वात् नित्य एष महिमा । तस्मात् तस्यैव महिम्नः, स्यात् भवेत् , पदवित् — पदस्य वेत्ता, पद्यते गम्यते ज्ञायत इति महिम्नः स्वरूपमेव पदम् , तस्य पदस्य वेदिता । किं तत्पदवेदनेन स्यादित्युच्यते — तं विदित्वा महिमानम् , न लिप्यते न सम्बध्यते कर्मणा पापकेन धर्मा­ध­र्म­ल­क्ष­णेन, उभयमपि पापकमेव विदुषः । यस्मादेवम् अकर्मसम्बन्धी एष ब्राह्मणस्य महिमा नेति नेत्यादिलक्षणः, तस्मात् एवंवित् शान्तः बाह्ये­न्द्रि­य­व्या­पा­रत उपशान्तः, तथा दान्तः अन्तः­क­र­ण­तृ­ष्णातो निवृत्तः, उपरतः सर्वै­ष­णा­वि­नि­र्मुक्तः सन्न्यासी, तितिक्षुः द्वन्द्व­स­हिष्णुः, समाहितः इन्द्रि­या­न्तः­क­र­ण­च­ल­न­रू­पा­द्व्या­वृत्त्या ऐकाग्र्यरूपेण समाहितो भूत्वा ; तदेतदुक्तं पुरस्तात् ‘बाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्य’(बृ. उ. ३ । ५ । १) इति ; आत्मन्येव स्वे कार्यकरणसङ्घाते आत्मानं प्रत्य­क्चे­त­यि­तारं पश्यति । तत्र किं तावन्मात्रं परिच्छिन्नम् ? नेत्युच्यते — सर्वं समस्तम् आत्मानमेव पश्यति, नान्यत् आत्मव्यतिरिक्तं वाला­ग्र­मा­त्र­म­प्य­स्ती­त्येवं पश्यति ; मननात् मुनिर्भवति जाग्र­त्स्व­प्न­सु­षु­प्ताख्यं स्थानत्रयं हित्वा । एवं पश्यन्तं ब्राह्मणं नैनं पाप्मा पुण्यपापलक्षणः तरति, न प्राप्नोति ; अयं तु ब्रह्मवित् सर्वं पाप्मानं तरति आत्मभावेनैव व्याप्नोति अतिक्रामति । नैनं पाप्मा कृताकृतलक्षणः तपति इष्ट­फ­ल­प्र­त्य­वा­यो­त्पा­द­ना­भ्याम् ; सर्वं पाप्मानम् अयं तपति ब्रह्मवित् सर्वा­त्म­द­र्श­न­व­ह्निना भस्मीकरोति । स एष एवंवित् विपापः विगतधर्माधर्मः, विरजः विगतरजः, रजः कामः, विगतकामः, अविचिकित्सः छिन्नसंशयः, अहमस्मि सर्वात्मा परं ब्रह्मेति निश्चितमतिः ब्राह्मणो भवति — अयं तु एवंभूतः एतस्यामवस्थायां मुख्यो ब्राह्मणः, प्रागेतस्मात् ब्रह्म­स्व­रू­पा­व­स्था­नात् गौणमस्य ब्राह्मण्यम् । एष ब्रह्मलोकः — ब्रह्मैव लोको ब्रह्मलोकः मुख्यो निरुपचरितः सर्वा­त्म­भा­व­ल­क्षणः, हे सम्राट् । एनं ब्रह्मलोकं परिप्रापितोऽसि अभयं नेति नेत्यादिलक्षणम् — इति होवाच याज्ञवल्क्यः । एवं ब्रह्मभूतो जनकः याज्ञवल्क्येन ब्रह्म­भा­व­मा­पा­दितः प्रत्याह — सोऽहं त्वया ब्रह्म­भा­व­मा­पा­दितः सन् भगवते तुभ्यम् विदेहान् देशान् मम राज्यं समस्तं ददामि, मां च सह विदेहैः दास्याय दासकर्मणे — ददामीति च - शब्दा­त्स­म्ब­ध्यते । परिसमापिता ब्रह्मविद्या सह सन्न्यासेन साङ्गा सेतिकर्तव्यताका ; परिसमाप्तः परमपुरुषार्थः ; एतावत् पुरुषेण कर्तव्यम् , एष निष्ठा, एषा परा गतिः, एतन्निःश्रेयसम् , एतत्प्राप्य कृतकृत्यो ब्राह्मणो भवति, एतत् सर्व­वे­दा­नु­शा­स­न­मिति ॥

योऽयं जन­क­या­ज्ञ­व­ल्क्या­ख्या­यि­कायां व्याख्यात आत्मा स वै एषः महान् अजः आत्मा अन्नादः सर्वभूतस्थः सर्वा­न्ना­ना­मत्ता, वसुदानः — वसु धनं सर्व­प्रा­णि­क­र्म­फ­लम् — तस्य दाता, प्राणिनां यथाकर्म फलेन योजयितेत्यर्थः ; तमेतत् अजमन्नादं वसुदानमात्मानम् अन्ना­द­व­सु­दा­न­गु­णाभ्यां युक्तम् यो वेद, सः सर्व­भू­ते­ष्वा­त्म­भूतः अन्नमत्ति, विन्दते च वसु सर्वं कर्मफलजातं लभते सर्वा­त्म­त्वा­देव, य एवं यथोक्तं वेद । अथवा दृष्ट­फ­ला­र्थि­भि­रपि एवंगुण उपास्यः ; तेन अन्नादः वसोश्च लब्धा, दृष्टेनैव फलेन अन्नात्तृत्वेन गोश्वादिना च अस्य योगो भवतीत्यर्थः ॥

इदानीं समस्तस्यैव आरण्यकस्य योऽर्थ उक्तः, स समुच्चित्य अस्यां कण्डिकायां निर्दिश्यते, एता­वा­न्स­म­स्ता­र­ण्य­कार्थ इति । स वा एष महानज आत्मा अजरः न जीर्यत इति, न विपरिणमत इत्यर्थः ; अमरः — यस्माच्च अजरः, तस्मात् अमरः, न म्रियत इत्यमरः ; यो हि जायते जीर्यते च, स विनश्यति म्रियते वा ; अयं तु अजत्वात् अजरत्वाच्च अविनाशी यतः, अत एव अमृतः । यस्मात् जनिप्रभृतिभिः त्रिभि­र्भा­व­वि­कारैः वर्जितः, तस्मात् इतरैरपि भाव­वि­का­रै­स्त्रिभिः तत्कृतैश्च काम­क­र्म­मो­हा­दि­भि­र्मृ­त्यु­रू­पै­र्व­र्जित इत्येतत् । अभयः अत एव ; यस्माच्च एवं पूर्वो­क्त­वि­शे­षणः, तस्मा­द्भ­य­व­र्जितः ; भयं च हि नाम अविद्याकार्यम् ; तत्का­र्य­प्र­ति­षे­धेन भाव­वि­का­र­प्र­ति­षे­धेन च अविद्यायाः प्रतिषेधः सिद्धो वेदितव्यः । अभय आत्मा एवंगुणविशिष्टः किमसौ ? ब्रह्म परिवृढं निरतिशयं महदित्यर्थः । अभयं वै ब्रह्म ; प्रसिद्धमेतत् लोके — अभयं ब्रह्मेति । तस्माद्युक्तम् एवंगुणविशिष्ट आत्मा ब्रह्मेति । य एवं यथो­क्त­मा­त्मा­न­म­भयं ब्रह्म वेद, सः अभयं हि वै ब्रह्म भवति । एष सर्वस्या उपनिषदः सङ्क्षिप्तोऽर्थ उक्तः । एतस्यैवार्थस्य सम्यक्प्रबोधाय उत्प­त्ति­स्थि­ति­प्र­ल­या­दि­क­ल्पना क्रिया­का­र­क­फ­ला­ध्या­रो­पणा च आत्मनि कृता ; तदपोहेन च नेति नेती­त्य­ध्या­रो­पि­त­वि­शे­षा­प­न­य­द्वा­रेण पुनः तत्त्वमावेदितम् । यथा एक­प्र­भृ­त्या­प­रा­र्ध­स­ङ्ख्या­स्व­रू­प­प­रि­ज्ञा­नाय रेखाध्यारोपणं कृत्वा — एकेयं रेखा, दशेयम् , शतेयम् , सहस्रेयम् — इति ग्राहयति, अवगमयति सङ्ख्यास्वरूपं केवलम् , न तु सङ्ख्याया रेखात्मत्वमेव ; यथा च अका­रा­दी­न्य­क्ष­राणि विजिग्राहयिषुः पत्र­म­षी­रे­खा­दि­सं­यो­गो­पा­य­मा­स्थाय वर्णानां सत­त्त्व­मा­वे­द­यति, न पत्र­म­ष्या­द्या­त्म­ता­म­क्ष­राणां ग्राहयति — तथा चेह उत्प­त्त्या­द्य­ने­को­पा­य­मा­स्थाय एकं ब्रह्म­त­त्त्व­मा­वे­दि­तम् , पुनः तत्क­ल्पि­तो­पा­य­ज­नि­त­वि­शे­ष­प­रि­शो­ध­नार्थं नेति नेतीति तत्त्वोपसंहारः कृतः । तदुपसंहृतं पुनः परिशुद्धं केवलमेव सफलं ज्ञानम् अन्तेऽस्यां कण्डिकायामिति ॥

इति चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थं ब्राह्मणम् ॥

पञ्चमं ब्राह्मणम्

आगमप्रधानेन मधुकाण्डेन ब्रह्मतत्त्वं निर्धारितम् । पुनः तस्यैव उपपत्तिप्रधानेन याज्ञवल्कीयेन काण्डेन पक्ष­प्र­ति­प­क्ष­प­रि­ग्रहं कृत्वा विगृह्यवादेन विचारितम् । शिष्या­चा­र्य­स­म्ब­न्धेन च षष्ठे प्रश्न­प्र­ति­व­च­न­न्या­येन सविस्तरं विचा­र्यो­प­सं­हृ­तम् । अथेदानीं निगमनस्थानीयं मैत्रे­यी­ब्रा­ह्म­ण­मा­र­भ्यते ; अयं च न्यायः वाक्यकोविदैः परिगृहीतः — ‘हेत्व­प­दे­शा­त्प्र­ति­ज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनम्’(न्या. सू. १ । १ । ३९) इति । अथवा आगमप्रधानेन मधुकाण्डेन यत् अमृतत्वसाधनं सस­न्न्या­स­मा­त्म­ज्ञा­न­म­भि­हि­तम् , तदेव तर्केणापि अमृतत्वसाधनं सस­न्न्या­स­मा­त्म­ज्ञा­न­म­धि­ग­म्यते ; तर्कप्रधानं हि याज्ञवल्कीयं काण्डम् ; तस्मात् शास्त्र­त­र्काभ्यां निश्चितमेतत् — यदेतत् आत्मज्ञानं ससन्न्यासम् अमृतत्वसाधनमिति ; तस्मात् शास्त्र­श्र­द्धा­वद्भिः अमृ­त­त्व­प्र­ति­पि­त्सुभिः एतत् प्रति­प­त्त­व्य­मिति ; आगमोपपत्तिभ्यां हि निश्चितोऽर्थः श्रद्धेयो भवति अव्यभिचारादिति । अक्षराणां तु चतुर्थे यथा व्याख्या­तोऽर्थः, तथा प्रति­प­त्त­व्योऽ­त्रापि ; यान्यक्षराणि अव्याख्यातानि तानि व्याख्यास्यामः ॥

अथेति हेतू­प­दे­शा­न­न्त­र्य­प्र­द­र्श­नार्थः । हेतुप्रधानानि हि वाक्यानि अतीतानि । तदनन्तरम् आगमप्रधानेन प्रति­ज्ञा­तोऽर्थः निगम्यते मैत्रे­यी­ब्रा­ह्म­णेन । ह - शब्दः वृत्तावद्योतकः । याज्ञवल्क्यस्य ऋषेः किल द्वे भार्ये पत्न्यौ बभूवतुः आस्ताम् — मैत्रेयी च नामत एका, अपरा कात्यायनी नामतः । तयोर्भार्ययोः मैत्रेयी ह किल ब्रह्मवादिनी ब्रह्मवदनशीला बभूव आसीत् ; स्त्रीप्रज्ञा - स्त्रियां या उचिता सा स्त्रीप्रज्ञा — सैव यस्याः प्रज्ञा गृह­प्र­यो­ज­ना­न्वे­ष­णा­ल­क्षणा, सा स्त्रीप्रज्ञैव तर्हि तस्मिन्काले आसीत् कात्यायनी । अथ एवं सति ह किल याज्ञवल्क्यः अन्यत् पूर्व­स्मा­द्गा­र्ह­स्थ्य­ल­क्ष­णा­द्वृ­त्तात् पारि­व्रा­ज्य­ल­क्षणं वृत्तम् उपाकरिष्यन् उपाचिकीर्षुः सन् ॥

हे मैत्रेयीति ज्येष्ठां भार्या­मा­म­न्त्र­या­मास ; आमन्त्र्य चोवाच ह — प्रव्रजिष्यन् पारिव्राज्यं करिष्यन् वै अरे मैत्रेयि अस्मात् स्थानात् गार्हस्थ्यात् अहम् अस्मि भवामि । मैत्रेयि अनुजानीहि माम् ; हन्त इच्छसि यदि, ते अनया कात्यायन्या अन्तम् करवाणि — इत्यादि व्याख्यातम् ॥

सा एवमुक्ता उवाच मैत्रेयी — सर्वेयं पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात् , नु किम् स्याम् , किमहं वित्तसाध्येन कर्मणा अमृता, आहो न स्यामिति । नेति होवाच याज्ञवल्क्य इत्यादि समानमन्यत् ॥

सः ह उवाच — प्रियैव पूर्वं खलु नः अस्मभ्यम् भवती, भवन्ती सती, प्रियमेव अवृधत् वर्धितवती निर्धारितवती असि ; अतः तुष्टोऽहम् ; हन्त इच्छसि चेत् अमृतत्वसाधनं ज्ञातुम् , हे भवति, ते तुभ्यं तत् अमृत्वसाधनं व्याख्यास्यामि ॥

आत्मनि खलु अरे मैत्रेयि दृष्टे ; कथं दृष्ट आत्मनीति, उच्यते — पूर्वम् आचार्यागमाभ्यां श्रुते, पुनः तर्केणोपपत्त्या मते विचारिते, श्रवणं तु आगममात्रेण, मते उपपत्त्या, पश्चात् विज्ञाते — एवमेतत् नान्यथेति निर्धारिते ; किं भवतीत्युच्यते — इदं विदितं भवति ; इदं सर्वमिति यत् आत्मनोऽन्यत् , आत्म­व्य­ति­रे­के­णा­भा­वात् ॥

तम् अयथार्थदर्शिनं परादात् पराकुर्यात् , कैव­ल्या­स­म्ब­न्धिनं कुर्यात् — अय­म­ना­त्म­स्व­रू­पेण मां पश्य­ती­त्य­प­रा­धा­दिति भावः ॥

चतुर्थे शब्दनिश्वासेनैव लोका­द्य­र्थ­नि­श्वासः सामर्थ्यात् उक्तो भवतीति पृथक् नोक्तः । इह तु सर्व­शा­स्त्रा­र्थो­प­सं­हार इति कृत्वा अर्थ­प्रा­प्तोऽ­प्यर्थः स्पष्टीकर्तव्य इति पृथगुच्यते ॥

सर्वकार्यप्रलये विद्यानिमित्ते, सैन्धवघनवत् अनन्तरः अबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघन एक आत्मा अवतिष्ठते ; पूर्वं तु भूत­मा­त्रा­सं­स­र्ग­वि­शे­षात् लब्ध­वि­शे­ष­वि­ज्ञानः सन् ; तस्मिन् प्रविलापिते विद्यया विशेषविज्ञाने तन्निमित्ते च भूतसंसर्गे न प्रेत्य संज्ञा अस्ति — इत्येवं याज्ञ­व­ल्क्ये­नोक्ता ॥

सा होवाच — अत्रैव मा भगवान् एतस्मिन्नेव वस्तुनि प्रज्ञानघन एव, न प्रेत्य संज्ञास्तीति, मोहान्तं मोहमध्यम् , आपीपिपत् आपीपदत् अवगमितवानसि, सम्मो­हि­त­वा­न­सी­त्यर्थः ; अतः न वा अहम् इममात्मानम् उक्तलक्षणं विजानामि विवेकत इति । स होवाच — नाहं मोहं ब्रवीमि, अविनाशी वा अरेऽयमात्मा यतः ; विननं शीलमस्येति विनाशी, न विनाशी अविनाशी, विनाशशब्देन विक्रिया, अविनाशीति अविक्रिय आत्मेत्यर्थः ; अरे मैत्रेयि, अयमात्मा प्रकृतः अनुच्छित्तधर्मा ; उच्छि­त्ति­रु­च्छेदः, उच्छेदः अन्तः विनाशः, उच्छित्तिः धर्मः अस्य इति उच्छित्तिधर्मा, न उच्छित्तिधर्मा अनु­च्छि­त्ति­धर्मा, नापि विक्रियालक्षणः, नाप्यु­च्छे­द­ल­क्षणः विनाशः अस्य विद्यत इत्यर्थः ॥

चतुर्ष्वपि प्रपाठकेषु एक आत्मा तुल्यो निर्धारितः परं ब्रह्म ; उपायविशेषस्तु तस्याधिगमे अन्यश्चान्यश्च ; उपेयस्तु स एव आत्मा, यः चतुर्थे — ‘अथात आदेशो नेति नेति’(बृ. उ. २ । ३ । ६) इति निर्दिष्टः ; स एव पञ्चमे प्राण­प­णो­प­न्या­सेन शाक­ल्य­या­ज्ञ­व­ल्क्य­सं­वादे निर्धारितः, पुनः पञ्चमसमाप्तौ, पुन­र्ज­न­क­या­ज्ञ­व­ल्क्य­सं­वादे, पुनः इह उपनिषत्समाप्तौ । चतुर्णामपि प्रपाठकानाम् एतदात्मनिष्ठता, नान्योऽन्तराले कश्चिदपि विवक्षितोऽर्थः — इत्ये­त­त्प्र­द­र्श­नाय अन्ते उपसंहारः — स एष नेति नेत्यादिः । यस्मात् प्रकारशतेनापि निरूप्यमाणे तत्त्वे, नेति नेत्यात्मैव निष्ठा, न अन्या उपलभ्यते तर्केण वा आगमेन वा ; तस्मात् एत­दे­वा­मृ­त­त्व­सा­ध­नम् , यदेतत् नेति नेत्या­त्म­प­रि­ज्ञानं सर्वसन्न्यासश्च इत्ये­त­म­र्थ­मु­प­स­ञ्जि­ही­र्ष­न्नाह — एतावत् एतावन्मात्रम् यदेतत् नेति नेत्य­द्वै­ता­त्म­द­र्श­नम् ; इदं च अन्य­स­ह­का­रि­का­र­ण­नि­र­पे­क्ष­मेव अरे मैत्रेयि अमृतत्वसाधनम् । यत्पृष्टवत्यसि — यदेव भगवान्वेद तदेव मे ब्रूह्य­मृ­त­त्व­सा­ध­न­मिति, तत् एतावदेवेति विज्ञेयं त्वया — इति ह एवं किल अमृ­त­त्व­सा­ध­न­मा­त्म­ज्ञानं प्रियायै भार्यायै उक्त्वा याज्ञवल्क्यः — किं कृतवान् ? यत्पूर्वं प्रतिज्ञातम् ‘प्रव्र­जि­ष्य­न्नस्मि’(बृ. उ. ४ । ५ । २) इति, तच्चकार, विजहार प्रव्र­जि­त­वा­नि­त्यर्थः । परिसमाप्ता ब्रह्मविद्या सन्न्या­स­प­र्य­व­साना । एतावान् उपदेशः, एतत् वेदानुशासनम् , एषा परमनिष्ठा, एष पुरु­षा­र्थ­क­र्त­व्य­तान्त इति ॥

इदानीं विचार्यते शास्त्रा­र्थ­वि­वे­क­प्र­ति­प­त्तये । यत आकुलानि हि वाक्यानि दृश्यन्ते — ‘याव­ज्जी­व­म­ग्नि­होत्रं जुहुयात्’(?) ‘यावज्जीवं दर्श­पू­र्ण­मा­साभ्यां यजेत’(?) ‘कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः’(ई. उ. २) ‘एतद्वै जरामर्यं सत्रं यदग्निहोत्रम्’(शत. ब्रा. १२ । ४ । १ । १) इत्यादीनि ऐका­श्र­म्य­ज्ञा­प­कानि ; अन्यानि च आश्र­मा­न्त­र­प्र­ति­पा­द­कानि वाक्यानि ‘विदित्वा व्युत्थाय प्रव्रजन्ति’(बृ. उ. ३ । ५ । १) ‘ब्रह्मचर्यं समाप्य गृही भवेद्गृहाद्वनी भूत्वा प्रव्रजेत् यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रव्र­जे­द्गृ­हाद्वा वनाद्वा’(जा. उ. ४) इति, ‘द्वावेव पन्था­ना­व­नु­नि­ष्क्रा­न्त­तरौ भवतः, क्रियापथश्चैव पुर­स्ता­त्स­न्न्या­सश्च, तयोः सन्न्यास एवातिरेचयति’(?) इति, ‘न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागे­नै­केऽ­मृ­त­त्व­मा­नशुः’(तै. ना. १० । ५) इत्यादीनि । तथा स्मृतयश्च — ‘ब्रह्म­च­र्य­वा­न्प्र­व्र­जति’(आ. ध. २ । २१ । ८ । १०) ‘अवि­शी­र्ण­ब्र­ह्म­चर्यो यमि­च्छे­त्त­मा­व­सेत्’(व. ८ । २ ?) ‘तस्या­श्र­म­वि­क­ल्प­मेके ब्रुवते’(गौ. ध. ३ । १) ; तथा ‘वेदानधीत्य ब्रह्मचर्येण पुत्र­पौ­त्रा­नि­च्छे­त्पा­व­नार्थं पितॄणाम् । अग्नीनाधाय विधि­व­च्चे­ष्ट­यज्ञो वनं प्रविश्याथ मुनिर्बुभूषेत्’(मो. ध. १७५ । ६) । ‘प्राजापत्यां निरूप्येष्टिं सर्व­वे­द­स­द­क्षि­णाम् । आत्म­न्य­ग्नी­न्स­मा­रोप्य ब्राह्मणः प्रव्र­जे­द्गृ­हात्’(मनु. ६ । ३८) इत्याद्याः । एवं व्युत्था­न­वि­क­ल्प­क्र­म­य­थे­ष्टा­श्र­म­प्र­ति­प­त्ति­प्र­ति­पा­द­कानि हि श्रुति­स्मृ­ति­वा­क्यानि शतश उपलभ्यन्त इत­रे­त­र­वि­रु­द्धानि । आचारश्च तद्विदाम् । विप्रतिपत्तिश्च शास्त्रा­र्थ­प्र­ति­प­त्तॄणां बहुविदामपि । अतो न शक्यते शास्त्रार्थो मन्द­बु­द्धि­भि­र्वि­वे­केन प्रतिपत्तुम् । परि­नि­ष्ठि­त­शा­स्त्र­न्या­य­बु­द्धि­भि­रेव हि एषां वाक्यानां विषयविभागः शक्यते अवधारयितुम् । तस्मात् एषां विष­य­वि­भा­ग­ज्ञा­प­नाय यथा­बु­द्धि­सा­मर्थ्यं विचारयिष्यामः ॥

याव­ज्जी­व­श्रु­त्या­दि­वा­क्या­ना­म­न्या­र्था­स­म्भ­वात् क्रियावसान एव वेदार्थः ; ‘तं यज्ञ­पा­त्रै­र्द­हन्ति’(?) इत्य­न्त्य­क­र्म­श्र­व­णात् ; जरा­म­र्य­श्र­व­णाच्च ; लिङ्गाच्च ‘भस्मान्तं शरीरम्’(ई. उ. १७) इति ; न हि पारि­व्रा­ज्य­पक्षे भस्मान्तता शरीरस्य स्यात् । स्मृतिश्च — ‘निषे­का­दि­श्म­शा­नान्तो मन्त्रै­र्य­स्यो­दितो विधिः । तस्य शास्त्रेऽ­धि­का­रोऽ­स्मिं­ज्ञेयो नान्यस्य कस्यचित्’(मनु. २ । १६) इति ; स मन्त्रकं हि यत्कर्म वेदेन इह विधीयते, तस्य श्मशानान्ततां दर्शयति स्मृतिः ; अधि­का­रा­भा­व­प्र­द­र्श­नाच्च — अत्यन्तमेव श्रुत्य­धि­का­रा­भावः अकर्मिणो गम्यते । अग्न्यु­द्वा­स­ना­प­वा­दाच्च, ‘वीरहा वा एष देवानां योऽग्नि­मु­द्वा­स­यते’(तै. सं. १ । ५ । २ । १) इति । ननु व्युत्था­ना­दि­वि­धा­नात् वैकल्पिकं क्रियावसानत्वं वेदार्थस्य — न, अन्यार्थत्वात् व्युत्था­ना­दि­श्रु­ती­नाम् ; ‘याव­ज्जी­व­म­ग्नि­होत्रं जुहोति’(?) ‘यावज्जीवं दर्श­पू­र्ण­मा­साभ्यां यजेत’(?) इत्येवमादीनां श्रुतीनां जीव­न­मा­त्र­नि­मि­त्त­त्वात् यदा न शक्यते अन्यार्थता कल्पयितुम् , तदा व्युत्था­ना­दि­वा­क्यानां कर्मा­न­धि­कृ­त­वि­ष­य­त्व­स­म्भ­वात् ; ‘कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः’(ई. उ. २) इति च मन्त्रवर्णात् , जरया वा ह्येवा­स्मा­न्मु­च्यते मृत्युना वा — इति च जरा­मृ­त्यु­भ्या­म­न्यत्र कर्म­वि­यो­ग­च्छि­द्रा­स­म्भ­वात् कर्मिणां श्मशानान्तत्वं न वैकल्पिकम् ; काणकुब्जादयोऽपि कर्मण्यनधिकृता अनुग्राह्या एव श्रुत्येति व्युत्था­ना­द्या­श्र­मा­न्त­र­वि­धानं नानुपपन्नम् । पारि­व्रा­ज्य­क्र­म­वि­धा­नस्य अनवकाशत्वमिति चेत् , न, विश्व­जि­त्स­र्व­मे­धयोः याव­ज्जी­व­वि­ध्य­प­वा­द­त्वात् ; याव­ज्जी­वा­ग्नि­हो­त्रा­दि­विधेः विश्व­जि­त्स­र्व­मे­ध­यो­रेव अपवादः, तत्र च क्रम­प्र­ति­प­त्ति­स­म्भवः — ‘ब्रह्मचर्यं समाप्य गृही भवेद्गृहाद्वनी भूत्वा प्रव्रजेत्’(जा. उ. ४) इति । विरोधानुपपत्तेः ; न हि एवंविषयत्वे पारि­व्रा­ज्य­क्र­म­वि­धा­न­वा­क्यस्य, कश्चिद्विरोधः क्रमप्रतिपत्तेः ; अन्य­वि­ष­य­प­रि­क­ल्प­नायां तु याव­ज्जी­व­वि­धा­न­श्रुतिः स्ववि­ष­या­त्स­ङ्को­चिता स्यात् ; क्रम­प्र­ति­प­त्तेस्तु विश्व­जि­त्स­र्व­मे­ध­वि­ष­य­त्वात् न कश्चिद्बाधः ॥

न, आत्मज्ञानस्य अमृ­त­त्व­हे­तु­त्वा­भ्यु­प­ग­मात् । यत्तावत् ‘आत्मे­त्ये­वो­पा­सीत’(बृ. उ. १ । ४ । ७) इत्यारभ्य स एष नेति नेत्येतदन्तेन ग्रन्थेन यदुपसंहृतम् आत्मज्ञानम् , तत् अमृ­त­त्व­सा­ध­न­मि­त्य­भ्यु­प­गतं भवता ; तत्र एता­व­दे­वा­मृ­त­त्व­सा­ध­नम् अन्य­नि­र­पे­क्ष­मि­त्ये­तत् न मृष्यते । तत्र भवन्तं पृच्छामि, किम­र्थ­मा­त्म­ज्ञानं मर्षयति भवानिति । शृणु तत्र कारणम् — यथा स्वर्गकामस्य स्वर्ग­प्रा­प्त्यु­पा­य­म­जा­नतः अग्निहोत्रादि स्वर्ग­प्रा­प्ति­सा­धनं ज्ञापयति, तथा इहा­प्य­मृ­त­त्व­प्र­ति­पित्सोः अमृ­त­त्व­प्रा­प्त्यु­पा­य­म­जा­नतः ‘यदेव भगवान्वेद तदेव मे ब्रूहि’(बृ. उ. ४ । ५ । ४) इत्ये­व­मा­का­ङ्क्षि­तम् अमृतत्वसाधनम् ‘एतावदरे’(बृ. उ. ४ । ५ । १५) इत्येवमादौ वेदेन ज्ञाप्यत इति । एवं तर्हि, यथा ज्ञापि­त­म­ग्नि­हो­त्रादि स्वर्ग­सा­ध­न­म­भ्यु­प­ग­म्यते, तथा इहापि आत्मज्ञानम् — यथा ज्ञाप्यते तथाभूतमेव अमृ­त­त्व­सा­ध­न­मा­त्म­ज्ञा­न­म­भ्यु­प­गन्तुं युक्तम् ; तुल्य­प्रा­मा­ण्या­दु­भ­यत्र । यद्येवं किं स्यात् ? सर्व­क­र्म­हे­तू­प­म­र्द­क­त्वा­दा­त्म­ज्ञा­नस्य विद्योद्भवे कर्मनिवृत्तिः स्यात् ; दारा­ग्नि­स­म्ब­द्धानां तावत् अग्नि­हो­त्रा­दि­क­र्मणां भेद­बु­द्धि­वि­ष­य­स­म्प्र­दा­न­का­र­क­सा­ध्य­त्वम् ; अन्य­बु­द्धि­प­रि­च्छेद्यां हि अन्यादिदेवतां सम्प्र­दा­न­का­र­क­भू­ता­म­न्त­रेण, न हि तत्कर्म निर्वर्त्यते ; यया हि सम्प्र­दा­न­का­र­क­बुद्ध्या सम्प्रदानकारकं कर्म­सा­ध­न­त्वे­नो­प­दि­श्यते, सा इह विद्यया निवर्त्यते — ‘अन्योऽ­सा­व­न्योऽ­ह­म­स्मीति न स वेद’(बृ. उ. १ । ४ । १०) ‘देवास्तं परा­दु­र्योऽ­न्य­त्रा­त्मनो देवान्वेद’(बृ. उ. ४ । ५ । १२) ‘मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति’(बृ. उ. ४ । ४ । १९) ‘एक­धै­वा­नु­द्र­ष्टव्यं सर्वमात्मानं पश्यति’(बृ. उ. ४ । ४ । २०) इत्या­दि­श्रु­तिभ्यः । न च देश­का­ल­नि­मि­त्ता­द्य­पे­क्ष­त्वम् , व्यव­स्थि­ता­त्म­व­स्तु­वि­ष­य­त्वात् आत्मज्ञानस्य । क्रियायास्तु पुरु­ष­त­न्त्र­त्वात् स्यात् देश­का­ल­नि­मि­त्ता­द्य­पे­क्ष­त्वम् ; ज्ञानं तु वस्तु­त­न्त्र­त्वात् न देश­का­ल­नि­मि­त्तादि अपेक्षते ; यथा अग्निः उष्णः, आकाशः अमूर्तः — इति, तथा आत्मविज्ञानमपि । ननु एवं सति प्रमाणभूतस्य कर्मविधेः निरोधः स्यात् ; न च तुल्यप्रमाणयोः इतरेतरनिरोधो युक्तः — न, स्वाभा­वि­क­भे­द­बु­द्धि­मा­त्र­नि­रो­ध­क­त्वात् ; न हि विध्य­न्त­र­नि­रो­ध­कम् आत्मज्ञानम् , स्वाभा­वि­क­भे­द­बु­द्धि­मात्रं निरुणद्धि । तथापि हेत्वपहारात् कर्मानुपपत्तेः विधिनिरोध एव स्यादिति चेत् — न, कामप्रतिषेधात् काम्य­प्र­वृ­त्ति­नि­रो­ध­वत् अदोषात् ; यथा ‘स्वर्गकामो यजेत’ (बृ. उ. ४ । ४ । २३) इति स्वर्गसाधने यागे प्रवृत्तस्य काम­प्र­ति­षे­ध­विधेः कामे विहते काम्य­या­गा­नु­ष्ठा­न­प्र­वृत्तिः निरुध्यते ; न च एतावता काम्य­वि­धि­र्नि­रुद्धो भवति । काम­प्र­ति­षे­ध­वि­धिना काम्यविधेः अन­र्थ­क­त्व­ज्ञा­नात् प्रवृ­त्त्य­नु­प­पत्तेः निरुद्ध एव स्यादिति चेत् — भवतु एवं कर्म­वि­धि­नि­रो­धोऽपि । यथा कामप्रतिषेधे काम्यविधेः, एवं प्रामा­ण्या­नु­प­प­त्ति­रिति चेत् — अननुष्ठेयत्वे अनु­ष्ठा­तु­र­भा­वात् अनु­ष्ठा­न­वि­ध्या­न­र्थ­क्यात् अप्रामाण्यमेव कर्मविधीनामिति चेत् — न, प्रागा­त्म­ज्ञा­नात् प्रवृ­त्त्यु­प­पत्तेः ; स्वाभाविकस्य क्रिया­का­र­क­फ­ल­भे­द­वि­ज्ञा­नस्य प्रागा­त्म­ज्ञा­नात् कर्म­हे­तु­त्व­मु­प­प­द्यत एव ; यथा कामविषये दोष­वि­ज्ञा­नो­त्पत्तेः प्राक् काम्य­क­र्म­प्र­वृ­त्ति­हे­तुत्वं स्यादेव स्वर्गा­दी­च्छायाः स्वाभाविक्याः, तद्वत् । तथा सति अनर्थार्थो वेद इति चेत् — न, अर्थानर्थयोः अभि­प्रा­य­त­न्त्र­त्वात् ; मोक्षमेकं वर्जयित्वा अन्य­स्या­वि­द्या­वि­ष­य­त्वात् ; पुरु­षा­भि­प्रा­य­तन्त्रौ हि अर्थानर्थौ, मर­णा­दि­का­म्ये­ष्टि­द­र्श­नात् । तस्मात् याव­दा­त्म­ज्ञा­न­वि­धे­रा­भि­मु­ख्यम् , तावदेव कर्मविधयः ; तस्मात् न आत्म­ज्ञा­न­स­ह­भा­वित्वं कर्मणामित्यतः सिद्धम् आत्मज्ञानमेव अमृतत्वसाधनम् ‘एतावदरे खल्वमृतत्वम्’(बृ. उ. ४ । ५ । १५) इति, कर्म­नि­र­पे­क्ष­त्वात् ज्ञानस्य । अतो विदुषस्तावत् पारिव्राज्यं सिद्धम् , सम्प्र­दा­ना­दि­क­र्म­का­र­क­जा­त्या­दि­शू­न्या­वि­क्रि­य­ब्र­ह्मा­त्म­दृ­ढ­प्र­ति­प­त्ति­मा­त्रेण वचनमन्तरेणापि उक्तन्यायतः । तथा च व्याख्यातमेतत् — ‘येषां नोऽयमात्माऽयं लोकः’(बृ. उ. ४ । ४ । २२) इति हेतुवचनेन, पूर्वेविद्वांसः प्रजामकामयमाना व्युत्ति­ष्ठ­न्तीति — पारिव्राज्यम् विदुषाम् आत्म­लो­का­व­बो­धा­देव । तथा च विविदिषोरपि सिद्धं पारिव्राज्यम् , ‘एतमेवात्मानं लोकमिच्छन्तः प्रव्रजन्ति’(बृ. उ. ४ । ४ । २२) इति वचनात् ; कर्मणां च अवि­द्व­द्वि­ष­य­त्व­म­वो­चाम ; अविद्याविषये च उत्प­त्त्या­दि­वि­का­र­सं­स्का­रा­र्थानि कर्माणीत्यतः — आत्म­सं­स्का­र­द्वा­रेण आत्म­ज्ञा­न­सा­ध­न­त्व­मपि कर्मणामवोचाम — यज्ञा­दि­भि­र्वि­वि­दि­ष­न्तीति । अथ एवं सति अवि­द्व­द्वि­ष­या­णाम् आश्रमकर्मणां बला­ब­ल­वि­चा­र­णा­याम् , आत्म­ज्ञा­नो­त्पा­दनं प्रति यमप्रधानानाम् अमानित्वादीनाम् मानसानां च ध्यान­ज्ञा­न­वै­रा­ग्या­दी­नाम् सन्नि­प­त्यो­प­का­र­क­त्वम् ; हिंसा­रा­ग­द्वे­षा­दि­बा­हु­ल्यात् बहु­क्लि­ष्ट­क­र्म­वि­मि­श्रिता इतरे — इति ; अतः पारिव्राज्यं मुमुक्षूणां प्रशंसन्ति — ‘त्याग एव हि सर्वे­षा­मु­क्ता­ना­मपि कर्मणाम् । वैराग्यं पुनरेतस्य मोक्षस्य परमोऽवधिः’(?) ‘किं ते धनेन किमु बन्धुभिस्ते किं ते दारैर्ब्राह्मण यो मरिष्यसि । आत्मानमन्विच्छ गुहां प्रविष्टं पितामहास्ते क्व गताः पिता च’(मो. ध. १७५ । ३८, २७७ । ३८) । एवं साङ्ख्य­यो­ग­शा­स्त्रेषु च सन्न्यासः ज्ञानं प्रति प्रत्यासन्न उच्यते ; काम­प्र­वृ­त्त्य­भा­वाच्च ; काम­प्र­वृ­त्तेर्हि ज्ञानप्रतिकूलता सर्वशास्त्रेषु प्रसिद्धा । तस्मात् विरक्तस्य मुमुक्षोः विनापि ज्ञानेन ‘ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेत्’(जा. उ. ४) इत्यादि उपपन्नम् । ननु सावकाशत्वात् अन­धि­कृ­त­वि­ष­य­मे­त­दि­त्यु­क्तम् , याव­ज्जी­व­श्रु­त्यु­प­रो­धात् — नैष दोषः, नितरां सावकाशत्वात् याव­ज्जी­व­श्रु­ती­नाम् ; अवि­द्व­त्का­मि­क­र्त­व्यतां हि अवोचाम सर्वकर्मणाम् ; न तु निरपेक्षमेव जीवननिमित्तमेव कर्तव्यं कर्म ; प्रायेण हि पुरुषाः कामबहुलाः ; कामश्च अनेकविषयः अने­क­क­र्म­सा­ध­न­सा­ध्यश्च ; अनेकफलसाधनानि च वैदिकानि कर्माणि दारा­ग्नि­स­म्ब­न्ध­पु­रु­ष­क­र्त­व्यानि, पुनः पुनश्च अनुष्ठीयमानानि बहुफलानि कृष्यादिवत् , वर्षशतसमाप्तीनि च गार्हस्थ्ये वा अरण्ये वा ; अतः तदपेक्षया यावज्जीवश्रुतयः ; ‘कुर्वन्नेवेह कर्माणि’(ई. उ. २) इति च मन्त्रवर्णः । तस्मिंश्च पक्षे विश्व­जि­त्स­र्व­मे­धयोः कर्मपरित्यागः, यस्मिंश्च पक्षे याव­ज्जी­वा­नु­ष्ठा­नम् , तदा श्मशानान्तत्वम् भस्मान्तता च शरीरस्य । इतरवर्णापेक्षया वा यावज्जीवश्रुतिः ; न हि क्षत्त्रि­य­वै­श्ययोः पारि­व्रा­ज्य­प्र­ति­प­त्ति­रस्ति ; तथा ‘मन्त्रै­र्य­स्यो­दितो विधिः’(मनु. २ । १६) ‘ऐकाश्रम्यं त्वाचार्याः’(गौ. ध. १ । ३ । ३५) इत्येवमादीनां क्षत्त्रि­य­वै­श्या­पे­क्ष­त्वम् । तस्मात् पुरु­ष­सा­म­र्थ्य­ज्ञा­न­वै­रा­ग्य­का­मा­द्य­पे­क्षया व्युत्था­न­वि­क­ल्प­क्र­म­पा­रि­व्रा­ज्य­प्र­ति­प­त्ति­प्र­काराः न विरुध्यन्ते ; अनधिकृतानां च पृथग्विधानात् पारिव्राज्यस्य ‘स्नातको वास्नातको वोत्स­न्ना­ग्नि­र­न­ग्निको वा’(जा. उ. ४) इत्यादिना ; तस्मात् सिद्धानि आश्रमान्तराणि अधिकृतानामेव ॥

इति चतुर्थाध्यायस्य पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥

षष्ठं ब्राह्मणम्

अथ अनन्तरं याज्ञवल्कीयस्य काण्डस्य वंश आरभ्यते, यथा मधुकाण्डस्य वंशः । व्याख्यानं तु पूर्ववत् । ब्रह्म स्वयम्भु ब्रह्मणे नम ओमिति ॥

इति चतुर्थाध्यायस्य षष्ठं ब्राह्मणम् ॥

इति श्रीम­त्प­र­म­हं­स­प­रि­व्रा­ज­का­चा­र्यस्य श्रीगो­वि­न्द­भ­ग­व­त्पू­ज्य­पा­द­शि­ष्यस्य श्रीम­च्छ­ङ्क­र­भ­ग­वतः कृतौ बृह­दा­र­ण्य­को­प­नि­ष­द्भाष्ये चतुर्थोऽध्यायः ॥