बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यवार्तिकम्

॥ द्वितीयाध्यायस्य प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ (४)

न बाध्यजव्यपेक्षं हि ज्ञानं बाधकमिष्यते ।।
तयोर्मिथो विरोधित्वात्सम्यग्ज्ञानं तमोपनुत् ।। २५८ ।।

आत्मानं यो यथा वेत्ति सम्यग्वा यदि वाऽन्यथा ।।
यथादर्शनमेवासौ फलमाप्नोति मानवः ।। २५९ ।।

इति ब्रह्म तमित्यादेः संक्षेपार्थः समीरितः ।।
संसरत्यन्यथाज्ञानात्सम्यग्ज्ञानाद्विमुच्यते ।। २६० ।।

अपोदितत्वाद्ब्रह्मादिदर्शनस्येति किं पुनः ।।
द्रष्टव्यमित्यतो वक्ति त्विदं ब्रह्मेति नः श्रुतिः ।। २६१ ।।

प्रत्यक्त्वेन य आभाति प्रत्यग्बुद्धिप्रमाणकः ।।
तावन्मात्रैकयाथात्म्यं ब्रह्मेत्युक्तं प्रतीयताम् ।। २६२ ।।

एवं श्रोतव्य आत्माऽयं समाप्तः श्रवणे विधिः ।।
अथ मन्तव्य इत्यस्य प्रपञ्चः पर उच्यते ।। २६३ ।।

नामरूपादिसंभिन्नं जगदेतत्कथं पुनः ।।
आत्मैव सर्वमित्येवं द्रष्टुं शक्यमिहाञ्जसा ।। २६४ ।।

अव्यावृत्तविसंवादिप्रत्यग्धीव्याप्तिकारणात् ।।
एतद्विरुद्धबुद्धीनामेवमेव हि शक्यते ।। २६५ ।।

व्यभिचारिषु बोधेषु यो बोधोऽव्यभिचारवान् ।।
तत्प्रमाणार्पितो मेयो ग्रहीतुं शक्यतेऽञ्जसा ।। २६६ ।।

यथा दुन्दुभिशब्दत्वसामान्यादुत्थितान्पृथक् ।।
नाऽऽदातुं शक्नुयात्कश्चिद्विशेषानसिकोशवत् ।। २६७ ।।

तद्वदात्मातिरेकेण नाऽऽत्मीयार्थो मनागपि ।।
यतः समीक्षितुं शक्यस्तेनासौ रज्जुसर्पवत् ।। २६८ ।।

विशेषैरन्वयो नापि सामान्यान्वयवत्क्वचित् ।।
सामान्यस्याविशेषत्वान्नातः सामान्यधीग्रहः ।। २६९ ।।

विशेषैरन्वयो नो चेदिभाखुव्यक्तिवन्मिथः ।।
खण्डवत्स्वाद्विशेषादौ यत्सामान्यमितीरितम् ।। २७० ।।

द्विष्ठत्वादन्वयस्यौपि व्याप्यव्यापकयोर्मिथः ।।
व्यतिरेकमतो मुक्त्वा मिथो व्याप्तिर्न सिध्यति ।। २७१ ।।

प्रत्यग्बोधानिरस्तोऽर्थः प्रत्यग्वन्न हि सिध्यति ।।
न चाभावमुखोऽनात्मा नान्वयेनाप्यतो दृशि ।। २७२ ।।

प्रत्यङ्भात्रैकरूपत्वादात्मा नानात्मतां स्वतः ।।
सहते नापि चानात्मा स्वार्थादन्यत्र सिध्यति ।। २७३ ।।

अनात्मवस्तुनः प्रत्यक्प्रत्यक्त्वान्नातिरिच्यते ।।
पराङ्नान्वेति चाऽऽत्मानं व्यतिरेकात्मकत्वतः ।। २७४ ।।

दुन्दुभ्यन्वितशब्दस्य सर्वत्राव्यभिचारतः ।।
पुंस्प्रयत्नादिलब्धात्मव्यभिचारिरवात्मसु ।। २७५ ।।

उच्चनीचादिभेदेषु मिथः स व्यभिचारिषु ।।
दुन्दुभिध्वनिरेवैकः सर्वत्राव्यभिचारवान् ।। २७६ ।।

दुन्दुभिध्वनिसामान्यव्यतिरेकेण तेन ते ।।
निरात्मका न शक्यन्ते तद्विशेषाः समीक्षितुम् ।। २७७ ।।

दुन्दुभिध्वनिरित्येतत्कुतो लब्धं विशेषणम् ।।
दुन्दुबेर्गहणेनेति लब्धमेतद्विशेषणम् ।। २७८ ।।

दुन्दुभेस्तु रवा एत इत्येवं ग्रहणे सति ।।
गृहीतास्तद्विशेषाः स्युस्तेषां तादात्म्यकारणात् ।। २७९ ।।

भेर्याघातग्रहाद्वाऽपि तद्विशेषग्रहो भवेत् ।।
वीरादिरससंयुक्तो दुन्दुभ्याघात उच्यते ।। २८० ।।

उपलब्धोऽस्ति सन्कुम्भो लम्बोष्ठो देशकालवान् ।।
पूर्वपूर्वातिरेकेण नोत्तरोऽर्थोऽनुभूयते ।। २८१ ।।

एवं चिदन्वयात्सर्वस्तदध्यस्तः समीक्ष्यते ।।
सामान्यं वा विशेषो वा चिदसंबोधहेतुतः ।। २८२ ।।

प्रत्यग्रूपस्य संसिद्धौ प्रतीचोऽन्यन्न कारणम् ।।
अनात्मवत्तदप्यात्मविशेषणतया भवेत् ।। २८३ ।।

कर्तृत्वकञ्चुको यद्वदात्माऽनात्मानमीक्षते ।।
कूटस्थदृष्टिमात्रत्वान्न तथाऽऽत्मानमीक्षते ।। २८४ ।।

संहतो गम्यतेऽनात्मा प्रत्यक्षेण यथा सदा ।।
गम्यतेऽसंहतस्तद्वदात्मा प्रत्यग्धियाऽऽत्मना ।। २८५ ।।

दार्ष्टान्तिकार्थासंभित्तेरेकेनैव कृतार्थतः ।।
दृष्टान्तेन बहूनां तु किमर्थोक्तिरितीर्यते ।। २८६ ।।

महासामान्य एकस्मिन्विशेषाणामशेषतः ।।
विलयः स्यात्कथं नाम व्यावृत्तान्वयरूपिणाम् ।। २८७ ।।

महासामान्यदृष्टान्तो दौन्दुभो रव उच्यते ।।
सामान्येतररूपस्य दुन्दुभ्याघात इष्यते ।। २८८ ।।

बाह्यानिति तथाचोक्तिर्विशेषाणां तु केवलम् ।।
इत्युक्तार्थप्रसिद्ध्यर्थमित्युदाहरणत्रयम् ।। २८९ ।।

अन्वयव्यतिरेकाभ्यामभाववपुषाऽथवा ।।
सद्धीगम्याद्धिरुग्वस्तु न मानेनावसीयते ।। २९० ।।

षष्ठ्यर्थासंभवोऽतः स्याद्वितीयासंभवात्सतः ।।
यथा सति तथा विद्यात्प्रतीच्यनन्यमानके ।। २९१ ।।

सामान्यभेदरूपाणां विशेषाणामशेषतः ।।
महासामान्य एकत्र भूयसां स्याद्यथा तथा ।। २९२ ।।

मिथोभिन्नपदार्थानां नामरूपक्रियात्मभिः ।।
स्थूलाद्यनभिसंबन्धे कार्यकारणरूपिणाम् ।। २९३ ।।

सूक्ष्मताव्यापिते ज्ञेये भूम्यादेरुत्तरोत्तम् ।।
प्रत्यगात्मावसानेषु पूर्वपूर्वप्रहाणतः ।। २९४ ।।

नामादीनि च तत्त्वानि प्राणान्तानि तथाऽऽत्मनि ।।
पूर्वपूर्वप्रहाणेन यान्त्यस्तं केवलाद्वये ।। २९५ ।।

दृष्टान्तत्रितयं तावत्स्थितिकाल उदाहृतम् ।।
महासामान्यवत्प्रत्यक्सर्वानात्माप्ययः स्वतः ।। २९६ ।।

स्थितिकाले यथैकात्म्यं शक्यते ज्ञातुमञ्जसा ।।
यथोक्तन्यायतस्तद्वदुत्पत्तावपि शक्यते ।। २९७ ।।

धूमार्चिर्विस्फुलिङ्गादि यथापूर्वे विभागतः ।।
अग्निरेव न धूमादिभेदः कश्चन लक्ष्यते ।। २९८ ।।

प्राणलोकादिरप्येवमनात्मा प्राग्विभागतः ।।
अपूर्वानपरान्तप्रत्यगात्मैव केवलः ।। २९९ ।।

एकजातौ हि भिन्नानां शब्दानां शब्द एव तु ।।
दृष्टमैक्यं न भिन्नानां भिन्नजातौ तथेति चेत् ।। ३०० ।।

धूमादिभेदभिन्नानां यथैकत्वं विभावसौ ।।
नामरूपादिभिन्नानामैकात्म्यं तद्वदात्मनि ।। ३०१ ।।

बोधाविशेषादथवा भेद एव न विद्यते ।।
कार्यकारणयोस्तत्त्वमुभयोरविलक्षणम् ।। ३०२ ।।

स्वार्थसाधनयत्नादीननपेक्ष्योत्सृजे्द्यथा ।।
धूमादीन्हुतभुक्तद्वत्प्राणादीन्प्रत्यगीश्वरः ।। ३०३ ।।

श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्य इत्यत्राऽऽशङ्क्यते यतः ।।
प्रयत्नानन्तरः शब्दोऽनित्यः कुम्भादिवद्भवेत् ।। ३०४ ।।

इत्यस्य परिहारार्थं निःश्वासोदाहृतिस्त्वियम् ।।
अप्रयत्नोत्थितो वेदो नित्यः स्याद्व्योमवत्स्वतः ।। ३०५ ।।

अबुद्धिपूर्वकत्वाच्च यथावस्त्वनुरोध्यपि ।।
बुद्धिवन्नाप्रमाणत्वं वेदस्येहोपपद्यते ।। ३०६ ।।

सर्वथा यदनेनोक्तं तच्छ्रद्धेयं बुभूषता ।।
भानुप्रकाशवच्छब्दो नित्योऽयं न तु कृत्रिमः ।। ३०७ ।।

पर एवाऽऽत्मनाऽऽत्मानं प्रतिपाद्य नरं श्रुतिः ।।
कार्यकारणवत्पीत्वा स्वात्मनैवावतिष्ठते ।। ३०८ ।।

वेदामात्वप्रसक्तौ वा सर्वमात्मेतिवाक्यतः ।।
वेदामात्वापनुत्त्यर्थं स यथेत्यागमः परः ।। ३०९ ।।

तदयुक्तं पुमर्थस्य तदुक्त्यैव समाप्ततः ।।
सर्वोपायोऽनुपायः स्यादुपेयावसितौ यतः ।। ३१० ।।

स्वोपेयार्थप्रसिद्धौ च नोपायानामुपायता ।।
न चोत्सर्गापवादोऽपि साक्षाद्वेदग्रहश्रवात् ।। ३११ ।।

बालोन्मत्तोक्तिवच्चाहं वक्तुं दूषणमादरात् ।।
जिह्रेमि बहुशोऽत्रोक्तौ तस्मादेवोपरम्यते ।। ३१२ ।।

ऋग्वेदादिगिरोच्यन्ते ऋग्यजुःसामलक्षणाः ।।
अथर्वाङ्गिरसस्तद्वन्मन्राः स्युर्ब्राह्मणोद्धृताः ।। ३१३ ।।

इतिहासादिसंभेदभिन्नं ब्राह्मणमेव तु ।।
ग्राह्यमत्र प्रसिद्धस्तु नेतिहासादिरिष्यते ।। ३१४ ।।

अभिधेयार्थजन्मापि ह्यभिधासंभवोक्तितः ।।
द्रष्टव्यं नाभिधानं स्यादभिधेयमृते क्वचित् ।। ३१५ ।।

मत्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयत्वकारणात् ।।
ऋग्वेदादिगिरा तस्मान्मन्त्रब्राह्मणयोर्ग्रहः ।। ३१६ ।।

यथासिद्धमितिहासपुराणाद्यपि गृह्यते ।।
लोकप्रसिद्धिमुल्लङ्घ्य यतोऽन्याय्योऽन्यथाग्रहः ।। ३१७ ।।

इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् ।।
इत्यादिमनुनाऽप्युक्तं कथं तत्त्यागमर्हति ।। ३१८ ।।

इतिहासपुराणादेर्वेदमूलत्वकारणात् ।।
प्रामाण्यं नान्यथा तस्य प्रामाण्यमुपपद्यते ।। ३१९ ।।

प्रत्यक्षवेदवचनविरुद्धं तेषु यद्वचः ।।
बुद्धवाक्यादिवत्तादृक्त्याज्यं श्रुतिविरोधतः ।। ३२० ।।

न चेश्वरातिरेकेण कश्चित्स्रष्टाऽभ्युपेयते ।।
इतिहासपुराणादेस्तदन्यस्येह कार्यतः ।। ३२१ ।।

कारणत्वं प्रमाणेन यस्य साक्षाद्विनिश्चितम् ।।
अपि तत्कार्यकर्तृत्वे तदेवाभ्युपगम्यते ।। ३२२ ।।

बीजमेवाङ्कुरादीनां यथा कारणमिष्यते ।।
अङ्कुराद्यात्मना तद्वद्बीजमेव तु कारणम् ।। ३२३ ।।

आद्यन्तयोर्यतो बीजं प्रत्यक्षेणावसीयते ।।
तस्मात्तन्मध्यकार्येषु बीजमेवास्तु कारणम् ।। ३२४ ।।

न च वेदोक्तितो वेदः श्रद्धेयार्थ इहेष्यते ।।
किंत्वमानत्वहेतूनां वेदवाक्येष्वसंभवात् ।। ३२५ ।।

प्रामाण्यं वेदवाक्यानां न च मानान्तराश्रयात् ।।
अक्षादेरपि मानत्वं यथोक्तादेव कारणात् ।। ३२६ ।।

प्रज्ञानव्यतिरेकेण यथैव स्थितिसर्गयोः ।।
वस्त्वन्तरं न संभाव्यं प्रलयेऽपि तथोच्यते ।। ३२७ ।।

विभिन्ननामरूपाणां सरितां सागरो यथा ।।
अभिन्ननामरूपैकः प्रलयोऽयनमेकता ।। ३२८ ।।

स्पर्शादिज्ञानभेदानां त्वगाद्येकायनं तथा ।।
स्वान्ते त्वगादयस्तद्वद्बुद्धौ च मनसस्तथा ।। ३२९ ।।

कर्मक्षयात्तथा बुद्धिः कारणत्वेन तिष्ठति ।।
एष साधारणस्तावत्प्रलयोऽबुद्धिपूर्वकः ।। ३३० ।।

प्रत्यग्याथात्म्यविज्ञानाद्वस्तुवृत्तानुरोधतः ।।
प्रलयोऽज्ञानविध्वंसाद्यस्त्वसौ बुद्धिपूर्वकः ।। ३३१ ।।

अब्धिरेकायनं यद्वत्सर्वासां सरितां तथा ।।
त्वगगोचराणां स्पर्शानां त्वगेवैकायनं परम् ।। ३३२ ।।

स्पर्शशब्देन विषयस्त्वग्ग्राह्योऽत्राभिधीयते ।।
तथा गन्धादिशब्देन घ्राणादिविषयो मतः ।। ३३३ ।।

गन्धादिसंहतिः पृथ्वी रसान्तानां तथा जलम् ।।
तेजस्त्रयाणां वायुस्तु द्वयोरेकात्मकं नभः ।। ३३४ ।।

एवं लक्षणतः पञ्च भूतान्येतानि निर्दिशेत् ।।
मूर्तामूर्ताविष्करणं गुणाविष्कृतिरिष्यते ।। ३३५ ।।

संहतोक्तविशेषाणां भूतानां कारणात्मता ।।
तत्र स्पर्शग्रहेणैव वायोरंशोऽत्र गृह्यते ।। ३३६ ।।

तेजसस्तु तृतीयांशश्चतुर्थोऽपां तथा भुवः ।।
पञ्चमस्तद्गुणैर्भेदस्तथा स्पर्शे समीक्ष्यताम् ।। ३३७ ।।

गन्धादिषु तथा योज्यो भेदोऽयं गुणभेदतः ।।
पृथिव्यंशस्य बाहुल्यात्कर्कशः स्पर्श उच्यते ।। ३३८ ।।

शीतश्च पिच्छिलश्चापां बाहुल्यात्स्पर्श इष्यते ।।
भूयस्त्वात्तेजसश्चोष्णः सुकुमारस्तथा मरुत् ।। ३३९ ।।

बाहुल्यादिति विज्ञेयो यथोक्तगुणसंश्रयात् ।।
ध्वस्ताशेषविकारस्य ब्रह्मणोऽविद्ययाऽऽत्मनः ।। ३४० ।।

स एष परिणामः स्यात्तेजोबन्नाद्युपक्रमः ।।
स्वर्शनाद्यात्मनाऽत्यन्तं परं काठिन्यमागतः ।। ३४१ ।।

उद्भूतस्पर्शविज्ञानस्त्वचा तस्य समागमात् ।।
स्पर्शभेदपरिज्ञानं ततोऽभिव्यज्यते दृशेः ।। ३४२ ।।

स्पर्शादिभेदविज्ञानं स्यादचेतनमेव तु ।।
स्पर्शादिवत्परार्थत्वात्स्वार्थं तन्न तु साक्षिवत् ।। ३४३ ।।

अतीव कठिनं ज्ञानं त्वचातोऽस्य समागमात् ।।
मनसा तस्य संयोगे ततः स्वच्छैव धीर्भवेत् ।। ३४४ ।।

ततोऽपि सूक्ष्मं विज्ञानं बुद्धिसंयोगजं भवेत् ।।
यावद्रुधिरसंव्याप्तिः शरीरे तावदेव तु ।। ३४५ ।।

बुद्धेः सामान्यवृत्त्येह व्याप्तिरादेहसंक्षयात् ।।
चैतन्याभासवत्प्रणस्तां वृत्तिं व्याप्य तिष्ठति ।। ३४६ ।।

अकार्यकारणस्त्वात्मा तमपह्नुत्य तिष्ठति ।।
कण्टकादिसमायोगे शरीरे विक्रिया यदा ।। ३४७ ।।

तदाऽधर्मादितो दुःखं विक्रियातोऽभिजायते ।।
देहैकदेशगं दुःखं विशिनष्टि स्वदेशगाम् ।। ३४८ ।।

धियं तद्देशदुःखित्वाद्दुःखित्वं जायते धियः ।।
तस्यावच्छित्तये वृत्तिर्दुःखभूत्यैव जायते ।। ३४९ ।।

भोक्तृभोग्याभिसंबन्धस्तन्निमित्तोऽयमात्मनः ।।
बुद्धेः सेयमहंवृत्तिर्दुःखावच्छेदिनी सती ।। ३५० ।।

परिच्छिनत्ति बोद्धारं बोद्धाऽप्याभासमात्मनः ।।
न बहिर्विक्रियां मुक्त्वा देहेऽहंवृत्तिसंभवः ।। ३५१ ।।

स्वस्थेन्द्रियमनोबुद्धेर्नैवाहमिति वीक्ष्यते ।।
पुत्राभिमानजे त्वस्मिन्न देहांशविशिष्टता ।। ३५२ ।।

तत्तद्वस्तु समुद्दिश्य दुःखित्वं तत्र मानिनः ।।
अज्ञानादभिमानोऽयं बुद्ध्यादौ विषयावधौ ।। ३५३ ।।

न तु निःसङ्गकूटस्थप्रतीचः स्यादहंमतिः ।।
न कार्यप्रलयो दृष्टो यस्मादन्यत्र कारणात् ।। ३५४ ।।

त्वगारम्भकसामान्यं त्वग्गिराऽतोऽत्र गृह्यते ।।
कार्यत्वान्नेन्द्रियेष्वेव विषयप्रलयो भवेत् ।। ३५५ ।।

न मृदोऽन्यत्र कुम्भादेः शरावे प्रलयो यतः ।।
तस्मात्त्वगादयः शब्दास्त्वगाद्यारम्भकाभिधाः ।। ३५६ ।।

सर्वत्र प्रतिपत्तव्या नान्यत्र प्रलयो यतः ।।
गन्धशब्देन कृत्स्नाऽपि पृथिवी परिगृह्यते ।। ३५७ ।।

यदि वा परभागोऽस्या गन्धस्यानेकभेदतः ।।
गन्धो गुरुः क्षितिप्रायो ह्लादी शीतोऽप्प्रधानतः ।। ३५८ ।।

तेजोभूयस्तया तीक्ष्णो लघुर्वायुप्रधानतः ।।
शान्तोऽथ विशदो व्यापी स्याद्व्योम्नोऽथ प्रधानतः ।। ३५९ ।।

पार्थिवाप्यांशयोस्तेजः परिक्लेदात्तथाऽधमः ।।
दुर्गन्धो जायते गन्धः पापकर्मप्रबोधतः ।। ३६० ।।

समांशपरिणामे तु सुरभिर्जायते शुभः ।।
पुण्यकर्मप्रयुक्तः सञ्जन्तोरासङ्गकृत्तथा ।। ३६१ ।।

रसरूपरवेष्वेवं यथोक्तं प्रतिपादयेत् ।।
प्रधानगुणभावेन गुणानां भूरिरूपता ।। ३६२ ।।

असाधारणगन्धादिग्राहकत्वानुमानतः ।।
ग्राह्यभूतप्रधानत्वं घ्राणादिष्वपि निर्दिशेत् ।। ३६३ ।।

स्वग्राह्यार्थसजातीयमिन्द्रियं स्यात्प्रदीपवत् ।।
रूपस्यैवावभासित्वान्न चेत्स्याच्छ्रोत्ररूपवत् ।। ३६४ ।।

न चेदर्थसजातीयं सर्वार्थग्रहणं भवेत् ।।
एकैकस्येन्द्रियस्तेह, मनोबुद्ध्योर्यथा तथा ।। ३६५ ।।

सर्वभूतात्मकत्वात्तु सर्वार्थग्रहणं तयोः ।।
मनोबुद्ध्योरिति ज्ञेयमन्यथा तदसंभवात् ।। ३६६ ।।

त्वगादिज्ञानशक्तीनां बुद्धिः सामान्यमुच्यते ।।
प्राण एव क्रियाशक्तिसामान्यं तद्वदुच्यते ।। ३६७ ।।

शब्दादिभोगसिद्ध्यर्थे श्रोत्राद्या ज्ञानशक्तयः ।।
तद्वत्कर्मोपभोगार्थं वागाद्याः कर्मशक्तयः ।। ३६८ ।।

यथोक्तशक्तिविक्षेपो मनोबुद्धिपुरःसरः ।।
संकल्पाध्यवसायाभ्यां तयोर्भेदोऽपि च द्विधा ।। ३६९ ।।

योग्योन्द्रियस्य या यस्य ततोऽन्यत्रापि लक्षिता ।।
वृत्तिस्तस्यैव सा ज्ञेया न स्वभावविपर्ययः ।। ३७० ।।

एवं ज्ञानक्रियाशक्तिविक्षेपाज्जगदात्मनः ।।
करणायतनत्वाय देहाविर्भूतिरात्मनः ।। ३७१ ।।

एवं च सति यद्यस्मात्कार्यमाविरभूत्पुरा ।।
तत्तु तत्रैव विलयं कार्यमेति स्वकारणे ।। ३७२ ।।

मूलकारण एवैषां विलयो भवेत् ।।
तत्कारणत्वात्कार्याणां न तु कार्यान्तरे लयः ।। ३७३ ।।

पिण्डादिष्वेव प्रात्यक्ष्याद्दटादीनां लयादियम् ।।
भ्रान्तिः पूर्वेषु कार्येषु लयोऽयमिति मोहतः ।। ३७४ ।।

एवं त्वगादिवाच्यासु स्पर्शादीनां यथायथम् ।।
स्पर्शादिमात्रासु लयस्तासामपि लयस्तथा ।। ३७५ ।।

मनोविषयसामान्ये तस्यापि प्रलयो धियः ।।
स्वगोचरैकसामान्ये सरितां सागरे यथा ।। ३७६ ।।

बुद्धेर्विषयविज्ञानसामान्यमपि चाऽऽत्मनि ।।
परस्मिल्ल़यविक्षेपरहितेऽपरिणामिनि ।। ३७७ ।।

वदनादिस्वसामान्यविषयेषु तथा लयः ।।
कर्मेन्द्रियाणां सर्वेषां तत्सामान्येषु पञ्चसु ।। ३७८ ।।

परिस्पन्दः प्रकाशश्च ज्ञानशक्तिषु विद्यते ।।
केवलस्तु परिस्पन्दः कर्मशक्तिषु निष्प्रभः ।। ३७९ ।।

सर्वोऽप्येष परिस्पन्दो बुद्धीन्द्रियसमाश्रयः ।।
प्राणात्मक इति ज्ञेयो हन्तास्यैवेति च श्रुतेः ।। ३८० ।।

पड्वीशशङ्कुदृष्टान्तात्प्राणस्यैव तु शक्तयः ।।
कर्मेन्द्रियाणि सर्वाणि तथा बुद्धीन्द्रियाण्यपि ।। ३८१ ।।

आपीतकरणग्रामे पुंसि स्वात्मन्यवस्थिते ।।
तथा प्राणाग्नयः शुद्धा जाग्रतीति श्रुतेर्वचः ।। ३८२ ।।

सहैव कर्मशक्त्याऽतो ज्ञानशक्तिर्विलीयते ।।
प्राणात्मनि श्रुतिश्चाऽऽह कस्मिन्निति च सादरा ।। ३८३ ।।

साधारणोऽयं विलयः समानान्तोऽभिधीयते ।।
स्वहेतुमात्रसंसर्गान्नायमात्यन्तिको लयः ।। ३८४ ।।

ज्ञानशक्तिक्रियाशक्तिविभुत्वात्परमक्षरम् ।।
व्युह्याऽऽत्मानं जगत्त्वेन स्वात्मन्येव समूहति ।। ३८५ ।।

निरुह्येति तथा श्रुत्या कारणात्माऽभिधीयते ।।
अत्यक्रामदिति त्वस्य निर्बीजावस्थतोच्यते ।। ३८६ ।।

यत एवमतोऽशेषज्ञानशक्तिलयात्परम् ।।
सर्वकार्योपसंहारी प्राण एकोऽवतिष्ठते ।। ३८७ ।।

प्राणोऽपाने तथाऽपानो व्यानात्मनि विलीयते ।।
व्यानोऽप्युदानमप्येति ह्युदानोऽपि समानगः ।। ३८८ ।।

कारणात्मैव जगतः समानोक्त्याऽभिधीयते ।।
सर्वसाधारणः सोऽयं प्राकृतः प्रलयो मतः ।। ३८९ ।।

प्रज्ञानघनताऽप्यस्य न बुद्धिप्रज्ञयोच्यते ।।
प्रत्यक्प्रज्ञोत्थिताभाससंबन्धात्प्राज्ञ उच्यते ।। ३९० ।।

यन्निमित्तं प्रमाणानि प्रामाण्यमिह बिभ्रति ।।
तदविज्ञातयाथात्म्यमेतत्कारणमुच्यते ।। ३९१ ।।

यस्मिञ्ज्ञाते भवेज्ज्ञातं जगदेतच्चराचरम् ।।
अज्ञाते च तथाऽज्ञातमेतदेव तदुच्यते ।। ३९२ ।।

नन्विह प्रलयः श्रुत्या विषयस्यैव भण्यते ।।
करणस्य तु नैवोक्तस्तत्कस्मादिति भण्यते ।। ३९३ ।।

स्वगोचरसजातीयं करणं मन्यते श्रुतिः ।।
विषयस्य लयोक्त्याऽन्तःकरणप्रलयोक्तता ।। ३९४ ।।

एवं मन्तव्य आत्माऽयं तर्कतः प्राग्यथोदितः ।।
दुन्दुभ्याद्युक्तदृष्टान्तन्यायमर्गेण यत्नतः ।। ३९५ ।।

आत्मसामान्यसंभूतिलयहेतुसमाश्रयात् ।।
आत्मैव सर्वमित्येष प्रतिज्ञार्थः समर्थितः ।। ३९६ ।।

स्वाभाविकोऽयं प्रलय इति पौराणिका जगुः ।।
बुद्धिपूर्वस्तु विलयः सम्यग्ज्ञानैकपूर्वकः ।। ३९७ ।।

शक्तिमात्रात्मना स्थानं कार्याणां यत्स्वकारणे ।।
इत्यनात्यन्तिकलयो भूयोजन्मकृतक्षणः ।। ३९८ ।।

अतीतानागतेहत्यजन्मनाशादिहेतुनुत् ।।
यस्तु धीपूर्वको ध्वंसस्तदर्थेयं परा श्रुतिः ।। ३९९ ।।

यथोक्तवस्तुसिद्ध्यर्थं दृष्टान्तोऽयमिहोच्यते ।।
यथा सैन्धवखिल्योऽस्तः स्वयोनावुदधाविह ।। ४०० ।।

कठिनोदकविलयमनु खिल्यो विलीयते ।।
विलीनस्याद्भ्य उद्धत्य ग्रहणाय न कश्चन ।। ४०१ ।।

निपुणोऽपि नरः शक्तः खिल्यरूपेण पूर्ववत् ।।
सामद्ररूपान्नान्येन ग्रहीतुं कश्चन क्षमः ।। ४०२ ।।

आददीत समुद्राम्भस्तं जिघृक्षुर्यतो यतः ।।
ततस्ततस्तल्लवणं वेत्ति खिल्यं न कुत्रचित् ।। ४०३ ।।

सामुद्रमम्भः खिल्यत्वं याति भानुविपाकतः ।।
सिन्धोरायातः स यतस्तस्मात्सैन्धव उच्यते ।। ४०४ ।।

असंभिन्नस्वावयवः खिल्यः सोऽथ निगद्यते ।।
सोऽयं सैन्धवखिल्योऽस्तो यथैवेह महोदधौ ।। ४०५ ।।

तेजो विरोधिनीं प्राप्य प्रकृतिं विजहात्यथ ।।
तेजोवियोगात्काठिन्यं ध्वस्ती भवति तद्धनम् ।। ४०६ ।।

काठिन्यकारणध्वस्तौ खिल्यस्येह महोदधौ ।।
कठिनोदकविध्वंसमनु खिल्यो विलीयते ।। ४०७ ।।

यदेवाकृत्रिमं रूपं तदेवास्यावशिष्यते ।।
तेजोवयवसंबन्धसमुत्थं विनिवर्तते ।। ४०८ ।।

तेजआद्यभिसंबन्धः कारणं खिल्यरूपिणः ।।
तद्भावभावतस्तस्य तद्ध्वस्तौ ध्वंसतस्तथा ।। ४०९ ।।

एवं वा अर इत्यस्य कार्यकारणरूपतः ।।
प्रतीचो वास्तवं वृत्तं विरुद्धमभिधीयते ।। ४१० ।।

अव्यावृत्ताननुगतब्रह्मत्वप्रतिपत्तये ।।
महदित्यभिधानं स्यात्कौटस्थ्यार्थं च भूतगीः ।। ४११ ।।

वास्तवं वृत्तमाश्रित्य प्रतीचः प्राक्प्रबोधतः ।।
स्वतःसिद्धस्य विज्ञप्त्यै महदित्यादि भण्यते ।। ४१२ ।।

कारणस्य निषेधोक्तिरनन्तमिति यद्वचः ।।
अपारमिति कार्यस्य, पारः कार्यस्य कारणम् ।। ४१३ ।।

कारणस्य तथा कार्यमन्तोऽनादेः प्रसिद्धितः ।।
जात्यन्तरनिषेधाय विज्ञानघनगीरपि ।। ४१४ ।।

क्षेत्रज्ञाकाशयोरेवं कार्यकारणसंगतिः ।।
अब्धिस्थानीयमैकात्म्यं प्राप्योक्तेर्विनिवर्तते ।। ४१५ ।।

कार्यकारणविध्वस्तौ ब्रह्मैकात्म्यप्रबोधतः ।।
न विशेषात्मलाभोऽस्ति खिल्यस्येव महोदधौ ।। ४१६ ।।

तेजःसंबन्धमासाद्य यथाऽम्भः खिल्यतामगात् ।।
तथैवाज्ञानभूतेभ्यः परः क्षेत्रज्ञतां ययौ ।। ४१७ ।।

कार्यात्माऽपचयं गच्छन्यत्र निष्ठां निगच्छति ।।
तानि भूतान्यविद्येते प्राहुस्त्रय्यन्तनिष्ठिताः ।। ४१८ ।।

परः कारणकार्येभ्य आत्मा पूर्णत्वकारणात् ।।
एतेभ्योऽविद्याभूतेभ्यः कार्यकारणतामगात् ।। ४१९ ।।

यतोऽविद्यैव तद्धेतुस्तदुच्छित्तावतो न सन् ।।
कार्यकारणभेदोऽयं ब्रह्मास्मीतिप्रबोधतः ।। ४२० ।।

तस्मिन्ध्वस्तेऽथ संबोधात्केवलैकात्म्यशेषतः ।।
विेशेषसंज्ञा नास्त्यस्य पूर्णप्रज्ञप्तिमात्रतः ।। ४२१ ।।

अविचारितसिद्धीनि यान्यविद्येत्यवादिषम् ।।
एतेभ्यो हेतुभूतेभ्यो भूतेभ्योऽकार्यकारणः ।। ४२२ ।।

कार्यकारणवद्रूपं समुत्थायेति शब्द्यते ।।
अविद्यासंगतेरस्य जायतेऽनेकरूपवान् ।। ४२३ ।।

चेतनाचेतनाभास आत्मानात्मत्वलक्षणः ।।
कार्यकारणरूपेण मिथोपेक्षाश्रयं तमः ।। ४२४ ।।

कार्यकारणतां यात आत्माऽप्येवं तमोवशात् ।।
स्वाभासैर्बहुतामेति मनोबुद्ध्याद्युपाधिभिः ।। ४२५ ।।

तमोहेतु समुत्थानं न वेद्मीत्यग्रहात्मकम् ।।
मिथ्याज्ञानं तमः कुर्वदीदृगेव करोति तत् ।। ४२६ ।।

अविद्याकार्यबुद्धिस्थप्रत्यगाभासरूपवत् ।।
बोद्धेत्यादिसमुत्थानं भण्यते परमात्मनः ।। ४२७ ।।

श्रोता स्प्रष्टेतिरूपः स्यात्तथैवेन्द्रियवृत्तिभिः ।।
दुःखी गौरो द्विजश्चेति शरीरोत्थानतः परः ।। ४२८ ।।

धनी गोमान्दरिद्रो वा धनाद्यर्थात्मसंगतेः ।।
अतद्वानपि संमोहाद्यथोक्तात्मकतामगात् ।। ४२९ ।।

प्रत्यग्याथात्म्यमोहोत्था विरिञ्चोपक्रमा मृषा ।।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञभेदेन ह्या स्थाणोरुत्थितिर्दृशेः ।। ४३० ।।

यथावस्तु यदा बोधो वेदान्तोक्तिश्रुतेर्भवेत् ।।
तदा नश्यन्ति भूतानि येभ्यः क्षेत्रज्ञतां गतः ।। ४३१ ।।

स्वरूपलाभमात्रेण सम्यग्बोधोऽखिलं तमः ।।
यतो हन्ति ततो नासावभ्यासं प्रति वीक्षते ।। ४३२ ।।

व्यङ्ग्येष्वर्थेषु नाऽऽवृत्त्या व्यञ्जको हन्ति तत्तमः ।।
व्यञ्जकस्य स्वभावोऽयं न प्रयोगमपेक्षते ।। ४३३ ।।

मोहतत्कार्यनीडो यस्तस्याज्ञानसमन्वयात् ।।
प्रत्यगात्माऽपि तद्ब्रह्म परोक्षमभवन्मृपा ।। ४३४ ।।

तद्वदद्वयतत्त्वोऽपि तदसंबोधहेतुतः ।।
आत्मा संसारितां यातो यथा कार्प्ण्यं वियत्तथा ।। ४३५ ।।

आत्मनो ब्रह्मता यस्माद्ब्रह्मणोऽप्यात्मता स्वतः ।।
तमोमात्रान्तरायत्वात्तद्ध्वस्त्रावेव साऽऽप्यते ।। ४३६ ।।

सर्वमात्मेतिसम्यग्धीजन्मनैवाखिलं तमः ।।
ध्वंसमेति ततः संज्ञा नाविद्योत्थाऽवशिष्यते ।। ४३७ ।।

सदोत्पन्नाऽऽत्मनि मितिरुत्पाद्याऽकारणादिधीः ।।
कारणादिधियः पूर्वं प्रतीचि ब्रह्मधीस्ततः ।। ४३८ ।।

अपास्ताशेषभेदस्य यद्रूपं भेदवद्गतम् ।।
तज्ज्ञानेनैव तज्ज्ञातं तदन्यानवशेषतः ।। ४३९ ।।

अहेतुफलरूपेण प्रतीचा तद्विलक्षणम् ।।
कार्यकारणवज्जग्ध्वा द्रष्टैवैकोऽवशिष्यते ।। ४४० ।।

प्रत्यङ्भात्रेक्षणादात्ममोहतज्जनिराकृतेः ।।
असंभवाद्द्वितीयस्य स्यामपूर्वादिमानहम् ।। ४४१ ।।

व्यपेततमसस्तत्त्वमागमापायसाक्षिणः ।।
ज्ञानेन गम्यते साक्षात्तावन्मात्रानुरोधिना ।। ४४२ ।।

दृष्टिमात्रात्मयाथात्म्यात्कार्यकारणवस्तुनः ।।
नाज्ञातं किंचिदप्यस्ति नानपास्त्रं तमोऽप्यतः ।। ४४३ ।।

क्षेत्रज्ञेश्वरभेदेन संज्ञा नैवेह विद्यते ।।
तद्धेतौ तमसि ध्वस्ते कुतः संज्ञाऽनिमित्ततः ।। ४४४ ।।

संज्ञा प्रेत्याऽऽत्मनो नास्तीत्येतच्छ्रुत्वा त्वचूचुदत् ।।
शङ्कमानाऽऽत्मनो नाशं मैत्रेयी पतिमादरात् ।। ४४५ ।।

विज्ञानैकघनोक्त्या च निःसंज्ञवचसा तथा ।।
उक्त्योर्मिथोविरुद्धत्वादात्मा मोमुह्यते मम ।। ४४६ ।।

अविरुद्धं सुविस्पष्टं मया तुभ्यं प्रभाषितम् ।।
स्वापराधात्तु मद्वाक्यं विरुद्धार्थं त्वमीक्षसे ।। ४४७ ।।

विज्ञानैकघनोक्त्याऽहं कृत्स्नैकात्म्यं तवाब्रुवम् ।।
संज्ञानाशेन चाविद्याहेतूत्थापह्नुतिं तथा ।। ४४८

विशेषसंज्ञा याऽस्याभूद्विज्ञानात्मादिलक्षणा ।।
सम्यग्धीध्वस्तमोहस्य सा कृत्स्ना विनिवर्तते ।। ४४९ ।।

यत्त्वपारमनन्तं च वास्तवं ज्ञानमात्मनः ।।
कूटस्थं तत्स्वतः सिद्धेस्तत्कस्माद्विनिवर्तते ।। ४५० ।।

इतीममर्थं भार्यायै याज्ञवल्क्योऽभ्यभाषत ।। ४५१ ।।
कार्यकारणनाशेऽपि स्वतःसिद्धमनन्यमम् ।।
यद्वस्तु तदलं स्वात्मसंवित्त्यै निरपेक्षतः ।। ४५२ ।।

यत्राज्ञातात्मतत्त्वात्माऽविद्यासंवीतशेमुषिः ।।
तत्र मिथ्याग्रहग्रस्तो द्रष्टृदृश्यादिभेदधीः ।। ४५३ ।।

यत्राज्ञातात्मयाथात्म्यस्तत्तमोपिहितेक्षणः ।।
तत्राविद्योत्थबुद्ध्यादिगुणभूतात्मविन्नरः ।। ४५४ ।।

अविद्यामात्रशेषत्वं जगतः प्रागवादिपम् ।।
नर्तेऽविद्यां कार्यमिदं हीति हेतावतः पदम् ।। ४५५ ।।

सतोऽभिव्यञ्जकं मानं स्वभावोऽयं मितेर्भवेत् ।।
अविद्यायाः स्वाभावोऽयं यदसत्करणं मृषा ।। ४५६ ।।

उक्तहेत्वर्थदीप्येतद्धीति तस्य निपाततः ।।
द्वीतं द्विधेतमेकं सत्तद्भावो द्वैतमुच्यते ।। ४५७ ।।

उपमार्थ इवेत्येतद्भवतीति क्रियापदम् ।।
तत्रैवाविद्यावस्थायां संज्ञेयं युज्यते मृषा ।। ४५८ ।।

ननु द्वैतमिवेत्येतदुपमानं कथं भवेत् ।।
द्वैतं वस्तु न चेदस्ति सर्वस्यैकात्म्यमात्रतः ।। ४५९ ।।

नैष दोषो यतो दृष्ट एकस्मिन्नपि वस्तुनि ।।
उपमेयोपमाभावो दिग्धीरिव विहायसि ।। ४६० ।।

रामरावणयोर्युद्धं रामरावणयोरिव ।।
यथा प्रसिद्धो जगति तथैवेहापि गम्यताम् ।। ४६१ ।।

अद्वैतात्परमार्थाद्वा मायाद्वैतमपीष्यते ।।
तेनोपमार्थसंसिद्धेर्यथा स्वप्नेन्द्रजालयोः ।। ४६२ ।।

मिथ्येव भाति सत्योऽपीत्यपि लोकेऽभिधीयते ।।
मिथ्याभावो न नास्तीति वक्तुं कश्चिदपि क्षमः ।। ४६३ ।।

समस्तव्यस्ततारूपं यो वक्तीहाऽऽत्मनः श्रुतेः ।।
तत्पक्षस्य निषेधोऽयं यत्र हीत्यादिनोच्यते ।। ४६४ ।।

तस्यामविद्यावस्थायां स्वप्नावस्थां गतो यथा ।।
घ्रातेतरः सन्नितरं गन्धं घ्राणेन जिघ्रति ।। ४६५ ।।

घ्रातृघ्रेयाभिसंबन्धाद्ध्राणाद्याहृतिरिष्यते ।।
जिघ्रतीत्यपि निर्देशः क्रियातत्फलयोर्भवेत् ।। ४६६ ।।

उत्तरेष्वपि वाक्येषु योजनेयं यथोदिता ।।
प्रत्यगज्ञानमात्रोत्यं ग्राहकाद्यत्र भण्यते ।। ४६७ ।।

क्रियाकारकसंज्ञाया विषयोऽयं समीरितः ।।
अतोऽविद्यासमुच्छित्तावियं संज्ञा निवर्तते ।। ४६८ ।।

विज्ञानघन इत्युक्तेर्विषयोऽयमथोच्यते ।।
यत्र वा इति वाक्येन ध्वस्ताविद्ये विपश्चिति ।। ४६९ ।।
यत्र त्वस्याऽऽत्मनोऽज्ञस्य शास्त्राचार्यप्रसादतः ।। ४७० ।।

प्रत्यग्यायात्म्यविज्ञानभास्वद्भास्करदीघिति -
संप्लुष्टनिखिलाविद्ये तत्र कः केन किं वद ।।
जिघ्रेदैकात्म्यमात्रेण सर्वस्यास्याऽऽत्ममात्रतः ।। ४७१ ।।

षष्ठगोचरवत्सर्वं कार्यकारणवज्जगत् ।।
ध्वस्तात्मान्ध्यस्य विदुषः सम्यग्ज्ञानोदये भवेत् ।। ४७२ ।।

अव्यावृत्ताननुगतमतिहेतु सदैकलम् ।।
विज्ञानघनमानन्दमैकात्म्यं व्यवतिष्ठते ।। ४७३ ।।

ग्राहकादिविभागोऽत्र नास्ति तद्धेत्वसंभवात् ।।
चिन्मात्रस्य स्वतः सिद्धेर्विज्ञानघनगीरतः ।। ४७४ ।।

आत्माविद्यामनाश्रित्य कारकत्वं न लभ्यते ।।
कारकं चानपाश्रित्य न क्रियेह प्रसिध्यति ।। ४७५ ।।

अन्तरेण क्रियां तद्वत्पलं नैव प्रसिध्यति ।।
कारकाद्यात्मना सेयमविधैव प्रकाशते ।। ४७६ ।।

यत एवमतोऽविद्यासमुच्छित्ताविदं जगत् ।।
व्याकृताव्याकृतं कृत्स्नमात्मतामेति बोधतः ।। ४७७ ।।

भूयोऽपि लभते संज्ञां लीनं सत्कारणात्मनि ।।
जगदेतद्यथा तद्वन्नाविद्याविलये भवेत् ।। ४७८ ।।

ज्ञानोत्पत्तौ न संज्ञाऽस्तीत्यास्तां तावदिहाऽऽत्मनः ।।
अपि सत्यामविद्यायां न संज्ञाऽस्त्यात्मनीदृशी ।। ४७९ ।।

ग्राहकादि जगत्सर्वं येन कूटस्थसाक्षिणा ।।
लोकः सर्वो विजानाति जानीयात्केन तं वद ।। ४८० ।।

अचेतने जगत्यस्मिन्साक्ष्येवैकोऽत्र चेतनः ।।
ग्राहकादिर्न तत्रापि साक्षिसिद्धावपेक्ष्यते ।। ४८१ ।।

संज्ञेयं किमु विध्वस्तसंसारानर्थकारणे ।।
उदितैकात्म्ययाथात्म्यसम्यग्ज्ञानदिवाकरे ।। ४८२ ।।

बोद्धारमपि चापेक्ष्य न संज्ञा प्रत्यगात्मनि ।।
बोद्धृतज्ज्ञानविपयैर्न बोद्धा गृह्यते यतः ।। ४८३ ।।

अविचारितसंसिद्धिः प्रमात्रादिस्वलक्षणा ।।
संज्ञेयं प्रथते मोहान्नत्वसौ वस्तुनिश्चितौ ।। ४८४ ।।

यत एवमतः सिद्धं दर्शनं प्रत्यगात्मनः ।।
श्रुत्यादिसाधनं साक्षात्सर्वमात्मेत्युदीरितम् ।। ४८५ ।।
इति श्रीबृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यवार्तिके द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थं ब्राह्मणम्

नमोऽसाधारणज्ञातृज्ञानज्ञेयात्मबोधिने ।।
जग्धाशेषमहाविद्यातज्जानार्थाय विष्णवे ।। १ ।।

प्रत्यग्ध्वान्तसमुच्छेदि ज्ञानमैकात्म्यनिष्ठितम् ।।
संन्याससाधनं प्रोक्तममृतत्वैकसाधनम् ।। २ ।।

हेतवोऽपि च तत्सिद्धौ श्रवणादिपुरःसराः ।।
उक्ता यथावत्तत्रैव श्रोतव्यः श्रुतिवाक्यतः ।। ३ ।।

मन्तव्यो हेतुभिः सूक्ष्मैरुक्तदृष्टान्तबोधितैः ।।
चित्सामान्यचिदुत्पत्तिचिदेकप्रलयात्मभिः ।। ४ ।।

आशङ्क्य हेत्वसिद्धत्वं मधुब्राह्मणमुच्यते ।।
कुतोऽसिद्धत्वमिति चेच्छुणु तद्गदतो मम ।। ५ ।।

निःसामान्यविशेषत्वाच्चित्सामान्यं कथं भवेत् ।।
चिदुत्पत्तिलयासिद्धिः सांख्यादीन्प्रति वादिनः ।। ६ ।।

ऐकात्म्यवस्तुतात्पर्यं हेत्वादिच्छद्मनोच्यते ।।
वेदे यतो न हेत्वादि लोकवत्स्याद्विवक्षितम् ।। ७ ।।

चित्तत्त्वं सदविद्यावत्कारणत्वं निगच्छति ।।
चित्सामान्याद्यतः सिद्धं प्रागप्येतत्प्रसाधितम् ।। ८ ।।

अभ्युपेत्याप्यसिद्धत्वं तत्सिद्धत्वाभिधित्सया ।।
मधुब्राह्मणमारब्धमियमित्याद्यथोत्तरम् ।। ९ ।।

प्रतिदेहं लयोत्पत्तिश्रुतेर्ह्यात्मनि शङ्क्यते ।।
भेदोऽतस्तन्निवृत्त्यर्थं मधुत्वेनैकतोच्यते ।। १० ।।

उपकार्योपकारित्वभिन्नं यज्जगदीक्ष्यते ।।
उपकार्योपकारित्वात्तत्स्यादेकात्मतत्त्वकम् ।। ११ ।।

प्रतिज्ञायाथवैकात्म्यं हेतूनुक्त्वोक्तसिद्धये ।।
निगमायोत्तरो ग्रन्थः प्रतिज्ञाया विवक्षितः ।। १२ ।।

प्रतिज्ञातार्थसिद्ध्यर्थं हेतूनुक्त्वा पृथग्विधान् ।।
हेतोर्निगमनं पश्चात्क्रियतेऽथोत्तरोक्तिभिः ।। १३ ।।

निदिध्यासनसिद्ध्यर्थं केचिद्व्याचक्षते परम् ।।
मधुब्राह्मणमेतत्तु न युक्तं प्रतिभाति नः ।। १४ ।।

श्रुत आगमतो योऽर्थस्तर्केणापि समर्थितः ।।
स एवार्थस्तु निष्णातो निदिध्यासनमुच्यते ।। १५ ।।

शास्त्राचार्यानुभवनैर्हेतुभिश्च समर्थितः ।।
ईदृगैकात्म्यसंबोधो निदिध्यासनमुच्यते ।। १६ ।।

निदिध्यासनसिद्ध्यर्थो यत्नोऽतोऽयमनर्थकः ।।
प्रत्यग्याथात्म्यसंबोधमात्रत्वादेव हेतुतः ।। १७ ।।

क्रियाफलोपभोगार्थं सर्वैरेव स्वकर्मभिः ।।
जन्तुभिः पृथिवी सृष्टा मधु तेषां ततो मही ।। १८ ।।

पृथिव्याऽप्यात्मभोगार्थं सृष्टाः सर्वेऽपि जन्तवः ।।
पृथिव्या अपि कार्यत्वान्मधु तेऽपि भवन्त्यतः ।। १९ ।।

पार्थिवानि शरीराणि सर्वेषां देहिनां यतः ।।
पृथिव्या तानि सृष्टानि पृथिव्यन्वयदर्शनात् ।। २० ।।

भूतानां च पृथिव्याश्च मिथःकार्यत्वहेतुतः ।।
योग्यभोक्तृत्वसंबन्धस्तस्मात्सिद्धः परस्परम् ।। २१ ।।

भोग्यता प्रथमान्तेन पृथिव्यादेरिहोच्यते ।।
कर्तृता भोक्तृता चैषां षष्ठ्यन्तेनाभिधीयते ।। २२ ।।

अचेतनांशप्राधान्यात्कार्यकारणतोच्यते ।।
भोक्तृभोग्याभिसंबन्धश्चेतनाचेतनात्मनोः ।। २३ ।।

सर्वेषामपि भूतानां कार्यकारणसंगतेः ।।
सर्वभूतात्मकत्वं स्याद्यथा सर्वात्मनस्तथा ।। २४ ।।

संहृत्य स्थूलमाधारं भूतानां च क्षितेस्तथा ।।
तदाधेयोपसंहृत्यै यश्चायमिति शब्द्यते ।। २५ ।।

अस्यां पृथिव्यां यश्चासौ भास्वद्विज्ञानविग्रहः ।।
अमृतो नित्य एवातो न नाशी स्थूलदेहवत् ।। २६ ।।

स चापि मधु सर्वेषां भूतानां तानि तस्य च ।।
मधु सर्वाणि भूतानि यथा पूर्वमवादिषम् ।। २७ ।।

सहाध्यात्माधिदैवं हि साधिभूतमिदं जगत् ।।
एकैकस्याऽऽत्मनः कृत्स्नं भोग्यत्वेनावतिष्ठते ।। २८ ।।

सर्वः सर्वस्य कार्यं स्यात्सर्वः सर्वस्य भोजकः ।।
एवं सति भवेत्सिद्धं यथा पूर्वं प्रपञ्चितम् ।। २९ ।।

अध्यात्मं यश्च शारीरः पार्थिवांशसमाश्रयः ।।
स चापि मधु सर्वेषां सर्वभूतानि तस्य च ।। ३० ।।

कार्यकारणरूपेण भोज्यभोक्तृतयोदितम् ।।
चतुष्टयं पृथिव्यादि तस्य तत्त्वमथोच्यते ।। ३१ ।।

चतुष्टयविभागेन स्वार्थोऽप्यात्मा विभज्यते ।।
अविभागोऽपि तादर्थ्याद्भोक्ताऽतः सोऽत्र गृह्यते ।। ३२ ।।

प्रत्यक्तया यः प्रथते चतुष्टयविलक्षणः ।।
प्रात्यक्ष्यात्सोऽयमित्येवं प्रत्यक्साक्ष्यभिधीयते ।। ३३ ।।

अयमेव स इत्युक्त्वा सामानाधिकरण्यतः ।।
प्रत्यङ्भात्रैकयाथात्म्यं चतुर्धोक्तस्य बोध्यते ।। ३४ ।।

पृथिव्यादिषु यः पूर्वं व्याख्यातोऽन्तरबाह्यतः ।।
आत्मैव स इति ज्ञेयस्तदबोधप्रसूतितः ।। ३५ ।।

अयमित्यस्य शेषः स्याद्योऽयमित्यादिकः परः ।।
एवेत्यवधृतोवेतत्संसर्गप्रतिषेधकृत् ।। ३६ ।।

तत्त्वं चतुष्टयस्यास्य प्रत्यगात्मैव केवलः ।।
अव्यावृत्ताननुगतध्वस्ताविद्यातदुद्भवः ।। ३७ ।।

प्रकृतात्माभिधानं वा स इत्येतत्पदं भवेत् ।।
अयमित्युच्यते साक्षात्संनिकर्षाच्चतुष्टयम् ।। ३८ ।।

स एवायमिति ज्ञेयो यो द्रष्टव्यतयोदितः ।।
यच्चामृतं स्वभार्यायै याज्ञवल्क्येन भाषितम् ।। ३९ ।।

ब्रह्मेति ध्वस्तसंभेदं यन्नेतीति पुरोदितम् ।।
सर्वं समभवत्कृस्नं यद्याथात्म्यावबोधतः ।। ४० ।।

पृथिवीं पार्थिवं चांशं शरीरं साधिदैवतम् ।।
जानीयात्सर्वमात्मेति नेति नेत्युपलक्षणम् ।। ४१ ।।

उत्तरेष्वपि वाक्येषु यथोक्तेनैव वर्त्मना ।।
इममेव तु वाक्यार्थं व्याचक्षीताविचारयन् ।। ४२ ।।

पृथिव्यादीनि भूतानि तदंशाश्च समीरिताः ।।
हिरण्यगर्भलिङ्गांशास्तथा पूर्वोक्तमूर्तयः ।। ४३ ।।

यथोक्ता येन सर्वेऽपि प्रयुक्ताः स्वात्मकर्मभिः ।।
उपकुर्वन्ति नः सर्वान्स धर्म इति संज्ञितः ।। ४४ ।।

तस्य कार्यं द्विधेहोक्तं सामान्यात्मविशेषतः ।।
पृथिव्यादीह सामान्यं विशेषः पिण्डमात्रकम् ।। ४५ ।।

तत्कार्यस्येह प्रात्यक्ष्यात्तदभेदोपचारतः ।।
प्रत्यक्षवदयं धर्मस्तस्मादेवाभिधीयते ।। ४६ ।।

साधारणः पृथिव्यादिकारी धर्मोऽभिधीयते ।।
यश्चायमिति वाक्येन तथाऽसाधारणाभिधा ।। ४७ ।।

यश्चायमध्यात्ममिति योऽयं सद्देहकृन्मतः ।।
साधारणविशेषात्मा यदपूर्वं तदुच्यते ।। ४८ ।।

प्राजापत्यमपूर्वं यत्सर्वभूतप्रयोजकम् ।।
अध्यात्मं पिण्डकृद्यच्च सोऽयं धर्माभिधोदितः ।। ४९ ।।

तथैवाऽऽचाररूपेण प्रत्यक्षेण यदीक्ष्यते ।।
स एव धर्मः सत्यं स्याद्यद्व्यवस्थाप्रयोजकम् ।। ५० ।।

साधारणविशेषाभ्यां धर्मवत्तदपि द्विधा ।।
साधारणविशेषार्थव्यवस्थाकारणत्वतः ।। ५१ ।।

धर्मसत्यप्रयुक्तोऽयं लिङ्गपिण्डस्वलक्षणः ।।
विराड्ढिरण्यगर्भश्च सर्वजातिसमन्वितः ।। ५२ ।।

मनुष्यजातेर्ग्रहणं सर्वजात्युपलक्षणम् ।।
इदं मानुषमित्येवं व्याख्या तस्यास्तु पूर्ववत् ।। ५३ ।।

पृथिवी शारीर इत्येवं खण्डशो यः पुरोदितः ।।
विराड्ढिरण्यगर्भश्चेत्ययमात्मेति तद्वचः ।। ५४ ।।

हिरण्यगर्भभेदानां भूतानां च पृथक्पृथक् ।।
उक्तं मधुत्वं येनातस्तत्सामस्त्यमथोच्यते ।। ५५ ।।

अयमात्मेति निर्देशो विराजः प्रथमो मतः ।।
सप्तम्यन्तेन तत्प्रत्यङ्लिङ्गात्माऽतोऽभिधीयते ।। ५६ ।।

कार्यात्मा कारणात्मा च यदर्थौ भवतः सदा ।।
यश्चायमात्मेत्यत्रोक्तो विज्ञानात्मेति यं विदुः ।। ५७ ।।

यस्मिन्नात्मनि विध्वस्तव्याकृताव्याकृतात्मके ।।
खिल्यदृष्टान्तवचसा विज्ञानात्मा प्रवेशितः ।। ५८ ।।

ब्रह्मविद्याहतध्वान्ते तस्मिन्ब्रह्मणि निष्ठिते ।।
तमस्तदुत्थकार्याणामत्यन्तासंभवादतः ।। ५९ ।।

योऽसावविद्यया देही संसारीवाप्यभूत्पुरा ।।
सोऽयं साक्षात्परं ब्रह्म विद्यया वर्ततेऽधुना ।। ६० ।।

ध्वस्ताज्ञानतदुत्थोत्यं संविन्मात्रसतत्त्वकः ।।
अनन्तापार आत्मैव स्वमहिम्नि व्यवस्थितः ।। ६१ ।।

अपूर्वानपरामध्यप्रत्यग्याथात्म्यवित्तये ।।
स वा इत्यादिको ग्रन्थः सदृष्टान्तोऽभिधीयते ।। ६२ ।।

ब्रह्मास्मीतिपरिज्ञानध्वस्तध्वान्तत्वकारणात् ।।
राजेति राजनाद्भास्वदविलुप्तात्मदर्शनात् ।। ६३ ।।

तथाऽधिपतिशब्देन स्वातन्त्र्यमभिधीयते ।।
स्वार्थः प्रत्यक्तदर्थत्वात्सहेतोर्जगदात्मनः ।। ६४ ।।

प्रत्यग्विज्ञप्तिमात्रेण समाप्तिं जगदात्मनः ।।
आविश्चिकीर्षुः साक्षान्नस्तद्यथेति परा श्रुतिः ।। ६५ ।।

चक्रनाभौ यथा प्रोताश्चक्रनेमौ च बाह्यतः ।।
अराः प्राणादयस्तद्वदोताः प्रोताः परात्मनि ।। ६६ ।।

व्याचक्षतेऽन्यथैवेमं दृष्टान्तं केचिदात्मनः ।।
समस्तादिप्रतिज्ञार्थसिद्धये ब्रह्मवादिनः ।। ६७ ।।

एकीकृत्य स्वमात्मानमक्षरे परमात्मनि ।।
चक्रनाभिवदात्मानं कल्पयित्वा विचक्षणः ।। ६८ ।।

शरीरं नेमिवच्चैतद्देवताद्यरवज्जगत् ।।
कल्पयित्वा निदिध्यासेत्तद्भावाविष्टधीः सदा ।। ६९ ।।

अनेन ध्यानमार्गेण ध्यायमानस्य सर्वदा ।।
तप्तलोहवदेकत्वं भवत्यावृत्तिदुर्लभम् ।। ७० ।।

एतामवस्थामापन्नो ध्यातृत्वाद्विनिवर्तते ।।
अविद्यातिमिरान्धानां ध्येयत्वमधिगच्छति ।। ७१ ।।

निश्चित्याचिन्त्यमेतद्यो योगिनां निलयं परम् ।।
यं प्राप्य न निवर्तन्ते निर्वाणं परमं गताः ।। ७२ ।।

प्रत्येकं प्राणिनां ह्येतद्ब्रह्मचक्रमवस्थितम् ।।
असंवोधात्तु तैः सर्वैः प्राणिभिर्नानुभूयते ।। ७३ ।।

वैश्वानरवरात्केचिदेवं व्याचक्षते स्फुटम् ।।
अक्षरानन्वयात्त्याज्या व्याख्येयं साध्वपीदृशी ।। ७४ ।।

सामर्थ्यादपि संप्राप्तो न चेदक्षरपूर्वकः ।।
तादृङ्नोपास्य एवेति प्राहुरागमवेदिनः ।। ७५ ।।

प्रमाणवन्त्यदृष्टानि कल्प्यानि सुबहून्यपि ।।
अदृष्टशतभागोऽपि न कल्प्यो निप्प्रमाणकः ।। ७६ ।।

यथोक्तचक्रविन्यासो न श्रुतोऽक्षरपूर्वकः ।।
न चाप्युपासनपदं कृत्स्नेऽपि ब्राह्मणे श्रुतम् ।। ७७ ।।

नाभिनेमिद्वयस्थाने दृष्टान्तत्वेन संमते ।।
दार्ष्टान्तिकोक्तावात्मैव यतः साक्षादिह श्रुतः ।। ७८ ।।

समर्पितत्वं प्राणादेः श्रूयते प्रत्यगात्मनि ।।
भूतेषु देवतादेस्तदश्रुतं गृह्यते कथम् ।। ७९ ।।

बहिरन्तर्विभागोऽस्य कार्यकारणता तथा ।।
तदेतदिति वाक्येन प्रतीचोऽत्रैव वार्यते ।। ८० ।।

अथ योऽन्यामिति तथा भेददृष्टिनिराकृतेः ।।
उपास्योपासनविधिर्न सम्यगिति मे मतिः ।। ८१ ।।

अज्ञानमात्रव्यवधेर्ब्रह्मैकात्म्यफलस्य च ।।
ब्रह्मविद्यातिरेकेण तत्प्राप्तौ नापरा क्रिया ।। ८२ ।।

यद्वाचाऽनभ्युदितं मनुते मनसा न यत् ।।
तदेव ब्रह्म विद्धि त्वं न त्विदं यदुपासते ।। ८३ ।।

उपासिक्रियया व्याप्तिरब्रह्मत्वस्य लक्षणम् ।।
श्रुत्याऽकारि यतस्तादृक्कथं ब्रह्मेत्युपास्यते ।। ८४ ।।

दृश्यते त्वग्यया बुद्ध्या मनसैवेति यद्वचः ।।
तदात्मविद्याविध्यर्थं नोपासनविधायकम् ।। ८५ ।।

रजस्तमोनुविद्धेन यतो न ब्रह्म राम्यते ।।
शुद्धचेतस्तया तस्माद्विद्याद्ब्रह्मान्तरात्मनि ।। ८६ ।।

यद्वाऽनात्माभिसंबन्धात्पूर्वमैकात्म्यनिष्ठिता ।।
सर्वप्राणभृतां बुद्धिरित्यर्थो वचसो भवेत् ।। ८७ ।।

एषोऽर्थो वचसस्तस्य न तूपासाविधिर्भवेत् ।।
प्रध्वस्तभेद ऐकात्म्ये नोपासनविधिर्यतः ।। ८८ ।।

चक्रक्लृप्तिरतोऽसाध्वी श्रुत्यादिमितिबाह्यतः ।।
तदेतदितिवाक्यार्थो ग्राह्योऽतः संभवान्मितेः ।। ८९ ।।

तदाहुरिति वाक्येन ब्रह्मविद्याप्रयोजनम् ।।
साक्षेपं प्रागुपन्यस्तं तस्यायं निर्णयः कृतः ।। ९० ।।

आत्मेत्येवेति सूत्रस्य व्याख्येयं सम्यगात्मनः ।।
पञ्चभिर्ब्रह्मणैः श्रुत्याऽकारि कृत्स्नात्मबुद्धये ।। ९१ ।।

समाप्ता ब्रह्मविद्येयं कैवल्यावाप्तयेऽखिला ।।
यामवोचत्स्वभार्यायै याज्ञवल्क्योऽतिविस्तरात् ।। ९२ ।।

यथोक्तब्रह्मविद्याया इत आरभ्य भण्यते ।।
आख्यायिकेयं स्तुत्यर्था प्रवृत्त्यङ्गतया परा ।। ९३ ।।

आख्यायिकार्थं मन्त्राभ्यां व्याचष्टे श्रुतिरादरात् ।।
श्रुतिमन्त्रस्तुतो ह्यर्थ आदेयत्वं निगच्छति ।। ९४ ।।

अवाप्तपुरुषार्थोऽपि यामरक्षच्छचीपतिः ।।
प्रत्यग्विद्यैव तेन स्यादुदारफलसाधनम् ।। ९५ ।।

महता च यतोऽश्विभ्यामायासेनार्जिता पुरा ।।
ब्रह्मविद्या ततो नास्य मुक्तौ स्यात्साधनं परम् ।। ९६ ।।

निःशेषपुरुषार्थानां कैवल्योत्तमता यथा ।।
साधनानामपि तथा तद्विद्योत्तमसाधनम् ।। ९७ ।।

अश्व्याथर्वणयोर्वृत्तं ब्रह्मविद्याप्तिकारणात् ।।
यत्प्रागाविष्कृतिस्तस्य मन्त्राभ्यां क्रियतेऽञ्जसा ।। ९८ ।।

अश्विम्यां प्रार्थितोऽथर्वा मधुविद्यामिमां किल ।।
तावथर्वाऽब्रवीदिन्द्रश्छिन्द्यान्मे ब्रुवतः शिरः ।। ९९ ।।

अतो भयादिमां विद्यां युवाभ्यां न ब्रवीम्यहम् ।।
तमूचतुः पुरैवाऽऽवामिन्द्रच्छेदनतः शिरः ।। १०० ।।

छित्त्वा तवाश्व्यं संधाय शिरः श्रोष्यावहे ततः ।।
ब्रूह्यतोऽश्व्येन शिरसा मधुविद्यां विमुक्तये ।। १०१ ।।

एवमस्त्वित्यनुज्ञाते छित्वा तस्याथ तच्छिरः ।।
समधत्तां शिरोऽश्वस्य तेन विद्यामुवाच सः ।। १०२ ।।

पुनश्छिन्नेऽथ शिरसि तेनेन्द्रेणाश्विनावपि ।।
समधत्तां शिरस्तस्य विद्यां स्वशिरसाऽथ सः ।। १०३ ।।

शेषामवोचदश्विभ्यामृतायन्नात्मनो वचः ।।
यत एवमतस्तस्मात्सत्यं रक्ष्यं प्रयत्नतः ।। १०४ ।।

इदं वै तन्मधु प्रोक्तं यत्तत्प्रकरणान्तरे ।।
दध्यङ् ह वा आभ्यामिति श्रूयते ब्राह्मणोक्तितः ।। १०५ ।।

मधुब्राह्मणमेतत्तद्यत्प्रागुक्तमभूत्स्फुटम् ।।
दध्यङ्ङाथर्वणोऽश्विभ्यां यदुवाचाऽऽत्मबोधनम् ।। १०६ ।।

अश्व्याथर्वणयोरेतत्कर्म पश्यन्नृचाऽब्रवीत् ।।
ऋपिरार्षेयदृष्ट्यैव तदेतदभिधीयते ।। १०७ ।।

आविप्करोमि तत्कर्म युवयोरद्य हे नरौ ।।
लाभाय सनये क्रूरे चक्रथुर्यद्रहस्यगौ ।। १०८ ।।

वृष्टेरागमनं यद्वत्स्तनयित्नुः प्रबोधयेत् ।।
रहस्यं युवयोः कर्म तद्वदाविप्करोम्यहम् ।। १०९ ।।

अश्वस्य शिरसा वां यदवोचन्मध्वसावृषिः ।।
दधीचोऽशव्यं शिरश्छित्वा निकृत्यास्य शिरोऽश्विनौ ।। ११० ।।

संधत्तां सोऽश्वशिरसा युवाभ्यां मध्वथाब्रवीत् ।।
ऋतायन्सत्यमात्मानं कर्तुमिच्छन्नसावृषिः ।। १११ ।।

प्राणसंशयमापन्नस्तस्माच्चैवावसीयते ।।
आत्मनो मरणेनापि सत्यं रक्ष्यं प्रयत्नतः ।। ११२ ।।

आदित्यविषयं त्वाष्ट्रं मध्ववोचदथर्वणः ।।
हे दस्रावपि कक्ष्यं यत्प्रत्यग्याथात्म्यदर्शनम् ।। ११३ ।।

उपक्षयकरौ व्याधेर्दस्रौ स्यातामतोऽश्विनौ ।।
न केवलं त्वाष्ट्रमेव कक्ष्यमप्यब्रवीन्मधु ।। ११४ ।।

प्रवर्ग्याध्यायोरेवं त्वाष्ट्रज्ञानोपसंहृतिम् ।।
मन्त्रद्वयेन कृत्वाऽथ कक्ष्यज्ञानोपसंहृतिः ।। ११५ ।।

क्रियतेऽध्याययोरेवं मधुकाण्डं समाप्यते ।।
श्रुतिमत्रोपदिष्टोऽर्थो यस्मादाद्रियते ततः ।। ११६ ।।

पुरश्चक्रे शरीराणि द्विपदः पक्षिमानुषान् ।।
चतुष्पदोऽथ पशयः पुरश्चक्रे स्वमायया ।। ११७ ।।

पुरो भुक्तशरीरात्स पक्षी लिङ्गमिहोच्यते ।।
पुरो नवशरीराणि प्राविशज्जलचन्द्रवत् ।। ११८ ।।

कस्मात्पुरुष इति चेत्पुरुषार्थं श्रुतिः स्वयम् ।।
स वा इत्यादिनाऽऽचष्टे सर्वैकात्म्यावबुद्धये ।। ११९ ।।

पुरुषोऽयं भवेदात्मा यतः शेते स पूरुषु ।।
सर्वासु तेन लोकेऽस्मिन्पुरुषोऽयमितीर्यते ।। १२० ।।

परिच्छेदप्रसङ्गश्चेन्मैवं यस्मादिदं जगत् ।।
नैनेनानावृतं किंचिन्नाव्याप्तं ह्योततन्तुवत् ।। १२१ ।।

नासंवृतं तथा किंचित्प्रोततन्तुवदात्मना ।।
पूर्णत्वात्पुरुपः सोऽयं ब्रह्मैकं पुरुषस्ततः ।। १२२ ।।

यस्मात्परं नापरमस्ति किंचिद्यस्मान्नाणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चित् ।।
वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येक-स्तेनेदं पूर्णं पुरुषेण सर्वम् ।। १२३ ।।

आवृतं ज्ञप्तिमात्रेण सर्वमात्मीकृतं जगत् ।।
संवृतं प्रतिषिद्धं तद्यदनात्मेव लक्ष्यते ।। १२४ ।।

तन्नास्ति कारणं कार्यं यन्नानेनाऽऽत्मसात्कृतम् ।।
तन्नास्ति कारणं कार्यं यन्नानेनाऽऽत्मना ह्नुतम् ।। १२५ ।।

रूपं रूपं प्रति ह्येष प्रतिरूपो बभूव ह ।।
देहं देहं प्रविष्टः संस्तद्देहाकारतामगात् ।। १२६ ।।

मायाभिः प्रत्यगज्ञानैर्यदि वाऽनृतबुद्धिभिः ।।
गम्यते पुरुरूपोऽज्ञैरेकोऽपि जलसूर्यवत् ।। १२७ ।।

प्रत्यग्याथात्म्यबोधार्थं रूपं मायामयं विभोः ।।
शास्त्राचार्यादिना नर्ते ज्ञातुं वस्त्विह शक्यते ।। १२८ ।।

कुतोऽस्य बहुरूपत्वमिति हेतुरिहोच्यते ।।
युक्ता ह्यस्येति वचसा मिथ्याज्ञानैकहेतुतः ।। १२९ ।।

स्रजस्तत्त्वापरिज्ञानाद्युक्ता दण्डादयो यथा ।।
प्रत्यक्तत्त्वापरिज्ञानादात्मनो हरयस्तथा ।। १३० ।।

इन्द्रियाण्येव हरयो हरणाद्विषयान्प्रति ।।
दश तानि सहस्राणि शतानि प्राणिभेदतः ।। १३१ ।।

नान्यो हेतुरविज्ञानादिन्द्रियादेरिहाऽऽत्मनि ।।
यतोऽयमेव हरयो यावत्संख्या तदाश्रया ।। १३२ ।।

अयमेवेन्द्रियत्वेन देहत्वेन च कल्पितः ।।
तथा शतसहस्रादिसंख्याभेदेन चाप्ययम् ।। १३३ ।।

नामरूपक्रियाभेदैर्यथा पूर्वमवादिषम् ।।
अयमेव तथाऽरूपः कल्पितोऽविद्ययाऽद्वयः ।। १३४ ।।

तदेतत्कल्पितं सर्वं सहेतु फलवज्जगत् ।।
प्रत्यगात्मात्मकं भास्वत्प्रज्ञानघनतत्त्वकम् ।। १३५ ।।

निःशेषोपनिषत्सारस्तदेतदिति सांप्रतम् ।।
उक्त्याऽऽविष्क्रियते साक्षात्करविन्यस्तबिल्ववत् ।। १३६ ।।

अज्ञातं संशयज्ञातं मिथ्याज्ञातमिदं जगत् ।।
तदेतदित्यनूद्यैतत्तत्तत्त्वमवबोध्यते ।। १३७ ।।

ब्रह्मेति वास्तवं वृत्तं तावदस्यावबोध्यते ।।
ज्ञानात्पुराऽपि ब्रह्मैव नातो ज्ञानफलं भवेत् ।। १३८ ।।

अपूर्वमिति कार्यत्वनिषेधायाभिधीयते ।।
कारणत्वनिषेधाय तथाऽनपरगीरियम् ।। १३९ ।।

अनन्तरमिति तयोरन्ध्रस्य प्रतिषेधनम् ।।
कार्यकारणयोर्बाह्यमबाह्यमिति वार्यते ।। १४० ।।

सत्ता वाऽनन्तरगिरा ब्रह्मणः प्रतिषिध्यते ।।
विशेषोऽबाह्यशब्देन ततो वाक्यार्थरूपकम् ।। १४१ ।।

नाऽऽत्मनोऽन्यत्र संभाव्यमपूर्वादि यदीरितम् ।।
ब्रह्माऽऽत्मैवेत्यतो वक्ति श्रुतिरैकात्म्यसिद्धये ।। १४२ ।।

पारोक्ष्यप्रतिषेधार्थ ब्रह्माऽऽत्मैवेति भण्यते ।।
ब्रह्मैवाऽऽत्मेति च तथा संसारित्वनिवृत्तये ।। १४३ ।।

भिन्नं ब्रह्मापरिज्ञानात्संसारित्वं तथाऽऽत्मनः ।।
तत्त्वज्ञानात्तमोध्वस्तौ नेतीत्यात्माऽवशिष्यते ।। १४४ ।।

सर्वोऽनुभव एवायमतः सर्वानुभूः परः ।।
कार्त्स्न्यात्सर्वो भवेदेष चिन्मात्रत्वात्तथाऽनुभूः ।। १४५ ।।

इतीत्युक्तपरामर्शो वेदाज्ञा चानुशासनम् ।।
कर्तव्यमेतद्विज्ञानमिति वेदानुशासनम् ।। १४६ ।।

अस्यातिलङ्घने दोषः संसारानर्थसंगतिः ।।
कुर्वतश्च महाल्ला़भ आत्मनः कृतकृत्यता ।। १४७ ।।
इति श्रीबृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यवार्तिके द्वितीयाध्यायस्य पञ्चमं ब्राह्मणम्

स्तुत्यर्थं ब्रह्मविद्याया ब्रह्मविद्वंश उच्यते ।।
जपोऽयं ब्रह्मविज्ञानजन्मने चोद्यते श्रुतौ ।। १ ।।

पुंमत्यूहोत्थिताशङ्कानिवृत्त्यर्थं यथोदितम् ।।
ब्रह्मज्ञानस्य वा वंशो यत्नाच्छ्रुत्याऽयमुच्यते ।। २ ।।

यस्यानुशासनं तस्य स्वयंभोः प्रतिपत्तये ।।
पौतिमाष्यादिको ग्रन्थः श्रुत्याऽथ प्रतिपाद्यते ।। ३ ।।

अग्रात्प्रभृति वंशोऽयमावेदब्रह्ममूलतः ।।
भिन्नहेतुनिषेधार्थं स्वयंभु ब्रह्म शब्द्यते ।। ४ ।।

यस्मादपरतन्त्रोऽयं वेदात्मा ब्रह्म भण्यते ।।
मनोवाक्कर्मभिस्तस्माद्भक्त्या तस्मै नमः सदा ।। ५ ।।
इति श्रीबृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यवार्तिके द्वितीयाध्यायस्य षष्ठं ब्राह्मणम्
शतानि दश पञ्चैव श्लोकाः सप्तदशापरे ।।
श्लोकसंख्याऽत्र विज्ञेया चतुर्थाध्यायवार्तिके ।।
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्य श्रीसुरेश्वराचार्यविरचिते बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यवार्तिके द्वितीयोऽध्यायः