बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यम्

षष्ठोऽध्यायः

प्रथमं ब्राह्मणम्

ओं प्राणो गाय­त्री­त्यु­क्तम् । कस्मात्पुनः कारणात् प्राणभावः गायत्र्याः, न पुनर्वागादिभाव इति, यस्मात् ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च प्राणः, न वागादयो ज्यैष्ठ्य­श्रै­ष्ठ्य­भाजः ; कथं ज्येष्ठत्वं श्रेष्ठत्वं च प्राणस्येति तन्नि­र्दि­धा­र­यि­षया इदमारभ्यते । अथवा उक्थ­य­जुः­सा­म­क्ष­त्त्रा­दि­भावैः प्राणस्यैव उपासनमभिहितम् , सत्स्वपि अन्येषु चक्षुरादिषु ; तत्र हेतुमात्रमिह आनन्तर्येण सम्बध्यते ; न पुनः पूर्वशेषता । विवक्षितं तु खिलत्वादस्य काण्डस्य पूर्वत्र यदनुक्तं विशिष्टफलं प्राण­वि­ष­य­मु­पा­सनं तद्वक्तव्यमिति । यः कश्चित् , ह वै इत्यवधारणार्थौ ; यो ज्येष्ठ­श्रे­ष्ठ­गुणं वक्ष्यमाणं यो वेद असौ भवत्येव ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च ; एवं फलेन प्रलोभितः सन् प्रश्नाय अभिमुखीभूतः ; तस्मै चाह — प्राणो वै ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च । कथं पुनरवगम्यते प्राणो ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्चेति, यस्मात् निषेककाल एव शुक्र­शो­णि­त­स­म्बन्धः प्राणा­दि­क­ला­प­स्या­वि­शिष्टः ? तथापि न अप्राणं शुक्रं विरोहतीति प्रथमो वृत्तिलाभः प्राणस्य चक्षुरादिभ्यः ; अतो ज्येष्ठो वयसा प्राणः ; निषेककालादारभ्य गर्भं पुष्यति प्राणः ; प्राणे हि लब्धवृत्तौ पश्चा­च्च­क्षु­रा­दीनां वृत्तिलाभः ; अतो युक्तं प्राणस्य ज्येष्ठत्वं चक्षुरादिषु ; भवति तु कश्चित्कुले ज्येष्ठः, गुणहीनत्वात्तु न श्रेष्ठः ; मध्यमः कनिष्ठो वा गुणाढ्यत्वात् भवेत् श्रेष्ठः, न ज्येष्ठः ; न तु तथा इहेत्याह — प्राण एव तु ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च । कथं पुनः श्रैष्ठ्य­म­व­ग­म्यते प्राणस्य ? तदिह संवादेन दर्शयिष्यामः । सर्वथापि तु प्राणं ज्येष्ठ­श्रे­ष्ठ­गुणं यो वेद उपास्ते, स स्वानां ज्ञातीनां ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च भवति, ज्येष्ठ­श्रे­ष्ठ­गु­णो­पा­स­न­सा­म­र्थ्यात् ; स्वव्य­ति­रे­के­णापि च येषां मध्ये ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च भविष्यामीति बुभूषति भवितुमिच्छति, तेषामपि ज्येष्ठ­श्रे­ष्ठ­प्रा­ण­दर्शी ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च भवति । ननु वयोनिमित्तं ज्येष्ठत्वम् , तत् इच्छातः कथं भवतीत्युच्यते — नैष दोषः, प्राणवत् वृत्तिलाभस्यैव ज्येष्ठत्वस्य विवक्षितत्वात् ॥

यो ह वै वसिष्ठां वेद वसिष्ठः स्वानां भवति । तद्द­र्श­ना­नु­रू­प्येण फलम् । येषां च ज्ञाति­व्य­ति­रे­केण वसिष्ठो भवितुमिच्छति, तेषां च वसिष्ठो भवति । उच्यतां तर्हि, कासौ वसिष्ठेति ; वाग्वै वसिष्ठा ; वासयत्यतिशयेन वस्ते वेति वसिष्ठा ; वाग्ग्मिनो हि धनवन्तो वसन्त्यतिशयेन ; आच्छादनार्थस्य वा वसेर्वसिष्ठा ; अभिभवन्ति हि वाचा वाग्ग्मिनः अन्यान् । तेन वसि­ष्ठ­गु­ण­व­त्प­रि­ज्ञा­नात् वसिष्ठगुणो भवतीति दर्शनानुरूपं फलम् ॥

यो ह वै प्रतिष्ठां वेद, प्रति­ति­ष्ठ­त्य­न­येति प्रतिष्ठा, तां प्रतिष्ठां प्रति­ष्ठा­गु­ण­वतीं यो वेद, तस्य एतत्फलम् ; प्रतितिष्ठति समे देशे काले च ; तथा दुर्गे विषमे च दुर्गमने च देशे दुर्भिक्षादौ वा काले विषमे । यद्येवमुच्यताम् , कासौ प्रतिष्ठा ; चक्षुर्वै प्रतिष्ठा ; कथं चक्षुषः प्रति­ष्ठा­त्व­मि­त्याह — चक्षुषा हि समे च दुर्गे च दृष्ट्वा प्रतितिष्ठति । अतोऽनुरूपं फलम् , प्रतितिष्ठति समे, प्रतितिष्ठति दुर्गे, य एवं वेदेति ॥

यो ह वै सम्पदं वेद, सम्पद्गुणयुक्तं यो वेद, तस्य एतत्फलम् ; अस्मै विदुषे सम्पद्यते ह ; किम् ? यं कामं कामयते, स कामः । किं पुनः सम्पद्गुणकम् ? श्रोत्रं वै सम्पत् । कथं पुनः श्रोत्रस्य सम्प­द्गु­ण­त्व­मि­त्यु­च्यते — श्रोत्रे सति हि यस्मात् सर्वे वेदा अभिसम्पन्नाः, श्रोत्रे­न्द्रि­य­व­तोऽ­ध्ये­य­त्वात् ; वेद­वि­हि­त­क­र्मा­य­त्ताश्च कामाः ; तस्मात् श्रोत्रं सम्पत् । अतो विज्ञानानुरूपं फलम् , सं हास्मै पद्यते, यं कामं कामयते, य एवं वेद ॥

यो ह वा आयतनं वेद ; आयतनम् आश्रयः, तत् यो वेद, आयतनं स्वानां भवति, आयतनं जनानामन्येषामपि । किं पुनः तत् आयतनमित्युच्यते — मनो वै आयतनम् आश्रयः इन्द्रियाणां विषयाणां च ; मनआश्रिता हि विषया आत्मनो भोग्यत्वं प्रतिपद्यन्ते ; मनःसङ्कल्पवशानि च इन्द्रियाणि प्रवर्तन्ते निवर्तन्ते च ; अतो मन आयतनम् इन्द्रियाणाम् । अतो दर्शनानुरूप्येण फलम् , आयतनं स्वानां भवति, आयतनं जनानाम् , य एवं वेद ॥

यो ह वै प्रजातिं वेद, प्रजायते ह प्रजया पशुभिश्च सम्पन्नो भवति । रेतो वै प्रजातिः ; रेतसा प्रज­न­ने­न्द्रि­य­मु­प­ल­क्ष्यते । तद्वि­ज्ञा­ना­नु­रूपं फलम् , प्रजायते ह प्रजया पशुभिः, य एवं वेद ॥

ते हेमे प्राणा वागादयः, अहंश्रेयसे अहं श्रेया­नि­त्ये­तस्मै प्रयोजनाय, विवदमानाः विरुद्धं वदमानाः, ब्रह्म जग्मुः ब्रह्म गतवन्तः, ब्रह्म­श­ब्द­वाच्यं प्रजापतिम् ; गत्वा च तद्ब्रह्म ह ऊचुः उक्तवन्तः — कः नः अस्माकं मध्ये, वसिष्ठः, कोऽस्माकं मध्ये वसति च वासयति च । तद्ब्रह्म तैः पृष्टं सत् ह उवाच उक्तवत् — यस्मिन् वः युष्माकं मध्ये उत्क्रान्ते निर्गते शरीरात् , इदं शरीरं पूर्व­स्मा­द­ति­श­येन पापीयः पापतरं मन्यते लोकः ; शरीरं हि नाम अने­का­शु­चि­स­ङ्घा­त­त्वात् जीवतोऽपि पापमेव, ततोऽपि कष्टतरं यस्मिन् उत्क्रान्ते भवति ; वैरा­ग्या­र्थ­मि­द­मु­च्यते — पापीय इति ; स वः युष्माकं मध्ये वसिष्ठो भविष्यति । जानन्नपि वसिष्ठं प्रजापतिः नोवाच अयं वसिष्ठ इति इतरेषाम् अप्रियपरिहाराय ॥

ते एवमुक्ता ब्रह्मणा प्राणाः आत्मनो वीर्यपरीक्षणाय क्रमेण उच्चक्रमुः । तत्र वागेव प्रथमं ह अस्मात् शरीरात् उच्चक्राम उत्क्रान्तवती ; सा चोत्क्रम्य, संवत्सरं प्रोष्य प्रोषिता भूत्वा, पुनरागत्योवाच — कथम् अशकत शक्तवन्तः यूयम् , मदृते मां विना, जीवितुमिति । ते एवमुक्ताः ऊचुः — यथा लोके अकलाः मूकाः, अवदन्तः वाचा, प्राणन्तः प्राणनव्यापारं कुर्वन्तः प्राणेन, पश्यन्तः दर्शनव्यापारं चक्षुषा कुर्वन्तः, तथा शृण्वन्तः श्रोत्रेण, विद्वांसः मनसा कार्या­का­र्या­दि­वि­ष­यम् , प्रजायमानाः रेतसा पुत्रान् उत्पादयन्तः, एवमजीविष्म वयम् — इत्येवं प्राणैः दत्तोत्तरा वाक् आत्मनः अस्मिन् अवसिष्ठत्वं बुद्ध्वा, प्रविवेश ह वाक् ॥

तथा चक्षु­र्हो­च्च­क्रा­मे­त्यादि पूर्ववत् । श्रोत्रं मनः प्रजातिरिति ॥

अथ ह प्राण उत्क्रमिष्यन् उत्क्रमणं करिष्यन् ; तदानीमेव स्वस्था­ना­त्प्र­च­लिता वागादयः । किमिवेत्याह — यथा लोके, महांश्चासौ सुहयश्च महासुहयः, शोभनो हयः लक्षणोपेतः, महान् परिमाणतः, सिन्धुदेशे भवः सैन्धवः अभिजनतः, पड्वीशशङ्कून् पादबन्धनशङ्कून् , पड्वीशाश्च ते शङ्कवश्च तान् , संवृहेत् उद्यच्छेत् युगपदुत्खनेत् अश्वारोहे आरूढे परीक्षणाय ; एवं ह एव इमान् वागादीन् प्राणान् संववर्ह उद्यतवान् स्वस्थानात् भ्रंशितवान् । ते वागादयः ह ऊचुः — हे भगवः भगवन् मा उत्क्रमीः ; यस्मात् न वै शक्ष्यामः त्वदृते त्वां विना जीवितुमिति । यद्येवं मम श्रेष्ठता विज्ञाता भवद्भिः, अहमत्र श्रेष्ठः, तस्य उ मे मम बलिं करं कुरुत करं प्रयच्छतेति । अयं च प्राणसंवादः कल्पितः विदुषः श्रेष्ठ­प­री­क्ष­ण­प्र­का­रो­प­देशः ; अनेन हि प्रकारेण विद्वान् को नु खलु अत्र श्रेष्ठ इति परीक्षणं करोति ; स एष परीक्षणप्रकारः संवादभूतः कथ्यते ; न हि अन्यथा संहत्यकारिणां सताम् एषाम् अञ्जसैव संवत्सरमात्रमेव एकैकस्य निर्गमनादि उपपद्यते ; तस्मात् विद्वानेव अनेन प्रकारेण विचारयति वागादीनां प्रधानबुभुत्सुः उपासनाय ; बलिं प्रार्थिताः सन्तः प्राणाः, तथेति प्रतिज्ञातवन्तः ॥

सा ह वाक् प्रथमं बलिदानाय प्रवृत्ता ह किल उवाच उक्तवती — यत् वै अहं वसिष्ठास्मि, यत् मम वसिष्ठत्वम् , तत् तवैव ; तेन वसिष्ठगुणेन त्वं तद्वसिष्ठोऽसीति । यत् वै अहं प्रतिष्ठास्मि, त्वं तत्प्र­ति­ष्ठोऽसि, या मम प्रतिष्ठा सा त्वमसीति चक्षुः । समानम् अन्यत् । सम्प­दा­य­त­न­प्र­जा­ति­त्व­गु­णान् क्रमेण समर्पितवन्तः । यद्येवम् , साधु बलिं दत्तवन्तो भवन्तः ; ब्रूत — तस्य उ मे एवं­गु­ण­वि­शि­ष्टस्य किमन्नम् , किं वास इति ; आहुरितरे — यदिदं लोके किञ्च किञ्चित् अन्नं नाम आ श्वभ्यः आ कृमिभ्यः आ कीटपतङ्गेभ्यः, यच्च श्वान्नं कृम्यन्नं कीटपतङ्गान्नं च, तेन सह सर्वमेव यत्किञ्चित् प्राणि­भि­र­द्य­मा­नम् अन्नम् , तत्सर्वं तवान्नम् । सर्वं प्राण­स्या­न्न­मिति दृष्टिः अत्र विधीयते ॥

केचित्तु सर्वभक्षणे दोषाभावं वदन्ति प्राणान्नविदः ; तत् असत् , शास्त्रान्तरेण प्रति­षि­द्ध­त्वात् । तेनास्य विकल्प इति चेत् , न, अविधायकत्वात् । न ह वा अस्यानन्नं जग्धं भवतीति — सर्वं प्राण­स्या­न्न­मि­त्ये­तस्य विज्ञानस्य विहितस्य स्तुत्यर्थमेतत् ; तेनै­क­वा­क्य­ता­पत्तेः ; न तु शास्त्रा­न्त­र­वि­हि­तस्य बाधने सामर्थ्यम् , अन्यपरत्वादस्य । प्राणमात्रस्य सर्वमन्नम् इत्येतदृर्शनम् इह विधित्सितम् , न तु सर्वं भक्षयेदिति । यत्तु सर्वभक्षणे दोषाभावज्ञानम् , तत् मिथ्यैव, प्रमाणाभावात् । विदुषः प्राणत्वात् सर्वा­न्नो­प­पत्तेः सामर्थ्यात् अदोष एवेति चेत् , न, अशे­षा­न्न­त्वा­नु­प­पत्तेः ; सत्यं यद्यपि विद्वान् प्राणः, येन कार्य­क­र­ण­स­ङ्घा­तेन विशिष्टस्य विद्वत्ता तेन कार्य­क­र­ण­स­ङ्घा­तेन कृमि­की­ट­दे­वा­द्य­शे­षा­न्न­भ­क्षणं नोपपद्यते ; तेन तत्र अशेषान्नभक्षणे दोषा­भा­व­ज्ञा­प­न­म­न­र्थ­कम् , अप्रा­प्त­त्वा­द­शे­षा­न्न­भ­क्ष­ण­दो­षस्य । ननु प्राणः सन् भक्षयत्येव कृमि­की­टा­द्य­न्न­मपि ; बाढम् , किन्तु न तद्विषयः प्रतिषेधोऽस्ति ; तस्मात् — दैवरक्तं किंशुकम् — तत्र दोषाभावः ; अतः तद्रूपेण दोषा­भा­व­ज्ञा­प­न­म­न­र्थ­कम् , अप्राप्तत्वात् अशे­षा­न्न­भ­क्ष­ण­दो­षस्य । येन तु कार्य­क­र­ण­स­ङ्घा­त­स­म्ब­न्धेन प्रतिषेधः क्रियते, तत्सम्बन्धेन तु इह नैव प्रति­प्र­स­वोऽस्ति । तस्मात् तत्प्र­ति­षे­धा­ति­क्रमे दोष एव स्यात् , अन्यविषयत्वात् ‘न ह वै’ इत्यादेः । न च ब्राह्म­णा­दि­श­री­रस्य सर्वा­न्न­त्व­द­र्श­न­मिह विधीयते, किन्तु प्राणमात्रस्यैव । यथा च सामान्येन सर्वान्नस्य प्राणस्य किञ्चित् अन्नजातं कस्यचित् जीवनहेतुः, यथा विषं विषजस्य क्रिमेः, तदेव अन्यस्य प्राणान्नमपि सत् दृष्टमेव दोषमुत्पादयति मरणादिलक्षणम् — तथा सर्वान्नस्यापि प्राणस्य प्रति­षि­द्धा­न्न­भ­क्षणे ब्राह्म­ण­त्वा­दि­दे­ह­स­म्ब­न्धात् दोष एव स्यात् । तस्मात् मिथ्याज्ञानमेव अभक्ष्यभक्षणे दोषाभावज्ञानम् ॥

आपो वास इति ; आपः भक्ष्यमाणाः वासः­स्था­नी­या­स्तव । अत्र च प्राणस्य आपो वास इत्येतद्दर्शनं विधीयते ; न तु वासःकार्ये आपो विनियोक्तुं शक्याः ; तस्मात् यथाप्राप्ते अब्भक्षणे दर्शनमात्रं कर्तव्यम् । न ह वै अस्य सर्वं प्राण­स्या­न्न­मि­त्ये­वं­विदः अनन्नम् अनदनीयं जग्धं भुक्तं न भवति ह ; यद्यपि अनेन अनदनीयं भुक्तम् , अदनीयमेव भुक्तं स्यात् , न तु तत्कृतदोषेण लिप्यते — इत्येतत् विद्या­स्तु­ति­रि­त्य­वो­चाम । तथा न अनन्नं प्रतिगृहीतम् ; यद्यपि अप्रतिग्राह्यं हस्त्यादि प्रतिगृहीतं स्यात् तदपि अन्नमेव प्रतिग्राह्यं प्रतिगृहीतं स्यात् , तत्रापि अप्र­ति­ग्रा­ह्य­प्र­ति­ग्र­ह­दो­षेण न लिप्यत इति स्तुत्यर्थमेव ; य एवम् एतत् अनस्य प्राणस्य अन्नं वेद ; फलं तु प्राणात्मभाव एव ; न त्वेतत् फलाभिप्रायेण, किं तर्हि स्तुत्य­भि­प्रा­ये­णेति । ननु एतदेव फलं कस्मान्न भवति ? न, प्राणा­त्म­द­र्शिनः प्राणात्मभाव एव फलम् ; तत्र च प्राणात्मभूतस्य सर्वात्मनः अनदनीयमपि आद्यमेव, तथा अप्र­ति­ग्रा­ह्य­मपि प्रतिग्राह्यमेव — इति यथाप्राप्तमेव उपादाय विद्या स्तूयते ; अतो नैव फलविधिसरूपता वाक्यस्य । यस्मात् आपो वासः प्राणस्य, तस्मात् विद्वांसः ब्राह्मणाः श्रोत्रिया अधीतवेदाः, अशिष्यन्तः भोक्ष्यमाणाः, आचामन्ति अपः ; अशित्वा आचामन्ति भुक्त्वा च उत्तरकालम् अपः भक्षयन्ति ; तत्र तेषामाचामतां कोऽभिप्राय इत्याह — एतमेवानं प्राणम् अनग्नं कुर्वन्तो मन्यन्ते ; अस्ति चैतत् — यो यस्मै वासो ददाति, स तम् अनग्नं करोमीति हि मन्यते ; प्राणस्य च आपो वास इति ह्युक्तम् । यदपः पिबामि तत्प्राणस्य वासो ददामि इति विज्ञानं कर्त­व्य­मि­त्ये­व­म­र्थ­मे­तत् । ननु भोक्ष्यमाणः भुक्तवांश्च प्रयतो भवि­ष्या­मी­त्या­चा­मति ; तत्र च प्राण­स्या­न­ग्न­ता­क­र­णा­र्थत्वे च द्विकार्यता आचमनस्य स्यात् ; न च कार्यद्वयम् आचमनस्य एकस्य युक्तम् ; यदि प्रायत्यार्थम् , न अनग्नतार्थम् ; अथ अनग्नतार्थम् , न प्रायत्यार्थम् ; यस्मादेवम् , तस्मात् द्वितीयम् आचमनान्तरं प्राण­स्या­न­ग्न­ता­क­र­णाय भवतु — न, क्रिया­द्वि­त्वो­प­पत्तेः ; द्वे ह्येते क्रिये ; भोक्ष्यमाणस्य भुक्तवतश्च यत् आचमनं स्मृतिविहितम् , तत् प्रायत्यार्थं भवति क्रियामात्रमेव ; न तु तत्र प्रायत्यं दर्शनादि अपेक्षते ; तत्र च आच­म­ना­ङ्ग­भू­ता­स्वप्सु वासोविज्ञानं प्राणस्य इतिकर्तव्यतया चोद्यते ; न तु तस्मि­न्क्रि­य­माणे आचमनस्य प्रायत्यार्थता बाध्यते, क्रिया­न्त­र­त्वा­दा­च­म­नस्य । तस्मात् भोक्ष्यमाणस्य भुक्तवतश्च यत् आचमनम् , तत्र आपो वासः प्राणस्येति दर्शनमात्रं विधीयते, अप्रा­प्त­त्वा­द­न्यतः ॥

इति षष्ठाध्यायस्य प्रथमं ब्राह्मणम् ॥

द्वितीयं ब्राह्मणम्

श्वेतकेतुर्ह वा आरुणेय इत्यस्य सम्बन्धः । खिलाधिकारोऽयम् ; तत्र यदनुक्तं तदुच्यते । सप्त­मा­ध्या­यान्ते ज्ञान­क­र्म­स­मु­च्च­य­का­रिणा अग्ने­र्मा­र्ग­या­चनं कृतम् — अग्ने नय सुपथेति । तत्र अनेकेषां पथां सद्भावः मन्त्रेण साम­र्थ्या­त्प्र­द­र्शितः, सुपथेति विशेषणात् । पन्थानश्च कृत­वि­पा­क­प्र­ति­प­त्ति­मार्गाः ; वक्ष्यति च ‘यत्कृत्वा’(बृ. उ. ६ । २ । २) इत्यादि । तत्र च कति कर्म­वि­पा­क­प्र­ति­प­त्ति­मार्गा इति सर्व­सं­सा­र­ग­त्यु­प­सं­हा­रा­र्थोऽ­य­मा­रम्भः — एतावती हि संसारगतिः, एतावान् कर्मणो विपाकः स्वाभाविकस्य शास्त्रीयस्य च सविज्ञानस्येति । यद्यपि ‘द्वया ह प्राजापत्याः’(बृ. उ. १ । ३ । १) इत्यत्र स्वाभाविकः पाप्मा सूचितः, न च तस्येदं कार्यमिति विपाकः प्रदर्शितः ; शास्त्रीयस्यैव तु विपाकः प्रदर्शितः त्र्यन्ना­त्म­प्र­ति­प­त्त्य­न्तेन, ब्रह्म­वि­द्या­रम्भे तद्वैराग्यस्य विवक्षितत्वात् । तत्रापि केवलेन कर्मणा पितृलोकः, विद्यया विद्यासंयुक्तेन च कर्मणा देवलोक इत्युक्तम् । तत्र केन मार्गेण पितृलोकं प्रतिपद्यते, केन वा देवलोकमिति नोक्तम् । तच्च इह खिलप्रकरणे अशेषतो वक्तव्यमित्यत आरभ्यते । अन्ते च सर्वोपसंहारः शास्त्रस्येष्टः । अपि च एता­व­द­मृ­त­त्व­मि­त्यु­क्तम् , न कर्मणः अमृतत्वाशा अस्तीति च ; तत्र हेतुः नोक्तः ; तद­र्थ­श्चा­य­मा­रम्भः । यस्मात् इयं कर्मणो गतिः, न नित्येऽमृतत्वे व्यापारोऽस्ति, तस्मात् एता­व­दे­वा­मृ­त­त्व­सा­ध­न­मिति सामर्थ्यात् हेतुत्वं सम्पद्यते । अपि च उक्तमग्निहोत्रे — न त्वेवै­त­यो­स्त्व­मु­त्क्रान्तिं न गतिं न प्रतिष्ठां न तृप्तिं न पुनरावृत्तिं न लोकं प्रत्युत्थायिनं वेत्थेति ; तत्र प्रतिवचने ‘ते वा एते आहुती हुते उत्क्रामतः’(शत. ब्रा. ११ । ६ । २ । ४) इत्यादिना आहुतेः कार्यमुक्तम् ; तच्चैतत् कर्तुः आहुतिलक्षणस्य कर्मणः फलम् ; न हि कर्ता­र­म­ना­श्रित्य आहुतिलक्षणस्य कर्मणः स्वातन्त्र्येण उत्क्रा­न्त्या­दि­का­र्या­रम्भ उपपद्यते, कर्त्र­र्थ­त्वा­त्क­र्मणः कार्यारम्भस्य, साध­ना­श्र­य­त्वाच्च कर्मणः ; तत्र अग्नि­हो­त्र­स्तु­त्य­र्थ­त्वात् अग्निहोत्रस्यैव कार्यमित्युक्तं षट्प्रकारमपि ; इह तु तदेव कर्तुः फल­मि­त्यु­प­दि­श्यते षट्प्रकारमपि, कर्म­फ­ल­वि­ज्ञा­नस्य विवक्षितत्वात् । तद्द्वारेण च पञ्चा­ग्नि­द­र्श­नम् इह उत्त­र­मा­र्ग­प्र­ति­प­त्ति­सा­धानं विधित्सितम् । एवम् , अशे­ष­सं­सा­र­ग­त्यु­प­सं­हारः, कर्मकाण्डस्य एषा निष्ठा — इत्येतद्द्वयं दिदर्शयिषुः आख्यायिकां प्रणयति ॥

श्वेतकेतुः नामतः, अरुणस्यापत्यम् आरुणिः, तस्यापत्यम् आरुणेयः ; ह - शब्दः ऐतिह्यार्थः ; वै निश्चयार्थः ; पित्रा अनुशिष्टः सन् आत्मनो यशःप्रथनाय पञ्चालानां परिषदमाजगाम ; पञ्चालाः प्रसिद्धाः ; तेषां परिषदमागत्य, जित्वा, राज्ञोऽपि परिषदं जेष्यामीति गर्वेण स आजगाम ; जीवलस्यापत्यं जैवलिं पञ्चालराजं प्रवाहणनामानं स्वभृत्यैः परिचारयमाणम् आत्मनः परिचरणं कार­य­न्त­मि­त्ये­तत् ; स राजा पूर्वमेव तस्य विद्या­भि­मा­न­गर्वं श्रुत्वा, विनेतव्योऽयमिति मत्वा, तमुदीक्ष्य उत्प्रेक्ष्य आगतमात्रमेव अभ्युवाद अभ्युक्तवान् , कुमारा३ इति सम्बोध्य ; भर्त्सनार्था प्लुतिः । एवमुक्तः सः प्रतिशुश्राव — भो३ इति । भो३ इति अप्रतिरूपमपि क्षत्त्रियं प्रति उक्तवान् क्रुद्धः सन् । अनुशिष्टः अनुशासितोऽसि भवसि किं पित्रा — इत्युवाच राजा । प्रत्याह इतरः — ओमिति, बाढ­म­नु­शि­ष्टोऽस्मि, पृच्छ यदि संशयस्ते ॥

यद्येवम् , वेत्थ विजानासि किम् , यथा येन प्रकारेण इमाः प्रजाः प्रसिद्धाः, प्रयत्यः म्रियमाणाः, विप्र­ति­प­द्यन्ता३ इति विप्रतिपद्यन्ते ; विचारणार्था प्लुतिः ; समानेन मार्गेण गच्छन्तीनां मार्गद्वैविध्यं यत्र भवति, तत्र काश्चित्प्रजा अन्येन मार्गेण गच्छन्ति काश्चिदन्येनेति विप्रतिपत्तिः ; यथा ताः प्रजा विप्र­ति­प­द्यन्ते, तत् किं वेत्थेत्यर्थः । नेति होवाच इतरः । तर्हि वेत्थ उ यथा इमं लोकं पुनः आपद्यन्ता३ इति, पुनरापद्यन्ते, यथा पुनरागच्छन्ति इमं लोकम् । नेति हैवोवाच श्वेतकेतुः । वेत्थ उ यथा असौ लोक एवं प्रसिद्धेन न्यायेन पुनः पुनरसकृत् प्रयद्भिः म्रियमाणैः यथा येन प्रकारेण न सम्पूर्यता३ इति, न सम्पूर्यतेऽसौ लोकः, तत्किं वेत्थ । नेति हैवोवाच । वेत्थ उ यतिथ्यां यत्स­ङ्ख्या­का­याम् आहुत्याम् आहुतौ हुतायम् आपः पुरुषवाचः, पुरुषस्य या वाक् सैव यासां वाक् , ताः पुरुषवाचो भूत्वा पुरुषशब्दवाच्या वा भूत्वा ; यदा पुरु­षा­का­र­प­रि­णताः, तदा पुरुषवाचो भवन्ति ; समुत्थाय सम्यगुत्थाय उद्भूताः सत्यः वदन्ती३ इति । नेति हैवोवाच । यद्येवं वेत्थ उ देवयानस्य पथो मार्गस्य प्रतिपदम् , प्रतिपद्यते येन सा प्रतिपत् तां प्रतिपदम् , पितृयाणस्य वा प्रतिपदम् ; प्रति­प­च्छ­ब्द­वा­च्य­म­र्थ­माह — यत्कर्म कृत्वा यथाविशिष्टं कर्म कृत्वेत्यर्थः, देवयानं वा पन्थानं मार्गं प्रतिपद्यन्ते, पितृयाणं वा यत्कर्म कृत्वा प्रतिपद्यन्ते, तत्कर्म प्रतिपदुच्यते ; तां प्रतिपदं किं वेत्थ, देव­लो­क­पि­तृ­लो­क­प्र­ति­प­त्ति­सा­धनं किं वेत्थेत्यर्थः । अप्यत्र अस्यार्थस्य प्रकाशकम् ऋषेः मन्त्रस्य वचः वाक्यम् नः श्रुतमस्ति, मन्त्रोऽपि अस्यार्थस्य प्रकाशको विद्यत इत्यर्थः । कोऽसौ मन्त्र इत्युच्यते — द्वे सृती द्वौ मार्गावशृणवं श्रुतवानस्मि ; तयोः एका पितृणां प्रापिका पितृ­लो­क­स­म्बद्धा, तया सृत्या पितृलोकं प्राप्नो­ती­त्यर्थः ; अहमशृणवमिति व्यवहितेन सम्बन्धः ; देवानाम् उत अपि देवानां सम्बन्धिनी अन्या, देवान्प्रापयति सा । के पुनः उभाभ्यां सृतिभ्यां पितॄन् देवांश्च गच्छ­न्ती­त्यु­च्यते — उत अपि मर्त्यानां मनुष्याणां सम्बन्धिन्यौ ; मनुष्या एव हि सृतिभ्यां गच्छन्तीत्यर्थः । ताभ्यां सृतिभ्याम् इदं विश्वं समस्तम् एजत् गच्छत् समेति सङ्गच्छते । ते च द्वे सृती यदन्तरा ययोरन्तरा यदन्तरा, पितरं मातरं च, मातापित्रोः अन्तरा मध्ये इत्यर्थः । कौ तौ मातापितरौ ? द्यावापृथिव्यौ अण्डकपाले ; ‘इयं वै माता असौ पिता’(शत. ब्रा. १३ । ३ । ९ । ७) इति हि व्याख्यातं ब्राह्मणेन । अण्ड­क­पा­ल­यो­र्मध्ये संसारविषये एव एते सृती, न आत्य­न्ति­का­मृ­त­त्व­ग­म­नाय । इतर आह — न अहम् अतः अस्मात् प्रश्नसमुदायात् एकञ्चन एकमपि प्रश्नम् , न वेद, नाहं वेदेति होवाच श्वेतकेतुः ॥

अथ अनन्तरम् अपनीय विद्या­भि­मा­न­ग­र्वम् एनं प्रकृतं श्वेतकेतुम् , वसत्या वसतिप्रयोजनेन उप­म­न्त्र­या­ञ्चक्रे ; इह वसन्तु भवन्तः, पाद्यमर्घ्यं च आनीयताम् — इत्युपमन्त्रणं कृतवान्राजा । अनादृत्य तां वसतिं कुमारः श्वेतकेतुः प्रदुद्राव प्रतिगतवान् पितरं प्रति । स च आजगाम पितरम् , आगत्य च उवाच तम् , कथमिति — वाव किल एवं किल, नः अस्मान् भवान् पुरा समावर्तनकाले अनुशिष्टान् सर्वा­भि­र्वि­द्याभिः अवोचः अवोचदिति । सोपालम्भं पुत्रस्य वचः श्रुत्वा आह पिता — कथं केन प्रकारेण तव दुःखमुपजातम् , हे सुमेधः, शोभना मेधा यस्येति सुमेधाः । शृणु, मम यथा वृत्तम् ; पञ्च पञ्चसङ्ख्याकान् प्रश्नान् मा मां राजन्यबन्धुः राजन्या बन्धवो यस्येति ; परिभववचनमेतत् राजन्यबन्धुरिति ; अप्राक्षीत् पृष्टवान् ; ततः तस्मात् न एकञ्चन एकमपि न वेद न विज्ञातवानस्मि । कतमे ते राज्ञा पृष्टाः प्रश्ना इति पित्रा उक्तः पुत्रः ‘इमे ते’ इति ह प्रतीकानि मुखानि प्रश्नानाम् उदाजहार उदाहृतवान् ॥

स होवाच पिता पुत्रं क्रुद्धमुपशमयन् — तथा तेन प्रकारेण नः अस्मान् त्वम् , हे तात वत्स, जानीथा गृह्णीथाः, यथा यदहं किञ्च विज्ञानजातं वेद सर्वं तत् तुभ्यम् अवोचम् इत्येव जानीथाः ; कोऽन्यो मम प्रियतरोऽस्ति त्वत्तः, यदर्थं रक्षिष्ये ; अहमपि एतत् न जानामि, यत् राज्ञा पृष्टम् ; तस्मात् प्रेहि आगच्छ ; तत्र प्रतीत्य गत्वा राज्ञि ब्रह्मचर्यं वत्स्यावो विद्यार्थमिति । स आह — भवानेव गच्छत्विति, नाहं तस्य मुखं निरी­क्षि­तु­मु­त्सहे । स आजगाम, गौतमः गोत्रतो गौतमः, आरुणिः, यत्र प्रवाहणस्य जैवलेरास आसनम् आस्थायिका ; षष्ठीद्वयं प्रथमास्थाने ; तस्मै गौतमाय आगताय आसनम् अनुरूपम् आहृत्य उदकं भृत्यै­रा­हा­र­या­ञ्च­कार ; अथ ह अस्मै अर्घ्यं पुरोधसा कृतवान् मन्त्रवत् , मधुपर्कं च । कृत्वा चैवं पूजां तं होवाच — वरं भगवते गौतमाय तुभ्यं दद्म इति गोश्वादिलक्षणम् ॥

स होवाच गौतमः — प्रतिज्ञातः मे मम एष वरः त्वया ; अस्यां प्रतिज्ञायां दृढीकुरु आत्मानम् ; यां तु वाचं कुमारस्य मम पुत्रस्य अन्ते समीपे वाचमभाषथाः प्रश्नरूपाम् , तामेव मे ब्रूहि ; स एव नो वर इति ॥

स होवाच राजा — दैवेषु वरेषु तद्वै गौतम, यत् त्वं प्रार्थयसे ; मानुषाणामन्यतमं प्रार्थय वरम् ॥

स होवाच गौतमः — भवतापि विज्ञायते ह ममास्ति सः ; न तेन प्रार्थितेन कृत्यं मम, यं त्वं दित्ससि मानुषं वरम् ; यस्मात् ममाप्यस्ति हिरण्यस्य प्रभूतस्य अपात्तं प्राप्तम् ; गोअश्वानाम् अपात्तमस्तीति सर्वत्रानुषङ्गः ; दासीनाम् , प्रवाराणां परिवाराणाम् , परिधानस्य च ; न च यत् मम विद्यमानम् , तत् त्वत्तः प्रार्थनीयम् , त्वया वा देयम् ; प्रतिज्ञातश्च वरः त्वया ; त्वमेव जानीषे, यदत्र युक्तम् , प्रतिज्ञा रक्षणीया तवेति ; मम पुनः अयमभिप्रायः — मा भूत् नः अस्मान् अभि, अस्मानेव केवलान्प्रति, भवान् सर्वत्र वदान्यो भूत्वा, अवदान्यो मा भूत् कदर्यो मा भूदित्यर्थः ; बहोः प्रभूतस्य, अनन्तस्य अन­न्त­फ­ल­स्ये­त्ये­तत् , अपर्यन्तस्य अपरिसमाप्तिकस्य पुत्र­पौ­त्रा­दि­गा­मि­क­स्ये­त्ये­तत् , ईदृशस्य वित्तस्य, मां प्रत्येव केवलम् अदाता मा भूद्भवान् ; न च अन्यत्र अदेयमस्ति भवतः । एवमुक्त आह — स त्वं वै हे गौतम तीर्थेन न्यायेन शास्त्रविहितेन विद्यां मत्तः इच्छासै इच्छ अन्वाप्तुम् ; इत्युक्तो गौतम आह — उपैमि उपगच्छामि शिष्यत्वेन अहं भवन्तमिति । वाचा ह स्मैव किल पूर्वे ब्राह्मणाः क्षत्त्रियान् विद्यार्थिनः सन्तः वैश्यान्वा, क्षत्त्रिया वा वैश्यान् आपदि उपयन्ति शिष्यवृत्त्या हि उपगच्छन्ति, न उपा­य­न­शु­श्रू­षा­दिभिः ; अतः स गौतमः ह उपायनकीर्त्या उप­ग­म­न­की­र्त­न­मा­त्रे­णैव उवास उषितवान् , न उपायनं चकार ॥

एवं गौतमेन आपदन्तरे उक्ते, स होवाच राजा पीडित मत्वा क्षामयन् — तथा नः अस्मान् प्रति, मा अपराधाः अपराधं मा कार्षीः, अस्मदीयोऽपराधः न ग्रहीतव्य इत्यर्थः ; तव च पितामहाः अस्मा­त्पि­ता­म­हेषु यथा अपराधं न जगृहुः, तथा पितामहानां वृत्तम् अस्मास्वपि भवता रक्ष­णी­य­मि­त्यर्थः । यथा इयं विद्या त्वया प्रार्थिता इतः त्वत्स­म्प्र­दा­ना­त्पू­र्वम् प्राक् न कस्मिन्नपि ब्राह्मणे उवास उषितवती, तथा त्वमपि जानीषे ; सर्वदा क्षत्त्रि­य­प­र­म्प­रया इयं विद्या आगता ; सा स्थितिः मयापि रक्षणीया, यदि शक्यते इति — उक्तम् ‘दैवेषु गौतम तद्वरेषु मानुषाणां ब्रूहि’ इति ; न पुनः तव अदेयो वर इति ; इतः परं न शक्यते रक्षितुम् ; तामपि विद्याम् अहं तुभ्यं वक्ष्यामि । को हि अन्योऽपि हि यस्मात् एवं ब्रूवन्तं त्वाम् अर्हति प्रत्याख्यातुम् — न वक्ष्यामीति ; अहं पुनः कथं न वक्ष्ये तुभ्यमिति ॥

असौ वै लोकोऽ­ग्नि­र्गौ­त­मे­त्यादि — चतुर्थः प्रश्नः प्राथम्येन निर्णीयते ; क्रमभङ्गस्तु एत­न्नि­र्ण­या­य­त्त­त्वा­दि­त­र­प्र­श्न­नि­र्ण­यस्य । असौ द्यौर्लोकः अग्निः हे, गौतम ; द्युलोके अग्निदृष्टिः अनग्नौ विधीयते, यथा योषित्पुरुषयोः ; तस्य द्युलोकाग्नेः आदित्य एव समित् , समिन्धनात् ; आदित्येन हि समिध्यते असौ लोकः ; रश्मयो धूमः, समिध उत्था­न­सा­मा­न्यात् ; आदित्याद्धि रश्मयो निर्गताः, समिधश्च धूमो लोके उत्तिष्ठति ; अहः अर्चिः, प्रका­श­सा­मा­न्यात् ; दिशः अङ्गाराः, उपशमसामान्यात् ; अवान्तरदिशो विस्फुलिङ्गाः, विस्फु­लि­ङ्ग­व­द्वि­क्षे­पात् ; तस्मिन् एतस्मिन् एवंगुणविशिष्टे द्युलोकाग्नौ, देवाः इन्द्रादयः, श्रद्धां जुह्वति आहु­ति­द्र­व्य­स्था­नीयां प्रक्षिपन्ति ; तस्या आहुत्याः आहुतेः सोमो राजा पितृणां ब्राह्मणानां च सम्भवति । तत्र के देवाः कथं जुह्वति किं वा श्रद्धाख्यं हविरित्यतः उक्तमस्माभिः सम्बन्धे ; ‘नत्वे­वै­न­यो­स्त्व­मु­त्क्रा­न्तिम्’(शत. ब्रा. ११ । ६ । २ । ४) इत्या­दि­प­दा­र्थ­ष­ट्क­नि­र्ण­या­र्थम् अग्निहोत्रे उक्तम् ; ‘ते वा एते अग्निहोत्राहुती हुते सत्या­वु­त्क्रा­मतः’(शत. ब्रा. ११ । ६ । २ । ६, ७) , ‘ते अन्त­रि­क्ष­मा­वि­शतः’(शत. ब्रा. ११ । ६ । २ । ६) , ‘ते अन्त­रि­क्ष­मा­ह­व­नीयं कुर्वाते वायुं समिधं मरीचीरेव शुक्रा­मा­हु­तिम्’, ‘ते अन्तरिक्षं तर्पयतः’(शत. ब्रा. ११ । ६ । २ । ६) , ‘ते तत उत्क्रामतः’(शत. ब्रा. ११ । ६ । २ । ६) , ‘ते दिवमाविशतः’(शत. ब्रा. ११ । ६ । २ । ७) , ‘ते दिवमाहवनीयं कुर्वाते आदित्यं समिधम्’(शत. ब्रा. ११ । ६ । २ । ७) इत्येवमादि उक्तम् । तत्र अग्निहोत्राहुती ससाधने एव उत्क्रामतः । यथा इह यैः साधनैर्विशिष्टे ये ज्ञायेते आह­व­नी­या­ग्नि­स­मि­द्धू­मा­ङ्गा­र­वि­स्फु­लि­ङ्गा­हु­ति­द्रव्यैः, ते तथैव उत्क्रामतः अस्माल्लोकात् अमुं लोकम् । तत्र अग्निः अग्नित्वेन, समित् समित्त्वेन, धूमो धूमत्वेन, अङ्गाराः अङ्गारत्वेन, विस्फुलिङ्गा विस्फु­लि­ङ्ग­त्वेन, आहुतिद्रव्यमपि पय­आ­द्या­हु­ति­द्र­व्य­त्वे­नैव सर्गादौ अव्या­कृ­ता­व­स्था­या­मपि परेण सूक्ष्मेण आत्मना व्यवतिष्ठते । तत् विद्यमानमेव ससाधनम् अग्नि­हो­त्र­ल­क्षणं कर्म अपूर्वेणात्मना व्यवस्थितं सत् , तत्पुनः व्याकरणकाले तथैव अन्त­रि­क्षा­दी­नाम् आह­व­नी­या­द्य­ग्न्या­दि­भावं कुर्वत् विपरिणमते । तथैव इदानीमपि अग्निहोत्राख्यं कर्म । एवम् अग्नि­हो­त्रा­हु­त्य­पू­र्व­प­रि­णा­मा­त्मकं जगत् सर्वमिति आहुत्योरेव स्तुत्यर्थत्वेन उत्क्रा­न्त्याद्याः लोकं प्रत्यु­त्था­यि­तान्ताः षट् पदार्थाः कर्मप्रकरणे अध­स्ता­न्नि­र्णीताः । इह तु कर्तुः कर्म­वि­पा­क­वि­व­क्षायां द्युलो­का­ग्न्या­द्या­रभ्य पञ्चा­ग्नि­द­र्श­नम् उत्त­र­मा­र्ग­प्र­ति­प­त्ति­सा­धनं विशि­ष्ट­क­र्म­फ­लो­प­भो­गाय विधित्सितमिति द्युलो­का­ग्न्या­दि­द­र्शनं प्रस्तूयते । तत्र ये आध्यात्मिकाः प्राणाः इह अग्निहोत्रस्य होतारः, ते एव आधिदैविकत्वेन परिणताः सन्तः इन्द्रादयो भवन्ति ; त एव तत्र होतारो द्युलोकाग्नौ ; ते च इह अग्निहोत्रस्य फलभोगाय अग्निहोत्रं हुतवन्तः ; ते एव फलपरिणामकालेऽपि तत्फ­ल­भो­क्तृ­त्वात् तत्र तत्र होतृत्वं प्रतिपद्यन्ते, तथा तथा विपरिणममाना देवशब्दवाच्याः सन्तः । अत्र च यत् पयोद्रव्यम् अग्नि­हो­त्र­क­र्मा­श्र­य­भू­तम् इह आहवनीये प्रक्षिप्तम् अग्निना भक्षितम् अदृष्टेन सूक्ष्मेण रूपेण विपरिणतम् सह कर्त्रा यजमानेन अमुं लोकम् धूमादिक्रमेण अन्तरिक्षम् अन्तरिक्षात् द्युलोकम् आविशति ; ताः सूक्ष्मा आपः आहुतिकार्यभूता अग्नि­हो­त्र­स­म­वा­यिन्यः कर्तृसहिताः श्रद्धा­श­ब्द­वाच्याः सोमलोके कर्तुः शरी­रा­न्त­रा­र­म्भाय द्युलोकं प्रविशन्त्यः हूयन्त इत्युच्यन्ते ; ताः तत्र द्युलोकं प्रविश्य सोममण्डले कर्तुः शरीरमारभन्ते । तदेतदुच्यते — ‘देवाः श्रद्धां जुह्वति, तस्या आहुत्यै सोमो राजा सम्भवति’ इति, ‘श्रद्धा वा आपः’(तै. सं. १ । ६ । ८) इति श्रुतेः । ‘वेत्थ यति­थ्या­मा­हुत्यां हुतायामापः पुरुषवाचो भूत्वा समुत्थाय वदन्ति’(बृ. उ. ६ । २ । २) इति प्रश्नः ; तस्य च निर्णयविषये ‘असौ वै लोकोऽग्निः’ इति प्रस्तुतम् ; तस्मात् आपः कर्मसमवायिन्यः कर्तुः शरीरारम्भिकाः श्रद्धा­श­ब्द­वाच्या इति निश्चीयते । भूयस्त्वात् ‘आपः पुरुषवाचः’ इति व्यपदेशः, न तु इतराणि भूतानि न सन्तीति ; कर्मप्रयुक्तश्च शरीरारम्भः ; कर्म च अप्समवायि ; ततश्च अपां प्राधान्यं शरीरकर्तृत्वे ; तेन च ‘आपः पुरुषवाचः’ इति व्यपदेशः ; कर्मकृतो हि जन्मारम्भः सर्वत्र । तत्र यद्यपि अग्नि­हो­त्रा­हु­ति­स्तु­ति­द्वा­रेण उत्क्रा­न्त्या­दयः प्रस्तुताः षट्पदार्था अग्निहोत्रे, तथापि वैदिकानि सर्वाण्येव कर्माणि अग्नि­हो­त्र­प्र­भृ­तीनि लक्ष्यन्ते ; दारा­ग्नि­स­म्बद्धं हि पाङ्क्तं कर्म प्रस्तु­त्यो­क्तम् — ‘कर्मणा पितृलोकः’(बृ. उ. १ । ५ । १६) इति ; वक्ष्यति च — ‘अथ ये यज्ञेन दानेन तपसा लोकाञ्जयन्ति’(बृ. उ. ६ । २ । १५) इति ॥

पर्जन्यो वा अग्निर्गौतम, द्वितीय आहुत्याधारः आहु­त्यो­रा­वृ­त्ति­क्र­मेण । पर्जन्यो नाम वृष्ट्यु­प­क­र­णा­भि­मानी देवतात्मा । तस्य संवत्सर एव समित् ; संवत्सरेण हि शर­दा­दि­भि­र्ग्री­ष्मान्तैः स्वाव­य­वै­र्वि­प­रि­व­र्त­मा­नेन पर्ज­न्योऽ­ग्नि­र्दी­प्यते । अभ्राणि धूमः, धूमप्रभवत्वात् धूम­व­दु­प­ल­क्ष्य­त्वाद्वा । विद्युत् अर्चिः, प्रका­श­सा­मा­न्यात् । अशनिः अङ्गाराः, उप­शा­न्त­का­ठि­न्य­सा­मा­न्या­भ्याम् । ह्रादुनयः ह्लादुनयः स्तन­यि­त्नु­शब्दाः विस्फुलिङ्गाः, विक्षे­पा­ने­क­त्व­सा­मा­न्यात् । तस्मि­न्ने­त­स्मि­न्निति आहु­त्य­धि­क­र­ण­नि­र्देशः । देवा इति, ते एव होतारः सोमं राजानं जुह्वति ; योऽसौ द्युलोकाग्नौ श्रद्धायां हुता­या­म­भि­नि­र्वृत्तः सोमः, स द्वितीये पर्जन्याग्नौ हूयते ; तस्याश्च सोमा­हु­ते­र्वृष्टिः सम्भवति ॥

अयं वै लोकोऽग्निर्गौतम । अयं लोक इति प्राणि­ज­न्मो­प­भो­गा­श्रयः क्रिया­का­र­क­फ­ल­वि­शिष्टः, स तृतीयोऽग्निः । तस्याग्नेः पृथिव्येव समित् ; पृथिव्या हि अयं लोकः अने­क­प्रा­ण्यु­प­भो­ग­स­म्प­न्नया समिध्यते । अग्निः धूमः, पृथि­व्या­श्र­यो­त्था­न­सा­मा­न्यात् ; पार्थिवं हि इन्धनद्रव्यम् आश्रित्य अग्निः उत्तिष्ठति, यथा समिदाश्रयेण धूमः । रात्रिः अर्चिः, समि­त्स­म्ब­न्ध­प्र­भ­व­सा­मा­न्यात् ; अग्नेः समित्सम्बन्धेन हि अर्चिः सम्भवति, तथा पृथि­वी­स­मि­त्स­म्ब­न्धेन शर्वरी ; पृथिवीछायां हि शार्वरं तम आचक्षते । चन्द्रमा अङ्गाराः, तत्प्र­भ­व­त्व­सा­मा­न्यात् ; अर्चिषो हि अङ्गाराः प्रभवन्ति, तथा रात्रौ चन्द्रमाः ; उप­शा­न्त­त्व­सा­मा­न्याद्वा । नक्षत्राणि विस्फुलिङ्गाः, विस्फु­लि­ङ्ग­व­द्वि­क्षे­प­सा­मा­न्यात् । तस्मि­न्ने­त­स्मि­न्नि­त्यादि पूर्ववत् । वृष्टिं जुह्वति, तस्या आहुतेः अन्नं सम्भवति, वृष्टि­प्र­भ­व­त्वस्य प्रसिद्धत्वात् व्रीहि­य­वा­दे­र­न्नस्य ॥

पुरुषो वा अग्निर्गौतम ; प्रसिद्धः शिरः­पा­ण्या­दि­मान् पुरुषः चतुर्थोऽग्निः तस्य व्यात्तं विवृतं मुखं समित् ; विवृतेन हि मुखेन दीप्यते पुरुषः वच­न­स्वा­ध्या­यादौ, यथा समिधा अग्निः । प्राणो धूमः तदु­त्था­न­सा­मा­न्यात् ; मुखाद्धि प्राण उत्तिष्ठति । वाक् शब्दः अर्चिः व्यञ्ज­क­त्व­सा­मा­न्यात् ; अर्चिश्च व्यञ्जकम् , तथा वाक् शब्दः अभिधेयव्यञ्जकः । चक्षुः अङ्गाराः, उपशमसामान्यात् प्रका­शा­श्र­य­त्वाद्वा । श्रोत्रं विस्फुलिङ्गाः, विक्षे­प­सा­मा­न्यात् । तस्मिन् अन्नं जुह्वति । ननु नैव देवा अन्नमिह जुह्वतो दृश्यन्ते — नैष दोषः, प्राणानां देवत्वोपपत्तेः ; अधिदैवम् इन्द्रादयो देवाः ; ते एव अध्यात्मं प्राणाः ; ते च अन्नस्य पुरुषे प्रक्षेप्तारः ; तस्या आहुतेः रेतः सम्भवति ; अन्नपरिणामो हि रेतः ॥

योषा वा अग्निर्गौतम । योषेति स्त्री पञ्चमो होमाधिकरणम् अग्निः तस्याः उपस्थ एव समित् ; तेन हि सा समिध्यते । लोमानि धूमः, तदु­त्था­न­सा­मा­न्यात् । योनिः अर्चिः, वर्णसामान्यात् । यदन्तः करोति, तेऽङ्गाराः ; अन्तःकरणं मैथुनव्यापारः, तेऽङ्गाराः, वीर्यो­प­श­म­हे­तु­त्व­सा­मा­न्यात् ; वीर्या­द्यु­प­श­म­का­रणं मैथुनम् , तथा अङ्गारभावः अग्ने­रु­प­श­म­का­र­णम् । अभिनन्दाः सुखलवाः क्षुद्र­त्व­सा­मा­न्यात् विस्फुलिङ्गाः । तस्मिन् रेतो जुह्वति । तस्या आहुतेः पुरुषः सम्भवति । एवं द्युप­र्ज­न्या­यं­लो­क­पु­रु­ष­यो­षा­ग्निषु क्रमेण हूयमानाः श्रद्धा­सो­म­वृ­ष्ट्य­न्न­रे­तो­भा­वेन स्थूल­ता­र­त­म्य­क्र­म­मा­प­द्य­मानाः श्रद्धा­श­ब्द­वाच्या आपः पुरु­ष­श­ब्द­मा­र­भन्ते । यः प्रश्नः चतुर्थः ‘वेत्थ यति­थ्या­मा­हुत्यां हुतायामापः पुरुषवाचो भूत्वा समुत्थाय वदन्ती३’(बृ. उ. ६ । २ । २) इति, स एष निर्णीतः — पञ्चम्यामाहुतौ योषाग्नौ हुतायां रेतोभूता आपः पुरुषवाचो भवन्तीति । स पुरुषः एवं क्रमेण जातो जीवति ; कियन्तं कालमित्युच्यते — यावज्जीवति यावदस्मिन् शरीरे स्थितिनिमित्तं कर्म विद्यते, तावदित्यर्थः । अथ तत्क्षये यदा यस्मिन्काले म्रियते ॥

अथ तदा एनं मृतम् अग्नये अग्न्यर्थमेव अन्त्याहुत्यै हरन्ति ऋत्विजः ; तस्य आहुतिभूतस्य प्रसिद्धः अग्निरेव होमाधिकरणम् , न परि­क­ल्प्योऽग्निः ; प्रसिद्धैव समित् समित् ; धूमो धूमः ; अर्चिः अर्चिः ; अङ्गारा अङ्गाराः ; विस्फुलिङ्गा विस्फुलिङ्गाः ; यथाप्रसिद्धमेव सर्वमित्यर्थः । तस्मिन् पुरुषम् अन्त्याहुतिं जुह्वति ; तस्यै आहुत्यै आहुतेः, पुरुषः भास्वरवर्णः अतिशयदीप्तिमान् , निषे­का­दि­भि­र­न्त्या­हु­त्यन्तैः कर्मभिः संस्कृतत्वात् , सम्भवति निष्पद्यते ॥

इदानीं प्रथ­म­प्र­श्न­नि­रा­क­र­णा­र्थ­माह — ते ; के ? ये एवं यथोक्तं पञ्चा­ग्नि­द­र्श­न­मे­तत् विदुः ; एवंशब्दात् अग्नि­स­मि­द्धू­मा­र्चि­र­ङ्गा­र­वि­स्फु­लि­ङ्ग­श्र­द्धा­दि­वि­शिष्टाः पञ्चाग्नयो निर्दिष्टाः ; तान् एवम् एतान् पञ्चाग्नीन् विदुरित्यर्थः ॥

ननु अग्नि­हो­त्रा­हु­ति­द­र्श­न­वि­ष­य­मेव एतद्दर्शनम् ; तत्र हि उक्तम् उत्क्रा­न्त्या­दि­प­दा­र्थ­ष­ट्क­नि­र्णये ‘दिवमेवाहवनीयं कुर्वाते’(शत. ब्रा. ११ । ६ । २ । ७) इत्यादि ; इहापि अमुष्य लोक­स्या­ग्नि­त्वम् , आदित्यस्य च समि­त्त्व­मि­त्यादि बहु साम्यम् ; तस्मात् तच्छेषमेव एतद्दर्शनमिति — न, यतिथ्यामिति प्रश्न­प्र­ति­व­च­न­प­रि­ग्र­हात् ; यतिथ्यामित्यस्य प्रश्नस्य प्रतिवचनस्य यावदेव परिग्रहः, तावदेव एवंशब्देन पराम्रष्टुं युक्तम् , अन्यथा प्रश्ना­न­र्थ­क्यात् ; निर्ज्ञा­त­त्वाच्च सङ्ख्यायाः अग्नय एव वक्तव्याः ; अथ निर्ज्ञा­त­म­प्य­नू­द्यते, यथाप्राप्तस्यैव अनुवदनं युक्तम् , न तु ‘असौ लोकोऽग्निः’ इति ; अथ उपलक्षणार्थः, तथापि आद्येन अन्त्येन च उपलक्षणं युक्तम् । श्रुत्यन्तराच्च ; समाने हि प्रकरणे छान्दोग्यश्रुतौ ‘पञ्चा­ग्नी­न्वेद’(छा. उ. ५ । १० । १०) इति पञ्चसङ्ख्याया एवोपादानात् अन­ग्नि­हो­त्र­शे­षम् एतत् पञ्चा­ग्नि­द­र्श­नम् । यत्तु अग्नि­स­मि­दा­दि­सा­मा­न्यम् , तत् अग्नि­हो­त्र­स्तु­त्य­र्थ­मि­त्य­वो­चाम ; तस्मात् न उत्क्रा­न्त्या­दि­प­दा­र्थ­ष­ट्क­प­रि­ज्ञा­नात् अर्चि­रा­दि­प्र­ति­पत्तिः, एवमिति प्रकृतोपादानेन अर्चि­रा­दि­प्र­ति­प­त्ति­वि­धा­नात् ॥

के पुनस्ते, ये एवं विदुः ? गृहस्था एव । ननु तेषां यज्ञादिसाधनेन धूमा­दि­प्र­ति­पत्तिः विधित्सिता — न, अनेवंविदामपि गृहस्थानां यज्ञा­दि­सा­ध­नो­प­पत्तेः, भिक्षु­वा­न­प्र­स्थ­योश्च अरण्यसम्बन्धेन ग्रहणात् , गृह­स्थ­क­र्म­स­म्ब­द्ध­त्वाच्च पञ्चा­ग्नि­द­र्श­नस्य । अतः नापि ब्रह्मचारिणः ‘एवं विदुः’ इति गृह्यन्ते ; तेषां तु उत्तरे पथि प्रवेशः स्मृति­प्रा­मा­ण्यात् — ‘अष्टा­शी­ति­स­ह­स्रा­णा­मृ­षी­णा­मू­र्ध्व­रे­त­साम् । उत्तरेणार्यम्णः पन्था­स्तेऽ­मृ­तत्वं हि भेजिरे’(?) इति । तस्मात् ये गृहस्थाः एवम् — अग्निजोऽहम् , अग्न्यपत्यम् — इति, एवम् क्रमेण अग्निभ्यो जातः अग्निरूपः इत्येवम् , ये विदुः, ते च, ये च अमी अरण्ये वानप्रस्थाः परि­व्रा­ज­का­श्चा­र­ण्य­नित्याः, श्रद्धां श्रद्धायुक्ताः सन्तः, सत्यं ब्रह्म हिर­ण्य­ग­र्भा­त्मा­न­मु­पा­सते, न पुनः श्रद्धां च उपासते, ते सर्वेऽ­र्चि­र­भि­स­म्भ­वन्ति । यावत् गृहस्थाः पञ्चा­ग्नि­विद्यां सत्यं वा ब्रह्म न विदुः, तावत् श्रद्धा­द्या­हु­ति­क्र­मेण पञ्चम्यामाहुतौ हुतायां ततो योषा­ग्ने­र्जाताः, पुनर्लोकं प्रत्युत्थायिनः अग्नि­हो­त्रा­दि­क­र्मा­नु­ष्ठा­तारो भवन्ति ; तेन कर्मणा धूमादिक्रमेण पुनः पितृलोकम् , पुनः पर्ज­न्या­दि­क्र­मेण इमम् आवर्तन्ते । ततः पुन­र्यो­षा­ग्ने­र्जाताः पुनः कर्म कृत्वा — इत्येवमेव घटीयन्त्रवत् गत्यागतिभ्यां पुनः पुनः आवर्तन्ते । यदा तु एवं विदुः, ततो घटी­य­न्त्र­भ्र­म­णा­द्वि­नि­र्मुक्ताः सन्तः अर्चि­र­भि­स­म्भ­वन्ति ; अर्चिरिति न अग्नि­ज्वा­ला­मा­त्रम् , किं तर्हि अर्चिरभिमानिनी अर्चिः­श­ब्द­वाच्या देवता उत्त­र­मा­र्ग­ल­क्षणा व्यवस्थितैव ; तामभिसम्भवन्ति ; न हि परिव्राजकानाम् अग्न्यर्चिषैव साक्षा­त्स­म्ब­न्धोऽस्ति ; तेन देवतैव परिगृह्यते अर्चिः­श­ब्द­वाच्या । अतः अहर्देवताम् ; मर­ण­का­ल­नि­य­मा­नु­प­पत्तेः अहःशब्दोऽपि देवतैव ; आयुषः क्षये हि मरणम् ; न हि एवंविदा अहन्येव मर्तव्यमिति अहः मरणकालो नियन्तुं शक्यते ; न च रात्रौ प्रेताः सन्तः अहः प्रतीक्षन्ते, ‘स याव­त्क्षि­प्ये­त्म­न­स्ता­व­दा­दित्यं गच्छति’(छा. उ. ८ । ६ । ५) इति श्रुत्यन्तरात् । अह्न आपूर्यमाणपक्षम् , अहर्देवतया अतिवाहिता आपू­र्य­मा­ण­प­क्ष­दे­वतां प्रतिपद्यन्ते, शुक्ल­प­क्ष­दे­व­ता­मि­त्ये­तत् । आपू­र्य­मा­ण­प­क्षात् यान् षण्मासान् उदङ् उत्तरां दिशम् आदित्यः सविता एति, तान्मा­सा­न्प्र­ति­प­द्यन्ते शुक्लपक्षदेवतया अतिवाहिताः सन्तः ; मासानिति बहुवचनात् सङ्घचारिण्यः षट् उत्तरायणदेवताः ; तेभ्यो मासेभ्यः षण्मा­स­दे­व­ता­भि­र­ति­वा­हिताः देव­लो­का­भि­मा­निनीं देवतां प्रतिपद्यन्ते । देवलोकात् आदित्यम् ; आदित्यात् वैद्युतं विद्यु­द­भि­मा­निनीं देवतां प्रतिपद्यन्ते । विद्युद्देवतां प्राप्तान् ब्रह्मलोकवासी पुरुषः ब्रह्मणा मनसा सृष्टो मानसः कश्चित् एत्य आगत्य ब्रह्म­लो­का­न्ग­म­यति ; ब्रह्मलोकानिति अध­रो­त्त­र­भू­मि­भे­देन भिन्ना इति गम्यन्ते, बहुवचनप्रयोगात् , उपा­स­न­ता­र­त­म्यो­प­प­त्तेश्च । ते तेन पुरुषेण गमिताः सन्तः, तेषु ब्रह्मलोकेषु पराः प्रकृष्टाः सन्तः, स्वयं परावतः प्रकृष्टाः समाः संवत्सराननेकान् वसन्ति, ब्रह्म­णोऽ­ने­का­न्क­ल्पा­न्व­स­न्ती­त्यर्थः । तेषां ब्रह्मलोकं गतानां नास्ति पुनरावृत्तिः अस्मिन्संसारे न पुनरागमनम् , ‘इह’ इति शाखान्तरपाठात् ; इहेति आकृ­ति­मा­त्र­ग्र­ह­ण­मिति चेत् , ‘श्वोभूते पौर्णमासीम्’(?)‘श्वोभूते पौर्णमासीम्’(?) इति यद्वत् — न, इहे­ति­वि­शे­ष­णा­न­र्थ­क्यात् , यदि हि नावर्तन्त एव इह­ग्र­ह­ण­म­न­र्थ­क­मेव स्यात् ; ‘श्वोभूते पौर्णमासीम्’ इत्यत्र पौर्णमास्याः श्वोभू­त­त्व­म­नुक्तं न ज्ञायत इति युक्तं विशेषयितुम् ; न हि तत्र श्वआकृतिः शब्दार्थो विद्यत इति श्वःशब्दो निरर्थक एव प्रयुज्यते ; यत्र तु विशेषणशब्दे प्रयुक्ते अन्विष्यमाणे विशेषणफलं चेन्न गम्यते, तत्र युक्तो निरर्थकत्वेन उत्स्रष्टुं विशेषणशब्दः ; न तु सत्यां विशेषणफलागतौ । तस्मात् अस्मा­त्क­ल्पा­दू­र्ध्वम् आवृत्तिर्गम्यते ॥

अथ पुनः ये नैवं विदुः, उत्क्रा­न्त्या­द्य­ग्नि­हो­त्र­स­म्ब­द्ध­प­दा­र्थ­ष­ट्क­स्यैव वेदितारः केवलकर्मिणः, यज्ञे­ना­ग्नि­हो­त्रा­दिना, दानेन बहिर्वेदि भिक्षमाणेषु द्रव्य­सं­वि­भा­ग­ल­क्ष­णेन, तपसा बहिर्वेद्येव दीक्षा­दि­व्य­ति­रि­क्तेन कृच्छ्र­चा­न्द्रा­य­णा­दिना, लोकान् जयन्ति ; लोकानिति बहुवचनात् तत्रापि फल­ता­र­त­म्य­म­भि­प्रे­तम् । ते धूममभिसम्भवन्ति ; उत्तरमार्ग इव इहापि देवता एव धूमा­दि­श­ब्द­वाच्याः, धूमदेवतां प्रतिपद्यन्त इत्यर्थः ; आतिवाहिकत्वं च देवतानां तद्वदेव । धूमात् रात्रिं रात्रिदेवताम् , ततः अप­क्षी­य­मा­ण­प­क्षम् अप­क्षी­य­मा­ण­प­क्ष­दे­व­ताम् , ततो यान्षण्मासान् दक्षिणां दिशमादित्य एति तान् मास­दे­व­ता­वि­शे­षान् प्रतिपद्यन्ते । मासेभ्यः पितृलोकम् , पितृ­लो­का­च्च­न्द्रम् । ते चन्द्रं प्राप्य अन्नं भवन्ति ; तान् तत्रान्नभूतान् , यथा सोमं राजानमिह यज्ञे ऋत्विजः आप्यायस्व अपक्षीयस्वेति भक्षयन्ति, एवम् एनान् चन्द्रं प्राप्तान् कर्मिणः भृत्यानिव स्वामिनः भक्षयन्ति उपभुञ्जते देवाः ; ‘आप्या­य­स्वा­प­क्षी­यस्व’ इति न मन्त्रः ; किं तर्हि आप्याय्य आप्याय्य चमसस्थम् , भक्षणेन अपक्षयं च कृत्वा, पुनः पुन­र्भ­क्ष­य­न्ती­त्यर्थः ; एवं देवा अपि सोमलोके लब्धशरीरान् कर्मिणः उपकरणभूतान् पुनः पुनः विश्रामयन्तः कर्मानुरूपं फलं प्रयच्छन्तः — तद्धि तेषामाप्यायनं सोमस्य आप्यायनमिव उपभुञ्जते उपकरणभूतान् देवाः । तेषां कर्मिणाम् यदा यस्मिन्काले, तत् यज्ञ­दा­ना­दि­ल­क्षणं सोमलोकप्रापकं कर्म, पर्यवैति परिगच्छति परिक्षीयत इत्यर्थः, अथ तदा इममेव प्रसि­द्ध­मा­का­श­म­भि­नि­ष्प­द्यन्ते ; यास्ताः श्रद्धा­श­ब्द­वाच्या द्युलोकाग्नौ हुता आपः सोमाकारपरिणताः, याभिः सोमलोके कर्मिणामुपभोगाय शरीरमारब्धम् अम्मयम् , ताः कर्मक्षयात् हिमपिण्ड इवातपसम्पर्कात् प्रविलीयन्ते ; प्रविलीनाः सूक्ष्मा आकाशभूता इव भवन्ति ; तदिदमुच्यते — ‘इम­मे­वा­का­श­म­भि­नि­ष्प­द्यन्ते’ इति । ते पुनरपि कर्मिणः तच्छरीराः सन्तः पुरोवातादिना इतश्च अमुतश्च नीयन्ते अन्तरिक्षगाः ; तदाह — आकाशाद्वायुमिति । वायोर्वृष्टिं प्रतिपद्यन्ते ; तदुक्तम् — पर्जन्याग्नौ सोमं राजानं जुह्वतीति । ततो वृष्टिभूता इमां पृथिवीं पतन्ति । ते पृथिवीं प्राप्य व्रीहियवादि अन्नं भवन्ति ; तदुक्तम् — अस्मिं­ल्लो­केऽग्नौ वृष्टिं जुह्वति तस्या आहुत्या अन्नं सम्भवतीति । ते पुनः पुरुषाग्नौ हूयन्ते अन्नभूता रेतःसिचि ; ततो रेतोभूता योषाग्नौ हूयन्ते ; ततो जायन्ते ; लोकं प्रत्युत्थायिनः ते लोकं प्रत्यु­त्ति­ष्ठन्तः अग्नि­हो­त्रा­दि­कर्म अनुतिष्ठन्ति । ततो धूमादिना पुनः पुनः सोमलोकम् , पुनरिमं लोकमिति — ते एवं कर्मिणः अनुपरिवर्तन्ते घटीयन्त्रवत् चक्रीभूता बम्भ्र­म­ती­त्यर्थः, उत्तरमार्गाय सद्योमुक्तये वा यावद्ब्रह्म न विदुः ; ‘इति नु कामयमानः संसरति’(बृ. उ. ४ । ४ । ६) इत्युक्तम् । अथ पुनः ये उत्तरं दक्षिणं च एतौ पन्थानौ न विदुः, उत्तरस्य दक्षिणस्य वा पथः प्रतिपत्तये ज्ञानं कर्म वा नानु­ति­ष्ठ­न्ती­त्यर्थः ; ते किं भवन्तीत्युच्यते — ते कीटाः पतङ्गाः, यदिदं यच्चेदं दन्दशूकं दंशमशकमित्येतत् , भवन्ति । एवं हि इयं संसारगतिः कष्टा, अस्यां निमग्नस्य पुनरुद्धार एव दुर्लभः । तथा च श्रुत्यन्तरम् — ‘तानीमानि क्षुद्रा­ण्य­स­कृ­दा­व­र्तीनि भूतानि भवन्ति जायस्व म्रियस्व’(छा. उ. ५ । १ । ८) इति । तस्मा­त्स­र्वो­त्सा­हेन यथाशक्ति स्वाभा­वि­क­क­र्म­ज्ञा­न­हा­नेन दक्षि­णो­त्त­र­मा­र्ग­प्र­ति­प­त्ति­सा­धनं शास्त्रीयं कर्म ज्ञानं वा अनुतिष्ठेदिति वाक्यार्थः ; तथा चोक्तम् — ‘अतो वै खलु दुर्निष्प्रपतरं तस्मा­ज्जु­गु­प्सेत’(छा. उ. ५ । १० । ६) इति श्रुत्यन्तरात् मोक्षाय प्रयतेतेत्यर्थः । अत्रापि उत्त­र­मा­र्ग­प्र­ति­प­त्ति­सा­धन एव महान् यत्नः कर्तव्य इति गम्यते, ‘एव­मे­वा­नु­प­रि­व­र्तन्ते’ इत्युक्तत्वात् । एवं प्रश्नाः सर्वे निर्णीताः ; ‘असौ वै लोकः’(बृ. उ. ६ । २ । ९) इत्यारभ्य ‘पुरुषः सम्भवति’(बृ. उ. ६ । २ । १३) इति चतुर्थः प्रश्नः ‘यति­थ्या­मा­हु­त्याम्’(बृ. उ. ६ । २ । २) इत्यादिः प्राथम्येन ; पञ्चमस्तु द्वितीयत्वेन देवयानस्य वा पथः प्रतिपदं पितृयाणस्य वेति दक्षि­णो­त्त­र­मा­र्ग­प्र­ति­प­त्ति­सा­ध­न­क­थ­नेन ; तेनैव च प्रथमोऽपि — अग्नेरारभ्य केचिदर्चिः प्रतिपद्यन्ते केचिद्धूममिति विप्रतिपत्तिः ; पुनरावृत्तिश्च द्वितीयः प्रश्नः — आका­शा­दि­क्र­मे­णेमं लोकमागच्छन्तीति ; तेनैव — असौ लोको न सम्पूर्यते कीट­प­त­ङ्गा­दि­प्र­ति­प­त्तेश्च केषाञ्चिदिति, तृतीयोऽपि प्रश्नो निर्णीतः ॥

इति षष्ठाध्यायस्य द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥

तृतीयं ब्राह्मणम्

स यः कामयेत । ज्ञान­क­र्म­णो­र्ग­ति­रुक्ता ; तत्र ज्ञानं स्वतन्त्रम् ; कर्म तु दैव­मा­नु­ष­वि­त्त­द्व­या­य­त्तम् ; तेन कर्मार्थं वित्त­मु­पा­र्ज­नी­यम् ; तच् च अप्र­त्य­वा­य­का­रि­णो­पा­ये­नेति तदर्थं मन्थाख्यं कर्म आरभ्यते मह­त्त्व­प्रा­प्तये ; महत्त्वे च सति अर्थसिद्धं हि वित्तम् । तदुच्यते — स यः कामयेत, स यो वित्तार्थी कर्मण्यधिकृतः यः कामयेत ; किम् ? महत् महत्त्वम् प्राप्नुयाम् , महा­न्स्या­मि­ती­त्यर्थः । तत्र मन्थकर्मणो विधित्सितस्य कालोऽभिधीयते — उदगयने आदित्यस्य ; तत्र सर्वत्र प्राप्तौ आपू­र्य­मा­ण­प­क्षस्य शुक्लपक्षस्य ; तत्रापि सर्वत्र प्राप्तौ, पुण्याहे अनुकूले आत्मनः कर्मसिद्धिकर इत्यर्थः ; द्वादशाहम् , यस्मि­न्पु­ण्येऽ­नु­कूले कर्म चिकीर्षति ततः प्राक् पुण्याहमेवारभ्य द्वादशाहम् , उपसद्व्रती, उपसत्सु व्रतम् , उपसदः प्रसिद्धा ज्योतिष्टोमे, तत्र च स्तनो­प­च­या­प­च­य­द्वा­रेण पयोभक्षणं तद्व्रतम् ; अत्र च तत्क­र्मा­नु­प­सं­हा­रात् केव­ल­मि­ति­क­र्त­व्य­ता­शून्यं पयो­भ­क्ष­ण­मा­त्र­मु­पा­दी­यते ; ननु उपसदो व्रतमिति यदा विग्रहः, तदा सर्व­मि­ति­क­र्त­व्य­ता­रूपं ग्राह्यं भवति, तत् कस्मात् न परिगृह्यत इत्युच्यते — स्मार्त­त्वा­त्क­र्मणः ; स्मार्तं हीदं मन्थकर्म । ननु श्रुतिविहितं सत् कथं स्मार्तं भवितुमर्हति — स्मृत्यनुवादिनी हि श्रुतिरियम् ; श्रौतत्वे हि प्रकृ­ति­वि­का­र­भावः ; ततश्च प्राकृ­त­ध­र्म­ग्रा­हित्वं विकारकर्मणः ; न तु इह श्रौतत्वम् ; अत एव च आवसथ्याग्नौ एतत्कर्म विधीयते, सर्वा च आवृत् स्मार्तैवेति । उपसद्व्रती भूत्वा पयोव्रती सन्नित्यर्थः औदुम्बरे उदु­म्ब­र­वृ­क्ष­मये, कंसे चमसे वा, तस्यैव विशेषणम् — कंसाकारे चमसाकरे वा औदुम्बर एव ; आकारे तु विकल्पः, न औदुम्बरत्वे । अत्र सर्वौषधं सर्वासामोषधीनां समूहं यथासम्भवं यथाशक्ति च सर्वा ओषधीः समाहृत्य ; तत्र ग्राम्याणां तु दश नियमेन ग्राह्या व्रीहियवाद्या वक्ष्यमाणाः ; अधिकग्रहणे तु न दोषः ; ग्राम्याणां फलानि च यथासम्भवं यथाशक्ति च ; इतिशब्दः सम­स्त­स­म्भा­रो­प­च­य­प्र­द­र्श­नार्थः ; अन्यदपि यत्सम्भरणीयं तत्सर्वं सम्भृ­त्ये­त्यर्थः ; क्रमस्तत्र गृह्योक्तो द्रष्टव्यः । परि­स­मू­ह­न­प­रि­ले­पने भूमिसंस्कारः । अग्नि­मु­प­स­मा­धा­येति वचनात् आव­स­थ्येऽ­ग्ना­विति गम्यते, एकवचनात् उप­स­मा­धा­न­श्र­व­णाच्च ; विद्यमानस्यैव उपसमाधानम् ; परिस्तीर्य दर्भान् ; आवृता — स्मार्त­त्वा­त्क­र्मणः स्थालीपाकावृत् परिगृह्यते — तया आज्यं संस्कृत्य ; पुंसा नक्षत्रेण पुन्नाम्ना नक्षत्रेण पुण्या­ह­सं­यु­क्तेन, मन्थं सर्वौषधफलपिष्टं तत्रौदुम्बरे चमसे दधनि मधुनि घृते च उपसिच्य एकया उपमन्थन्या उपसम्मथ्य, सन्नीय मध्ये संस्थाप्य, औदुम्बरेण स्रुवेण आवापस्थाने आज्यस्य जुहोति एतैर्मन्त्रैः ‘यावन्तो देवाः’ इत्याद्यैः ॥

ज्येष्ठाय स्वाहा श्रेष्ठाय स्वाहेत्यारभ्य द्वे द्वे आहुती हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति, स्रुवा­व­ले­प­न­माज्यं मन्थे संस्रावयति । एतस्मादेव ज्येष्ठाय श्रेष्ठा­ये­त्या­दि­प्रा­ण­लि­ङ्गात् ज्येष्ठ­श्रे­ष्ठा­दि­प्रा­ण­विद एव अस्मिन् कर्मण्यधिकारः । ‘रेतसे’ इत्यारभ्य एकैकामाहुतिं हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति, अपरया उपमन्थन्या पुनर्मथ्नाति ॥

अथैनमभिमृशति ‘भ्रमदसि’ इत्यनेन मन्त्रेण ॥

अथैनमुद्यच्छति सह पात्रेण हस्ते गृह्णाति ‘आमंस्यामंहि ते महि’ इत्यनेन ॥

अथैनम् आचामति भक्षयति, गायत्र्याः प्रथमपादेन मधुमत्या एकया व्याहृत्या च प्रथमया प्रथ­म­ग्रा­स­मा­चा­मति ; तथा गाय­त्री­द्वि­ती­य­पा­देन मधुमत्या द्वितीयया द्वितीयया च व्याहृत्या द्वितीयं ग्रासम् ; तथा तृतीयेन गायत्रीपादेन तृतीयया मधुमत्या तृतीयया च व्याहृत्या तृतीयं ग्रासम् । सर्वां सावित्रीं सर्वाश्च मधुमतीरुक्त्वा ‘अहमेवेदं सर्वं भूयासम्’ इति च अन्ते ‘भूर्भुवःस्वः स्वाहा’ इति समस्तं भक्षयति । यथा चतु­र्भि­र्ग्रासैः तद्द्रव्यं सर्वं परिसमाप्यते, तथा पूर्वमेव निरूपयेत् । यत् पात्रावलिप्तम् , तत् पात्रं सर्वं निर्णिज्य तूष्णीं पिबेत् । पाणी प्रक्षाल्य आप आचम्य जघनेनाग्निं पश्चादग्नेः प्राक्शिराः संविशति । प्रातः­स­न्ध्या­मु­पास्य आदि­त्य­मु­प­ति­ष्ठते ‘दिशा­मे­क­पु­ण्ड­री­कम्’ इत्यनेन मन्त्रेण । यथेतं यथागतम् , एत्य आगत्य जघनेनाग्निम् आसीनो वंशं जपति ॥

‘तं हैतमुद्दालकः’ इत्यादि सत्यकामो जाबा­लो­न्ते­वा­सिभ्य उक्त्वा उवाच — अपि यः एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेत् , जायेरन्नेव अस्मिन् शाखाः प्ररोहेयुः पलाशानि — इत्येवमन्तम् एनं मन्थम् उद्दा­ल­का­त्प्र­भृति एकै­का­चा­र्य­क्र­मा­गतं सत्यकाम आचार्यो बहु­भ्योऽ­न्ते­वा­सिभ्य उक्त्वोवाच । किम­न्य­दु­वा­चे­त्यु­च्यते — अपि यः एनं शष्के स्थाणौ गतप्राणेऽपि एनं मन्थं भक्षणाय संस्कृतं निषिञ्चेत् प्रक्षिपेत् , जायेरन् उत्पद्येरन्नेव अस्मिन् स्थाणौ शाखा अवयवा वृक्षस्य, प्ररोहेयुश्च पलाशानि पर्णानि, यथा जीवतः स्थाणोः ; किमुत अनेन कर्मणा कामः सिध्येदिति ; ध्रुवफलमिदं कर्मेति कर्म­स्तु­त्य­र्थ­मे­तत् । विद्याधिगमे षट् तीर्थानि ; तेषामिह सप्राणदर्शनस्य मन्थ­वि­ज्ञा­न­स्या­धि­गमे द्वे एव तीर्थे अनुज्ञायेते, पुत्र­श्चा­न्ते­वासी च ॥

चतुरौदुम्बरो भवतीति व्याख्यातम् । दश ग्राम्याणि धान्यानि भवन्ति, ग्राम्याणां तु धान्यानां दश नियमेन ग्राह्या इत्यवोचाम । के त इति निर्दिश्यन्ते — व्रीहियवाः, तिलमाषाः, अणुप्रियङ्गवः अणवश्च अणुशब्दवाच्याः, क्वचिद्देशे प्रियङ्गवः प्रसिद्धाः कङ्गुशब्देन, खल्वा निष्पावाः वल्लशब्दवाच्या लोके, खलकुलाः कुलत्थाः । एतद्व्यतिरेकेण यथाशक्ति सर्वौषधयो.. ग्राह्याः फलानि च — इत्यवोचाम, अयाज्ञिकानि वर्जयित्वा ॥

इति षष्ठाध्यायस्य तृतीयं ब्राह्मणम् ॥

चतुर्थं ब्राह्मणम्

यादृग्जन्मा यथोत्पादितः यैर्वा गुणैर्विशिष्टः पुत्र आत्मनः पितुश्च लोक्यो भवतीति, तत्सम्पादनाय ब्राह्म­ण­मा­र­भ्यते । प्राणदर्शिनः श्रीमन्थं कर्म कृतवतः पुत्र­म­न्थेऽ­धि­कारः । यदा पुत्रमन्थं चिकीर्षति तदा श्रीमन्थं कृत्वा ऋतुकालं पत्न्याः प्रतीक्षत इत्येतत् रेतस ओष­ध्या­दि­र­स­त­म­त्व­स्तुत्या अवगम्यते । एषां वै चराचराणां भूतानां पृथिवी रसः सारभूतः, सर्वभूतानां मध्विति ह्युक्तम् । पृथिव्या आपो रसः, अप्सु हि पृथिव्योता च प्रोता च अपामोषधयो रसः, कार्यत्वात् रस­त्व­मो­ष­ध्या­दीनां । ओषधीनां पुष्पाणि । पुष्पाणां फलानि । फलानां पुरुषः । पुरुषस्य रेतः, ‘सर्वे­भ्योऽ­ङ्गे­भ्य­स्तेजः सम्भूतम्’(ऐ. उ. २ । १ । १) इति श्रुत्यन्तरात् ॥

यत एवं सर्वभूतानां सारतमम् एतत् रेतः, अतः कानु खल्वस्य योग्या प्रतिष्टेति स ह स्रष्टा प्रजा­प­ति­री­क्षा­ञ्चक्रे । ईक्षां कृत्वा स स्त्रियं ससृजे । तां च सृष्ट्वा अध उपास्त मैथुनाख्यं कर्म अधउपासनं नाम कृतवान् । तस्मा­त्स्त्रि­य­मध उपासीत ; श्रेष्ठा­नु­श्र­यणा हि प्रजाः । अत्र वाज­पे­य­सा­मा­न्य­क्लृ­प्ति­माह — स एनं प्राञ्चं प्रकृ­ष्ट­ग­ति­यु­क्तम् आत्मनो ग्रावाणं सोमा­भि­ष­वो­प­ल­स्था­नीयं काठि­न्य­सा­मा­न्यात् प्रज­न­ने­न्द्रि­यम् , उदपारयत् उत्पूरितवान् स्त्रीव्यञ्जनं प्रति ; तेन एनां स्त्रियम् अभ्यसृजत् अभिसंसर्गं कृतवान् ॥

तस्या वेदिरित्यादि सर्वं सामान्यं प्रसिद्धम् । समिद्धोऽग्निः मध्यतः स्त्रीव्य­ञ्ज­नस्य ; तौ मुष्कौ अधिषवणफलके इति व्यवहितेन सम्बध्यते । वाजपेययाजिनो यावान् लोकः प्रसिद्धः, तावान् विदुषः मैथुनकर्मणो लोकः फलमिति स्तूयते । तस्मात् बीभत्सा नो कार्येति । य एवं विद्वानधोपहासं चरति आसां स्त्रीणां सुकृतं वृङ्क्ते आवर्जयति । अथ पुनः यः वाजपेयसम्पत्तिं न जानाति अविद्वान् रेतसो रसतमत्वं च अधोपहासं चरति, आ अस्य स्त्रियः सुकृतम् आवृञ्जते अविदुषः ॥

एतद्ध स्म वै तत् विद्वान् उद्दालक आरुणिः आह अधोपहासाख्यं मैथुनकर्म वाजपेयसम्पन्नं विद्वानित्यर्थः । तथा नाको मौद्गल्यः कुमारहारितश्च । किं त आहुरित्युच्यते — बहवो मर्या मरणधर्मिणो मनुष्याः, ब्राह्मणा अयनं येषां ते ब्राह्मणायनाः ब्रह्मबन्धवः जाति­मा­त्रो­प­जी­विन इत्येतत् , निरिन्द्रियाः विश्लि­ष्टे­न्द्रियाः, विसुकृतः विग­त­सु­कृ­त­क­र्माणः, अविद्वांसः मैथुनकर्मासक्ता इत्यर्थः ; ते किम् ? अस्मात् लोकात् प्रयन्ति परलोकात् परिभ्रष्टा इति । मैथु­न­क­र्म­णोऽ­त्य­न्त­पा­प­हे­तुत्वं दर्शयति — य इद­म­वि­द्वां­सोऽ­धो­प­हासं चरन्तीति । श्रीमन्थं कृत्वा पत्न्या ऋतुकालं ब्रह्मचर्येण प्रतीक्षते ; यदि इदं रेतः स्कन्दति, बहु वा अल्पं वा, सुप्तस्य वा जाग्रतो वा, रागप्राबल्यात् ॥४॥

तदभिमृशेत् , अनुमन्त्रयेत वा अनुजपेदित्यर्थः । यदा अभिमृशति, तदा अना­मि­का­ङ्गु­ष्ठाभ्यां तद्रेत आदत्ते ‘आददे’ इत्येवमन्तेन मन्त्रेण ; ‘पुनर्माम्’ इत्येतेन निमृज्यात् अन्तरेण मध्ये भ्रुवौ भ्रुवोर्वा, स्तनौ स्तनयोर्वा ॥

अथ यदि कदाचित् उदके आत्मानम् आत्मच्छायां पश्येत् , तत्रापि अभिमन्त्रयेत अनेन मन्त्रेण ‘मयि तेजः’ इति । श्रीर्ह वा एषा पत्नी स्त्रीणां मध्ये यत् यस्मात् मलोद्वासाः उद्ग­त­म­ल­व­द्वासाः, तस्मात् तां मलोद्वाससं यशस्विनीं श्रीम­ती­म­भि­क्रम्य अभिगत्य उपमन्त्रयेत इदम् — अद्य आवाभ्यां कार्यं यत्पु­त्रो­त्पा­द­न­मिति, त्रिरात्रान्ते आप्लुताम् ॥

सा चेदस्मै न दद्यात् मैथुनं कर्तुम् , कामम् एनाम् अवक्रीणीयात् आभरणादिना ज्ञापयेत् । तथापि सा नैव दद्यात् , काममेनां यष्ट्या वा पाणिना वा उपहत्य अतिक्रामेत् मैथुनाय । शप्स्यामि त्वां दुर्भगां करिष्यामीति प्रख्याप्य, तामनेन मन्त्रे­णो­प­ग­च्छेत् — ‘इन्द्रियेण ते यशसा यश आददे’ इति । सा तस्मात् तदभिशापात् वन्ध्या दुर्भगेति ख्याता अयशा एव भवति ॥

सा चेदस्मै दद्यात् , अनुगुणैव स्याद्भर्तुः, तदा अनेन मन्त्रेण उपगच्छेत् ‘इन्द्रियेण ते यशसा यश आदधामि’ इति ; तदा यशस्विनावेव उभावपि भवतः ॥

स यां स्वभा­र्या­मि­च्छेत् — इयं मां कामयेतेति, तस्याम् अर्थं प्रज­न­ने­न्द्रि­यम् निष्ठाय निक्षिप्य, मुखेन मुखं सन्धाय, उपस्थमस्या अभिमृश्य, जपेदिमं मन्त्रम् — ‘अङ्गादङ्गात्’ इति ॥

अथ यामिच्छेत् — न गर्भं दधीत न धारयेत् गर्भिणी मा भूदिति, तस्याम् अर्थमिति पूर्ववत् । अभिप्राण्य अभिप्राणनं प्रथमं कृत्वा, पश्चात् अपान्यात् — ‘इन्द्रियेण ते रेतसा रेत आददे’ इत्यनेन मन्त्रेण ; अरेता एव भवति, न गर्भिणी भवतीत्यर्थः ॥

अथ यामिच्छेत् — दधीत गर्भमिति, तस्या­म­र्थ­मि­त्यादि पूर्ववत् । पूर्वविपर्ययेण अपान्य अभिप्राण्यात् ‘इन्द्रियेण ते रेतसा रेत आदधामि’ इति ; गर्भिण्येव भवति ॥

अथ पुनर्यस्य जायायै जारः उपपतिः स्यात् , तं चेत् द्विष्यात् , अभि­च­रि­ष्या­म्ये­न­मिति मन्येत, तस्येदं कर्म । आमपात्रे अग्निमुपसमाधाय सर्वं प्रतिलोमं कुर्यात् ; तस्मिन् अग्नौ एताः शरभृष्टीः शरेषीकाः प्रतिलोमाः सर्पिषा अक्ताः घृताभ्यक्ताः जुहुयात् ‘मम समिद्धेऽहौषीः’ इत्याद्या आहुतीः ; अन्ते सर्वासाम् असाविति नामग्रहणं प्रत्येकम् ; स एषः एवंवित् , यं ब्राह्मणः शपति, सः विसुकृतः विगतपुण्यकर्मा प्रैति । तस्मात् एवंवित् श्रोत्रियस्य दारेण नोपहासमिच्छेत् नर्मापि न कुर्यात् , किमुत अधोपहासम् ; हि यस्मात् एवंविदपि तावत् परो भवति शत्रु­र्भ­व­ती­त्यर्थः ॥

अथ यस्य जायाम् आर्तवं विन्देत् ऋतुभावं प्राप्नुयात् — इत्ये­व­मा­दि­ग्रन्थः ‘श्रीर्ह वा एषा स्त्रीणाम्’ इत्यतः पूर्वं द्रष्टव्यः, सामर्थ्यात् । त्र्यहं कंसेन पिबेत् , अहतवासाश्च स्यात् ; नैनां स्नाताम् अस्नातां च वृषलो वृषली वा नोपहन्यात् नोपस्पृशेत् । त्रिरात्रान्ते त्रिरा­त्र­व्र­त­स­माप्तौ आप्लुत्य स्नात्वा अहतवासाः स्यादिति व्यवहितेन सम्बन्धः ; ताम् आप्लुतां व्रीहन् अवघातयेत् व्रीह्यवघाताय तामेव विनियुञ्ज्यात् ॥

स य इच्छेत् — पुत्रो मे शुक्लो वर्णतो जायेत, वेद­मे­क­म­नु­ब्रु­वीत, सर्वमायुरियात् — वर्षशतं क्षीरौदनं पाचयित्वा सर्पि­ष्म­न्त­म­श्नी­या­ताम् ईश्वरौ समर्थौ जनयितवै जनयितुम् ॥

दध्योदनं दध्ना चरुं पाचयित्वा ; द्विवेदं चेदिच्छति पुत्रम् , तदा एवमशननियमः ॥

केवलमेव स्वाभाविकमोदनम् । उदग्रहणम् अन्य­प्र­स­ङ्ग­नि­वृ­त्त्य­र्थम् ॥

दुहितुः पाण्डित्यं गृह­त­न्त्र­वि­ष­य­मेव, वेदेऽनधिकारात् । तिलौदनं कृशरम् ॥

विविधं गीतो विगीतः प्रख्यात इत्यर्थः ; समितिङ्गमः सभां गच्छतीति प्रगल्भ इत्यर्थः, पाण्डित्यस्य पृथग्ग्रहणात् ; शुश्रूषितां श्रोतुमिष्टां रमणीयां वाचं भाषिता संस्कृताया अर्थवत्या वाचो भाषितेत्यर्थः । मांसमिश्रमोदनं मांसौदनम् । तन्मां­स­नि­य­मा­र्थ­माह — औक्षेण वा मांसेन ; उक्षा सेचनसमर्थः पुङ्गवः, तदीयं मांसम् ; ऋषभः ततोऽप्यधिकवयाः, तदीयम् आर्षभं मांसम् ॥

अथाभिप्रातरेव काले अव­घा­त­नि­र्वृ­त्तान् तण्डुलानादाय स्थालीपाकावृता स्थाली­पा­क­वि­धिना, आज्यं चेष्टित्वा, आज्यसंस्कारं कृत्वा, चरुं श्रपयित्वा, स्थालीपाकस्य आहुतीः जुहोति, उपघातम् उपहत्योपहत्य ‘अग्नये स्वाहा’ इत्याद्याः । गार्ह्यः सर्वो विधिः द्रष्टव्यः अत्र ; हुत्वा उद्धृत्य चरुशेषं प्राश्नाति ; स्वयं प्राश्य इतरस्याः पत्न्यै प्रयच्छति उच्छिष्टम् । प्रक्षाल्य पाणी आचम्य उदपात्रं पूरयित्वा तेनोदकेन एनां त्रिरभ्युक्षति अनेन मन्त्रेण ‘उत्तिष्ठातः’ इति, सकृ­न्म­न्त्रो­च्चा­र­णम् ॥

अथै­ना­म­भि­मन्त्र्य क्षीरौदनादि यथापत्यकामं भुक्त्वेति क्रमो द्रष्टव्यः । संवेशनकाले — ‘अमोऽहमस्मि’ इत्या­दि­म­न्त्रे­णा­भि­प­द्यते ॥

अथास्या ऊरू विहापयति ‘विजिहीथां द्यावापृथिवी’ इत्यनेन । तस्या­म­र्थ­मि­त्यादि पूर्ववत् । त्रिः एनां शिरःप्रभृति अनु­लो­मा­म­नु­मार्ष्टि ‘विष्णु­र्यो­निम्’ इत्यादि प्रतिमन्त्रम् ॥

अन्ते नाम गृह्णाति — असाविति तस्याः ॥

सोष्यन्तीम् अद्भिरभ्युक्षति प्रसवकाले सुखप्रसवनार्थम् अनेन मन्त्रेण — ‘यथा वायुः पुष्करिणीं समिङ्गयति सर्वतः । एवा ते गर्भ एजतु’ इति ॥

अथ जातकर्म । जातेऽ­ग्नि­मु­प­स­मा­धाय अङ्के आधाय पुत्रम् , कंसे पृषदाज्यं सन्नीय संयोज्य दधिघृते, पृषदाज्यस्य उपघातं जुहोति ‘अस्मि­न्स­ह­स्रम्’ इत्या­द्या­वा­प­स्थाने ॥

अथास्य दक्षिणं कर्णमभिनिधाय स्वं मुखम् ‘वाग्वाक्’ इति त्रिर्जपेत् । अथ दधि मधु घृतं सन्नीय अनन्तर्हितेन अव्यवहितेन जातरूपेण हिरण्येन प्राशयति एतैर्मन्त्रैः प्रत्येकम् ॥

अथास्य नामधेयं करोति ‘वेदोऽसि’ इति । तदस्य तद्गुह्यं नाम भवति — वेद इति ॥

अथैनं मात्रे प्रदाय स्वाङ्कस्थम् , स्तनं प्रयच्छति ‘यस्ते स्तनः’ इत्यादिमन्त्रेण ॥

अथास्य मात­र­म­भि­म­न्त्र­यते ‘इलासि’ इत्यनेन । तं वा एतमाहुरिति — अनेन विधिना जातः पुत्रः पितरं पितामहं च अतिशेते इति श्रिया यशसा ब्रह्मवर्चसेन परमां निष्ठां प्रापत् — इत्येवं स्तुत्यो भवतीत्यर्थः । यस्य च एवंविदो ब्राह्मणस्य पुत्रो जायते, स च एवं स्तुत्यो भव­ती­त्य­ध्या­हा­र्यम् ॥

इति षष्ठाध्यायस्य चतुर्थं ब्राह्मणम् ॥

पञ्चमं ब्राह्मणम्

अथेदानीं समस्तप्रवचनवंशः स्त्रीप्रा­धा­न्यात् । गुणवान्पुत्रो भवतीति प्रस्तुतम् ; अतः स्त्रीवि­शे­ष­णे­नैव पुत्रविशेषणात् आचार्यपरम्परा कीर्त्यते । तानीमानि शुक्लानीति अव्यामिश्राणि ब्राह्मणेन । अथवा यानीमानि यजूंषि तानि शुक्लानि शुद्धानीत्येतत् । प्रजापतिमारभ्य याव­त्पौ­ति­मा­षी­पुत्रः तावत् अधोमुखो निय­ता­चा­र्य­पू­र्व­क्रमो वंशः समानम् आ साञ्जी­वी­पु­त्रात् ; ब्रह्मणः प्रवचनाख्यस्य ; तच्चैतत् ब्रह्म प्रजा­प­ति­प्र­ब­न्ध­प­र­म्प­रया आगत्य अस्मास्वनेकधा विप्रसृतम् अनाद्यनन्तं स्वयम्भु ब्रह्म नित्यम् ; तस्मै ब्रह्मणे नमः । नम­स्त­द­नु­व­र्तिभ्यो गुरुभ्यः ॥१-२-३-४॥

इति षष्ठाध्यायस्य पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥