बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यवार्तिकम्

॥संबंधभाष्यवार्तिकम् ॥ (६)

यत्र नाशादिमद्वस्तु प्राधान्येन विवक्ष्यते ।।
तत्रानात्मैव वाच्योऽर्थः प्रत्यगात्मोपसर्जनः ।। ५२५ ।।

अस्थूलोऽजोऽजरः शुद्धो यत्र चाप्यभिधीयते ।।
प्रत्यगात्मविवक्षैव तत्र ज्ञेयाभिधानतः ।। ५२६ ।।

अव्यक्तं व्याकृतं विश्वं यत्र चाप्यभिधीयते ।।
आत्मानात्मद्वयार्थैव विवक्षा तत्र गम्यते ।। ५२७ ।।

यन्मदन्यदिति चोक्तेः परस्य प्रकृतत्वतः ।।
सशब्देन परामर्शः परस्येह भवेदतः ।। ५२८ ।।

अव्यावृत्ताननुगतयाथात्म्यादात्मवस्तुनः ।।
ननु प्रवेशस्तस्येह कथं श्रुत्योपदिश्यते ।। ५२९ ।।

अप्रविष्टं यतो वेश्म परिच्छिन्नेन शक्यते ।।
प्रवेष्टुं पुरुषेणैवं न खेनैतद्विधर्मतः ।। ५३० ।।

सर्वगाणामपि यथा भूतानां परिणामतः ।।
सर्पादीनां प्रवेशः स्यादुपलादौ मतं यदि ।। ५३१ ।।

युतसिद्धनिवृत्त्यर्थं सहजोक्त्याऽभिधीयते ।।
अश्मनः परिणामत्वात्सर्पादेः परिपाकतः ।। ५३२ ।।

दृश्यतेऽन्तस्थतोयानां बहिष्ठः परिपाकतः ।।
परिणामः पदार्थनां क्रिमिसर्पादिलक्षणः ।। ५३३ ।।

नैवं यस्मादनापन्नधर्मान्तर इहोच्यते ।।
कार्ये प्रविष्टः स्रष्टैव पुमान्वेश्मेव तत्कृतम् ।। ४३४ ।।

यथा भुक्त्वैति नगरं भुज्येतिक्रिययोर्नरः ।।
अविशिष्टो भवेत्कर्ता भिन्नकालस्थयोस्तथा ।। ५३५ ।।

सृष्ट्वेदं सकलं विश्वं पश्चात्तत्प्राविशद्विभुः ।।
अनुपात्तान्यधर्मः सन्न तु पाषाणसपवत् ।। ५३६ ।।

न चानवच्छिन्नतनोर्निर्विभागात्मवस्तुनः ।।
पूर्वस्थानवियोगेन स्थानान्तरसमागमः ।। ५३७ ।।

मतं प्रवेशश्रवणादस्तु सावयवः परः ।।
इति चेन्नैतदेवं स्यादागमोक्तिविरोधतः ।। ५३८ ।।

दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषो नेति नेतीति चासकृत् ।।
गीर्मनोगम्यधर्माणां सर्वेषामात्मनिहुतेः ।। ५३९ ।।

सविविम्बादिवत्तर्हि प्रवेशोऽस्तु परात्मनः ।।
नैतन्न्याय्यमसद्भावात्तत्संयोगवियोगयोः ।। ५४० ।।

संयोगश्च वियोगश्च यस्य येनेह वीक्ष्यते ।।
प्रतिबिम्बप्रवेशोऽयं तत्र न त्विह युज्यते ।। ५४१ ।।

गुणप्रवेशवदृ्रव्य इति चेन्नानपाश्रयात् ।।
द्रव्यैकपरतन्त्राणां गुणानामेव युक्तिमान् ।। ५४२ ।।

तादृक्प्रवेशो नेशस्य स्वातन्न्यादुपपद्यते ।।
एष सर्वेश्वर इति स्वातत्र्यं श्रूयतेऽसकृत् ।। ५४३ ।।

बीजवत्स्यात्प्रवेशश्चेन्नैवमप्युपपद्यते ।।
जन्मादिविक्रियाधर्मप्रसक्तेरात्मवस्तुनः ।। ५४४ ।।

स्थूलादिविक्रियाषट्कप्रतिषेधश्रुतेर्न च ।।
प्रवेशो ब्रह्मणोऽयुक्तः फले बीजादिवत्सदा ।। ५४५ ।।

ननु पाषाणसर्पेण पुनरुक्तमिदं कथम् ।।
फले बीजवदित्युक्तं नैष दोषो भवेत्कुतः ।। ५४६ ।।

भागभाग्यभिसंबन्धः ख्यातो बीजफलात्मनोः ।।
आधाराधेयसंबन्धस्तत्राश्मोरगयोः स्फुटः ।। ५४७ ।।

परस्मादन्य एवेह संसारी प्राविशज्जगत् ।।
परिच्छिन्नस्य लोकेऽपि प्रवेश उपपद्यते ।। ५४८ ।।

स्रष्ट्टप्रवेष्ट्रोरेकत्वान्नैवमप्युपपद्यते ।।
सृष्ट्वा जगत्सृष्टिमनु तदेव प्राविशच्छ्रुतेः ।। ५४९ ।।

पर एव प्रविष्टश्चेत्प्रविष्टानामनेकतः ।।
तदनन्यत्वतः प्रापन्महेशस्याप्यनेकता ।। ५५० ।।

नैष दोषो यतो नेह भेदेनेशस्य संगतिः ।।
आत्मत्वरूपतस्तस्य ह्यात्मा चाभेदसंगतेः ।। ५५१ ।।

अनन्यत्वं प्रविष्टैः स्यान्नानात्वमिति दुर्भणम् ।।
बहूनामेकयोगित्वादेकत्वं किं न चोद्यते ।। ५५२ ।।

न च नानात्वकृल्लोके संयोगोऽभेदकारणात् ।।
तथाऽऽगमविरोधश्च बहुत्वं चेत्परात्मनः ।। ५५३ ।।

एको देवो बहुधेतिमन्त्रब्राह्मणयुक्तितः ।।
वियद्वदेकलस्तस्मादीश्वरोऽभ्युपगम्यताम् ।। ५५४ ।।

आस्तां तावत्प्रवेशोऽयं न्याय्योऽन्याय्यो यथा तथा ।।
दोषान्तरमिह प्राप्तं तत्तावत्प्रविचार्यते ।। ५५५ ।।

संसारित्वात्प्रविष्टानां परस्य तदभेदतः ।।
संसारित्वं प्रसक्तं चेन्न क्षुदाद्यत्ययश्रुतेः ।। ५५६ ।।

सुखिदुःखित्वमोहादिदर्शनान्नेति चेन्मतम् ।।
नैवं वेदान्तवाक्येषु न लिप्यत इति श्रुतेः ।। ५५७ ।।

ननु प्रत्यक्षमानेन साक्षाद्दुःखादिदर्शने ।।
प्रत्यक्षबाधसिद्ध्यर्थं न न्याय्योक्तिपरंपरा ।। ५५८ ।।

नोपाध्याश्रयजनितविशेषविषयत्वतः ।।
प्रत्यक्षाभासतासिद्धेस्तेन नोक्तिविरोधिता ।। ५५९ ।।

दुःखी यदि भवेदात्मा कः साक्षी दुःखिनो भवेत् ।।
दुःखिनः साक्षिताऽयुक्ता साक्षिणो दुःखिता तथा ।। ५६० ।।

मर्ते स्याद्विक्रियां दुःखी साक्षिता का विकारिणः ।।
धीविक्रियासहस्राणां साक्ष्यतोऽहमविक्रियः ।। ५६१ ।।

सुखदुःखादिसंबद्धां यथा दण्डेन दण्डिनम् ।।
राधको वीक्षते बुद्धिं साक्षी तद्वदसंहतः ।। ५६२ ।।

शरीरेन्द्रियसंघात आत्मत्वेन गतां धियम् ।।
नित्यात्मज्योतिषा दीप्तां विशिंषन्ति सुखादयः ।। ५६३ ।।

पराञ्चयेव तु सर्वाणि प्रत्यक्षादीनि नाऽऽत्मनि ।।
प्रतीच्येव प्रवृत्तं तत्सदसीति वचोऽञ्चसा ।। ५६४ ।।

विज्ञातारमरे केन न दृष्टोरिति च स्फुटम् ।।
अन्यदेवेति वाक्याच्च प्रत्यक्षं नाऽऽत्मगोचरम् ।। ५६५ ।।

किंतु बुद्ध्याद्युपाधौ तदात्मच्छायैककर्मकम् ।।
तथा दुःख्यहमित्यादौ प्रत्यक्षमुपचारतः ।। ५६६ ।।

सामानाधिकरण्यस्य तथैवेहोपचारतः ।।
अयं दुःख्यहमस्मीति विषयेण तदीक्षणात् ।। ५६७ ।।

नासिकाग्ने महद्दुःखं पादाङ्गष्ठाग्र एव च ।।
देहावयवदुःखादेः प्रात्यक्ष्यान्नाऽऽत्मदुःखिता ।। ५६८ ।।

प्रतीचि चेद्भवेद्दुःखं व्यापि चैतन्यवद्भवेत् ।।
द्रष्ट्टस्थत्वान्न कर्मस्थं द्र्ष्ट्रा दृश्येत बोधवत् ।। ५६९ ।।

स्वात्मनस्त्वेव कामाय ह्यात्मार्थत्वश्रुतेर्भवेत् ।।
आत्मैकविषयं सौख्यमिति चेन्मन्यसे न हि ।। ५७० ।।

यत्र वा अन्यदित्युक्तेरविद्याविषयं तु तत् ।।
दुःखित्वं नाऽऽत्मनि ज्ञेयं यत्र त्वस्येति निह्नुतेः ।। ५७१ ।।

मम तावदिदं बुद्धौ भवद्भ्यो यन्न रोचते ।।
प्रत्यक्प्रवणया दृष्ट्या संसारो नाऽऽत्मनीक्ष्यते ।। ५७२ ।।

मतं तार्किकसमयविरोधश्चेत्प्रसज्यते ।।
इच्छाद्वेषादिमानात्मा यतस्तैरभ्युपेयते ।। ५७३ ।।

नैवं निःशेषतर्कैश्चेदविरोधोऽभ्युपेयते ।।
सिद्धान्तो दुःस्थितोऽत्यर्थं तदा वः प्राप्नुयाद्ध्रुवम् ।। ५७४ ।।

न च तार्किकयुक्त्याऽपि प्रतीचीहासुखात्मता ।।
यतोऽवगम्यते तस्मान्निर्भीतिः सुखमास्यताम् ।। ५७५ ।।

पराक्प्रत्ययगम्येन दुःखेन स्याद्विषेषणम् ।।
न प्रत्यङ्भात्ररूपस्य विरोधादुष्णशीतवत् ।। ५७६ ।।

प्रत्यक्षाविषयत्वं च प्रतीचः प्रागवादिषम् ।।
तच्छायापाश्रयाद्यस्मात्प्रत्यक्षस्यापि मानता ।। ५७७ ।।

यो यतो लिप्सते नासावकिंचित्को ह्यनर्थिने ।।
भिक्षां दातुमलं तद्वज्ज्ञेयं स्वार्थपरार्थयोः ।। ५७८ ।।

प्रत्यक्षमन्तरेणापि भवेद्दुःखविशेषणः ।।
वियच्छब्दगुणं यद्वत्प्रत्यक्चेन्नैवमिष्यते ।। ५७९ ।।

एकमानानधिगतेर्नु सुखग्राहिणाऽऽत्मनः ।।
नित्यानुमितरूपस्य गृहीतिः स्यान्मनागपि ।। ५८० ।।

एकत्वादात्मनश्चैवं विषयीकरणे सति ।।
असंभवात्तदन्यस्य द्रष्ट्रभाषः प्रसज्यते ।। ५८१ ।।

विषयित्वमथैकस्य विषयत्वं च दीपवत् ।।
मतं चेन्नैतदेवं स्याद्युगपद्भूत्यसंभवात् ।। ५८२ ।।

न व्यनक्ति प्रदीपोऽपि स्वतो भास्वररूपतः ।।
विषयत्वाच्च पुंबुद्धेर्न दीपस्योभयात्मता ।। ५८३ ।।

प्रतीचश्च निरंशत्वान्न दीपेन सधर्मता ।।
म्राह्यग्राहकतैतेन विज्ञानस्याप्यपोदिता ।। ५८४ ।।

तथा गुणगुणित्वेन हक्षलिङ्गाधिगम्ययोः ।।
दुःखात्मनोर्मिथोयोगे नानुमानप्रमाणता ।। ५८५ ।।

नित्यमक्षजगम्यत्वाहुःखस्योत्पलनीलवत् ।।
रूपाद्यक्षजगम्यैश्च सामानाधिकरण्यतः ।। ५८६ ।।

दुःखस्याऽऽत्मनि संयोगजत्वाभ्युपगमेऽपि च ।।
सभागविक्रियानित्यत्वादिदोषः प्रसज्यते ।। ५८७ ।।

नाविकृत्य हि संयोगि गुणो द्रव्यं कदाचन ।।
उपयन्नपयन्वेह लोके दृष्टः प्रमाणतः ।। ५८८ ।।

न चानवयवं वस्तु क्वचिदप्युपलभ्यते ।।
विक्रियामाप्नुवन्नापि नित्यं ध्वंसिगुणाश्रयम् ।। ५८९ ।।

आकाशस्य च नित्यत्वं नेष्टमागमवादिभिः ।।
तत्कार्यश्रवणान्नापि दृष्टान्तोऽस्ति ततोऽपरः ।। ५९० ।।

विक्रियावदपि द्रव्यं तत्प्रत्ययसमन्वयात् ।।
नित्यमेवेति चेन्नैवमन्यथात्वातिरेकतः ।। ५९१ ।।

अनित्यत्वं कचिन्नास्ति यथाऽन्येषां प्रवादिनाम् ।।
सन्नेवाभावरूपोऽपि त्विष्टः शून्यत्ववादिनाम् ।। ५९२ ।।

संवित्प्रमाणसत्त्वेन विना वस्तु न लौकिकम् ।।
प्रमाणवादिभिर्दृष्टमनन्यायत्तसिद्धिकम् ।। ५९३ ।।

भागान्यथात्वाद्द्रव्यस्य नानित्यत्वं क्वचिन्मितम् ।।
निर्भागत्वात्प्रतीचस्तत्कया युक्त्योपपद्यते ।। ५९४ ।।

अथ सावयवत्वेऽपि नित्यं स्यात्कुलिशादिवत् ।।
संयोगपूर्वतो नैवं तद्विभागावसानतः ।। ५९५ ।।

वजादेरषिभागश्चेत्तस्यासंयोगपूर्वतः ।।
नानुमेयत्वतोऽस्त्येव तस्यावयवसंयुविः ।। ५९६ ।।

न हि साषयवं किंचिदृतेऽवयवसंयुतिम् ।।
घटादिवद्यतो दृष्टमतोऽदुःखित्वमात्मनः ।। ५९७ ।।

निर्दुःखित्वे परस्येष्टे तदन्यस्पाप्यभावतः ।।
कस्य दुःखनिवृत्त्यर्थं प्रारब्धोपनिषत्त्वया ।। ५९८ ।।

प्रत्यगज्ञानहेतूत्थदुःखित्वमतिविभ्रम -
ध्वंसमात्रस्य सिद्ध्यर्थमारब्धोपनिषन्मया ।। ५९९ ।।

नवसंख्येयमात्रेक्षी दशमो विभ्रमाद्यथा ।।
न वेत्ति दशमोऽस्मीति स्वीक्षमाणोऽपि तान्नव ।। ६०० ।।

निःशेषाननात्मदृक्तद्वदनिर्ज्ञातात्मतत्त्वकः ।।
न वेत्यैकात्म्यमस्मीति वीक्षमाणोऽप्यनात्मनः ।। ६०१ ।।

दशमोऽसीतिवाक्योत्थसम्यग्ज्ञानानलार्चिषा ।।
प्लुष्ट्वाऽऽत्मदशमाज्ञानं दशमोऽस्मीति वीक्षते ।। ६०२ ।।

यथा तत्त्वमसीत्यादिवाक्योत्थज्ञानवह्निना ।।
प्लुष्ट्वेहाऽऽत्मतमस्तज्जं तथैकात्म्यं प्रपद्यते ।। ६०३ ।।

प्रत्यगज्ञानहेतूत्थशास्राचार्यादिसाधनः ।।
तद्विरुद्धमथैकात्म्यं प्रत्यपद्यत मायया ।। ६०४ ।।

शास्राचार्यादयो यद्वन्मोहोत्थत्वान्न वस्तुतः ।।
प्रवेशोऽप्यस्य तादृक्स्यादैकात्म्यप्रतिपत्तये ।। ६०५ ।।

व्याकृताव्याकृतावस्थे जगतोऽस्य स्वभावतः ।।
अनूद्य, लोकतो दृष्टे, तद्याथात्म्यं प्रबोध्यते ।। ६०६ ।।

यत एवमतोऽपास्तरागद्वेपादिधीमलः ।।
उदारधिषणः प्राह भाष्यकृन्न्यायवद्वचः ।। ६०७ ।।

अप्रविष्टस्वभावस्य दिग्देशाद्यनभिप्लुतेः ।।
प्रवेशो व्याकृते क्लृप्तो जलपात्रार्कबिम्बवत् ।। ६०८ ।।

विम्बात्मना प्रवेशस्य ननु दूषणमीरितम् ।।
विप्रकृष्ट्याद्यभावोक्त्या भूयः कस्मात्स आश्रितः ।। ६०९ ।।

संभवाद्विप्रकृष्ट्यादेरदुष्टो दूषितः पुरा ।।
कथं तदिति चेदत्र युक्तिलेशोऽभिधीयते ।। ६१० ।।

निर्धूताशेषनावात्वतद्धेतुरविभागवान् ।।
अनन्यसाक्षिकः प्रत्यङ्ङासीन्नामादिजन्मतः ।। ६११ ।।

द्रष्ट्रादिरूपतस्तावद्व्यतिरेकोऽभवत्पुरा ।।
नामादिजन्मनि द्रष्टेत्यादिरूपान्वयोऽप्यभूत् ।। ६१२ ।।

अप्पात्रोत्थापिताद्भानोर्दिवि भानुर्यथेक्ष्यते ।।
सुषुप्तस्थस्तथा धीस्थात्कर्तृभोक्तृत्वलक्षणात् ।। ६१३ ।।

द्रष्ट्टश्रोत्रादिरूपश्च यश्च द्रष्ट्रादिसाक्ष्यषि ।।
दुद्धितत्कारणोपाधी क्षेत्रज्ञेश्वरसंज्ञकौ ।। ६१४ ।।

स्वप्ननिद्रायुताघाद्यौ प्राज्ञस्त्वस्वप्ननिद्रया ।।
इत्यादिस्थानभेदोऽपि वेदान्तोक्तौ विनिश्चितः ।। ६१५ ।।

जिघ्राणीममहं गन्धमिति यो वेत्त्यविक्रियः ।।
तद्भावाभावसाक्ष्यात्मा ह्येतश्च श्रुतिमस्तके ।। ६१६ ।।

अर्थान्तरनिरासार्थं दूषणं चोदितं पुरा।।
तदभावाददुष्टत्वात्प्रवेशो मुखबिम्ववत् ।। ६१७ ।।

दर्पणाभिहता दृष्टिः पर्यावृत्य स्वमाननम् ।।
व्याप्नुवन्त्यविभागेन भ्रान्तिं नो जनयेद्यथा ।। ६१८ ।।

इहापि कारणोपाधिः केवलोऽप्यविवेकतः ।।
बुद्ध्यादिकार्यगैर्धर्मैः प्रतिविम्ववदीक्ष्यते ।। ६१९ ।।

यथोक्तार्यप्रसिद्ध्यर्थं वचांसि सुबहून्यपि ।।
त्रय्यन्तेषूपपद्यन्ते तत्सृष्ट्वेत्यादिकानि च ।। ६२० ।।

दिग्देशकाशून्यस्य प्रवेशो विलसर्पवत् ।।
न त्वाञ्चसः परस्यास्ति तेनाविद्याप्रकल्पितः ।। ६२१ ।।

अग्निः सूर्यो मरुद्यद्वत्प्रविष्ट भुवनं तथा ।।
अप्रविष्टस्वभावोऽपि कार्यमात्माऽविशज्जगत् ।। ६२२ ।।

प्रत्यग्याथात्म्यदृक्सिद्धिहेतुत्वाच्च भवेदिदम् ।।
जगज्जनिस्थितिध्वंसप्रवेशानां प्रयोजनम् ।। ६२३ ।।

तदृष्टेः पुरुषार्थत्वश्रवणादसकृच्छ्रुतौ ।।
ब्रह्म वेदेत्येवमादौ क्लृप्ताः सृष्ट्यादयस्ततः ।। ६२४ ।।

युक्त्या नैषोपपद्यन्ते जगत्सृष्ट्यादयो यतः ।।
प्रत्यगज्ञानमात्रोत्या जगत्सृष्ट्यादयस्ततः ।। ६२५ ।।

नासतो जन्मना योगः सतः सत्त्वान्न च्चेष्यते ।।
कूटस्थे विक्रिया नास्ति तस्मादज्ञानतो जनिः ।। ६२६ ।।

तथा रूपं रूपमिति मन्त्रवर्णोऽपि चाऽऽत्मनः ।।
याथात्म्यदर्शनायैव सृष्ट्यादि प्रत्यपीपदत् ।। ६२७ ।।

व्याप्तिः प्रवेशशब्देन भण्यते कारणात्मनः ।।
बुद्ध्यादिकार्यविषया व्यापिव्याप्यत्वमेतयोः ।। ६२८ ।।

असाधारणतो न स्यात्कालदिग्देशभिन्नयोः ।।
मिथोऽसंगतितो व्याप्तिर्हिमवद्विन्ध्ययोरिव ।। ६२९ ।।

मिथोऽविभिन्नयोर्नासौ नापि सैकात्म्य इष्यते ।।
भिन्नसामान्ययोस्तद्वत्तदसाधारणात्मनः ।। ६३० ।।

कार्यकारणयोरेवं भिन्नाभिन्नविकल्पतः ।।
वस्तुवृत्तेन संव्याप्तिर्न युक्त्येहोपपद्यते ।। ६३१ ।।

यत्र कार्त्स्न्येन वृत्तिः स्याद्रज्जुसर्पादिवद्द्वयोः ।।
व्याप्तिर्मुख्याऽस्तु तत्रैव तथाऽऽत्मानात्मनोरपि ।। ६३२ ।।

तमसैव यथा सर्पं स्रक्प्रविष्टा न तु स्वतः ।।
प्रत्यगज्ञानहेतूत्थमात्मैवं मायया जगत् ।। ६३३ ।।

कया मर्यादया कार्यं मायावी माययाऽविशत् ।।
आनखाग्रेभ्य इत्युक्त्या मर्यादाऽतोऽस्य भण्यते ।। ६३४ ।।

नखाग्रावधिका यस्मात्संवित्पुसोऽभिजायते ।।
अतः सामान्यवृत्त्यात्मा प्राविशद्देहमीश्वरः ।। ६३५ ।।

दृष्टान्ताभ्यामिमां वृत्तिं व्याचष्टे प्रत्यगात्मनः ।।
कृत्स्नकारणतत्कार्यवृत्त्युपाधिसमाश्रयात् ।। ६३६ ।।

मिथो विभक्ता एकत्र क्षुरधाने यथा क्षुराः।।
क्षुरधानाद्विभज्यन्ते तथाऽऽत्मा नाडिभेदतः ।। ६३७ ।।

ओतप्रोतात्मना तस्थुरर्वाग्या भूमयोऽक्षरात् ।।
तत्तद्भूमिपरिच्छेदात्क्षेत्रज्ञः पर एव सन् ।। ६३८ ।।

सूक्ष्मताव्यापिते ज्ञेये भूम्यादेर्यावदक्षरम् ।।
पूर्वपूर्वप्रहाणेन तन्निष्ठा वियदात्मना ।। ६३९ ।।

विश्चंभरोऽग्निर्विज्ञेयो विश्वस्य भरणादिह ।।
डारू कृत्स्नमभिव्याप्य यथाऽग्निर्दारुणि स्थितः ।। ६४० ।।

संव्याप्य तद्वदखिलं देहमात्मा व्यवस्थितः ।।
तस्थावसंव्याप्य यथा क्षुरधानं क्षुरस्तथा ।। ६४१ ।।

श्रोत्रादिनाडीमध्यस्थ आत्माऽव्याप्य तनुं स्थितः ।।
वृत्ती द्वे प्राप्नुतेऽतद्वान्स्वप्नजाग्रदवस्थयोः ।। ६४२ ।।

सामान्यमात्रवृत्तिं स सुषुप्ते प्रतिपद्यते ।।
प्रत्यग्याथात्म्यसंमोहान्न त्वसौ परमार्थतः ।। ६४३ ।।

महासत्ता वियज्ज्ञेियं कृत्स्नार्वाग्भूमिसंप्लुतेः ।।
व्यक्तयोऽन्त्या विशेषाः स्युस्तदसाधारणत्वतः ।। ६४४ ।।

सामान्यानि विशेषाश्च तन्मध्यपतितानि च ।।
सामान्यात्मविशेषत्वं तदुपाधिरगात्परः ।। ६४५ ।।

श्रोत्रत्वगादिनाडिस्थं शब्दाद्यालोचनादिभिः ।।
चेष्टितं नामरूपाभ्यां देहेऽमुष्योपलभ्यते ।। ६४६ ।।

असाधारणसामान्यरूपाभ्यामीक्ष्यमीक्षते ।।
सर्वमानैः प्रसिद्धत्वादतो व्युत्थाप्यते ततः ।। ६४७ ।।

अयं मेयः प्रामातांऽहं मानमेतदितीक्षणे ।।
मिथ्याज्ञाने जनस्तुष्टः स्वप्नमायेन्द्रजालवत् ।। ६४८ ।।

यतो मिथ्याववोधोऽयमतस्तदपनुत्तये ।।
न पश्यन्ति तमित्याह ये पश्यन्ति यथोदितम् ।। ३४९ ।।

वस्त्वज्ञानैकनिष्ठत्वान्मिथ्याधीर्न हि वस्तुनि।।
न पश्यन्तीत्यतो युक्तं नेक्षन्ते वस्तु तत्परम् ।। ६५० ।।

यद्यप्यत्राभिमानोऽस्ति निष्क्रियाकारकात्मनि ।।
पश्यामीत्ययथार्थत्वान्मिथ्याधीरेव सा मता ।। ६५१ ।।

नन्वप्राप्तनिषेधोऽयं न पश्यन्तीति भण्यते ।।
नैवं सृष्ट्यादिवाक्यानां प्रत्यग्बोधैकहेतुतः ।। ६५२ ।।

मन्त्रोऽप्याहेममेवार्थे रूपं रूपमिति स्फुटम् ।।
तद्दर्शनात्समस्तस्य पुरुषार्थस्य सिद्धितः ।। ३५३ ।।

पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति विरुद्धं कथमुच्यते ।।
मेयासंस्पर्शिदृष्टित्वान्न पश्यन्तीति भण्यते ।। ६५४ ।।

सदेवेत्यादिवाक्येभ्यः कृत्स्नं वस्तु यतोऽद्वयम् ।।
संभवस्तद्विरुद्धस्य कुतोऽकृत्स्नस्य वस्तुनः ।। ६५५ ।।

अव्यावृत्ताननुगतं प्रत्यग्वस्तु स्वतो मितेः ।।
तद्विरुद्धेह या दृष्टिर्मिथ्यारूपा न साऽन्यथा ।। ६५६ ।।

आत्माऽनात्मानमाप्नोति यतः प्रत्यक्तयाऽखिलम् ।।
तदन्यानवशिष्टत्वादकृत्स्नः स्यादतोऽन्यथा ।। ६५७ ।।

अनात्मा नाऽऽत्मरूपेण प्रत्यक्त्वात्सिद्धिमर्हति ।।
प्रत्यङ्भात्रैकयाथात्म्यात्कुतस्तद्व्यतिरेकतः ।। ६५८ ।।

देशतः कालतो रूपाद्वस्त्ववस्थादितोऽपि च ।।
व्यभिचारोऽस्य संसिद्धस्तद्विरद्धात्मसाक्षिकः ।। ६५९ ।।

प्रतिज्ञार्थस्य सिद्ध्यर्थं न पश्यन्तीति भण्यते ।।
अकृत्स्नो हीति हेतूक्तिः साऽपि चैवं समर्थ्यते ।। ६६० ।।

तदकृत्स्नत्वसंसिद्ध्यै प्राणन्नेवेत्युदीरणम् ।।
अन्योन्यव्यभिचारित्वं प्राणादेरीक्ष्यते यतः ।। ६६१ ।।

यस्मिन्दृष्टेऽप्यदृष्टोऽर्थः स तदन्यश्च शिष्यते ।।
तथाऽदृष्टेऽपि दृष्टः स्यादकृत्स्नस्तादृगुच्यते ।। ६६२ ।।

आविष्करिष्यन्हेत्वर्थमकृत्स्नत्वप्रसिद्धये ।।
न ह्यसौ कृत्स्रतामेति चक्षुःश्रोत्रादिसंहतः ।। ६६३ ।।

परस्परानभिव्याप्तेर्नामरूपक्रियात्मनाम् ।।
व्यभिचारादकृत्स्नत्वं स्यादनात्मैकरूपिणाम् ।। ६६४ ।।

असंहतः संहतः सन्प्रत्यङ्भोहैकहेतुतः ।।
प्राणनादिक्रियाः कुर्वन्प्राण इत्यभिधीयते ।। ६६५ ।।

तस्मिश्च प्राणने वायोर्व्यापारः करणात्मना ।।
उत्सृज्यमानः कर्मत्वं विज्ञानात्मन एति सः ।। ६६६ ।।

साक्षादात्मोत्सृजन्वायुं तस्मिन्प्राणनकर्मणि ।।
अपेतकारकग्रामः प्रतीचैवानुभूयते ।। ६६७ ।।

कर्त्रादिकारकाण्यस्मिन्नसाधारणरूपतः ।।
अतद्धर्मक आभान्ति ह्यागमापायसाक्षिणि ।। ६६८ ।।

साक्षिरूपं स्वतःसिद्धं तेनैष्वव्यभिचारतः ।।
कर्त्रादि तु तमोन्तस्य रूपं धर्माद्यपेक्षया ।। ६६९ ।।

अनित्यहेतुतोऽनित्यं तेन कर्त्रादि लक्ष्यते ।।
निर्हेतु प्रत्यगज्ञानं लक्ष्यते तेन नित्यवत् ।। ६७० ।।

प्रत्यगज्ञानमात्रैकनीडत्वान्नान्यरूपता ।।
क्रियाकारकरूपाणां नित्यानित्यमतिः कुतः ।। ६७१ ।।

अतस्तद्व्यभिचारेण नामरूपक्रियात्मनाम् ।।
अकृत्स्नव्यपदेशेन मिथ्याज्ञानत्वमुच्यते ।। ६७२ ।।

अज्ञातायां यथा रज्ज्वां तदध्यस्तैकरूपिणाम् ।।
व्यभिचारः स्रगादीनां प्रतीच्येवमनात्मनाम् ।। ६७३ ।।

प्राणाग्नयः पुरा बुद्धेः सुप्तेष्वन्येषु जाग्रति ।।
अतस्तद्विपया तावत्कर्तृतेहोच्यते प्रभोः ।। ६७४ ।।

नामतो रूपतश्चैवं प्राणनादिषु कर्मसु ।।
लक्ष्यतेऽविद्यया तद्वात्रज्जुः सर्पादिभिर्यथा ।। ६७५ ।।

प्राणन्नेवेत्यवधृतेस्तदर्थान्तररूपतः ।।
प्राणाद्यकृत्स्नतासिद्ध्यै व्यभिचारः प्रदर्श्यते ।। ६७६ ।।

कर्मैतदेव कुर्वाणः काले चात्रैव भण्यते ।।
अत्रैव च क्रियायोगे तद्रूपादृः स इष्यते ।। ६७७ ।।

तद्वानसमकालं तु प्राणनादिक्रियोत्थितेः ।।
प्रागूर्ध्वं च तदन्येषु प्राणासंभवहेतुतः ।।
न तन्नामा न तद्रूपस्तदन्यत्र च कर्मणि ।। ६७८ ।।

प्राणनानन्तरं यस्मात्क्रियाशक्तेः समुद्भवः ।।
वदन्वागित्यतः प्राह क्रमयोगानुरोधतः ।। ६७९ ।।

वक्तीति वाग्भवेदात्मा ह्युच्यते वाग्भवेद्ध्वनिः ।।
तथोच्यतेऽनयेत्यस्मात्करणं वागुदाहृता ।। ६८० ।।

पश्यंश्चक्षुस्तथा द्रष्टा शृण्वञ्श्रोत्रं तथैव च ।।
त्रिधा त्रिधा व्यवच्छिन्न एवं सर्वत्र लक्षयेत् ।। ६८१ ।।

चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मनः ।।
बुद्धिरध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते ।। ६८२ ।।

यैव ज्ञानविकाशेषु साक्षिता सैव नान्यथा ।।
क्रियाशक्तिविकाशेषु ह्यन्योन्यव्यभिचारिषु ।। ६८३ ।।

निरस्तावयवे व्योम्नि मिथोभिन्नप्रदेशिनाम् ।।
न संभाव्या यथा सिद्धिः प्रतीच्येवं तमोवताम् ।। ६८४ ।।

प्राणन्वदन्नित्युक्तानि नामरूपाणि यानि तु ।।
कर्मजान्येव तान्यस्य न तु चैतन्यवत्स्वतः ।।। ६८५ ।।

अन्योन्यापेक्षसंसिद्धेरन्योन्यव्यभिचारतः ।।
अपराधीनसंसिद्धौ भानाविव तमो भवेत् ।। ६८६ ।।

यत एवमषिद्योत्थं प्राणाद्यस्यातदात्मनः ।।
नामरूपमतस्ताभ्यां पश्यन्नपि न पश्यति ।। ६८७ ।।

तत्रैवं सति यो द्रष्टा प्राणनादिक्रियं परम् ।।
उपास्त इति जानाति न, स्वभावादुपासनम् ।। ६८८ ।।

न यतो युगपत्कृत्स्नवस्तुज्ञानं क्रमेण वा ।।
अस्त्येकैकमतोऽनूक्तिः प्राप्ता दृष्टिरनूद्यते ।। ६८९ ।।

नानेकदृष्टिविध्यर्थमेकैकोपास्तिकुत्सनम् ।।
मृत्योः स मृत्युमित्येवं तदृष्टिरषि कुत्स्यते ।। ६९० ।।

सर्व एकमिति ह्युक्तेरिहाप्यैकात्म्यदर्शनम् ।।
विधीयते यतो नातः समस्तव्यस्तदर्शनम् ।। ६९१ ।।

समस्तव्यस्ततां तस्मान्मानान्तरमितत्वतः ।।
अनूद्यापूर्वमैकात्म्यं विधेयमुपपत्तिमत् ।। ६९२ ।।

समुद्रतरुगोपिण्डदृष्टान्तैः परमात्मनः ।।
व्याचक्षते बलात्केचित्समस्तव्यस्तदर्शनम् ।। ६९३ ।।

नानावयवसंभेदभिन्नार्थश्चेन्नगादिवत् ।।
सिद्धः कुतश्चिन्मानाकत्स्यादनुवादस्तथा सति ।। ६९४ ।।

निःशेषभेदसामान्यदृष्ट्यावृत्तिरुपासनम् ।।
विधित्सितं चेत्तादृक्षं कल्पकोट्याऽपि दुःशकम् ।। ६९५ ।।

प्रत्यग्दृष्टेर्हि विषयः स्यादात्मेत्यनुभूतितः ।।
तदवोधमृते तत्र कुतः पिण्डादिदर्शनम् ।। ६९६ ।।

तं परादादिति तथा प्रतीच्यज्ञानकल्पितम् ।।
मिथ्याज्ञानापनुत्त्यर्थमात्मैवेत्यब्रवीच्छ्रुतिः ।। ६९७ ।।

पराञ्चीत्यपवादाच्च न पिण्डादीक्षणं श्रुतेः ।।
प्रत्यग्दृष्ट्या विरुद्धत्वान्न परागर्थदर्शनम् ।। ६९८ ।।

अनन्यमेयतन्मानमातृ वस्त्वविभागवत् ।।
अमेयमानमात्रेकं तदात्मेति प्रचक्षते ।। ६९९ ।।

संसारदर्शनाभ्यासात्तन्मुक्तिं ये प्रचक्षते ।।
नाकार्यं विद्यते तेषां वैश्वानरवराश्रयात् ।। ७०० ।।

वयं तु वरहीनत्वाच्चर्मवद्वेष्टितुं वियत् ।।
न शक्नुमो, विना युक्तीरतो न श्रद्दधामहे ।। ७०१ ।।

उक्तं च वक्ष्यमाणं च समस्तव्यस्ततां प्रति ।।
श्रुत्यक्षरानुरोधेन दूषणं दूषितात्मनाम् ।। ७०२ ।।

नादूषितात्मभिर्यस्मात्प्रतीचोऽन्यन्मनागपि ।।
प्रत्यग्दृष्ट्येक्षितुं शक्यं वस्तु स्वप्नदृशा यथा ।। ७०३ ।।

प्राणन्वदन्निति द्वाभ्यां क्रियाशक्तिसमुद्भवः ।।
पश्यञ्शृण्वन्निति तथा ज्ञानशक्त्युद्भवः कृतः ।। ७०४ ।।

नामरूपातिरेकेण न ज्ञेयं वस्तु विद्यते ।।
उपलब्धौ तयोरुक्ते कारणे श्रोत्रचक्षुषी ।। ७०५ ।।

नामरूपप्रकाश्या च क्रिया प्राणात्मिका तथा ।।
नामाभिव्यक्तिकृद्वाक्स्यादेवं सर्वत्र योजना ।। ७०६ ।।

श्रोत्रादिकरणैर्यद्यत्प्रथते तत्तदुच्यते ।।
रूपं व्याक्रियते यत्तु तन्नामेत्युपदिश्यते ।। ७०७ ।।

ज्ञानशक्तिविकाशानां मनः साधारणं मतम् ।।
क्रियाशक्त्युद्भवानां च करणं तत्र्रिकालदृक् ।। ७०८ ।।

प्राणनादिकृतां मध्य एकैकं यः समीक्षते ।।
न स जानात्यकृत्स्नत्वात्पूर्ण्पं वस्तु यतः स्वतः ।। ७०९ ।।

यावदेवमयं वेद प्राणितीत्यादिकर्तृकम् ।।
अक्रियाकारकं वस्तु न तावद्वेद तत्त्वतः ।। ७१० ।।

अव्याकृतेऽनभिव्यक्तेर्न चेत्तत्तत्त्वमीक्ष्यते ।।
व्यक्तौ च हेतुकार्याभ्यां कथं तर्हीक्ष्यतां परम् ।। ७११ ।।

कार्यकारणबुद्धौ ताविष्येते विश्चतैजसौ ।।
प्राज्ञः कारणवद्धस्तु द्वौ तु तुर्ये न सिध्यतः ।। ७१२ ।।

विस्फारिताक्षो जानाति शब्दाद्येव न तत्परम् ।।
अपीतकरणग्रामः शब्दाद्यपि न वेत्ति हि ।। ७१३ ।।

कथं पश्यंस्तमात्मानं साक्षाद्वेदेति चोदिते ।।
आत्मेत्येवेति नो वक्ति चोद्यहेतुनिवृत्तये ।। ७१४ ।।

अतिरोहितरूपं यज्जगत्यव्याकृते तथा ।।
तत्साक्षित्वाच्च तद्व्यक्तौ यदक्षौर्व्यज्यते न च ।। ७१५ ।।

प्रत्यक्तया यः प्रथते स्वयंज्योतिःस्वभावकः ।।
मातृमानक्रियामेयविभागैर्न विभज्यते ।। ७१६ ।।

जिघ्राणीममहं गन्धमिति यो वेत्त्यविक्रियः ।।
स आत्मा तत्परं ज्योतिः शिरसीदं वचः श्रुतेः ।। ७१७ ।।

अभिधाज्ञानगम्यत्वनिषेधायेतिशब्दनम् ।।
यतो वाचो निवर्तन्त इति च श्रुतिशासनम् ।। ७१८ ।।

व्याकृताव्याकृतात्मत्वनिराकरणसिद्धये ।।
एषेत्याहान्यदेवेति तथा चोच्चैः श्रुतीरणम् ।। ७१९ ।।

उपेति सामीप्यवचस्तन्निष्ठा प्रत्यगात्मनि ।।
कार्यकारणभूताभ्यां प्रत्यङ्नेदीय ईक्ष्यते ।। ७२० ।।

व्याकृताव्याकृतात्मभ्यां यो भिन्नोऽज्ञानहेतुतः ।।
प्रत्यक्तत्त्वधिया हत्वा तावुपैत्यात्ममात्रताम् ।। ७२१ ।।

व्युत्थाय कारणात्कार्यात्तत्तत्त्वज्ञानवर्त्मना ।।
उपेत्य कूटस्थमजमासीतापरिणामवान् ।। ७२२ ।।

व्यक्ताव्यक्तविभागोऽयं सिध्येदात्मन्यतद्वति ।।
अहोरात्रविभागोऽयं भानौ तद्रहिते यथा ।। ७२३ ।।

आत्मानात्मविभागोऽपि नायमात्मस्पृगीक्ष्यते ।।
अज्ञातात्मैकसाक्षित्वादज्ञानोत्थं न वस्तुगम् ।। ७२४ ।।

अनात्मसिद्धिवन्न स्यादात्मसिद्धिरनात्मनः ।।
आत्मनोऽनात्मसिद्धिश्च नैव स्यादात्मसिद्धिवत् ।। ७२५ ।।

आत्मनो व्यतिरेकेण नैःस्वाभाव्यादनात्मनः ।।
तथैवाव्यतिरेकेण रज्जुसर्पखपुष्पवत् ।। ७२६ ।।

तस्मान्नानात्मनोऽस्त्यात्मा नाप्यनात्माऽऽत्मनः स्वतः ।।
आत्मनस्तु स्वतः सिद्धिरात्मसिद्धेरनन्यतः ।। ७२७ ।।

यावानात्मनि वेदाऽऽत्मा प्रतीच्यात्मानमात्मना ।।
निरस्ताज्ञानतत्कार्यं पश्येत्तद्वदनात्मसु ।। ७२८ ।।

बुद्ध्यादेर्विषयान्तस्य निरस्तस्याऽऽत्मनो बहिः ।।
अनात्मवस्तुनः प्रत्यङ्ङात्मा ह्यात्मीयतो भवेत् ।। ७२९ ।।

तद्याथात्म्यात्महेतुभ्यामनात्मार्थसमागमे ।।
अव्यावृत्ताननुगतसंगती रज्जुसर्पवत् ।। ७३० ।।

प्रतीचोऽव्यतिरेकेण तदन्यद्वस्तु सिध्यति ।।
प्रतीचा तस्य जग्धत्वात्क्वानात्मा सिध्यतामयम् ।। ७३१ ।।

सहतेऽनात्मतां नाऽऽत्माऽनात्मा तद्विरहे कुतः ।।
वस्त्वात्मना न चेत्सिध्येत्कुतः सिध्येदनात्मना ।। ७३२ ।।

स्वात्मन्येव सदन्यत्र सर्ववस्तु प्रसिध्यति ।।
तत्र चेत्तदसत्सत्स्यात्कथमन्यत्र निष्मम् ।। ७३३ ।।

मातृत्वकञ्चुको यद्वदात्माऽनात्मानमीक्षते ।।
दृष्टिमात्रैकरूपत्वान्न तथाऽऽत्मानमीक्षते ।। ७३४ ।।

कर्तृत्वप्रतिषेधार्थं द्रष्टुर्दृष्टेरितिश्रुतिः ।।
दृष्टिरेव तु यो द्रष्टेत्याह दृष्टिविशेषणम् ।। ७३५ ।।

प्रतीचो वस्तुनस्तावद्वस्तुवृत्तं यथोदितम् ।।
शब्दवृत्तमथेदानीं यथावदभिधीयते ।। ७३६ ।।

यच्चाऽऽप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह ।।
यच्चास्य संततो भावस्तस्मादात्मेति कथ्यते ।। ७३७ ।।

यस्मादर्थे तु विज्ञेया यच्छब्दाः सर्व एव तु ।।
समुच्चये चशब्दाश्च तथा सर्वत्र योजयेत् ।। ७३८ ।।

व्याप्नोत्यनवशेषेण सर्पदान्स्रगिदाखिलान् ।।
प्रत्यक्तयाऽनात्मनोऽतः प्रत्यगात्मेति भण्यते ।। ७३९ ।।

सावशेषात्मनोऽकृत्स्नान्निःशेषात्मतया यतः ।।
आत्माऽनात्मन आप्नोति तेनाऽऽत्मेत्यभिधीयते ।। ७४० ।।

स्वचिदाभासमोहेन तदुत्थानखिलान्यतः ।।
आदत्तेऽनात्मनः प्राज्ञे ततश्चाऽऽत्मेति तं विदुः ।। ७४१ ।।

पर आत्मनि सर्वेऽपि संप्रतिष्ठन्त एकले ।।
पृथिव्याद्या अनात्मान इति चाऽऽथर्वणे वचः ।। ७४२ ।।

स्वात्माभासाः पराचीना धीवृत्तीर्विषयोन्मुखाः ।।
प्रत्यगत्ति यतोऽतोऽसावात्मेत्युक्तो मनीषिभिः ।। ७४३ ।।

विश्वो हि स्थूलभुङ्नित्यं तैजसः प्रविविक्तभुक् ।।
आनन्दभुक्तथा प्राज्ञ इति चाऽऽगमशासनम् ।। ७४४ ।।

अव्यावृत्ताननुगतः पूर्णः स्वात्मन्यवस्थितः ।।
यतोऽस्य संततो भावस्तस्माच्चाऽऽत्मेति शब्द्यते ।। ७४५ ।।

तद्विष्णोरिति मन्त्रोऽपि विष्णोस्तत्परमं पदम् ।।
चक्षुर्वदाततं व्योम्नि व्याचष्टे प्रत्यगात्मनि ।। ७४६ ।।

नानुत्पन्नमतो ज्ञानं नानपास्तं तथा तमः ।।
यथोक्तैकात्म्यसंदृष्टावतः कार्त्स्न्यं ममाऽऽत्मनः ।। ७४७ ।।

द्रष्ट्टदर्शनदृश्यानां प्रत्यक्तत्वं यतस्ततः ।।
तद्दृष्टावखिलं दृष्टं रज्जुसर्पादिवद्भवेत् ।। ७४८ ।।

स्रगज्ञानैकहेतूनां स्रग्धिया ज्ञातता यथा ।।
प्रत्यङ्भोहजवस्तूनां प्रतीच्यवगते तथा ।। ७४९ ।।

अत्र ज्ञाते यतः सर्व ऐकात्म्यं यान्त्यशेषतः ।।
प्राणादयोऽत आत्मैव द्रष्टव्यः सर्वदर्शनात् ।। ७५० ।।

केचिद्व्याचक्षतेऽपूर्वे विधिमेतं महाधियः ।।
नियमं त्वपरे धीराः परिसंख्यामथापरे ।। ७५१ ।।

नापूर्वविधिरित्येष कदाचिदपि गृह्यते ।।
सर्वदैव तु तत्प्राप्तेस्तथा नान्योऽपि कश्चन ।। ७५२ ।।

पुंव्यापारानधीनत्वान्नेह संभाव्यते विधिः ।।
स्वव्यापारैकविषयः सर्व एव यतो विधिः ।। ७५३ ।।

संस्थेम्नेऽस्यैव चार्थस्य पूर्वपक्षोक्तिपूर्वकः ।।
भाष्यकृद्भिः कृतो यत्नः स आविष्क्रियतेऽधुना ।। ७५४ ।।

यथा कार्यानपेक्षस्य प्रामाण्यं वचसः स्फुटम् ।।
ऐकात्म्यवस्तुनिष्ठस्य तथा पूर्वमवादिषम् ।। ७५५ ।।

लिङ्प्रत्ययश्रुतेरत्र भ्रान्तिः समुपजायते ।।
यजेतेत्यादिसामान्याद्विध्यर्थोऽतो विचार्यते ।। ७५६ ।।

सिद्धान्तोपक्रमः पूर्वं पूर्वपक्षः प्रदर्श्यते ।।
सम्यग्निर्ज्ञातसिद्धान्तो यतो वेत्ति बलाबलम् ।। ७५७ ।।

नापूर्वविधिरेष स्यात्पक्षेप्राप्तत्वकारणात् ।।
पक्षे प्राप्तिर्विचारान्ते वक्ष्यते कारणाश्रयात् ।। ७५८ ।।

नित्यप्राप्तिमिहाऽऽचष्टे विध्यर्थापनुनुत्सया ।।
अप्राप्तांशानुपात्येव सर्व एव विधिर्यतः ।। ७५९ ।।

पाक्षिक्युपासनप्राप्तिर्नित्या वेति च लिङ्गतः ।।
विवक्षिता भाष्यकृतो नित्यप्राप्तिरितीक्ष्यते ।। ७६० ।।

यत्साक्षादितिवाक्योत्थप्रत्यग्याथात्म्पलेहिना ।।
ज्ञानेन तमसो दाहात्कुतो विध्यर्थसंभवः ।। ७६१ ।।

कारकाण्युपमृद्गाति विद्या बुद्धिमिवोषरे ।।
कारकत्वमविद्योत्थं स्वतश्चाकारकात्मता ।। ७६२ ।।

यदज्ञानात्प्रवृत्तिर्या तज्ज्ञाने सति सा कुतः ।।
न हीहापास्तनिद्रोऽपि सुप्तवत्स्वप्नमीक्षते ।। ७६३ ।।

यद्धि यस्य स्वतो रूपं न तत्प्राप्तावपेक्षते ।।
क्रियां मोहनिमित्तत्वादपेक्षा कर्त्रपह्नवे ।। ७६४ ।।

न च संमोहविध्वस्तौ यथावस्त्ववबोधतः ।।
समर्थमन्यत्पश्यामः क्रियाकारकरूपकम् ।। ७६५ ।।

स्वाध्यायाधीतिविधिना ज्योतिष्टोमादिबोधवत् ।।
सदा प्राप्ताऽऽत्मविद्याऽपि नातो विधिरिहेष्यते ।। ७६६ ।।

देहेन्द्रियमनोबुद्धिसर्वव्यापारभासिनः ।।
लिङ्गतश्चावसेयत्वान्न संभाव्यो विधिस्ततः ।। ७६७ ।।

तथाऽहंप्रत्ययात्साक्षादात्मयाथात्म्यनिश्चितेः ।।
असंभवादसंप्राप्तेः कुतो विधिरिहेष्यते ।। ७६८ ।।

नन्विहाऽऽत्मार्थसंदृष्टावहंप्रत्ययगम्यता ।।
पाक्षिकीति ततोऽप्राप्तेर्भवेन्नैयमिको विधिः ।। ७६९ ।।

पाक्षिकी तावदत्राऽऽस्तामैकात्म्यार्थावलेहिनः ।।
ज्ञानस्य प्राप्तिर्नित्या वेत्यस्त्वपूर्वो विधिः स्फुटः ।। ७७० ।।

एकार्थोल्लेखिवृत्तीनामातादात्म्याभिमानतः ।।
आम्रेडनं हि शब्दार्थः सर्वत्रोपासनश्रुतेः ।। ७७१ ।।

न पश्यन्तीत्यतो लिङ्गाज्ज्ञानमेव विधित्सितम् ।।
न तूपासनमिति चेन्मैवमैकार्थ्यकारणात् ।। ७७२ ।।

सर्वत्रैकार्थता दृष्टा वेदोपासनशब्दयोः ।।
यथाऽन्यत्र तथेहापि कस्मान्नाध्यवसीयते ।। ७७३ ।।

रश्मींस्त्वं पर्यावर्तयादिति चाऽऽवर्तनात्मकः ।।
विधिः श्रुतः श्रुतौ स्पष्टस्ततश्च फलसंगतिः ।। ७७४ ।।

देवो भूत्वेति देवांश्च सदा तद्भावभावितः ।।
देवप्राप्तिं श्रुतिः प्राह भावनाबलसंश्रयात् ।। ७७५ ।।

स योऽत इत्युपक्रम्य ह्युपासनगिरैव तु ।।
अन्त आत्मेत्युपासीत तथैवोपासनश्रुतेः ।। ७७६ ।।

प्रवृत्तौ चोपसंहारे तथैवोपासनश्नुतेः ।।
वेदेत्युपासनार्थत्वमस्याप्यभ्युपगम्यते ।। ७७७ ।।

तथैतत्सर्वे वेदेति यत्र यत्र श्रुतिर्भवेत् ।।
अभ्यासस्य तदाऽप्राप्तेरपूर्वविधिरिष्यते ।। ७७८ ।।

वस्तुस्वरूपान्वाख्याने न च कश्चित्प्रवर्तते ।।
तज्ज्ञानजन्ममात्राच्च पुरुषार्थोऽपि नेष्यते ।। ७७९ ।।

यादृक्कर्मविधे रूपमात्मध्यानविधेरपि ।।
तादृगेव विशेषोऽत्र न मनागापि गम्यते ।। ७८० ।।

कुतोऽविशेष इति चेदत आह यथा तथा ।।
मानस्येव क्रिया यस्मादविशिष्टोभ्योरपि ।। ७८१ ।।

वषट्करिष्यंस्तां ध्यायेदिति यद्वद्विधीयते ।।
मानस्येव क्रिया तद्वदात्मार्थोपासनेष्वपि ।।७८२ ।।

भावनांशत्रयं यस्मादुपासनविधावपि ।।
संभाव्यतेऽतो विज्ञेयो यजेतेत्यादिवद्विधिः ।। ७८३ ।।

स्वाध्यायस्य विधिर्ब्रूते लिङाद्यात्मानमेव च ।।
विधिप्रशस्तज्ञानाभ्यां कुरुध्वं पुंस्प्रवर्तनम् ।। ७८४ ।।

करणांशो विधिज्ञानं किमंशः पुंस्प्रवर्तनम् ।।
इतिकर्तव्यता चात्र ह्यर्थवादप्रशंसनम् ।। ७८५ ।।

प्रवृत्तस्य ततः पुंसः करणं याग इष्यते ।।
स्वर्गादिश्च किमंशः स्यात्प्रयाजादिस्तथा परः ।। ७८६ ।।

यथा तत्र तथेहापि शास्रेणैव समर्प्यते ।।
अंशत्रयमतो युक्तमपूर्वविधिरेव तु ।। ७८७ ।।

किमंश आत्मा विज्ञेयः करणांशस्तथा मनः ।।
इतिकर्तव्यता त्यागब्रह्मचर्यादिसाधनम् ।। ७८८ ।।

कृत्स्नप्रकरणार्थस्य ज्योतिष्टोमादिगामिनः ।।
विध्युद्देशतया यद्वदुपयोगस्तथैव च ।। ७८९ ।।

उपासाविध्यपेक्षस्य प्रक्रियापतितस्य च ।।
आत्मार्थोपासनविधिदेशे तद्विनियोज्यते ।। ७९० ।।

अत्रास्थूलादिवाक्यानामुपास्यार्थसमर्पणे ।।
उपयोगः फलं मोक्षस्तमसो वस्त्वपह्नुतिः ।। ७९१ ।।

संप्रदायविदस्त्वन्ये यथावच्छास्रचक्षुषा ।।
व्याचक्षते महात्मानो यथा तदभिधीयते ।। ७९२ ।।

विधिशून्यस्य वाक्यस्य न प्रामाण्यं किलेष्यते ।।
नियोगानुप्रवेशेन यतो वस्त्ववबोध्यते ।। ७९३ ।।

नानुवादस्वरूपस्य निरस्तविधिकस्य हि ।।
सापेक्षस्येह वचसः प्रामाण्यमुपपद्यते ।। ८९४ ।।

क्रियैव ननु सर्वत्र तत्र तत्र विधीयते ।।
स्वव्यापारे हि विधिना नियोक्तुं शक्यते यतः ।। ७९५ ।।

द्रव्यस्वरूपेऽसाध्यत्वाद्विधिः कथमिहेष्यते ।।
न हि सिद्धस्य साध्यत्वं निपुणेनापि गम्यते ।। ७९६ ।।

न चाऽऽत्मविषयं ज्ञानं वेदान्तेषु विधीयते ।।
तस्य विध्यन्तरात्सिद्धेर्वेदान्तस्यानुवादता ।। ७९७ ।।

स्वाध्यायाधीतिविधिना ज्योतिष्टोमादिबोधवत् ।।
वेदान्तार्थावबोधोऽपि तेनैवेह समापितः ।। ७९८ ।।

स्यादेतत्फलसंबन्धो नियोगविरहाद्यदि ।।
प्रत्यग्ज्ञानस्य लभ्येत न त्वसौ लभ्यते तथा ।। ७९९ ।।

पुमर्थकारिता बुर्द्धर्नियोगादेव लभ्यते ।।
नातस्तन्निरपेक्षस्य प्रामाण्यं वचसो भवेत् ।। ८०० ।।

नैकात्म्यवस्तुसंव्याप्तिव्यतिरेकेण किंचन ।।
फलं स्यादात्मबोधस्य यथा कर्मफलं तथा ।। ८०१ ।।

अत्रोच्यतेऽन्यदेवेदं विज्ञानान्तरमात्मगम् ।।
विधीयते सहोपायं वेदान्तोक्तिप्रबोधतः ।। ८०२ ।।

न हि वाक्यसमुत्थेन ब्रह्मावाक्यार्थरूपकम् ।।
विज्ञानेन परिच्छेत्तुं शक्यते कर्मवत्क्वचित् ।। ८०३ ।।

नानापदार्थसंसृष्टरूपं शब्दात्प्रजायते ।।
विज्ञानं तेनावाक्यार्थरूपं नैव च गम्यते ।। ८०४ ।।

शब्दस्वभाव एवैष संसृष्टार्थावबोधनम् ।।
ब्रह्मासंसृष्टरूपत्वात्तेनातो नावगम्यते ।। ८०५ ।।

वाक्यं चातीन्द्रियार्थेषु प्रमाणमिति निश्चितम् ।।
तस्याप्यविषयत्वात्तद्विज्ञानान्तरगोचरः ।। ८०६ ।।

न चेद्वाक्योत्थविज्ञानपरिच्छेद्यं तदिष्यते ।।
नाऽऽम्नायार्थो भवेत्तर्हि नैवं वेदार्थ एव हि ।। ८०७ ।।

अपि चाधीयतेऽत्रार्थे वेदवाक्यान्यनेकशः ।।
प्रज्ञां कुर्वीत विज्ञायेत्येवमादीनि यत्नतः ।। ८०८ ।।

मुमुक्षुपुरुषार्थस्य मोहमात्रान्तरायतः ।।
ज्ञानात्कार्यान्तराभावान्नैतत्साध्वभिधीयते ।। ८०९ ।।

विधेर्हि तत्र साफल्यं यत्र वाक्योत्थबोधतः ।।
व्यतिरेकादनुष्ठेयः पदार्थः कश्चिदिष्यते ।। ८१० ।।

यथाऽग्निहोत्रयाथात्म्यविज्ञानव्यतिरेकतः ।।।
प्रयोगात्मा पृथक्तादृङ्नेह कश्चिदपीक्ष्यते ।। ८११ ।।

उत्पत्त्यादौ हि साध्येऽर्थे पुंव्यापृतिरपेक्ष्यते ।।
उत्पत्त्यादिविरुद्धत्वान्मुक्तेर्नान्यव्यपेक्षिता ।। ८१२ ।।

उत्पत्त्यादि स्वतो नो चेत्किं मुक्तौ कर्मणः फलम् ।।
उत्पत्त्यादि स्वतश्चेत्स्यात्किं मुक्तौ कर्मणा वद ।। ८१३ ।।

उत्पत्त्यादौ तु यच्छक्तं हेतुमात्रमपेक्षते ।।
तस्य कर्मव्यपेक्षा स्यान्नान्यथा तदपेक्षते ।। ८१४ ।।

प्रवृत्त्या स्वात्मसिद्ध्यर्थं कारकं सदपेक्षते ।।
कारकाणां क्रियापेक्षा नोभयापेक्षिताऽऽत्मनि ।। ८१५ ।।

संभावितात्मकर्तृत्वो ब्राह्मण्याद्यधिकारवान् ।।
विधिश्रुतेः प्रवर्तेत न तु प्लुष्टतदन्वयः ।। ८१६ ।।

अपूर्वानपराबाह्यं ब्रह्मास्मीति विजानतः ।।
कारकत्वं न संभाव्यं तन्मोहविरहात्कचित् ।। ८१७ ।।

आत्मनो ब्रह्मता यत्र ब्रह्मणोऽप्यात्मता स्वतः ।।
तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थबोधाच्चेत्किमितीहते ।। ८१८ ।।

अब्रह्मानात्मविज्ञानमोहोत्थध्वंसहेतुतः ।।
प्रत्यग्याथात्म्यबोधस्य कुतोऽमूढः प्रवर्तते ।। ८१९ ।।

तत्र को मोह इत्येवं मन्त्रवर्णोऽपि नो जगौ ।।
संसारासंभवं साक्षादेकत्वमनुपश्यतः ।। ८२० ।।

वाध्यबाधकभावाच्च प्रत्यङ्भोहप्रबोधयोः ।।
सहावस्थानताभावात्प्रवृत्तेः स्यादसंभवः ।। ८२१ ।।

मतं वाक्योत्थविज्ञानमात्राच्चेन्न निराकृतिः ।।
अब्रह्मानात्मविषयमोहस्येति न तत्तथा ।। ८२२ ।।

तत्त्वमस्यादिवाक्यानां तावन्मात्रावबोधनात् ।।
अर्थान्तरं स संभाव्यं वाक्यवाक्यार्थवेदिना ।। ८२३ ।।

अस्थूलाद्यर्थशंसीनि द्रष्टव्यादिविधेर्यदि ।।
समर्पयेयुर्विषयमित्येतदपि नेष्यते ।। ८२४ ।।

मुक्त्यन्तरायसंमोहविध्वंस्यैकात्म्यबोधतः ।।
न तदर्थान्तराभावादिति पूर्वमवादिषम् ।। ८२५ ।।

प्रत्यग्याथात्म्यव्याख्यानमात्रेणैव विना विधिम् ।।
न प्रवर्तेत वाक्यार्थसंबोधायेति चेन्मतम् ।। ८२६ ।।

नाऽऽत्मयाथात्म्यसंबोधिवाक्यश्रवणमात्रतः ।।
प्रत्यक्तत्त्वधियः सूतेः किमन्यद्विधिनेष्यते ।। ८२७ ।।

अन्तरेण विधिं वाक्यश्रवणायापि नेहेते ।।
इति ब्रुवाणं प्रब्रूयादनिष्टं श्रूयते कुतः ।। ८२८ ।।

अनवस्थाप्रसक्तिश्च तत्र तत्र प्रसङ्गतः ।।
विध्यन्तरस्येति ततो यथोक्तोऽर्थोऽवसीयताम् ।। ८२९ ।।

यथाऽऽत्मवादिवाक्यार्थश्रुतये न प्रवर्तते ।।
विधिवाक्यमृते तद्वद्विध्यर्थश्रवणेऽपि न ।। ८३० ।।

मतं वाक्योत्थविज्ञानस्मृतिसंतानता यदि ।।
केवलोक्तिश्रवोद्भूतज्ञानादर्थान्तरं स्फुटम् ।। ८३१ ।।

नैवं साक्षाद्यथावस्तुबोधस्यैवेह संभवात् ।।
नित्यं संनिहिते तस्मिंस्तत्स्मृत्या किं प्रयोजनम् ।। ८३२ ।।

अपि पाशुपतास्रेण विद्धश्चेन्न ममार यः ।।
निष्फलेषुवितुन्नाङ्गो नङ्क्ष्यतीत्यतिदुष्करम् ।। ८३३ ।।

अपि प्रत्यक्तमो नित्यं भास्वच्चैतन्यविम्बितम् ।।
बुद्धितद्वृत्तयश्चैवं तप्रायोविस्फुलिङ्गवत् ।। ८३४ ।।

प्रागप्यनात्मसंपातात्प्रतीचैवाऽऽप्तमेयकम् ।।
जन्मनैवाखिलं ज्ञानं फलवत्किमपेक्षते ।। ८३५ ।।

मात्रादिव्यवधानेन यथाऽन्यत्र मितेः फलम् ।।
फलतोऽवगतेरेव न तथेहाऽऽत्मदर्शने ।। ८३६ ।।

खपूर्ण एव सन्कुम्भो द्रव्यैर्नानाविधैर्युतिम् ।।
वियोगं वा यथा गच्छेच्चैतन्येद्धास्तथा धियाः ।। ८३७ ।।

तस्मादावृत्तिपक्षेऽपि स्वतस्तत्सिद्धितो विधिः ।
नापूर्वः कश्चिदत्र स्यादत एवापरोऽपि न ।। ८३८ ।।

अशब्दाद्यात्मकं साक्षान्निचाय्याऽऽत्मानमेकलम् ।।
मुच्यते मृत्युतो विद्वानिति नैगमिकं वचः ।। ८३९ ।।

आत्मन्यवगते साक्षात्प्रमाणार्थसमाप्तितः ।।
किमन्यत्स्मृतिसंतानात्प्रार्थ्यते निष्प्रमाणकम् ।। ८४० ।।

भविष्यत्कालसंवन्धि फलं चेह न नाकवत् ।।
तज्ज्ञानजन्मकालत्वादग्निजन्मोत्थकार्यवत् ।। ८४१ ।।

अविधिश्चार्थतः प्राप्तेस्तज्ज्ञानस्मृतिसंसततेः ।।
बोधाच्च ध्वस्तसंमोहः स्मृतिं नैव व्यपेक्षते ।। ८४२ ।।

सम्यग्ज्ञानाग्निनिर्दग्धे प्रत्यङ्भोहे सवान्धवे ।।
यथावस्तुस्मृतिं मुक्त्वा स्मृतिर्नान्याऽवशिष्यते ।। ८४३ ।।

प्रमाननुविधानाच्च न स्मृतिर्बाधिकाऽपरा ।।
बाध्यत्वेनैव माबुद्धेर्निष्ठिताऽभूदनात्मधीः ।। ८४४ ।।

बाध्यं तमो मितेः कृतस्नं तज्जं चाप्यतिदुर्वलम् ।।
मानं बाधकमेवाऽऽसीत्स्मृतिरप्यनयोस्तथा ।। ८४५ ।।

न स्मृतिर्विस्मृतिर्वेह संभाव्येतापि केनचित् ।।
सकृद्विभातो ह्येवैष रवौ रात्र्यहनी यथा ।। ८४६ ।।

अनर्थहेतुदाहित्वाद्यथोक्तात्मस्मृतेरतः ।।
आत्मस्मृतेः स्वतः प्राप्तिरितरस्यास्तु बाध्यता ।। ८४७ ।।

निरोधस्तर्हि पूर्वोक्तान्मतमर्थान्तरं यदि ।।
तन्त्रान्तरेषु तस्यापि कार्यत्वेन श्रुतत्वतः ।। ८४८ ।।

न, मुक्तिसाधनत्वेन तस्यामधिगमाच्छ्रुतेः ।।
प्रत्यग्वोधात्परं नान्यन्मुक्तेरस्तीह साधनम् ।। ८४९ ।।

अननुष्ठेयरूपत्वात्तत्सिद्धिश्चाऽऽत्मवोधतः ।।
प्रत्यग्ज्ञाने निरुध्यन्ते चित्ततद्वृत्तयो यतः ।। ८५० ।।

अभ्युपेत्यैतदस्माभिरुच्यते संभवादिति ।।
सम्यग्ज्ञानातिरेकेण न त्वन्यन्मुक्तिसाधनम् ।। ८५१ ।।

श्रुतौ स्मृतौ वा संभाव्यं ताभ्यां नान्यस्य मानता ।।
प्रत्याग्याथात्म्यनिर्णीतौ तार्किकोक्तात्मवस्तुवत् ।। ८५२ ।।

सर्वाकाङ्क्षैकहेतोश्च प्रत्यग्विज्ञानहानतः ।।
न भावनेह संभाव्या मोहे सत्येव सा यतः ।। ८५३ ।।

मानान्तरानधिगतोक्त्यर्थाधिगम एव नः ।।
विधिर्यतो नियोगोऽपि नैव स्यादनृतन्त्रतः ।। ८५४ ।।

नियोज्यतद्विषययोर्यत्र भेदोऽवसीयते ।।
विषयः स नियोगस्म नाऽऽत्मज्ञाने त्वभेदतः ।। ८५५ ।।

शब्दो लिङादिशून्योऽपि ह्यविज्ञातार्थबोधकः ।।
विधिर्भवति सामर्थ्याज्ज्ञाते ह्यर्थेऽनुवादता ।। ८५६ ।।

यतो वाचोऽभिधानानि प्रयुक्तान्युपलब्धये ।।
सर्वाण्यनभिधायैव निवर्तन्तेऽववोध्य च ।। ८५७ ।।

उदपादि च यच्छब्दैर्ज्ञानमाकारबद्धियः ।।
स्वतोबुद्धं तदप्राप्य नाम्ना सह निवर्तते ।। ८५८ ।।

माहात्म्यमेतच्छब्दस्य यदविद्या निरस्यति ।।
सुषुप्त इव निद्राया दुर्बलत्वाच्च बाधते ।। ८५९ ।।

दुर्बलत्वादविद्याया आत्मत्वाद्बोधरूपिणः ।।
शब्दशक्तेरचिन्त्यत्वाद्विद्मस्तं मोहहानतः ।। ८६० ।।

अगृहीत्वैव संबन्धमभिधानाभिधेययोः ।।
हित्वा निद्रां प्रबुध्यन्ते सुषुप्ते बोधिताः परैः ।। ८६१ ।।

जाग्रद्वन्न यतः शब्दं सुषुप्ते वेत्ति कश्चन ।।
ध्वस्तेऽतो ज्ञानतोऽज्ञाने ब्रह्मास्मीति भवेत्फलम् ।। ८६२ ।।

अविद्याघातिनः शब्दाद्याऽहं ब्रह्मोति धीर्भवेत् ।।
नश्यत्यविद्यया सार्धं हत्वा रोगमिवौषधम् ।। ८६३ ।।

अवशिष्टं स्वतोबुद्धं शुद्धं मुक्तमतो भवेत् ।।
नातः स्याद्भावनापेक्षा नापि मानान्तरं प्रति ।। ८६४ ।।

क्रियाप्रभेदविरहाज्ज्ञानं वा निखिलं तमः ।।
हन्त्यात्मलाभमात्रेण न तदन्या तमोह्नुतिः ।। ८६५ ।।

क्रियातत्फलयोर्भेदान्न भेदः क्रिययोरतः ।।
प्रत्यग्ध्वान्तमतो ज्ञानं स्वात्मलब्ध्यैव हन्ति तत् ।। ८६६ ।।

निष्पन्नोऽपि कुठारादिः प्रयोगविरहाद्यथा ।।
द्वैधीभावाय नैवालं तथा नैव प्रमाणधीः ।। ८६७ ।।

अलौकिकत्वाद्वोध्यस्य स्वतश्चावगमात्मनः ।।
बोध्ये हि लौकिकेऽपेक्षा परतोऽवगतौ तथा ।। ८६८ ।।

नद्यास्तीरे फलानीव प्रत्यक्षाद्यनपेक्षतः ।।
किमिवेहान्यमानेषु तवापेक्षाऽभिधाश्रुतेः ।। ८६९ ।।

प्रमाता च प्रमाणं च प्रमेयो निश्चितिस्तथा ।।
यत्सांनिध्यात्प्रसिध्यन्ति तत्सिद्धौ किमपेक्षते ।। ८७० ।।

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तेषु घटोऽयमिति संविदः ।।
व्यवधानं न चेहास्ति तद्भावाभावसाक्षितः ।। ८७१ ।।

इदमेवमिदं नैवमिति बुद्धिर्विभागभाक् ।।
अनात्मिकाऽऽत्मवत्यत्र येनासौ किमपेक्षते ।। ८७२ ।।

कर्त्रादिव्यापृतेः पूर्वमसंकीर्णमुपाधिभिः ।।
अविक्षिप्तमसंसुप्तं ह्यनुभवन्किमपेक्षते ।। ८७३ ।।

प्रमाणमप्रमाणं च प्रमाभासस्तथैव च ।।
कुर्वन्त्येव प्रमां यत्र तदसंभावना कुतः ।। ८७४ ।।

प्रामाण्यमेतत्पृष्ठेन कस्मान्नास्त्यभिथाश्रुतेः ।।
नियोगस्यापि मानत्वं नानपेक्ष्य प्रमामिमाम् ।। ८७५ ।।

पश्येदात्मानमित्यादि वाक्यं यत्स्याद्विधायकम् ।।
ज्ञानकर्तव्यतायां तन्नियोज्य पुरुषं प्रति ।। ८७६ ।।

स्वव्यापारेऽनपेक्ष्यैव वस्तुवृत्तं वचो यतः ।।
नियुङ्के पुरुषं तस्माद्वस्तुवृत्तं सुदुर्लभम् ।। ८७७ ।।

स्वशक्त्यननुरूपं चेत्कार्यं वाक्यशतैरपि ।।
नियुक्तोऽपि न तत्कर्तुमलं शक्ये स हीश्वरः ।। ८७८ ।।

अभिधाश्रुतिश्चेत्तत्सिद्धौ व्यायच्छेत प्रयत्नतः ।।
विधिवर्त्मानुगामित्वान्नार्थस्पृक्साऽस्वतन्त्रतः ।। ८७९ ।।

स्वमांसान्यपि खादन्ति नियोगानतिलङ्घिनः ।।
जहत्यपि प्रियान्प्राणाञ्शक्यत्वादेव नान्यतः ।। ८८० ।।

अशक्ये विनियुक्तोऽपि कृष्णलाञ्श्रपयेदिति ।।
सर्वात्मनाऽप्यसौ कुर्वन्कुर्यात्तस्करकन्दुवत् ।। ८८१ ।।

ज्ञानस्य वस्तुतन्त्रत्वान्नोपासनसमुत्थितिः ।।
न चाऽऽवृत्त्या प्रमोत्पत्तिं प्रमाणानि प्रकुर्वते ।। ८८२ ।।

नार्थस्पृग्भावना चेत्स्याह्ब्रह्मधीजन्मने न सा ।।
शुक्तिकाज्ञानसंभूतौ न स्वभ्यस्ताऽपि रूप्यधीः ।। ८८३ ।।

द्रष्टव्यश्चेद्भवेदात्मा स्यान्नियोगस्तथाऽऽत्मनि ।।
निषेधाद्दर्शनस्येह न नियोगोऽस्त्यतः परे ।। ८८४ ।।

मनुते यन्न मनसा मतं येन मनः सदा ।।
ब्रह्म विद्धि तदेव त्वं न त्विदं यदुपासते ।। ८८५ ।।

शुङ्गग्राहिकया श्रुत्या ब्रह्मताऽपोदिता स्फुटम् ।।
उपास्यत्वैकदोषेण नियोगोऽतोऽत्र नेष्यते ।। ८८६ ।।

ज्ञाताज्ञातापनिहुत्या ज्ञातृभावादिसाक्षिणः ।।
ब्रह्म विद्धि तदेवेति ब्रह्मता च समर्पिता ।। ८८७ ।।

वाक्यार्थज्ञानकाले यः पदार्थो नैव विद्यते ।।
कर्तव्यः कारकापेक्षो विधेयः स न संशयः ।। ८८८ ।।

विपरीतस्ततो यस्तु वाक्यादेव च गम्यते ।।
नित्योऽकर्मप्रयुक्तः स न विधेयः कथंचन ।। ८८९ ।।

यथावस्तु हि या बुद्धिः सम्यग्ज्ञानं तदेव नः ।।
पौरुषायासमात्रोत्थमज्ञानं रजतादिवत् ।। ८९० ।।

वस्तुमात्रानुरोधित्वात्सम्यग्ज्ञानस्य दुष्करम् ।।
नियोगानुप्रवेशेन वस्तुतत्त्वावबोधनम् ।। ८९१ ।।

अभिधेयं न यद्वस्तुप्रत्ययश्च न ढौकते ।।
नियुक्तोऽपि नियोगेन तादृङ्नैवेक्षितुं क्षमः ।। ८९२ ।।

अपि मानान्तरप्राप्तं वस्तुवोधं निवर्तयेत् ।।
नियोगार्थानुरोधेन यदि वस्त्ववबोध्यते ।। ८९३ ।।

मानान्तरोत्थविज्ञानप्राप्ताबेव नियुज्यते ।।
नियोगादेव तद्बुद्धौ नियोगत्वं भवेद्यतः ।। ८९४ ।।

भाव्यतेऽसन्नपीहार्थस्तस्यान्यत्र प्रसिद्धितः ।।
ब्रह्मणस्त्वप्रसिद्धत्वात्क्रियतेऽसूत्रकः पटः ।। ८९५ ।।

क्रियतेऽलौकिकोऽप्यर्थः पदार्थान्वयरूपतः ।।
अवार्क्याथात्मकं ब्रह्म तेनादो दुष्करं मतम् ।। ८९६ ।।

अवाक्यार्थात्मकं ब्रह्म कुतोऽज्ञायीति कथ्यताम् ।।
वाक्यातिरेकि तन्मानं नान्यत्किंचित्त्वयेष्यते ।। ८९७ ।।

अथान्यदपि तन्मानं भवताऽभ्युपगम्यते ।।
तावतैव कृतार्थत्वाद्व्यर्थं ध्यानादिचेष्टितम् ।। ८९८ ।।

निदिध्यासनशब्देन सम्यग्ज्ञानं विवक्षितम् ।।
उक्तानुवचने तस्य विज्ञानेनेतिनिर्णयात् ।। ८९९ ।।

ब्रह्म संसर्गरूपं चेद्वाक्यादध्यवसीयते ।।
तावन्मात्रप्रमाणत्वात्तादृगेवास्तु तन्मितेः ।। ९०० ।।

यादृक्तद्गम्यते मानात्तत्तादृङ्नेति गीःकुतः ।।
अमानात्कल्प्यते यादृक्तत्तथैवेति साहसम् ।। ९०१ ।।

घटाकाशो महाकाश एवमाद्युक्तितोऽपि नः ।।
असंसृष्टार्थबोधः स्याद्यथैवं सदसीत्यतः ।। ९०२ ।।

विज्ञाय प्रज्ञामित्यस्य न चार्थोऽयं विवक्षितः ।।
यथा तथाऽतियत्नेन तत्रैवैतत्प्रवक्ष्यते ।। ९०३ ।।

स्वरूपानूक्तिमात्रत्वादप्रामाण्यं मतं यदि ।।
तत्त्वमस्यादिवाक्यानां सोऽरोदीदितिवाक्यवत् ।। ९०४ ।।

प्रामाण्यहेतुसद्भावान्नाप्रामाण्यमिहेष्यते ।।
फलवन्निश्चितज्ञानजन्म प्रामाण्यकारणम् ।। ९०५ ।।

तादृग्यत्रास्ति तन्मानं, नास्ति यत्र न नन्मितिः ।।
तत्त्वमस्यादिवाक्यार्थश्रवणानन्तरं न किम् ।। ९०६ ।।

फलवन्निश्चितज्ञानजन्म साक्षात्समीक्ष्यते ।।
तस्मिन्सत्यप्रमाणत्वं किमिवेहोच्यते त्वया ।। ९०७ ।।

सोऽरोदीदिति वाक्येभ्यो निश्चितं फलवच्च किम् ।।
जायते यदि विज्ञानं प्रामाण्यं केन वार्यते ।। ९०८ ।।

अथ नैतदमानत्वं काममस्तु न वार्यते ।।
फलवन्निश्चितज्ञानजनकस्य किमागतम् ।। ९०९ ।।

अथैतस्याप्रमाणत्वं मानत्वं केति भण्यताम् ।।
यत्राप्यभीष्टं मानत्वं तत्राप्येत्यप्रमाणता ।। ९१० ।।

नरप्रवृत्तिसद्भावान्ननु तस्य प्रमाणता ।।
ज्योतिष्टोमादिवाक्यस्य ब्रह्मास्मीत्यत्र तन्न तु ।। ९११ ।।

प्रामाण्यहेतुसद्भावान्नैतत्साध्वभिधीयते ।।
हेतुश्चाभिहितोऽस्माभिः प्रवृत्तिर्न तु कारणम् ।। ९१२ ।।

अलंकारोऽयमस्माकं यदशेषप्रवर्तन -
वीजप्रध्वंसकृज्ज्ञानफलवज्जन्मकारिता ।। ९१३ ।।

यथोक्तेन विचारेण विधित्रयनिषेधनम् ।।
कृतं तन्नित्यसंप्राप्तिहेतूक्त्याऽनवशेषतः ।। ९१४ ।।

तमेवेति च वाक्यस्य विध्यसंभवमब्रुवम् ।।
स्वरसेनैव संप्राप्तेस्तथाऽऽत्मोपासनस्य च ।। ९१५ ।।

आत्मानमनुपास्येह नानात्मानं जनोऽपि हि ।।
उपास्ते तेन तत्प्राप्तिर्नित्यैवेत्यभिधीयते ।। ९१६ ।।

अहंप्रत्ययगम्यत्वे ह्यभ्युपेतेऽपि चाऽऽत्मनः ।।
अनात्मप्रत्ययोत्पत्तिरहंप्रत्ययपूर्विका ।। ९१७ ।।

आत्माऽऽत्मानं सदोपास्ते तत्प्रत्ययसमन्वयात् ।।
निःशेषानात्मबुद्धीनां नित्यप्राप्तमुपासनम् ।। ९१८ ।।

विज्ञानकारणत्वेऽपि ह्यभ्युपेतेऽन्तरात्मनः ।।
नित्योपासनसंप्राप्तिस्तज्ज्ञानानां तदन्वयात् ।। ९१९ ।।

अभ्युपेतेऽपि च विधौ न प्रवृत्तिरिहेष्यते ।।
सर्वमात्मेति संदृष्टे न प्रवृत्तिरहेतुतः ।। ९२० ।।

नियमार्थो विधिरमिति भाष्यकृतो वचः ।।
अभ्युपेत्यापि वक्ष्यमीत्येवमेतत्समञ्जसम् ।। ९२१ ।।

न कश्चिदपि संभाव्यो यथोक्तान्यायगौरवात् ।।
विधिर्यतोऽभ्युपगमान्नियमोक्तिरियं ततः ।। ९२२ ।।

दर्शनं क्रियमाणं हि कर्माऽऽश्रित्य प्रसिध्यति ।।
आत्माऽनात्मा च तत्कर्म तदन्यस्याप्रसिद्धितः ।। ९२३ ।।

यथा तण्डुलनिष्पत्तिरवघाताद्यपेक्षया ।।
सिध्येद्दर्शननिष्पत्तिस्तद्वदात्माद्यपेक्षया ।। ९२४ ।।

अवघातस्य पाक्षिक्यां प्राप्तौ यद्वन्नियम्यते ।।
अवहन्यादिति तथा ह्यात्मोपास्तिर्नियम्यते ।। ९२५ ।।

अनात्मोपासनप्राप्तौ ध्यायेदात्मानमित्यतः।।
अनात्मोपास्तेः सामर्थ्यान्निवृत्तिर्न तु शब्दतः ।। ९२६ ।।

यद्यात्मोपासनाप्राप्तिः कचित्संभाव्यतेऽञ्जसा ।।
अवघातादिवत्कामं नियमोऽस्तु तथा सति ।। ९२७ ।।

प्रत्यगर्थमनालिङ्ग्य न पराग्वर्ति किंचन ।।
विज्ञानं जायते यस्मादात्मोपास्तिः सदा ततः ।। ९२८ ।।

प्रागप्यनात्मसंबन्धाज्जन्मनैवाऽऽत्मकर्मकम् ।।
विज्ञानं निखिलं यस्मान्नित्यप्राप्तिरतो भवेत् ।। ९२९ ।।

उपास्यार्थातिरेकेण न चोपासनकृद्धिरुक् ।।
संभाव्यो नियमविधिरतो नाऽऽत्मन्यभेदतः ।। ९३० ।।

उक्तं च न्यायमापेक्ष्य नियमोऽत्यन्तदुर्लभः ।।
विधेर्दौर्बल्यसिद्ध्यर्थमतो भाष्यकृदुक्तवान् ।। ९३१ ।।

मुक्तेष्वादिवदित्यादि यच्च किंचित्समीरितम् ।।
तस्याप्यसंभवः स्पष्ट उपरिष्टात्प्रवक्ष्यते ।। ९३२ ।।

अनात्मोपासनमिदमितिशब्दप्रयोगतः ।।
प्रियमित्यादौ दृष्टत्वादप्रियोपासनं गुणात् ।। ९३३ ।।

आत्मैकगुणवत्त्वेन न त्वत्राऽऽत्मैव चिन्त्यते ।।
आत्मोपास्यत्ववाक्याच्च वैलक्षण्यं श्रुतेर्भवेत् ।। ९३४ ।।

आत्मानमितिकर्मोक्तेर्वैलक्ष्यण्यमितिः स्फुटम्‌ ।।
आत्मोपास्तिनिषेधाच्च न पश्यन्तीति वाक्यतः ।। ९३५ ।।

नाऽऽत्मोपास्यत्वावगमाद्वाक्यशेषे भवेदिदम् ।।
पदनीयान्तरतरं प्रियमित्यादिशेषतः ।। ९३६ ।।

आत्मानं प्रियमित्येतद्वाक्यशेषेऽवगम्यते ।।
तस्मादात्मैवोपास्यः स्यान्नानात्मोपास्य इष्यते ।। ९३७ ।।

अकृत्स्नत्वान्निषेधश्च न त्वात्मोपासनस्य सः ।।
शब्दज्ञानातिवर्तित्वख्यापनायेतिशब्दनम् ।। ९३८ ।।

यतो वाचो निवर्तन्ते नेति नेत्यादिकं तथा ।।
एवं सत्यर्थवत्सर्वमन्यथा तदनर्थकम् ।। ९३९ ।।

अनात्मार्थापनुत्यर्थमात्मानमिति शब्द्यते ।।
नातो वाक्यान्तरं तत्स्याद्यथोक्तार्थानुवादतः ।। ९४० ।।

आत्मेत्येषोपासीतेति हेतुरत्रोपदिश्यते ।।
अकार्त्स्न्यदोषहानाय प्रतीचः कृत्स्नतोच्यते ।। ९४१ ।।

आत्मनोऽनवशेषेण संबन्धोऽनात्मवस्तुना ।।
रज्जुसर्पादिवन्नातः प्रतीचः शिष्यते पराङ् ।। ९४२ ।।

सर्वमज्ञातमेव स्याद्यस्मिन्नज्ञात आत्मनि ।।
ज्ञाते ज्ञातं च कृत्स्नोऽसौ तावत्त्वात्सर्ववस्तुनः ।। ९४३ ।।

युक्त्या निरूप्यमाणस्य ह्वात्मा तत्त्वमनात्मनः ।।
प्रत्याख्यातः स चेत्तेन कानात्मा सिध्यतामयम् ।। ९४४ ।।

अनात्मतत्तवमन्वेति ह्यात्माऽसङ्गोऽगुणोऽद्वयः ।।
स्वतः सिद्धौ न चेत्सिध्येत्किमन्यद्भेषजं ततः ।। ९४५ ।।

ज्ञातायां स्रजि तन्मोहकल्पितानां यथैकता ।।
प्रतीच्येवं तदज्ञानक्लृप्तानामेकतेष्यते ।। ९४६ ।।

आत्मशब्दाभिधेयेऽर्थे प्रत्यक्सामान्यरूपके ।।
अन्तर्भवन्ति निखिला विशेषा इति केचन ।। ९४७ ।।

सामान्येन समस्तं तद्विशेषैर्व्यस्तमेव च ।।
कृत्स्नमेवं परं ब्रह्म सदोपासीत यत्नतः ।। ९४८ ।।

अवस्थावदवस्थाभिः कचित्कार्त्स्न्यं प्रचक्षते ।।
कार्यकारणरूपेण कचिद्व्याचक्षते तथा ।। ९४९ ।।

भागभागिविभागेन नाभिनेम्यरवत्तथा ।।
व्याचक्षते महात्मानः संप्रदायबलात्किल ।। ९५० ।।

अक्षराणामतात्पर्याद्युक्तितश्चाप्यसंभवात् ।।
प्रतिपत्तुं वयं तादृक्शक्रुमो नाञ्चसा परम् ।। ९५१ ।।

अज्ञातं जगदज्ञाते ज्ञाते ज्ञातं च यत्र तत् ।।
तद्ब्रह्मैवंविधं कृत्स्नं न गोवृक्षादिवन्मतम् ।। ९५२ ।।

सामान्यानि विशेषाश्च व्यावर्तन्ते परस्परम् ।।
प्राणादिवदतः कार्त्स्न्यं न तेषां युक्तिमद्भवेत् ।। ९५३ ।।

तदानन्त्याच्च तद्वोधो नेश्वरेणापि कार्त्स्न्यतः ।।
क्रमशोऽक्रमशो वाऽपि शक्यः कुतं कदाचन ।। ९५४ ।।

तादात्म्यभावनायां तु पुंसां संभावनाऽपि न ।।
शक्या सुनिपुणेनापि कर्तुं तद्व्यापृतिः कुतः ।। ९५५ ।।

गङ्गावतारवन्नापि वहूपासितृकर्मता ।।
भावनोपचयाभावादेकैकस्मिंस्तथा सति ।। ९५६ ।।

देवो भूत्वैति विबुधान्भावनोपचयान्नरः ।।
इति सर्वपदार्थेषु पुंसोऽशक्या विधित्सितम् ।। ९५७ ।।

यज्ज्ञातमपि कार्त्स्न्येन तत्तदन्यच्च नाञ्जसा ।।
ज्ञानेन ज्ञायते तादृक्कृत्स्नं कथमिहोच्यते ।। ९५८ ।।

पराग्वस्तु विरोधित्वात्प्रत्यग्बुद्ध्या न गम्यते ।।
पराञ्चीत्यपि हेतूक्तेर्नातः पिण्डादिकृत्स्नधीः ।। ९५९ ।।

तथाऽऽत्मनि च विज्ञाते सर्वं ज्ञातं भवेदिति ।।
येनाश्रुतं श्रुतमिति कस्मिन्न्विति तथा परम् ।। ९६० ।।

आत्मसाम्यग्रहेऽप्यात्मभेदमात्रगृहीतितः ।।
नैवानात्मार्थसामान्यविशेषाणां ग्रहो भवेत् ।। ९६१ ।।

समस्तव्यस्ततादृष्टावेवमादि सुदुर्घटम् ।।
अपूर्वानपरानन्तरावाह्योक्तिश्च दुःस्थिता ।। ९६२ ।।

पराक्प्रमेयमानानां प्रत्यगर्थधियोदितः ।।
बाधोऽतोऽसाध्वभिहितं समस्तव्यस्ततां प्रति ।। ९६३ ।।

तथोपास्यस्य ब्रह्मत्वे श्रुत्या साक्षान्निराकृते ।।
नेदं यदिदमित्येवं समस्तव्यस्तता कुतः ।। ९६४ ।।

स्थूलाद्यशेषापह्नुत्या चाक्षरे प्रत्यगात्मनि ।।
कारणान्तस्य जगत ओतप्रोतोक्तितस्तथा ।। ९६५ ।।

न च प्रत्यग्धिया द्रष्टुं पराग्वस्तिवह शक्यते ।।
समस्तव्यस्ततैवं च न मानादुपपद्यते ।। ९६६ ।।

मानभूमेश्च व्युत्थाप्य तथा विदितभूमितः ।।
प्रत्यङ्भात्रस्य ब्रह्मोक्तेः समस्तव्यस्तता कुतः ।। ९६७ ।।

न समस्तं न च व्यस्तं नोभयं प्रत्यगात्मनि ।।
प्रत्यक्प्रवणया बुद्ध्या वीक्ष्यतां यदि शक्यते ।। ९६८ ।।

कस्मात्पुनरिदं त्यक्त्वा दृष्टादृष्टार्थसाधनम् ।।
आत्मेत्येवोपासीतेति महान्यत्नः श्रुतेरिह ।। ९६९ ।।

पदनीयमिदं यस्मादनात्मभ्यः परं पदम् ।।
सर्वज्ञेयपुमर्थानां प्रत्यग्ज्ञाने समाप्तितः ।। ९७० ।।

न हि प्रतीचि विज्ञाते कश्चिदप्यवशिष्यते ।।
ज्ञेयोऽर्थः पुरुषार्थो वा पदनीयमतो भवेत् ।। ९७१ ।।

अनात्मार्थे तु विज्ञाते स्वाध्यस्ताहिप्रबोधवत् ।।
न किंचित्स्यात्परिज्ञातं नानात्माऽतः प्रमित्सितः ।। ९७२ ।।

अस्येति शैषिकी षष्ठी कृत्स्नसंगत्यपेक्षया ।।
प्रतीचा व्यतिरेकी सन्नानात्मा ह्येति संगतिम् ।। ९७३ ।।