बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यवार्तिकम्

॥ द्वितीयाध्यायस्य प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ (२)

सृष्टावन्यपरायां तु न चोद्यस्यास्ति संभवः ।।
कूटस्थात्कथमुत्पत्तिरचित्कं चेतनात्कथम् ।। ३८८ ।।

निःसाधनं च कार्याणि कथं कुर्यादनेकधा ।।
विश्वरूपसमुत्पत्तिरेकरूपात्कथं भेवत् ।। ३८९ ।।

इत्येवमादिचोद्यानां पुंस्वभावानुरोधतः ।।
परिहारवच श्रौतं न च वस्त्वनुरोधतः ।। ३९० ।।

ऊर्णनाभिः स्वयं कर्ता प्रयुङ्त्के कर्म चाऽऽत्मना ।।
तन्तून्स्वतः प्रसिद्धेन करणेन च तन्तुना ।।
गमिक्रियां साधयति तथैकत्रापि चाऽऽत्मनि ।। ३९१ ।।

अचेतनो यथा जाल ऊर्णनाभेः सचेतनात् ।।
आकाशादिजगत्कार्यमात्मनश्चेतनात्तथा ।। ३९२ ।।

विस्फुलिङ्गा यथा चाग्नेर्जायन्तेऽग्निस्वभावकाः ।।
सुषुप्तादात्मनस्तद्वत्प्राणादीनां समुद्भवः ।। ३९३ ।।

सुषुप्तोदाहृतिर्येयं तया समुपलक्ष्यते ।।
विश्वाभिव्यक्तितः पूर्वं ब्रह्मैवानामरूपकम् ।। ३९४ ।।

सर्वासूपनिषत्स्वेवं कारणं नान्यदात्मनः ।।
श्रूयतेऽतः परात्मैव जगतः कारणं परम् ।। ३९५ ।।

ब्रह्मण्यस्तमितेऽत्यर्थं जगत्यस्मिन्नशेषतः ।।
जगत्प्रसूतौ को हेतुस्तदन्याव्यतिरेकतः ।। ३९६ ।।

अस्तीशो व्यतिरिक्तश्चेत्सोऽपि केन प्रवर्तितः ।।
जगन्निर्मिनुयादेतत्स्वतश्चेत्सर्वदा न किम् ।। ३९७ ।।

ऐश्वर्यं पारतन्त्रयं च नापि संभाव्यते मितेः ।।
नापि कार्यं विलीनत्वात्स्वात्मोत्पत्तौ प्रवर्तते ।। ३९८ ।।

भिन्नं चेत्कारणात्कार्यं कार्यकारणता तयोः ।।
पृथक्प्रसिद्धयोः केयं हिमवद्विन्ध्ययोरिव।।।। ३९९ ।।

अथाभिन्नं तदैकत्वात्कार्यकारणता कुतः ।।
नापि निष्प्रियरूपं सत्कारणत्वं समश्नुते ।। ४०० ।।

तथाचाक्रियमाणं सत्कथं कार्यमिहोच्यते ।।
क्रियाशून्यं च यद्वस्तु तच्चाकारकमिष्यते ।। ४०१ ।।

लयेनैव समाप्तत्वात्कालकर्मादिकारणम् ।।
स्वात्मोत्पत्तावशक्तं तद्व्यक्तं सामर्थ्यभाग्यतः ।। ४०२ ।।

नित्यशक्तित्वपक्षेऽपि युगपत्प्रभवादिकम् ।।
प्राप्नोति सर्वकार्यस्य न च तद्वर्तते तथा ।। ४०३ ।।

शक्त्युत्पत्त्यभ्युपेतौ च कारणं स्यादशक्तिमत् ।।
अथ शक्त्यन्तराच्छक्तिरनवस्था प्रसज्यते ।। ४०४ ।।

किमपेक्ष्य व्यपेतत्वं कालोऽयं वार्तमानिकः ।।
यायादनागतत्वं च तस्यैक्याभागवत्त्वतः ।। ४०५ ।।

नित्यमेकं विभु द्रव्यं यदि कालोऽभ्युपेयते ।।
अतीतानागतत्वादिभेदः स्यात्किंनिबन्धनः ।। ४०६ ।।

आदित्यादिगतिश्चेत्स्यात्कालोऽव्यक्तसमुत्थितौ ।।
आदित्यादेर्विलीनत्वान्न तदा तत्क्रियेष्यते ।। ४०७ ।।

न चावयविनो वृत्तिर्निरंशैकत्वहेतुतः ।।
भागेषु निष्कलत्वैक्यनिःसामान्यत्वकारणात् ।। ४०८ ।।

आधारेषु निरंशेषु यद्याद्येयस्तथाविधः ।।
भिन्नदेशेषु तेष्वेकस्तथाचावयवी कथम् ।। ४०९ ।।

तस्मान्न देशकालादिभेदो वस्त्वाश्रयो मितेः ।।
दिग्भेदक्लृप्तिवद्व्योम्नि भेदोऽयं तद्वदात्मनि ।। ४१० ।।

जगदुत्पत्तिसंहारास्तद्वदात्मनि कल्पिताः ।।
वस्तुवृत्तं समालोक्य कुतः सृष्ट्यादिसंभवः ।। ४११ ।।

कारकादिर्यथा भ्रान्तिस्तथा पूर्वमवादिषम् ।।
सर्वमात्मेति नेतीति तथा सत्युपपद्यते ।। ४१२ ।।

उद्भूतिस्थितिनाशाः स्युर्जगतोऽतः प्रतिक्षणम् ।।
अविद्यामात्रहेतुत्वान्नामीषां विद्यते क्रमः ।। ४१३ ।।

प्राणाः श्रोत्रादयोऽत्र स्युर्दश सप्त च ये मताः ।।
लोकावच्छेदतोऽमीषां भेदोऽध्यात्मादिलक्षणः ।। ४१४ ।।

जरायुजादिसंभेदभिन्ना लोकाः पृथग्विधाः ।।
तथाऽधिदेवतात्मानो देवाः स्युर्बहुभेदकाः ।। ४१५ ।।

तेऽपि साधारणाः प्राणा देहेऽसाधारणास्तु ते ।।
भूतानां परिणामोऽयं यथाकर्म यथाश्रुतम् ।। ४१६ ।।

प्राणादिजन्मना जज्ञे विस्फुलिङ्गैर्यथा शिखी ।।
परमात्माऽपि जज्ञे खं यथा कुम्भादिजन्मभिः ।। ४१७ ।।

प्राणाद्युद्भूतितो नान्या क्षेत्रज्ञोद्भूतिरिष्यते ।।
श्रुतेरेतेभ्य इति हि तथा स्पष्टं वचः श्रुतम् ।। ४१८ ।।

यस्मादविद्ययैवाऽऽत्मा प्राणक्षेत्रज्ञरूपभाक् ।।
स्वतोऽतः स परं ब्रह्म तस्योपनिषदुच्यते ।। ४१९ ।।

उपासनार्थं यद्गुह्यं नामोपनिषदुच्यते ।।
तदस्य परमं गुह्यं तेनोपासीत तत्त्वतः ।। ४२० ।।

ब्रह्मविद्याधिकारेऽस्मिन्यावत्किंचिदुपासनम् ।।
ब्रह्मविद्योत्थितिफलं तत्सर्वमिति निर्दिशेत् ।। ४२१ ।।

गोदोहनादिवद्विद्यादेवं सर्वमुपासनम् ।।
विद्याधिकारजीवित्वान्न स्वतन्त्रफलं भवेत् ।। ४२२ ।।

सत्यस्य सत्यमिति या ब्रह्मोपनिषदुच्यते ।।
प्राणा वै सत्यमित्यस्या व्याख्योपनिषदः कृता ।। ४२३ ।।

नामरूपात्मकाः प्राणाः परसत्याभिसंगतेः ।।
सत्यमित्यभिधीयन्ते तेषां सत्यं परं पदम् ।। ४२४ ।।

उक्तोपनिषदर्थस्य सम्यगाविष्कृदुत्तरम् ।।
यो ह वै शिशुमित्यादि भविता ब्राह्मणद्वयम् ।। ४२५ ।।

कामं ह्युपनिषद्व्याख्या भवतु ब्राह्मणद्वयम् ।।
संसारिब्रह्मणोः कस्य नामैतदिति भण्यताम् ।। ४२६ ।।

पाणिपेषप्रबुद्धस्य नाम संसारिणो यदि ।।
तदा स एव विज्ञेयस्तज्ज्ञानादेव मुक्तता ।। ४२७ ।।

ब्रह्मशब्दाभिधेयश्च संसार्येव तदा भवेत् ।।
तद्विद्या ब्रह्मविद्येति प्रतिपद्यामहे तदा ।। ४२८ ।।

अथासंसारिणो नाम न्यायतोऽध्यवसीयते ।।
संसारिणि यदुक्तं तत्तदा तत्र भविष्यति ।। ४२९ ।।

भिन्नात्मनोस्तयोर्दोषो ब्रह्मत्वप्रतिपादिकाः ।।
कुप्येरञ्श्रुतयः सर्वा नान्यदन्यद्भवेद्यतः ।। ४३० ।।

ब्रह्मणोऽव्यतिरेके च तद्वच्चासति दुःखिनि ।।
ब्रह्मविद्योपदेशस्य कैमर्थक्यं प्रसज्यते ।। ४३१ ।।

इति संदेहहेतुश्च विचारस्य प्रयोजकः ।।
तस्माद्विचारः कर्तव्य उक्तसंदेहहानिकृत् ।। ४३२ ।।

नासंसारी परोऽन्योऽस्ति पाणिपेषप्रबोधितात् ।।
प्राज्ञावस्थात्मकाद्यस्मादुत्पत्तिः श्रूयते श्रुतौ ।। ४३३ ।।

ब्रह्म तेऽहं ब्रवाणीति प्रतिज्ञाय ततो नृपः ।।
सुप्तं पुरुषमभ्येत्य पाणिना बोधयन्स्वयम् ।। ४३४ ।।

तमवस्थान्तरं नीत्वा स्वप्नदर्शनवर्त्मना ।।
सुषुप्ताख्यं ततस्तस्मात्प्राणाद्युत्पत्तिमब्रवीत् ।। ४३५ ।।

संसारी प्रक्रमाच्चेह नान्यः संभाव्यते ततः ।।
अनूद्य च प्रियात्मानं स द्रष्टव्य इतीर्यते ।। ४३६ ।।

वेदान्तेषु च सर्वेषु प्रत्यगात्मैव चोद्यते ।।
वेद्यत्वेन न तद्भिन्नं पश्येदित्यभिधीयते ।। ४३७ ।।

अवस्थान्तरसंबन्धादसंसारी भविष्यति ।।
संसार्यपि स्वतोऽयं चेन्नेदृग्दृष्टेरसंभवात् ।। ४३८ ।।

नान्यजातिविशिष्टोऽर्थः स्वतो जात्यन्तरं ततः ।।
कश्चिदेति जगत्यस्मिन्नन्यत्रेश्वरहेतुतः ।। ४३९ ।।

स्वभावमपि जह्याच्चेदग्निः शीतो भवेद्ध्रुवम् ।।
सर्वप्रमाणकोपश्च सर्वं स्यादधरोत्तरम् ।। ४४० ।।

सांख्यादयस्तथेशस्य ह्यभावं बहुयुक्तिभिः ।।
आपादयन्ति यत्नेन तेभ्योऽन्यः कोऽधिको धिया ।। ४४१ ।।

संसारिणोऽप्यसामर्थ्याज्जगज्जन्मादिकर्मसु ।।
जगद्धेतुत्वमन्याय्यमिति चेन्न श्रुतेर्बलात् ।। ४४२ ।।

अक्षाद्यगोचरो यद्वच्छास्त्रादध्यवसीयते ।।
तद्वत्संसारिकारित्वं जगतो गम्यतां श्रुतेः ।। ४४३ ।।

एवं तावदयं पक्षो न्यायतः प्रतिपादितः ।।
शास्त्रन्यायादितोऽन्योऽपि पक्षोऽथ प्रतिपाद्यते ।। ४४४ ।।

यः सर्वज्ञः सर्वविद्योऽशनायादिविवर्जितः ।।
यः पृथिव्यामिति तथा नेति नेतीति चाऽऽगमः ।। ४४५ ।।

अस्थूलाद्यक्षरोक्तेश्च तथाऽपूर्वादिवाक्यतः ।।
असंसारी परोऽस्तीशो यस्य सर्वमिदं वशे ।। ४४६ ।।

स एव च जगत्कारी सत्यज्ञानादिलक्षणः ।।
तस्मादित्यात्मनश्चेति सामानाधिकरण्यतः ।। ४४७ ।।

संसारिणो ननूत्पत्तिरेवमेवेति कीर्तिता ।।
नैवं महेश्वरस्यैव तत्राऽऽकाशत्वसंश्रयात् ।। ४४८ ।।

ब्रह्म तेऽहं ब्रवाणीति प्रकृत्य ब्रह्मबोधनम् ।।
अब्रह्माप्रकृतं ब्रूयात्कथं राजाऽतिपण्डितः ।। ४४९ ।।

श्रुत्यन्तरविरोधश्च संसारी चेदिहोच्यते ।।
सता सोम्येति सन्नाम्ना ब्रह्म तत्र विवक्षितम् ।। ४५० ।।

आकाशो ह वै नामेति ब्रह्मैवानामरूपकम् ।।
श्रुत्यन्तरे श्रुतं साक्षादाकाशाह्वानवत्परम् ।। ४५१ ।।

तथाचाहरहः शास्त्रं पर आत्मनि चेति यत् ।।
सुषुप्ते ब्रह्मणोऽन्यस्य नावकाशोऽस्ति दुःखिनः ।। ४५२ ।।

अतद्विकारतो जन्म प्रलयश्च तथाऽऽत्मनः ।।
भौतिकाकाशविषयो न कथंचन युज्यते ।। ४५३ ।।

जगज्जन्मादिसामर्थ्यं सामग्र्यादि च दुःखिनः ।।
संसारिणो न संभाव्यमस्मदादेर्यथा तथा ।। ४५४ ।।

न शक्त्याधानकृच्छास्रं तस्याभिव्यञ्जकत्वतः ।।
मानान्तरविरोधेन न हि मानं प्रवर्तते ।। ४५५ ।।

परस्परानपेक्षौ चेत्संसारीशौ स्वतः स्थितौ ।।
ऐकात्म्यं न तयोर्युक्तं प्रकाशतमसोरिव ।। ४५६ ।।

अहं ब्रह्मेत्यतोऽयुक्तं ब्रह्म प्रत्यक्तयाऽञ्जसा ।।
ग्रहीतुं दुःखिनोऽन्यत्वाद्दोषभाक्स्यादतोऽन्यथा ।। ४५७ ।।

सत्कर्मभिस्तु तं देवं जगतः कारणं परम् ।।
आराध्य परमोत्कर्षं तत्प्रसादात्समश्नुते ।। ४५८ ।।

ब्रह्मात्मैकत्वशंसीनि वाक्यान्यपि तथा सति ।।
अर्थवादी भविष्यन्ति विरोधः स्यादितोऽन्यथा ।। ४५९ ।।

तर्कशास्त्रैस्तथा लोकन्यायैरप्यविरुद्धता ।।
तथा सतीति संप्राप्तावत्र प्रतिविधीयते ।। ४६० ।।

नैतदेवं यतोऽस्यैव मन्त्रब्राह्मणमानतः ।।
प्रवेशः श्रूयते साक्षात्परमेशस्य सर्वतः ।। ४६१ ।।

पुरश्चक्रे द्विपदः पुरः पुरुष आविशत् ।।
रूपं रूपं च सर्वाणि त्वं स्त्रीं त्वं च पुमानसि ।। ४६२ ।।

इति सन्त्रसमाम्नायस्तथाच ब्राह्मणान्यपि ।।
इह प्रविष्ट इत्युक्तिः पुरस्ताद्ब्राह्मणोदिता ।। ४६३ ।।

तत्सृष्ट्वेति तथा वाक्यं तैत्तिरीयश्रुतौ श्रुतम् ।।
सेयमित्यादिकं वाक्यं छान्दोग्योपनिषद्यपि ।। ४६४ ।।

ब्रह्मात्मशब्दयोस्तद्वदेकाधिकरणश्रुतेः ।।
अहं ब्रह्मेत्यवसितुं युक्तमेव भवेदतः ।। ४६५ ।।

यदा चैवं स्थितः पक्षस्तदा दोषोऽयमागमत् ।।
संसारित्वं परस्येति तदनन्यत्वकारणात् ।। ४६६ ।।

अथासंसारितैतस्य कथंचिदुपपद्यते ।।
तदोपदेशानर्थक्यं तमृतेऽप्यस्य मुक्ततः ।। ४६७ ।।

एवं प्रचोदिते केचित्परिहारं प्रचक्षते ।।
सृष्टेषु न परः साक्षात्प्राविशत्परमेश्वरः ।। ४६८ ।।

विकाररूपापन्नः सन्विज्ञानात्मत्वलक्षणः ।।
ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु भूतेषु प्राविशत्परः ।। ४६९ ।।

विज्ञानात्माऽपि महतः परमात्मस्वभावकात् ।।
अन्योऽनन्यश्च विज्ञेयः स्वाभाव्यात्सर्ववस्तुनः ।। ४७० ।।

येनान्यस्तेन संसारी कर्माधिकृत इष्यते ।।
अनन्यपक्षेऽहं ब्रह्मेत्युक्तेर्ब्रह्म प्रपत्स्यते ।। ४७१ ।।

यथोक्तदोषसंबन्धो नैवं सति भविष्यति ।।
इतोऽन्यथा कल्पनायां यतो दोषेण संगतिः ।। ४७२ ।।

देहाद्युपाधिस्रंबन्धं सिद्धं मान्तरसंश्रयात् ।।
अनूद्य ब्रह्मता वाक्यान्न प्रविष्टाद्यतः श्रुतेः ।। ४७३ ।।

विज्ञानात्मन एताः स्युर्गतयो विक्रियां प्रति ।।
नानाद्रव्यसमाहारः पृथिवीवत्परो भवेत् ।। ४७४ ।।

तस्य सावयवस्य स्यादेकदेशस्य विक्रिया ।।
विज्ञानात्मेति यं प्राहुः परिणामः स आत्मनः ।। ४७५ ।।

घटादिवत्क्षितेरस्य ह्येकदेशस्य विक्रिया ।।
संस्थानानुपमर्देन यद्वा केशोषरादिवत् ।। ४७६ ।।

कार्त्स्न्यॆन वा परिणमेत्क्षीरद्रव्यादिवत्परः ।।
इयन्त एव पक्षाः स्युर्विकारे परमात्मनः ।। ४७७ ।।

भिन्नद्रव्यसमूहस्य मुख्यैकत्वं न युज्यते ।।
एकजात्यभिसंबन्धादेकत्वं गुणतो यतः ।। ४७८ ।।

तथाच सति सिद्धान्तहानिर्वः संप्रसज्यते ।।
नित्यं चायुतसिद्धांशानुगतोऽवयवी यदि ।। ४७९ ।।

तदवस्थस्य तस्यैकदेशः संसारितामगात् ।।
प्रत्यंशावसितेस्तस्य तदाऽपि परमात्मनः ।। ४८० ।।

स्वभागानुगतो दोषो गुणो वाऽस्य प्रसज्यते ।।
संसारिता परस्यैवं दोषः स्याद्दुर्निवारणः ।। ४८१ ।।

निःशेषपरिणामेऽपि पयोवत्परमात्मनः ।।
श्रुतिस्मृत्युक्तिकोपः स्यात्स चानिष्टः प्रसज्यते ।। ४८२ ।।

न जायते म्रियते वा इति षड्भाविक्रिया -
निषेधकृद्वेदवाक्यं प्रत्यग्विकृतिवारणम् ।। ४८३ ।।

दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः सबाह्याभ्यन्तरो ह्यजः ।।
निष्कलं निष्क्रियं शान्तं विमलं व्योमवत्स्थितम् ।। ४८४ ।।

इत्यादिशतशो वाक्यैः श्रुतिस्मृत्युदितैरमी ।।
सर्वे पक्षा विरुध्यन्ते त्याज्यास्तेऽतः प्रयत्नतः ।। ४८५ ।।

संसारानुपपत्तिश्च कूटस्थात्मैकदेशतः ।।
स्वकर्मफलदेशेषु क्षेत्रज्ञस्य प्रसज्यते ।। ४८६ ।।

वियुक्तस्याऽऽत्मनश्चेत्स्याद्विस्फुलिङ्गादिवद्गतिः ।।
तथाऽपि क्षतसंप्राप्तिरव्रणस्य प्रसज्यते ।। ४८७ ।।

वारिणो मत्स्यसंचारे छिद्रसंग्रथने यथा ।।
भ्रमत्सु तद्वज्जीवेषु प्राप्नुतः परमात्मनः ।। ४८८ ।।

तथाचाव्रणवाक्येन विरोधोऽपि प्रसज्यते ।।
स्वकारणातिरेकेण वृत्तिः कार्यस्य नान्यतः ।। ४८९ ।।

परमात्मैकवृत्तित्वात्कुतो जीवस्य संसृतिः ।।
स्वप्नसंचारवत्तस्माज्जीवसंसार इष्यते ।। ४९० ।।

स्थास्नुष्वपि महद्दुःखं कण्टकादिषु देहिनाम् ।।
परात्मनो महद्दुःखं जीवसंचरणेऽप्यतः ।। ४९१ ।।

अदोषो विस्फुलिङ्गादिदृष्टान्तादिति चेन्मतम् ।।
नैवं यथास्थितार्थानां शास्त्रस्य ज्ञापकत्वतः ।। ४९२ ।।

अज्ञातज्ञापकं शास्त्रमेवंस्वाभाव्यतो मितेः ।।
पदार्थान्नान्यथा कर्तुं प्रवृत्तं माननिश्चितान् ।। ४९३ ।।

मूर्तामूर्तादयो यद्वत्पदार्था माननिश्चिताः ।।
यथादृष्टानुरोध्येव दृष्टान्तैर्वस्तु बोध्यते ।। ४९४ ।।

एवं प्रवृत्तं सर्वत्र शास्त्रं दृष्टान्तपूर्वकम् ।।
न प्रमान्तरसंसिद्धविपरीतात्मबोधनम् ।। ४९५ ।।

अतिशीतोऽग्निरित्यत्र दृष्टान्तानां शतैरपि ।।
प्रमान्तरविरुद्धत्वान्नेन्द्रेणाप्यधिगम्यते ।। ४९६ ।।

मानान्तरविरुद्धं च न च मानं सदिष्यते ।।
मानान्तरेणासंव्याप्ते मेये स्यान्मानता यतः ।। ४९७ ।।

तथा पदतदर्थांश्च लिङ्गप्रत्यक्षगोचरान् ।।
नानादृत्याऽऽगमेनार्थमज्ञातं वेत्ति कश्चन ।। ४९८ ।।

लोकप्रसिद्धन्यायार्थैरंशांशित्वादिकल्पना ।।
परात्मनः कल्पयितुं नातो युक्ता कथंचन ।। ४९९ ।।

विस्फुलिङ्गाद्युपन्यासः क्षेत्रज्ञपरमात्मनोः ।।
ऐकात्म्यप्रतिपत्त्यर्थस्तस्मादत्र विवक्षितः ।। ५०० ।।

उपक्रमोपसंहाराद्यथोक्तोऽर्थो विवक्षितः ।।
ब्रह्मादि सर्वमात्मेति प्रतिज्ञाय श्रुतिर्यथा ।। ५०१ ।।

दुन्दुभ्याद्यैश्च दृष्टान्तैर्हेतुभिश्च समर्थ्यते ।।
अपूर्वाद्यादिभिर्वाक्यैः प्रतिज्ञार्थोपसंहृतिः ।। ५०२ ।।

सर्ववेदान्तवाक्येषु ब्रह्मैकत्वं विधीयते ।।
इत्यविप्रतिपत्तिर्हि व्याख्यातृणामशेषतः ।। ५०३ ।।

तद्विध्येकोक्तियोगस्य ह्यक्लेशात्संभवे सति ।।
सृष्ट्यादिवचसां नैव युक्ताऽर्थान्तरकल्पना ।। ५०४ ।।

न च प्रमाणं तत्रास्ति कल्प्यं च स्यात्फलान्तरम् ।।
ऐकात्म्यपरतैवातः सृष्ट्यादिवचसां भवेत् ।। ५०५ ।।

आचक्षते तथाचात्र केचिदाख्यायिकां शुभाम् ।।
यथाभिलषितार्थोऽयं यथा संभाव्यते स्फुटः ।। ५०६ ।।

यथा हि कश्चित्प्रागासीच्चक्रवर्ति सुतो युवा ।।
व्याधियोगोपघातादेरुन्मत्तः समपद्यत ।। ५०७ ।।

ध्वस्तराजाभिमानः सन्मुग्धो वनमुपेयिवान् ।।
व्याधैः परिगृहीतश्च व्याधोऽस्मीत्यभिमन्यते ।। ५०८ ।।

तत्कर्मा तदहंकारः कालेन महताऽभवत् ।।
ध्वस्तराजत्वसंस्कारो वसञ्शबरसद्मनि ।। ५०९ ।।

शुभौषध्युपयोगाच्च स्वस्थधीः समजायत ।।
स्वस्वभावानुरोधाच्च व्याधेभ्यो व्युत्थितात्मधीः ।। ५१० ।।

तच्छीलरूपकर्मभ्यो व्यावृत्तधिषणः स्वतः ।।
केवलस्मृत्यभावाच्च न व्याधत्वं जहात्यसौ ।। ५११ ।।

कुतश्चिदागमाज्ज्ञात्वा तमुपेत्याप्रतारकः ।।
तज्जातिकर्मसंबन्धतत्त्ववित्तत्पितुः सखा ।। ५१२ ।।

प्रवृत्त्या कर्मणा जात्या चक्रवर्त्युचितैस्तथा ।।
लक्षणै राजपुत्रत्वं यथा कश्चित्प्रबोधयेत् ।। ५१३ ।।

लब्धमात्रस्मृतिः सोऽथ राजाऽस्मीत्यवबोधतः ।।
बाधित्वा स्वमसंबोधं हित्वा व्याधत्वमात्मनः ।। ५१४ ।।

राज्याभिषेकमाप्नोति प्राप्य सिंहासनं पितुः ।।
अवाप्तराजसूनुत्वात्तत्प्राप्तौ नापि चेष्टते ।। ५१५ ।।

मोहाध्यस्तात्मव्याधत्वान्मोहध्वंसातिरेकतः ।।
राजपुत्रत्वसंप्राप्तौ नान्यत्किंचिदपेक्षते ।। ५१६ ।।

यथा तथाऽयं ब्रह्मैव ब्रह्मासंबोधमात्रतः ।।
बुद्धीन्द्रियशरीरादावात्मत्वं प्रतिपेदिवान् ।। ५१७ ।।

सोऽयं सांसारिकैरर्थैः प्रत्यक्तत्त्वाप्रबोधतः ।।
विशिनष्टि स्वमात्मानं प्रतीचीनमनात्मभिः ।। ५१८ ।।

संसारभूमावासीनं संसार्यस्मीत्यवस्थितम् ।।
मुमुक्षुं तत्त्ववित्साक्षात्संसारव्युत्थितैषणम् ।। ५१९ ।।

य आत्मेत्यादिभिर्वाक्यैरन्वयव्यतिरेकतः ।।
तत्त्वमस्यादिवाक्येन गुरुः संबोधयेन्नरम् ।। ५२० ।।

सम्यग्ज्ञानाग्निसंप्लुष्टप्रत्यक्तत्त्वमहातमाः ।।
हित्वा मोहोत्थमखिलं ब्रह्मैव ब्रह्म यात्यथ ।। ५२१ ।।

प्रत्यक्तत्त्वतमोध्वंसव्यतिरेकेण मुक्तये ।।
अपेक्षते यतो नान्यत्किंचित्साधनमण्वपि ।। ५२२ ।।

जन्माद्यसंभवात्तस्माद्ब्रह्मबोधातिरेकतः ।।
कार्यान्तरं न संभाव्यं व्यर्थं चापि भवेद्वचः ।। ५२३ ।।

अंशांशित्वादि चेत्साक्षाद्ब्रह्मज्ञाने विवक्षितम् ।।
समुद्रादेरिव, तदा नावक्ष्यच्छ्रुतिरादरात् ।। ५२४ ।।

यदनभ्युदितं वाचा मनुते मनसा न यत् ।।
अपूर्वादि तथा वाक्यमपि सैन्धवखिल्यवत् ।। ५२५ ।।

नानात्वदृष्टिनिन्दां च मृत्योरिति तथा वचः ।।
अंशांशित्वविवक्षायां न प्रायोक्ष्यत्तदेदृशम् ।। ५२६ ।।

एकैकरूपैकात्म्यार्थधियो दार्ढ्यप्रसिद्धये ।।
सृष्ट्यादिश्रुतयस्तस्मान्न तु तत्प्रत्ययाय ताः ।। ५२७ ।।

न चाऽऽत्मनो निरंशस्य तथाऽसंसारिणः स्वतः ।।
अंशिसंसारिभावत्वं न्यायेनाप्युपपद्यते ।। ५२८ ।।

कल्पितोपाधिहेतुश्चेदंशिसंसारिकल्पना ।।
काममस्तु न तादृक्षु धीराणां सत्यधीर्भवेत् ।। ५२९ ।।

विवक्षितं चेदैकात्म्यं सर्वोपनिषदां भवेत् ।।
विज्ञानात्मादिसंभेदस्तद्विरुद्धः किमुच्यते ।। ५३० ।।

कर्मकाण्डप्रमाणत्वविरोधध्वस्तये किल ।।
विज्ञानात्मादिसंभेद इति केचित्प्रचक्षते ।। ५३१ ।।

ऐकात्म्यमात्रे जगति समाप्तपुरुषार्थके ।।
चोदनाप्रतिषेधौ वः स्यातां निर्विषयौ तदा ।। ५३२ ।।

स्वत एव विमुक्तत्वाद्बन्धाभावात्स्वतस्तथा ।।
वेदान्तानां तथाऽऽरम्भो निष्फलः संप्रसज्यते ।। ५३३ ।।

इत्येवमादिचोद्यानि परिहाराश्च वर्णिताः ।।
संबन्ध एव बहुशो विचारेषु च कीर्तिताः ।। ५३४ ।।

परस्परविरोधाच्च प्रकाशतमसोरिव ।।
कर्मकाण्डोपनिषदोर्निप्प्रामाण्यं द्वयोरपि ।। ५३५ ।।

सति यस्य प्रमाणत्वे प्रामाण्यं स्याद्वयोरपि ।।
तस्यैव कर्मकाण्डस्य प्रामाण्यमवसीयताम् ।। ५३६ ।।

कर्मकाण्डप्रमाणत्वे प्रामाण्यं चेद्वयोरपि ।।
सर्वग्रासि तदैकात्म्यमागादिह पुनर्बलात् ।। ५३७ ।।

यद्येवमप्रमाणत्वमस्तूपनिषदां तदा ।।
मानान्तरविरोधाच्च नैतासां मानतेष्यते ।। ५३८ ।।

अपि स्वार्थविघातं च करोत्युपनिषद्यतः ।।
अप्रामाण्यमतस्तस्याः, कर्मकाण्डस्य मानता ।। ५३९ ।।

नोक्तोत्तरत्वात्साध्वेतद्भवता परिचोद्यते ।।
व्यर्थतान्यार्थते नेह यथा तत्प्राक्प्रपञ्चितम् ।। ५४० ।।

ब्रह्मास्मीति धियो जन्मसमकाला विमुक्तता ।।
यतोऽनुभूयते साक्षान्नानर्थक्यं भवेत्ततः ।। ५४१ ।।

वस्तुमात्रावसायित्वं संबन्धे प्राक्प्रपाञ्चितम् ।।
यतोऽतो नोपनिषदामन्यार्थत्वं कथंचन ।। ५४२ ।।

स्वप्रमेयप्रमोत्पत्त्यनुत्पत्त्येकहेतुके ।।
प्रमाणत्वाप्रमाणत्वे नान्यथा ते प्रसिध्यतः ।। ५४३ ।।

किंचातो यदि नामैवं प्रकृतार्थोपयोगि यत् ।।
शृण्वेकाग्रमनाः सर्वं यदेवं सति वस्तु तत् ।। ५४४ ।।

स्वप्रमेये प्रमां साक्षात्करोत्युपनिषद्यदि ।।
अप्रामाण्यं कथं तस्याः कुतोऽतो मानताऽन्यथा ।। ५४५ ।।

न चेत्करोत्युपनिषत्प्रमामित्यभिधीयते ।।
प्रत्यक्षेण विरुद्धार्थं त्वदीयं वचनं भवेत् ।। ५४६ ।।

नाग्निर्दहति काष्ठानि न तापयति भास्करः ।।
इति यद्वत्तथोक्तिस्ते प्रत्यक्षेण विरुध्यते ।। ५४७ ।।

अग्निदाहादिवत्साक्षाद्वेदान्तज्ञानजं फलम् ।।
संसारानर्थहानाख्यं प्रत्यक्षमनुभूयते ।। ५४८ ।।

विघ्नन्ति स्वार्थमित्युक्तं यच्च तच्चापि पेलवम् ।।
यथा तदुच्यमानं त्वं यथावच्छ्रोतुमर्हसि ।। ५४९ ।।

स्वप्रमेयावबोधो हि मानानां स्वार्थ उच्यते ।।
तं चेत्कुर्वन्ति वेदान्ताः कुतस्तेषाममानता ।। ५५० ।।

न च वेदान्तवाक्योत्थज्ञानस्येहास्ति बाधकम् ।।
बाधकानामपि सतां प्रत्यग्याथात्म्यरूपतः ।। ५५१ ।।

प्रमाणमप्रमाणं च प्रमाभासस्तथैव च ।।
कुर्वन्त्येव प्रमां यत्र तदसंभावना कुतः ।। ५५२ ।।

किमेकविषयत्वेन किंवा विषयभेदतः ।।
विरोधः स्यात्प्रमाणानामित्येतदभिधीयताम् ।। ५५३ ।।

मानान्तरेण संवादो यदि चेदनुवादिता ।।
विरोधो न तु मानानां सदैकार्थसमागमे ।। ५५४ ।।

भिन्नप्रमेयतायां च श्रोत्रादीनां यथा तथा ।।
परस्परानपेक्षत्वान्नितरामविरुद्धता ।। ५५५ ।।

न चैकमेव सद्वाक्यं करोति न करोति च
प्रमां तत्प्रतिषेधं च कुर्वत्क्वचिदिहेष्यते ।। ५५६ ।।

अग्निः शीतस्तथोष्णश्चेत्येवमाद्युक्तितो ननु ।।
विरुद्धार्थावभासोऽयं जायमानः समीक्ष्यते ।। ५५७ ।।

नैकस्मान्नापि च द्वाभ्यां विरुद्धार्थोऽवसीयते ।।
अनूद्योक्त्येकदेशेन शीतोऽग्निरिति योध्यते ।। ५५८ ।।

संभवत्येव शीतोऽग्निः प्रमाणान्तरगोचरः ।।
मानान्तरविरोधोऽपि तथाच सति नेष्यते ।। ५५९ ।।

शीतवद्वा भवेच्छीतः शैत्यस्यानपहारतः ।।
एवमप्यविरोधः स्यादस्य मानान्तरैरपि ।। ५६० ।।

शैशिरोऽग्निर्भवेच्छीतस्तथोष्णः पार्थिवो भवेत् ।।
भिन्नार्थत्वावबोधित्वाद्वाक्ययोर्न विरुद्धता ।। ५६१ ।।

ऐकार्थ्ये न विरोधोऽस्ति द्व्यर्थत्वेऽपि न माश्रयात् ।।
मानान्तराच्च नैवास्ति मान्तराविषयत्वतः ।। ५६२ ।।

अभ्युपेत्यैतदुदितं न तु वाक्यविदां नयः ।।
यदनेकार्थबोधित्वमेकस्य वचसः सतः ।। ५६३ ।।

अर्थैकत्वादिति तथा वाक्यलक्षणमुच्यते ।।
अनेकार्थावबोधित्वे न स्याल्लक्षणवद्वचः ।। ५६४ ।।

एकमेव यदा वाक्यं कृत्स्नो वेदोऽभ्युपेयते ।।
वाक्यान्तरासंभवतस्तदा केन विरुद्धता ।। ५६५ ।।

वाक्यद्वयं चेदथवा सिद्धसाध्यार्थभेदतः ।।
तदाऽपि न विरोधोऽत्र विभिन्नार्थावबोधिनोः ५६६ ।।

नापि स्वार्थं परार्थं वा विहन्त्युपनिषत्कचित् ।।
कथं चेदुच्यमानं तच्छृण्वेकाग्रमना यथा ।। ५६७ ।।

सर्वमात्मेति चेत्कुर्यात्प्रमेयविषयां प्रमाम् ।।
विहन्त्युपनिषत्स्वार्थमिति निर्लज्जगीरियम् ।। ५६८ ।।

निःशेषपुरुषार्थाप्तिः सर्वानर्थात्ययः सदा ।।
वेदान्तज्ञानतश्चेत्स्यात्स्वार्थोऽतोऽन्यः क इष्यते ।। ५६९ ।।

निषेधति विधत्ते वा न चाप्युपनिषत्क्रियाम् ।।
प्रत्यक्तत्वैकसंबोधे तद्वाक्योपक्षयत्वतः ।। ५७० ।।

न चापि कर्मकाण्डोक्तिः स्वार्थे न कुरुते प्रमाम् ।।
स्वार्थे च सा प्रमां कुर्वत्यमानं कथमुच्यते ।। ५७१ ।।

प्रात्यक्ष्याच्च प्रमोत्पत्तेर्ज्योतिष्टोमादिवाक्यतः ।।
प्रमैवोत्पद्यते नेति वक्तुमेतन्न शक्यते ।। ५७२ ।।

विषयापहृतेर्नो चेद्वेदान्तोक्त्या प्रमोत्थितिः ।।
न प्रत्यक्षबलीयस्त्वादनुमानप्रबोधतः ।। ५७३ ।।

यथासिद्धान्युपादाय कामद्वेषवशानुगः ।।
इष्टमेव सदा मे स्यान्मा भूच्चानिष्टमण्वपि ।। ५७४ ।।

साधनानीष्टलाभार्थमनिष्टार्थापनुत्तये ।।
आचक्षाणा श्रुतिः पुंसो नान्यार्थं वक्ति कंचन ।। ५७५ ।।

यथा काम्याग्निहोत्रादौ साध्यसाधनसंगतिम् ।।
विदधन्नानृतत्वादि कामानां वक्ति कुत्रचित् ।। ५७६ ।।

न चापि न प्रवर्तन्ते पुरुषाः काम्यकर्मसु ।।
यतोऽतत्त्वविदां कामो न कदाचिन्निवर्तते ।। ५७७ ।।

अकामतः क्रिया काचिदृश्यते नेह कुत्रचित् ।।
यद्यद्धि कुरुते किंचित्तत्तत्कामस्य चेष्टितम् ।। ५७८ ।।

स यथाकाम इत्यादिरेषोऽर्थश्च सविस्तरः ।।
वक्ष्यतेऽकामयमानश्च तथाऽकुर्वन्विमुच्यते ।। ५७९ ।।

सर्वाधिकारप्रध्वंसान्न कृत्स्नात्मावबोधिनः ।।
प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा गुणभावः सदेष्यते ।। ५८० ।।

अतो निर्विषयत्वादि ब्रह्मैकत्वाद्यदीरितम् ।।
तत्सर्वं परिहृतं हेयं यथोक्तेनैव वर्त्मना ।। ५८१ ।।

न निवर्तयितुं शक्तं रागाद्याकृष्टचेतसः ।।
शास्त्रं विरक्तचित्तान्वा न प्रवर्तयितुं क्षमम् ।। ५८२ ।।

इष्टानिष्टकलानीति साधनानि प्रकाशयेत् ।।
न निवृत्तिं प्रवृत्तिं वा पुंसः शास्त्रं करोति तत् ।। ५८३ ।।

अपि शास्त्रं समुल्लङ्घ्य रागादिबलवत्तया ।।
प्रवर्तमानाः पुरुषा दृश्यन्तेऽद्यापि कामिनः ।। ५८४ ।।

साध्यसाधनसंबन्धानिष्टानिष्टफलोदयान् ।।
शास्त्रं त्वादित्यवत्साक्षात्प्रकाशयति तान्सदा ।। ५८५ ।।

तेषु शास्त्रैकदीपेषु साध्यसाधनवर्त्मसु ।।
यथारुचि प्रवर्तन्ते पुरुषा न तु शास्त्रतः ।। ५८६ ।।

विधिशास्त्रस्य नैवातो वेदान्ता बाधकाः सदा ।।
न च निर्विषयं तत्स्यान्मेयभेदात्त्वगादिवत् ।। ५८७ ।।

केचित्तु पण्डितंमन्या विरोधीनि परस्परम् ।।
संभावयन्ति मानानि सर्वाण्यैकात्म्यवस्तुनि ।। ५८८ ।।

श्रोत्रादिभिर्यतो भिन्ना मिथः शब्दादयस्त्वमी ।।
मीयन्ते सर्वमात्मेति प्रत्यक्षेण विरुध्यते ।। ५८९ ।।

शब्दाद्यर्थोपलब्धारः कर्तारश्च पृथक्पृथक् ।।
यस्मादिहानुमीयन्ते तस्माल्लिङ्गविरोधिता ।। ५९० ।।

तथाऽऽगमविरोधं च ग्रामकामादिभेदतः ।।
उद्भासयन्ति संहृष्टा ब्रह्मैकत्वप्रदूषकाः ।। ५९१ ।।

ब्रह्मैकत्वविरोधो वः कथं भिन्नार्थबुद्धिभिः ।।
इति ब्रह्मविदोपेत्य प्रष्टव्या भेदवादिनः ।। ५९२ ।।

किं भोः शब्दादिभेदेन खस्यैकत्वं विरुध्यते ।।
न चेद्विरुध्यतेऽथोच्चैर्विरोधः किमीतीर्यते ।। ५९३ ।।

सत्परिच्छेदकैर्नापि प्रत्यक्षाद्यैर्ग्रहो भवेत् ।।
व्यावृत्तेरन्यतोभावमात्रायाः केनचित्कचित् ।। ५९४ ।।

द्वैतग्राहि यथा मानं न किंचिदपि विद्यते ।।
तथोदर्के प्रवक्ष्यामि नातो मानविरोधिता ।। ५९५ ।।

यच्चोक्तमनुमीयन्ते प्रतिदेहं पृथग्विधाः ।।
शब्दाद्यर्थोपलब्धारः कर्तारश्चापि कर्मणाम् ।। ५९६ ।।

भिन्नाः कैरनुमीयन्त इति पृष्टो वदेद्यदि ।।
अस्माभिर्लिङ्गकुशलैरित्येतच्च न युक्तिमत् ।। ५९७ ।।

अनन्यमानमेयेऽर्थे न भेदः प्रत्यगात्मनि ।।
पराङ्भानप्रमेयाश्च नाऽऽत्मानः स्तम्भकुम्भवत् ।। ५९८ ।।
अनुमाकुशला यूयं क इत्येतद्विभाष्यताम् ।। ५९९ ।।

देहेन्द्रियमनोबुद्धिक्षेत्रज्ञेषु पृथक्पृथक् ।।
नानुमाकौशलं तावत्प्रत्येकं तेषु विद्यते ।। ६०० ।।

देहादिसाधनास्तस्माद्वयमात्मान एव हि ।।
भूरिसाधनसाध्यत्वात्क्रियाणां नो विभिन्नता ।। ६०१ ।।

भूरिसाधनसाध्यत्वात्क्रियाणामिति चेद्भवेत् ।।
हेतुस्तवाप्यनेकत्वमेकस्यापि प्रसज्यते ।। ६०२ ।।

आत्मादीनां क्रियास्तित्वात्प्रत्येकं कारकत्वतः ।।
अग्न्यादीनामिव तत आत्मानेकत्वमापतेत् ।। ६०३ ।।

अनुमाऽपि क्रिया साक्षाद्भवतैवाभ्युपेयते ।।
शरीरेन्द्रियबुद्ध्यादेः प्रत्येकं स्यादनेकता ।। ६०४ ।।

बहुसाधनसाध्यत्वात्क्रियाणामितिहेतुतः ।।
एवंलक्षणहेतूक्तिर्मौर्ख्यलिङ्गं भवेदतः ।। ६०५ ।।

गुणक्रियाणां सर्वासां कर्तृमात्रव्यपाश्रयात् ।।
अनैकान्तिकता हेतोस्तथा वः संप्रसज्यते ।। ६०६ ।।

अपक्षधर्मता हेतोर्नामरूपाश्रयत्वतः ।।
धर्माभावात्प्रतीचश्च तद्भेदे हेतुता कुतः ।। ६०७ ।।

ऐकात्म्यवन्तो देहाः स्युर्विवादो येषु वर्तते ।।
शरीरत्वाविशेषत्वात्प्रतिवादिशरीरवत् ।। ६०८ ।।

तथेन्द्रियमनोबुद्धिविषयेप्वपि योजयेत् ।।
ऐकात्म्यं सर्वभूतेषु प्रात्यक्ष्याच्चाऽऽत्मनस्तथा ।। ६०९ ।।

आत्मप्रत्यय एकात्मा सर्वदेहेषु सर्वदा ।।
नानात्मवदनेकत्वं कश्चिदात्मनि वीक्षते ।। ६१० ।।

अनुमानादनेकत्वमात्मनो ये प्रचक्षते ।।
तेषां प्रत्यक्षमानेन बाधो लिङ्गधियो भवेत् ।। ६११ ।।
इति श्रीबृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यवार्तिके द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयं ब्राह्मणम्

जगज्जनिस्थितिध्वंसा यस्मात्सिध्यन्ति तत्परम् ।।
ब्रह्मेति प्राक्प्रतिज्ञाय यथावदुपदर्शितम् ।। १ ।।

तस्योपनिषदित्युक्तं तद्व्याख्याऽत्राधुनोच्यते ।।
आ मैत्रेय्याः परब्रह्मसत्यस्य प्रतिपत्तये ।। २ ।।

सृष्टिप्रस्ताव एतस्मिन्प्राणादेर्जन्म सूत्रितम् ।।
यतोऽतः प्राणसंबन्धात्पूर्वं व्याख्या प्रपञ्च्यते ।। ३ ।।

ततः परेण लोकादेरपि याथात्म्यमुच्यते ।।
अध्यात्ममधिदैवं च देवताकरणाश्रयम् ।। ४ ।।

प्राणादि सर्वमेवेदं पञ्चभूतसतत्त्वकम् ।।
न हि भूतातिरेकेण प्रतीचः किंचिदिष्यते ।। ५ ।।

प्राणा वै सत्यमित्युक्तं के प्राणा इति यत्नतः ।।
व्याख्यायन्तेऽथ ते प्राणास्तथोपनिषदश्च याः ।। ६ ।।

प्राणेन मध्यमेनान्नं जग्धं वागादितर्पणम् ।।
यथा करोति तद्वाच्यं प्राणोपनिषदश्च याः ।। ७ ।।

यो ह वा इति प्रश्नोक्तिस्तस्यायमिति निर्णयः ।।
शरीरेऽभ्याहितः प्राणो मूर्ध्नि प्रत्याहितस्तथा ।। ८ ।।

विषयेष्वनभिष्वङ्गाच्छिशुः प्राणोऽभिधीयते ।।
वागादेरिव नाऽऽसङ्गो यतः प्राणस्य विद्यते ।। ९ ।।

शीर्षण्यप्राणसंस्था ये शब्दाद्यासङ्गलक्षणाः ।।
भ्रातृव्यास्ते सहोत्पत्तेः प्रत्यग्दृष्ट्यपहारतः ।। १० ।।

शरीरमस्याऽऽधानं स्याच्छरीरेऽवस्थितो यतः ।।
सामान्यवृत्त्या प्राणोऽयं तस्मादाधानमुच्यते ।। ११ ।।

शरीराश्रयिणं प्राणं यतो वागादयः श्रिताः ।।
अलं स्वकार्यनिष्पत्तौ न तु प्राणैकसंश्रिताः ।। १२ ।।

प्रति प्रत्याहितत्वाच्च प्रत्याधानं शिरो विदुः ।।
शिरोदेशविशेषेषु प्रति प्रति स आहितः ।। १३ ।।

अन्नपानसमुत्था हि शक्तिः प्राणो बलं तथा ।।
बलावष्टम्भ एतस्मिन्प्राणो देहेऽवतिष्ठते ।। १४ ।।

अबल्यं नीत्वेति तथा प्राणोत्क्रान्तिः प्रवक्ष्यते ।।
उच्छ्ट्वासादिक्रियं केचिद्वायुं स्थूणां प्रचक्षते ।। १५ ।।

जाठराग्न्यभिसंबन्धाज्जग्धमन्नं त्रिधा क्रमात् ।।
परिणामं व्रजत्यतत्स्थूलमध्यमसूक्ष्मतः ।। १६ ।।

स्थूलांशः पृथिवीमेति पुरीषं मूत्रमेव च ।।
स्थूलदेहोपचित्यर्थो मध्यमोंऽशः प्रकीर्तितः ।। १७ ।।

यस्तु सूक्ष्मो रसोऽन्नस्य भागोऽमृतमितीर्यते ।।
स हृद्देशं समागम्य नाडीमध्यसमाश्रयः ।। १८ ।।

हृदयाद्विप्रकीर्णाभिर्नाडीभिर्लिङ्गदेवताः ।।
प्रीणयन्नुपचिन्वश्च दामान्नमिति भण्यते ।। १९ ।।

देहं रसादिना बद्ध्वा सूक्ष्मांशेन शिशुं तथा ।।
पाशद्वयाभिसंबन्धादन्नं दामेति शब्द्यते ।। २० ।।

दाम प्रतनुतां याति यदा कर्मक्षयात्तदा ।।
यथास्वं यान्त्यथ प्राणा देहादुच्छिन्नबन्धनाः ।। २१ ।।

प्रत्याधानसमूढस्य शिशोस्तस्यैव काश्चन ।।
अक्ष्ण्युपनिषदो वाच्यास्तमेता इत्यतः श्रुतिः ।। २२ ।।

उपासतेऽक्षणि प्राणं रुद्राद्याः सप्त देवताः ।।
अक्षीणा इति ता ज्ञात्वा नान्नक्षयमुपाश्नुते ।। २३ ।।

मूर्ध्नि प्रत्याहितं प्राणमृषयः प्राणसंज्ञकाः ।।
रुद्राद्य मध्यमे यत्नात्सततं पर्युपासते ।। २४ ।।

अक्षण्येव यतः पूर्वं व्याख्यातो देवतागणः ।।
श्रोत्रादिकारणार्थोऽथं श्लोकस्तस्मादुदाहृतः ।। २५ ।।

विश्वरूपं यशो ज्ञेयं शब्दाद्यर्थावभासकम् ।।
तेजस्तच्चाप्यनेकात्मविभिन्नार्थावभासनात् ।। २६ ।।

तीरे तस्याऽऽसते सप्त वायवः करणाश्रयाः ।।
ऋषयश्च यशश्चेति प्राणा उक्तेन हेतुना ।। २७ ।।

वक्तृत्वात्तृत्वभेदेन वाग्द्विधैकैव भिद्यते ।।
सप्तमी चाष्टमी चेति सैवैका प्रोच्यते ततः ।। २८ ।।

वर्णनिष्पादनं वाचा तथाऽऽद्यरसवेदनम् ।।
भवेद्द्विकर्मसंयोगात्सप्तमी चाष्टमी च वाक् ।। २९ ।।

विशिष्टाह्वानसिद्ध्यर्थमृषीणामुत्तरा श्रुतिः ।।
इमावेवेति च तथा फलवत्स्यादुपासनम् ।। ३० ।।

सर्वस्येति फलोक्तिः स्यादुक्तोपासनकर्मणः ।।
अन्नात्तृत्वनिषेधार्थं सर्वमस्येति भण्यते ।। ३१ ।।
इति श्रीबृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यवार्तिके द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयं ब्राह्मणम्

प्राणोपनिषदश्चोक्ताः प्राणाश्चापि समासतः ।।
यत्तु तेषां परं सत्यं तदिदानीं निरूुप्यते ।। १ ।।

प्राणाः किमात्मकास्तेषां कथं सत्यत्वमिष्यते ।।
इत्येवमादि वक्तव्यमित्यर्थः पर आगमः ।। २ ।।

पञ्चभूतसतत्त्वानां शरीरकरणात्मनाम् ।।
स्वरूपनिश्चयार्थाय प्रारब्धं ब्राह्मणं परम् ।। ३ ।।

यदुपाधिनिषेधोक्त्या नेतीति ब्रह्मणः स्फुटम् ।।
आविश्चिकीर्षितं तत्त्वं तदेतदधुनोच्यते ।। ४ ।।

स्वतोऽरूपं परं ब्रह्म तदविद्यादिहेतुतः ।।
द्विरूपमिति निर्दिष्टं वियद्वत्कुम्भसंश्रयात् ।। ५ ।।

रूपे वा ब्रह्मणो विद्यान्मूर्तामूर्ते सवासने ।।
ब्रह्मैव रूप्यते ताभ्यां ब्रह्मत्वं न हि रूपवत् ।। ६ ।।

अविद्यामात्रोपाध्येतद्ब्रह्म कारणमुच्यते ।।
तदेव ज्ञातृतामेति बुद्ध्युपाधिसमाश्रयात् ।। ७ ।।

तद्वृत्त्युपाधिसंस्थं सत्तज्ज्ञानमिति भण्यते ।।
देवतेन्द्रियसंबन्धं तत्तत्तदभिधीयते ।। ८ ।।

तथा देहादिसंबन्धं दुःखजात्यादिमद्भवेत् ।।
गोधनाद्यभिमान्येवं धनी गोमानितीर्यते ।। ९ ।।

अन्तर्यामी तथा साक्षी सर्वज्ञश्चेत्यविद्यया ।।
मिथ्याध्यासैश्च तत्कार्यैरप्रमेयं प्रमीयते ।। १० ।।

एकं तावदिदं रूपं ब्रह्मणो मोहहेतुजम् ।।
प्रत्यङ्भात्रैकधीगम्यं रूपं वास्तवमात्मनः ।। ११ ।।

अव्यावृत्ताननुगतं द्वितीयासंभवादजम् ।।
न वाक्यपदयोरर्थो भेदसामान्यवर्जनात् ।। १२ ।।

न प्रमाणान्तरैर्गम्यं पराग्घेत्वसमन्वयात् ।।
अनपेक्षितमात्रादि तदविद्यासमन्वयात् ।। १३ ।।

आत्मप्रत्ययमैकात्म्यं द्वितीयस्त्वात्मनो भवेत् ।।
अनात्मप्रत्ययोऽतोऽहं स्वत एकोऽस्मि केवलः ।। १४ ।।

यन्निषेधमुखेनेदं नेति नेतीति भण्यते ।।
अविद्यामवधिं कृत्वा द्वे रूपे ब्रह्मणस्त्विमे ।। १५ ।।

अवधारणाय वावेति द्वे एवेति विनिश्चितौ ।।
समुच्चिते सजातीयैरुत्तरैस्ते विशेषणैः ।। १६ ।।

वावशब्दं चशब्देन प्रत्याहृत्याभिधीयते ।।
मूर्तमेव च तद्रूपं ब्रह्मणोऽमूर्तमेव च ।। १७ ।।

अविद्यावत्परं ब्रह्म मूर्तामूर्तादिलक्षणैः ।।
विशिष्यते न धर्माणां मिथः संगतिरिष्यते ।। १८ ।।

विशेष्यार्थैकतन्त्रत्वाद्धर्माणां न परस्परम् ।।
तथाऽनपेक्षतस्तेषां संगतिः स्यात्कदाचन ।। १९ ।।

विज्ञानपुरुषान्तस्य ब्रह्मणः परमात्मनः ।।
तमस्विनोऽथ द्वे रूपे तदन्याव्यतिरेकतः ।। २० ।।

क्लृप्तसर्पादिभिर्यद्वदज्ञातायाः स्रजः सदा ।।
वास्तवोऽवास्तवो वा न व्यतिरेको न चान्वयः ।। २१ ।।

तद्वन्न व्यतिरेकेण ब्रह्मणो द्वे स्वतः सदा ।।
नापि चाव्यतिरेकेण ते तु ब्रह्मैव निर्द्वयम् ।। २२ ।।

अण्वाद्यवयवं मूर्तं पीनं संस्थानवदृढम् ।।
तद्विरुद्धममूर्तं स्यान्निरंशं देशवन्न च ।। २३ ।।

मर्त्यं मरणधर्मि स्याद्यद्विनश्वरलक्षणम् ।।
अमृतं तद्विरुद्धं च ध्रुवं यन्न विपद्यते ।। २४ ।।

आश्रितं स्थितमत्र स्याद्गत्वाऽव्याप्य च तिष्ठति ।।
तद्विरुद्धं तथा यत्स्यादेत्येव न तु तिष्ठति ।। २५ ।।

सदिति व्यक्तरूपं यद्गृह्यमाणविशेषणम् ।।
प्रत्यक्षं तद्विरुद्धं त्यदप्रत्यक्षं तथोच्यते ।। २६ ।।

क्षितिर्जलं तथा वह्निरित्येतन्मूर्तमु्च्यते ।।
भूतद्वयममूर्तं च वायुश्चाऽऽकाशमेव च ।। २७ ।।

मूर्तं मर्त्यं स्थितं सच्च क्षित्यबग्नित्रयं विदुः ।।
अमूर्तामृतयत्त्यत्तु वाय्वाकाशद्वयं स्मृतम् ।। २८ ।।

मूर्तत्वादेव मर्त्यं तन्मर्त्यत्वादेव तत्स्थितम् ।।
स्थितत्वादिन्द्रियग्राह्यं निर्धार्येदंतया पृथक् ।। २९ ।।

सोपाख्यत्वान्न तद्व्यापि क्वचिदेकांशवत्स्थितेः ।।
स्थितत्वाच्चापि तन्मर्त्यं मर्त्यत्वान्मूर्तमेव च ।। ३० ।।

अमूर्तत्वादमर्त्यं तद्यद्व्यापि त्यदतीन्द्रियम् ।।
अतीन्द्रियत्वात्तद्व्यापि व्यापित्वाच्चामृतं ततः ।। ३१ ।।

अस्थितत्वादमूर्तं तदाकारव्यक्तिवर्जितम् ।।
हेतुतत्फलरूपेण मूर्तादेः संगतिर्मिथः ।। ३२ ।।

अक्षसूत्रवदन्योन्यं सामर्थ्यस्याप्रहाणतः ।।
हेतुतद्वत्तया ज्ञेयाऽमूर्तादेरपि संगतिः ।। ३३ ।।

संभवेऽन्यतमस्यापि सर्वेषां संभवो यतः ।।
अतोऽवधारणार्थाय तत्रैवग्रहणं कृतम् ।। ३४ ।।

तयोरुद्दिष्टयोर्मूर्तं प्रथमं तावदुच्यते ।।
अन्यद्वाय्वन्तरिक्षाभ्यां भूतत्रयमिहोच्यते ।। ३५ ।।

मूर्तं संस्थानवद्ध्येतत्तथा मर्त्यं विनाशवत् ।।
एतत्स्थितं परिच्छिन्नमेतत्सत्सविशेषणम् ।। ३६ ।।

चतुर्विशेषणस्यास्य क्षित्यवग्न्यात्मकस्य हि ।।
चतुष्टयरसत्वार्थं पुनरुच्चारणं कृतम् ।। ३७ ।।

सर्वव्यापी रसो ह्येष शश्वत्तपति यो रविः ।।
चतुष्टयान्वयादेष भूतत्रयरसः स्मृतः ।। ३८ ।।

य एष तपतीत्यत्र मण्डलं परिगृह्यते ।।
चतुष्टयं हि मूर्तादि मण्डले गृह्यते यतः ।। ३९ ।।

चतुर्णामन्वयो हीति हेतुनाऽत्र विभाव्यते ।।
सतश्च ग्रहणं विद्याच्चतुर्णामुपलक्षणम् ।। ४० ।।

कृष्णसारं यथा स्थानं चक्षुषः करणात्मनः ।।
तथा हिरण्यगर्भस्य मण्डलं करणात्मनः ।। ४१ ।।

उत्सर्गाद्रूपनिर्माणे प्राधान्यं तेजसो यतः ।।
तस्माद्रसत्वनिर्देशः क्रियते मण्डलात्मनि ।। ४२ ।।

अष्क्लिन्नः पार्थिवो धातुस्तेजसा परिपच्यते ।।
अङ्कुराद्यभिनिष्पत्तौ मुख्यतैवं हि तेजसः ।। ४३ ।।

सारस्त्रयाणां भूतानां रसो मण्डलमुच्यते ।।
एतत्साराणि हि त्रीणि भूतान्याहुर्विपश्चितः ।। ४४ ।।

मण्डलायतने यत्तु कारणं संश्रितं विभोः ।।
विराजो देवदेवस्य तदिदानीमिहोच्यते ।। ४५ ।।

आदित्यान्तर्गतः साक्षात्करणात्माऽभिधीयते ।।
वाय्वाकाशरसत्वेन तत्रामूर्तान्वयो यतः ।। ४६ ।।

कलिङ्गारम्भसिद्ध्यर्थं वाय्वाकाशसमुद्भवः ।।
ईश्वरात्कारणाद्यस्माल्लिङ्गं तेन रसस्तयोः ।। ४७ ।।

वाय्वाकाशरसो ह्येष इति हेतुः प्रदर्श्यते ।।
त्यस्य ह्येष रस इति यथोक्तो मण्डलात्मनि ।। ४८ ।।

हिरण्यगर्भक्षेत्रज्ञं रसं केचित्प्रचक्षते ।।
कारणं रसशब्देन यस्मादत्राभिधीयते ।। ४९ ।।

यस्माद्धिरण्यगर्भस्य कर्म वाय्वन्तरिक्षयोः ।।
प्रयोक्त्रव्यक्तयोस्तस्माद्रसः क्षेत्रज्ञ उच्यते ।। ५० ।।

भूतद्वयरसो ज्ञेयो मण्डले चेतनः पुमान् ।।
त्यस्य ह्येष रस इति तत्सिद्धौ कारणाभिधा ।। ५१ ।।

न्यायोक्तेरेव संसिद्धेः प्रतिज्ञातस्य वस्तुनः ।।
क्षेत्रज्ञः कारणं कस्मादित्यत्र न्याय उच्यते ।। ५२ ।।

एतस्मिन्मण्डले योऽन्तर्विज्ञानात्मत्वमागतः ।।
अविद्याभावनाकर्महेतुतो नान्यकारणात् ।। ५३ ।।

तस्य यत्कर्मरूपं तद्वियद्वायुप्रयोजकम् ।।
खस्थस्य कर्मणस्तस्य मरुत्प्रस्पन्दरूपिणः ।। ५४ ।।

वाय्वाकाशप्रनाड्यैवं तेजसः संभवस्ततः ।।
जज्ञाते तेजसो भूते जलं च पृथिवी तथा ।। ५५ ।।

कर्मणा पौरुषेणैवं रसभूतेन संभवः ।।
वाय्वन्तरिक्षयोर्यस्माद्रसस्तेन पुमांस्तयोः ।। ५६ ।।

मेधया तपसेत्यादि तथाच प्रागुदाहृतम् ।।
न्यायेनानेन पुरुषो रसशब्देन भण्यते ।। ५७ ।।

त्यस्य ह्मेष इति ह्युक्त्या न्यायः श्रुत्याऽयमुच्यते ।।
नैतदेवं भवेन्मूर्तरसेनास्यासमत्वतः ।। ५८ ।।

भूतत्रयस्य मूर्तस्य रसो मण्डलमभ्यधाः ।।
धर्मैश्चतुर्भिर्मूर्ताद्यैर्भूतत्रयवदन्वितम् ।। ५९ ।।

अमूर्तयोरपि रसो लिङ्गात्मा गृह्यतां तथा ।। ६० ।।
वाक्यप्रवृत्तेस्तुल्यत्वान्न युक्तोऽत्रान्यथा ग्रहः ।।
वैरूप्यलक्षणो दोषः सत्येवं वः प्रसज्यते ।। ६१ ।।

अथ मूर्तरसोक्त्याऽपि चेतनस्यैव चेद्ग्रहः ।।
अत्यल्पं भवताऽभाणि सर्वमात्मैव नो यतः ।। ६२ ।।

न ह्यात्मव्यतिरेकेण किंचित्कारणमिष्यते ।।
तेन तेन स्वरूपेण प्रत्यगात्मैव कारणम् ।। ६३ ।।

मण्डलात्मनि चाऽऽधारे लिङ्गात्मैवावसीयताम् ।।
करणस्यैव तत्स्थत्वाद्विज्ञानात्मा हि लिङ्गगः ।। ६४ ।।

अज्ञातः पुरुषो यस्मात्कार्यकारणशब्दभाक् ।।
अज्ञातमिथ्याविज्ञानरूपत्वान्न तु तत्त्वतः ।। ६५ ।।

अचेतनेषु लोकेऽस्मिन्न दृष्टा पुरुषाभिधा ।।
इति चेन्नैतदेवं स्यादचित्केष्वपि दर्शनात् ।। ६६ ।।

त एतान्सप्त पुरुषानित्यादिश्रुतिवाक्यतः ।।
असंवित्केऽपि पक्षादौ दृश्यते पुरुषाभिधा ।। ६७ ।।

अध्यात्मोक्त्यवधिज्ञप्त्या अधिदैवतकीर्तनम् ।।
मूर्तामूर्तविभागोऽयमध्यात्ममधुनोच्यते ।। ६८ ।।

भूतत्रयं पृथिव्यादि देहेऽपि परिगृह्यते ।।
मूर्तशब्देन यत्प्राणाद्धृद्व्योम्नश्चापरं च यत् ।। ६९ ।।

चक्षू रसस्त्रयाणां स्याद्विशेषेणात्र निष्ठितम् ।।
तेजः सर्वशरीरस्य निर्मातृ स्यादसंशयः ।। ७० ।।

प्रथणा संस्कृतिरिति मन्त्रवर्णोऽपि दृश्यते ।।
शश्वद्वै रेतस इति तथाच श्रुतिशासनम् ।। ७१ ।।

मूर्तामूर्तविभागोऽयं यदि नामेह भण्यते ।।
अधिदैवं तथाऽध्यात्मं तथाऽपीयान्न गृह्यते ।। ७२ ।।

कृत्स्नस्य ब्रह्मणो रूपे मूर्तामूर्ते विवक्षिते ।।
यतोऽतो नेयता कार्त्स्न्ये देवताध्यात्मयोर्भवेत् ।। ७३ ।।

आरब्धकार्यभूतानां गृहीतौ न च संभवः ।।
यथोक्तलक्षणस्येह मुख्यवृत्त्योक्तभूमिषु ।। ७४ ।।

व्याप्येव लक्षणं युक्तमन्यथा तदलक्षणम् ।।
निर्देशस्तु परिच्छिन्नविषयोऽत्राभिधीयते ।। ७५ ।।

तत्रैवं सति यत्र स्यान्मूर्ताद्युक्तं चतुष्टयम् ।।
लक्षणं तत्र संपूर्णमन्त्यकारणकार्ययोः ।। ७६ ।।

आकाशशब्दवाच्यो यः सर्वकारणकारणः ।।
मुख्यवृत्त्या समर्थं स्यात्तत्रैवामूर्तलक्षणम् ।। ७७ ।।

पृथिव्यां चापि तन्मुख्यं यदुक्तं मूर्तलक्षणम् ।।
उभयोरन्तरालस्था मिथःसंकीर्णलक्षणाः ।। ७८ ।।

लक्षणं गौणमेव स्यादन्त्ययोर्मध्यभूमिषु ।।
मूर्तामूर्तव्यवहृतिस्तथा तत्रापि दृश्यते ।। ७९ ।।

मुख्यवृत्तिग्रहायातो व्यापिलक्षणसिद्धये ।।
क्षित्यादिवियदन्तं स्यान्मूर्तामूर्तस्य लक्षणम् ।। ८० ।।

योऽयं दक्षिणेऽक्षन्निति शास्त्रदृष्टत्वकारणात् ।।
दक्षिणेऽणि लिङ्गस्य विशेषः कश्चिदिष्यते ।। ८१ ।।

वीर्यवद्दक्षिणं लोकेऽप्यङ्गं दृष्टं यतस्ततः ।।
दक्षिणेऽक्षन्निति वचः श्रुतेर्यत्नादिहेष्यते ।। ८२ ।।

पिण्डप्राणविभागेन ह्यध्यात्मे चाधिदैवते ।।
मूर्तामूर्तात्मनोरुक्तो विभागो ब्रह्मरूपयोः ।। ८३ ।।

अथाधुना यथोक्तस्य तस्यैव करणात्मनः ।।
लिङ्गस्य रूपं वक्ष्यामो वासनामयमात्मनः ।। ८४ ।।

मूर्तामूर्तादिसंबन्धाद्वासना लिङ्गमाश्रिताः ।।
स्वाभासभ्रमदोषेण तन्मयः पुरुषो मतः ।। ८५ ।।

अनेकवासनाचित्र तल्लिङ्गं पटभित्तिवत् ।।
मायेन्द्रजालसदृशं व्यामोहास्पदमात्मनः ।। ८६ ।।

एतावन्मात्रमेवेति यत्र भ्रान्ता निरागमाः ।।
विज्ञानवादिनो बौद्धास्तथा नैयायिकादयः ।। ८७ ।।

आत्मनो द्रव्यभूतस्य यदेतद्वासनात्मकम् ।।
रूपं गुणोऽस्य संसार इति वैशेषिकादयः ।। ८८ ।।

त्रिगुणं सत्प्रधानस्थं पुरुषार्थेन हेतुना ।।
प्रवर्तते स्वतन्त्रं सदिदमित्यपि कापिलाः ।। ८९ ।।

अप्यौपनिषदंमन्याः केचिदत्यन्तनैपुणात् ।।
प्रक्रियां रचयित्वाऽऽहुर्वेदान्तार्थाविपश्चितः ।। ९० ।।

यावान्बाह्यो विकारः स्यात्क्षेत्रज्ञपरिवेष्टनः ।।
अध्यात्मं चाधिदैवं वा नामरूपविभागतः ।। ९१ ।।

अव्याकृताद्व्याकृतः स्यादेतावानेव सोऽत्र तु ।।
मूर्तो वा यदि वाऽमूर्तः सच्च त्यच्चेति भण्यते ।। ९२ ।।

प्राणानामपि सत्यत्वं भूतसत्याभिसंगतेः ।।
कथं यतस्त्वमी सर्वे प्राणाः क्षेत्रज्ञलक्षणाः ।। ९३ ।।

अनामरूपकाः सन्तः सत्यसंयोगहेतुतः ।।
देहिनः प्राणवत्साक्षात्संवृत्ता नामरूपिणः ।। ९४ ।।

निदेशाय च कल्पन्ते प्राणा वा इति नान्यथा ।।
तदत्र निखिलं सत्यं श्रुत्या संशोधितं स्फुटम् ।। ९५ ।।

व्याविद्धसत्यराशेः स्याद्विज्ञानात्मन एव तु ।।
स्वरूपं यत्तदधुना वक्तव्यमवशिष्यते ।। ९६ ।।

तत्रैतस्यामवस्थायां विभागा विनिवर्तने ।।
अयं भोक्ता विज्ञानात्मा तथा दैवतिकास्त्वमी ।। ९७ ।।

विज्ञानात्मान इत्येष भेदहेतुनिवर्तनात् ।।
यत आधारगो ह्येष नामरूपादिलक्षणः ।। ९८ ।।

विशेषो न स्वतस्तच्च नामरूपादि शोधितम् ।।
संशोध्य तदिदं सर्वं विज्ञानात्मा प्रदर्श्यते ।। ९९ ।।

सर्वेषामपि तेनेदं समानं लक्षणं भवेत् ।।
क्षेत्रज्ञानां विशेषोऽत्र यतो नैवोपपद्यते ।। १०० ।।

एतस्य पुरुषस्येति रूपं निर्दिश्यतेऽधुना ।।
पुंसो रूपमुपक्षीणं मूर्तामूर्तसमाश्रयम् ।। १०१ ।।

येन त्वस्य विशेषेण विज्ञानात्मत्वमिष्यते ।।
विभज्यमानस्य सतः परस्मादात्मनोऽद्वयात् ।। १०२ ।।

अपाञ्चभौतिकं रूपमिह तन्निर्दिदिक्ष्यते ।।
यथेति माहारजनं वासनोपचयात्मकम् ।। १०३ ।।

तस्य हैतस्य संबन्धमेवं केचित्प्रचक्षते ।।
तदयुक्तं यथाऽन्यायस्तथाऽयमभिधीयते ।। १०४ ।।

पुष्पादिवासनानां हि वस्त्रादिष्वेव संगतिः ।।
सजातीयेषु नियता दृश्यते नान्यजातिषु ।। १०५ ।।

द्रव्येऽपि न खलु व्योम्नि वासना काचिदीक्ष्यते ।।
अद्रव्ये चासजातीये चैतन्ये वासना कुतः ।। १०६ ।।

वासनाकारतां गच्छेच्चैतन्यं चेत्कपालवत् ।।
वासनानिष्फलत्वं स्याच्चैतन्यादपृथक्स्थितेः ।। १०७ ।।

न हि श्रोत्रोत्थविज्ञानं रूपवासनयाऽञ्च्यते ।।
विषयत्वाविशेषेऽपि कुतोऽसङ्गत्वतश्चितेः ।। १०८ ।।

षड्भावविक्रियाणां च निषेधश्चेतनात्मनः ।।
असङ्ग इति चाप्युक्तिरसकृत्छ्रूयते श्रुतौ ।। १०९ ।।

भूतसंयोगतः प्राप्तं न च तत्पाञ्चभौतिकम् ।।
इति ब्रुवाणो लोकेऽस्मिन्हस्यते बालकैरपि ।। ११० ।।

मूर्तामूर्तविभागेऽस्य विभागो विनिवर्तते ।।
इति स्वोक्तमविस्मृत्य वासनाभेदगीः कथम् ।। १११ ।।

रचयन्ति तथाऽसाध्वीं प्रक्रियां न्यायवर्जिताम् ।।
मूर्तामूर्तात्मको राशिरेको बाह्यः किलेष्यते ।। ११२ ।।

उत्तमः परमात्माख्यो राशिरत्राभिधीयते ।।
मध्यमोऽयं तृतीयस्तु ताभ्यां राशिः प्रयोजकः ।। ११३ ।।

पाणिपेषोत्थितेनायं कर्त्रा भोक्त्रा सहाऽऽत्मना ।।
भावनाज्ञानकर्मादिसमुदायः प्रयोजकः ।। ११४ ।।

मूर्तामूर्तादिराशिस्तु प्रयोज्यः साधनं तथा ।।
तार्किकैः सह संधिं च चिकीर्षंन्ति यथाबलम् ।। ११५ ।।

अयं प्रयोजको राशिर्लिङ्गमेव किलाऽऽश्रितः ।।
इत्युक्त्वा सांख्यत्वभयात्कल्पयन्ति ततोऽन्यथा ।। ११६ ।।

गन्धः पुष्पाश्रयो यद्वत्पुटमाश्रित्य तिष्ठति ।।
कुसुमापगमेऽप्येवं लिङ्गस्था वासनाऽऽत्मनि ।। ११७ ।।

वासनाकामकर्माणि लिङ्गस्थान्येव नाऽऽत्मनि ।।
लिङ्गादात्मानमायान्ति गन्धो गन्धपुटं यथा ।। ११८ ।।

निर्गुणोऽपि परैकांशो बहिरभ्यागतेन सः ।।
कर्मणा सगुणः साक्षाद्भवतीति प्रचक्षते ।। ११९ ।।

ततश्च कर्ता भोक्ता च बध्यते मुच्यते तथा ।।
विज्ञानात्मेति कणभुक्वित्तमेवं समाश्रिताः ।। १२० ।।

भूतराशेरगाल्लिङ्गं कर्मराशिः सकाशतः ।।
लिङ्गादात्मानमागात्स लिङ्गसंबन्धकारणात् ।। १२१ ।।

कृष्णशक्तिरविद्याऽपि परस्मादेव सोत्थिता ।।
विकृत्य परमात्मांशं विज्ञानात्मनि तिष्ठति ।। १२२ ।।

यथोषरात्मको दोषः पृथिव्या एव जज्ञिवान् ।।
क्ष्मैकदेशं विकृत्याऽऽस्तेऽविद्या तद्वत्परात्मनः ।। १२३ ।।

अनात्मधर्मोऽविद्येति वदन्तश्चोषरादिवत् ।।
इत्येवं सांख्यसिद्धान्तमनुवर्तन्ति संभ्रमात् ।। १२४ ।।

नैवं कल्पयितुं युक्तं वेदसिद्धान्तबाधनात् ।।
पुराऽपि चैतदुदितं यथा वेदान्तबाधनम् ।। १२५ ।।

सकलत्वे परस्योक्ताः संसारित्वादिलक्षणाः ।।
दोषाः सर्वेऽपि चाऽऽयान्ति प्रत्यगात्मानमेकलम् ।। १२६ ।।

क्षेत्रज्ञस्य च संभित्तौ परस्मादात्मनः स्वतः ।।
एकत्वासंभवोऽत्यन्तं क्षेत्रज्ञपरमात्मनोः ।। १२७ ।।

अथोपचारतो देशो लिङ्गमेवाऽऽत्मनो मतः ।।
न तदा लिङ्गविध्वस्तौ वासनाऽऽत्मनि युज्यते ।। १२८ ।।