बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यवार्तिकम्
॥ तृतीयाध्यायस्य प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ (३)
सूत्रेण ध्रियमाणेयं महाभूतशरीरिणी ।।
अहमस्मि पृथिव्येका बिभर्मि जगदव्ययम् ।।
इत्येवमभिमाना या नान्तर्यामीति सोच्यते ।। २९ ।।
पृथिव्यपि च यं देवं न वेद स्वात्मनि स्तितम् ।।
सोऽन्तर्यामीति मन्तव्यो न त्वियं देवता क्षितिः ।। ३० ।।
क्षितौ करणवत्यां किमन्योऽपि करणादिमान् ।।
नैवं यतः पृथिव्येव शरीरं यस्य नापरम् ।। ३१ ।।
क्ष्माकार्यकरणेनैव कार्यवान्करणी च यः ।।
न कार्यं करणं चास्य किंचिदात्मीयमिष्यते ।। ३२ ।।
अन्तर्यामी परः साक्षादशरीरोऽगुणोऽद्वयः ।।
विलक्षणोऽतो विज्ञेयः पृथिवीदेवतात्मनः ।। ३३ ।।
स्वकार्यभूतां तामेव पृथिवीं मोहवर्त्मना ।।
तत्र लब्धविशेषः संस्तामेवायं नियच्छति ।। ३४ ।।
अदाहकोऽपि वह्निः सन्दाह्यद्रव्यसमाश्रयात् ।।
तत्र लब्धात्मकस्तस्य दग्धा दाह्यस्य न स्वतः ।। ३५ ।।
यथा ज्ञातैवमेवाऽऽत्मा देवताद्यात्मकार्यगः ।।
देवतादिशरीराद्यैर्देवतादीन्नियच्छति ।। ३६ ।।
स्वतस्त्वकरणोऽदेहो निर्गुणोऽभेद एव च ।।
चिदाभासस्वमोहोत्थकार्यैस्तद्वानिवेक्ष्यते ।। ३७ ।।
चतुर्धा प्रविभज्यैनं सात्वताः पर्युपासते ।।
तथा हैरण्यगर्भीयास्तथा पाशुपतादयः ।। ३८ ।।
कृष्णद्वैयपनो व्यासो वेदात्मा ध्वान्तहानिकृत् ।।
प्राहेममेव बहुशः प्राणिनां हितकाम्यया ।। ३९ ।।
नारीयणः परोऽव्यक्तादण्डमव्यक्तसंभवम् ।।
अण्डस्यान्तस्त्विमे लोकाः सप्तद्वीपा च मेदिनी ।। ४० ।।
तस्मै नमोऽस्तु देवाय निर्गुणाय गुणात्मने ।।
नारायणाय विश्वाय देवानां परमात्मने ।। ४१ ।।
एतमेव समुद्दिश्य मन्त्रो नारायणस्तथा ।।
वेदविद्भिर्महाप्राज्ञैः पुरुषैर्विनियुज्यते ।। ४२ ।।
प्रत्यग्ध्वान्तं चिदाभासं स्वकार्यनियमात्मकम् ।।
तदुपाधिर्नियन्तैष परः प्रोक्तो न तु स्वतः ।। ४३ ।।
सर्वज्ञः सर्वशक्तिश्च सर्वात्मा सर्वगो ध्रुवः ।।
जगज्जनिस्थितिध्वंसहेतुरेष सदेश्वरः ।। ४४ ।।
स एषोऽभ्यन्तरो देवः सर्वकारणकारणः ।।
नियच्छति क्षितिं देवीं सर्वावस्थासु सर्वदा ।। ४५ ।।
तेजः सामान्यमात्रं स्यात्तदाधिष्ठातृदेवता ।।
एवं तमस्यपि ज्ञेयं क्षेत्रज्ञश्चाऽऽत्मसंज्ञितः ।। ४६ ।।
देवतास्थानकरणत्रयं प्राणगिरोच्यते ।।
नियच्छति यतो गन्धे त्रयमप्येतदीश्वरः ।। ४७ ।।
पृथिवी यं न वेदेति यदुक्तं तस्य निर्णयः ।।
अदृष्टोऽश्रुत इत्युक्त्या क्रियते ज्ञानशुद्धये ।। ४८ ।।
द्रष्टृदर्शनदृश्यानां प्रत्यग्दृष्टिसमीक्षणे ।।
जाड्यपारार्थ्यहेतुभ्यां शक्तिर्नास्ति मनागपि ।। ४९ ।।
न द्र्ष्ट्रोर्दृश्ययोर्नापि तथा दर्शनयोर्मिथः ।।
ग्राह्यग्राहकसंबन्धस्तत्साक्षी न च वीक्ष्यते ।। ५० ।।
रूपादिदर्शनान्तस्थ आगमापायसाक्ष्यसौ ।।
नित्यात्मदृष्टिश्चिन्मात्रः पश्येत्तं पृथिवी कथम् ।। ५१ ।।
मागोचरातिवर्तित्वादसाधारणदृष्टितः ।।
द्रष्टुरन्यस्य चाभावान्न तं पश्यन्ति देवताः ।। ५२ ।।
दृष्टेर्द्रष्टारमित्यत्र यः साक्षी प्रागुदाहृतः ।।
अन्तर्यामीति सोऽत्रापि नातोऽन्योऽस्तीति भण्यते ।। ५३ ।।
बुद्ध्यन्तः पर एवाऽऽत्मा विज्ञानात्मेति भण्यते ।।
बुद्ध्यागमापायसाक्षी नियन्तैवोच्यते परः ।। ५४ ।।
अव्यावृत्ताननुगतः पूर्णः स्वात्मन्यवस्थितः ।।
संसारहेत्वसंबन्धः सर्वो ब्रह्मेति भण्यते ।। ५५ ।।
कार्यकारणरूपस्य संसारस्य मृषात्मनः ।।
अपूर्वानपरानन्ततत्त्वं ब्रह्मैव वाक्यतः ।। ५६ ।।
पृथिव्यादेश्च द्रष्टृत्वं तथाऽन्तर्यामिणः श्रुतम् ।।
दृष्ट्वभेदः प्रसक्तोऽतो नान्योऽतोऽस्तीति भण्यते ।। ५७ ।।
एष एवैकलो द्रष्टा कारकादिविवर्जितः ।।
संभाव्यते तदज्ञानकार्यमात्रस्तमस्विभिः ।। ५८ ।।
मां प्रत्येवैतीह यथाऽसाधारण्येन भास्करम् ।।
संभावयन्ति द्रष्टारस्तथाऽज्ञास्तदबोधजैः ।। ५९ ।।
दृष्टिरेकैव सर्वत्र सर्वानात्मविलक्षणा ।।
आभाति बहुधैवेयं तदविद्योत्थहेतुभिः ।। ६० ।।
इति श्रीबृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यवार्तिके तृतीयाध्यायस्य सप्तममन्तर्यामिब्राह्मणम्
अशनायादिनिर्मुक्तं साक्षादित्यादिलक्षणम् ।।
अतोऽक्षरं प्रवक्तव्यं निरुषाध्यात्मनि स्थितम् ।। १ ।।
यदुद्दिश्य प्रवृत्तैपा व्याख्य सर्वान्तरं प्रति ।।
तदक्षरं प्रवक्तव्यमित्यर्थैषोत्तरा श्रुतिः ।। २ ।।
गौतमेन पुरा पृष्टे सूत्रान्तर्यामिवस्तुनी ।।
ओतप्रोतात्मतां गार्गी तयोरेवान्वपृच्छत ।। ३ ।।
दिवो यदूर्ध्वं वस्तु स्यात्सद्वाऽसद्वा विशेषितम् ।।
अर्वाग्यच्च कपालात्स्यान्मध्ये यच्च कपालयोः ।। ४ ।।
ऊर्ध्वं दिवः कपालाद्यदधो यच्चाधरात्पुटात् ।।
यस्य मध्ये कपाले ते यच्च भूतादिलक्षणम् ।। ५ ।।
पदार्थगतिमेवं वा व्याचक्षीताविरोधतः ।।
भूतं यत्समतिक्रान्तं भवद्यदधुनातनम् ।। ६ ।।
भविष्यच्च यदागामि नातीतं नापि वर्तते ।।
इत्याचक्षत इत्युक्त्याऽनुमादोषोऽपनुद्यते ।। ७ ।।
एतदेवंविधं सूत्रमागमज्ञाः प्रचक्षते ।।
ओतं प्रोतं च तत्कस्मिन्निति पृष्टो ब्रवीहि मे ।। ८ ।।
सूत्रे तावदिदं सर्वमोतं च प्रोतमेव च ।।
वर्तमाने जगत्काल इति तावत्सुनिश्चितम् ।। ९ ।।
जगच्चाप्यनभिव्यक्तमाविर्भवति सांप्रतम् ।।
व्यक्तिश्चेयं सतो युक्ता नासतो घटते यतः ।। १० ।।
अभिव्यक्तं च सदिदं पुनरव्यक्ततामितम् ।।
वायुना विधृतं तस्य रूपं यद्वार्तमानिकम् ।। ११ ।।
अतीतानागतयोस्तु कालयोर्जगदात्मनः ।।
सत्ता येनाऽऽत्मना कस्मिन्नोता प्रोतेति भण्यताम् ।। १२ ।।
प्रात्युच्चार्याथ गार्ग्योक्तमाकाशे प्राब्रवीदृषिः ।।
ओतप्रोतकतां वायोर्जगतोऽसौ प्रयत्नतः ।। १३ ।।
क्ष्माद्येतत्सूत्रपर्यन्तं नाशादूर्ध्वं जनेः पुरा ।।
आकाशे तदविज्ञातं सत्तामात्रेण विद्यते ।। १४ ।।
यावद्धि जनिमत्किंचिन्नामादिप्रविभागवत् ।।
आकशस्तस्य सर्वस्य तत्त्वमत्र विवक्षितम् ।। १५ ।।
त्र्यतिरेकं सतो नेदं लभतेऽनात्मकत्वतः ।।
नाप्यन्वयं तदव्याप्तेर्नाप्यभावः सतीष्यते ।। १६ ।।
सदतो जनिमत्तत्त्वं सर्पादे रशना यथा ।।
सत्तत्त्वव्यतिरेकेण नान्या जनिमतो गतिः ।। १७ ।।
सदेवेदमतः सर्वमुद्भूतिस्थितिहानिषु ।।
सदेवेति तथा स्पष्टं छान्दोग्योपनिषद्वचः ।। १८ ।।
अर्वागेवाक्षराज्ज्ञेया सत्तेयं जगतो निधिः ।।
कार्यकारणनिर्मुक्तमक्षरं वक्ष्यते यतः ।। १९ ।।
सर्वशक्तिरियं शक्तिर्या सदित्यभिधीयते ।।
न च सत्तेति सामान्यं प्रत्ययार्थासमीक्षणात् ।। २० ।।
न सतो व्यतिरेकेण सतोऽन्यो भाव ईक्ष्यते ।।
अप्यभावो न लभते किमु भावोऽतिरेकताम् ।। २१ ।।
सदन्यबुद्धिगम्यस्य श्रुतिस्तस्मादनेकशः ।।
अब्रवीद्वान्तिमात्रत्वं मृत्तिकादिनिदर्शनैः ।। २२ ।।
आकाशवचसाऽऽत्मैव ज्ञेयो नान्योऽत्र कश्चन ।।
सर्वान्तरत्वं नान्यस्य युज्यतेऽनात्मनो यतः ।। २३ ।।
आकाशो वा इति तथा ब्रह्मैव श्रुतिरब्रवीत् ।।
कारणं चाऽऽत्मनो नान्यत्र्रय्यन्तेषूपलभ्यते ।। २४ ।।
जगज्जनिस्थितिध्वस्तिनियमाद्यर्थकार्यपि ।।
नाऽऽत्मनः कारणादन्यः कश्चित्संभाव्यते श्रुतेः ।। २५ ।।
एषोऽन्तर्याम्येष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ ।।
माण्डूकेयश्रुतिवच इति स्पष्टमधीयते ।। २६ ।।
नातोऽन्तर्यामिणः कल्प्यमन्यदव्याकृतं बुधैः ।।
अक्षरान्तेषु तत्त्वेषु नाव्याकृतवचो यतः ।। २७ ।।
तद्धेदमिति चात्रापि जगदेवाभिधीयते ।।
अन्याकृतगिरा तस्य व्याकृताव्याकृतत्वतः ।। २८ ।।
सर्वस्यैष वशीत्युक्त्वा यतस्तस्यैव वेद्यताम् ।।
यत्नात्प्राह श्रुतिस्तस्माद्यन्ताऽव्याकृतमुच्यते ।। २९ ।।
विद्या कर्म च संस्काराः प्रत्यगज्ञानतत्त्वकाः ।।
देहग्रहणहेतुत्वं येषां नः श्रुतिरब्रवीत् ।। ३० ।।
अविचारितसंसिद्धिप्रत्यगज्ञानसंस्थितिः ।।
त्रयमेतत्सदा ग्राह्यं न कार्यं कारणं विना ।। ३१ ।।
कर्मैवैतत्र्रयं तच्च नाऽऽत्मानं लभते यतः ।।
कारकाणि विनोत्पत्तौ प्रयोगमनुरुध्यते ।। ३२ ।।
प्रयोगरूपेणैवातो वेष्टितं कर्म तिष्ठति ।।
कारणात्मनि संसृष्टं नान्यथाऽतोऽस्य संस्थितिः ।। ३३ ।।
सप्रयोगगणः सर्वः सौक्ष्म्येण परमेण तु ।।
प्राक्फलोद्भवतो नष्ट्वा प्रतीचि व्यवतिष्ठते ।। ३४ ।।
प्रत्यक्संवित्तिवस्तुस्थः प्रमाणविरहादयम् ।।
न ज्ञातः कुम्भवन्नापि चित्स्थत्वात्खरशृङ्गवत् ।। ३५ ।।
न चायं नेति नेतीति कारणत्वादिहोच्यते ।।
विशेषस्याग्रहात्तद्वद्गृह्यते नेदमित्यपि ।। ३६ ।।
क्षित्यादिसूत्रपर्यन्तं नियम्यापेक्षयोच्यते ।।
नियन्ता कारणं चेति न तु सूत्रान्तिकेऽसति ।। ३७ ।।
स्वात्मानुभवतन्त्रत्वत्प्रत्याख्यातुं न शक्यते ।।
व्यावृत्तिविधिरूपाभ्यां सुषुप्तिरनुभूयते ।। ३८ ।।
व्यावृत्तः शुक्लपीतादेरन्धकारोऽनुभूयते ।।
तथा विधिमुखेनापि द्विरेफोदरवत्तमः ।। ३९ ।।
स्वप्नबोधात्तदा तद्वदिविक्तोऽर्थोऽनुभूयते ।।
मूढोऽस्मीत्यपि साक्षाच्च मोहोऽयमनुभूयते ।। ४० ।।
मूढोत्पत्तेः पुरा मोहः प्रत्यग्वस्त्वनुरोध्यभूत् ।।
तदुत्पत्तौ ससंवित्को मोहो मूढप्रधानकः ।। ४१ ।।
सोऽयमैकात्म्यगर्भः सन्मोहः सर्वस्य कारकः ।।
धर्मी च सर्वधर्माणां न परोक्षस्ततोऽश्ववत् ।। ४२ ।।
यन्तृत्वहेतुविध्वस्तावेष संपद्यतेऽक्षरम् ।।
कूटस्थस्य द्वितीयेन संबन्धोऽबोधकारितः ।। ४३ ।।
प्रश्नोऽयं न तृतीयः स्यात्प्रतिज्ञातत्वतो द्वयोः ।।
पूर्वोक्तस्यैव दार्ढ्यार्थं प्रश्नोऽयं पृच्छयते पुनः ।। ४४ ।।
पृष्टं भूयोऽपि चापृच्छदुक्तधीदृढनिश्चितौ ।।
परायत्तप्रबोधोऽपि शक्तो वक्तुं यतस्ततः ।। ४५ ।।
एवेत्यवधृतेर्यद्वा पूर्वप्रश्नार्थशेषता ।। ४६ ।।
किमनेकत्र लीनिः स्यात्सूत्रस्यापि क्षितेरिव ।।
आकाश एव किंवा स्यादित्येवं पूर्वशेषता ।। ४७ ।।
मोहोच्छित्तिर्यथावस्तुसम्यग्ज्ञानप्रसूतितः ।।
सम्यग्ज्ञानप्रसिद्ध्यर्थमतः प्रश्नोऽयमुत्तरः ।। ४८ ।।
सूत्रादिक्षितिपर्यन्तमर्वाग्यन्तुरचेतनम् ।।
निष्णमाणं यतस्तस्मात्पृच्छ्यते सप्रमाणकम् ।। ४९ ।।
सूत्रं तावत्सुदुर्ज्ञानमाकाशस्तु ततोऽप्यति ।।
तस्मात्परतरं तत्त्वं दुर्वचोऽपि बृहस्पतेः ।। ५० ।।
सूत्रान्तं वस्तु निर्देश्यमनिर्देश्ये प्रवेशितम् ।।
यन्तरि व्योम्नि तदपि दुर्वाच्यमतिसूक्ष्मतः ।। ५१ ।।
सर्वमानातिवर्त्येकमुक्तं प्रत्यक्चिदात्मकम् ।।
अव्यावृ्त्ताननुगतं ततोऽप्यक्षरसंज्ञितम् ।। ५२ ।।
अज्ञातज्ञाततोऽन्यत्वान्निर्देश्यं न तदक्षरम् ।।
साक्षादित्यादिरूपत्वान्नापि स्यात्तदपहनुतिः ।। ५३ ।।
अपि चेद्वक्त्यनिर्देश्यं कथंचिन्मोहविभ्रमात् ।।
तथा विप्रतिपत्तिः स्यादनुक्तौ च पराजितः ।। ५४ ।।
इति चेतसि संधाय याज्ञवल्क्यमपृच्छत ।।
गार्ग्यक्षरमनिर्देश्यं तां चासावब्रवीदिदम् ।। ५५ ।।
एतद्वै तदिति प्राह प्रत्यक्साक्षिकमक्षरम् ।।
अपास्ताशेषनिर्देशं यदनन्यप्रमाणकम् ।। ५६ ।।
यत्साक्षाच्चापरोक्षाच्च ब्रह्मात्मेति विशेषितम् ।।
प्रत्यक्तया तदैकात्म्यं स्वयमेव प्रतीयताम् ।। ५७ ।।
न व्यावृत्तं विशेषेभ्यो नानुवृत्तं च गोत्ववत् ।।
अव्यावृत्ताननुगतं चैतन्यं संविदीक्ष्यताम् ।। ५८ ।।
यस्मात्प्रसिद्धं नास्त्यन्यत्प्रसिद्धं यन्न कस्यचित् ।।
अनन्यममषष्ठ्यर्थं वैशब्दस्तत्प्रसिद्धये ।। ५९ ।।
साक्षादित्यादिवाक्येन योऽशनायादिना तथा ।।
प्रत्यङ्ङभिहितो यत्नात्तद्गिरा सोऽत्र युज्यते ।। ६० ।।
प्रत्यक्षासन्ननिष्ठत्वादेतच्छब्दस्य कुम्भवत् ।।
यदेतदिति तत्साक्षाद्यथावत्प्रतिपद्यताम् ।। ६१ ।।
प्रत्यक्षैकप्रमाणोऽर्थो लौकिकोऽपि न शक्यते ।।
प्रत्यक्षवद्बोधयितुं किमु प्रत्यङ्निरञ्जनम् ।। ६२ ।।
क्षराद्विरुद्धधर्मत्वादक्षरं ब्रह्म भण्यते ।।
कार्यकारणवद्वस्तु क्षरमत्र निषिध्यते ।। ६३ ।।
हानिवृद्धिस्वभावेन कारणात्मैव वर्तते ।।
तत्प्रत्यगात्मा तद्धीनः कूटस्थोऽनन्यमानगः ।। ६४ ।।
ब्राह्मणास्तद्वदन्तीति स्वापराधनिषेधगीः ।।
नाऽऽत्माज्ञानाय सा युक्ता स हि साक्षात्तदीक्षते ।। ६५ ।।
निर्देश्यत्वानुमादोषप्रसङ्गविनिवृत्तये ।।
आगमैकप्रमाणत्वे वदन्तीत्यभिशब्दनम् ।। ६६ ।।
एतावदेव प्रत्यक्षं सर्वयाथात्म्यवेदिनाम् ।।
ब्राह्मणानामतो युक्तं फलपर्यवसायिनम् ।। ६७ ।।
ध्वस्तात्माज्ञानतत्कार्याः प्रत्यग्याथात्म्यबोधतः ।।
वदन्ति ब्राह्मणास्तेऽतस्त्यक्तसर्वैषणास्पदम् ।। ६८ ।।
एतदेव तु विज्ञाय व्युत्तिष्ठन्त्येषणात्रयात् ।।
यतोऽतस्तत्स्वसंवेद्यं गार्ग्यक्षरामेदं ध्रुवम् ।। ६९ ।।
तेषां चेत्स्यात्स्वसंवेद्यं निर्देश्यं तद्धटादिवत् ।।
अस्थूलत्वान्न तच्छक्यं निर्देष्टुमिति सोऽब्रवीत् ।। ७० ।।
अक्षरं यदि न स्थूलमणु तर्हि तदिष्यताम् ।।
यतस्तत्प्रतिषेधार्थमनण्विति जगाद ताम् ।। ७१ ।।
परिमाणमहाभूतप्राणनामान्वयादयः ।।
कारणाद्या निषिध्यन्ते क्रमेऩ प्राप्त्यपेक्षया ।। ७२ ।।
प्रसज्यपर्युदासाभ्यां नञर्थः कोऽत्र गृह्यते ।।
स्थूलापह्नुतिरेकत्र पर्युदासे तदन्यता ।। ७३ ।।
स्थूलापहनुतिरत्र स्याद्वस्तु यत्पारमार्थिकम् ।।
नाभावानिष्ठोऽन्यत्रापि निषेधः किमुताक्षरे ।। ७४ ।।
पर्युदासेऽपि क्लृप्तानां न पृथक्त्वेन संस्थितिः ।।
रज्जुसर्पादिवत्तस्मान्नोभयत्रापि दोषता ।। ७५ ।।
दृष्टोऽपवादो लोकेऽस्मिन्नुत्सर्गविषये सति ।।
स्थूलादेरपवादोऽयं निर्द्वये घटते कथम् ।। ७६ ।।
उत्सर्गस्यास्ति विषयो योननिर्ज्ञातात्मतत्त्वकः ।।
अपवादस्य विषये ज्ञातात्मैकसतत्त्वकः ।। ७७ ।।
अध्यस्तदिङ्निषेधश्च व्योम्न्येकस्मिन्यथा तथा ।।
उत्सर्गापवादविधिनिषेधा एकलात्मनि ।। ७८ ।।
यदि वाऽक्षरयाथात्म्यं स्थूलादेरिह भण्यते ।।
स्रग्याथात्म्यमहेर्यद्वत्तथाऽस्याक्षरमात्रतः ।। ७९ ।।
स्थूलादिहेतोर्दाहो वा ध्वान्तस्य प्रत्यगात्मनि ।।
अस्थूलोक्तिसमुत्थात्मयाथात्म्यज्ञानवह्निना ।। ८० ।।
क्षित्यादौ वियदन्तेऽस्मिन्स्थूलादेः संभवो नेनु ।।
तदोतप्रोतवाक्येन तच्च सर्वं निराकृतम् ।। ८१ ।।
तस्याक्षरे कः प्रसङ्गो यतस्तत्प्रतिषिध्यते ।।
अपि खे तदसंभाव्यं किमु तत्प्रत्यगात्मनि ।। ८२ ।।
समस्तव्यस्ततां केचिद्ब्रह्मणः प्रतिजानते ।।
यतोऽतस्तन्निषेधार्थंं निषिद्धं सन्निषिध्यते ।। ८३ ।।
व्यक्तावस्थाऽथवैतेषां निषिद्धा कारणात्मनि ।।
शक्त्यवस्थानिषेधोऽयं क्रियते त्वक्षरात्मनि ।। ८४ ।।
एवं च सति तत्पूर्णं ब्रह्म कृस्नं च युज्यते ।।
अन्यथाऽकृस्नमेव स्यादनिर्मोक्षश्च सज्यते ।। ८५ ।।
न वा निषेधः स्थूलादेस्तस्य प्रागेव सिद्धितः ।।
तन्निषेधानुवादेन प्रतीचि ब्रह्म बोध्यते ।। ८६ ।।
स्थूलादिमेयमामातृनिषेधफलगं स्वभम् ।।
विद्धि सर्वान्तरं ब्रह्म साक्षादित्यादिलक्षणम् ।। ८७ ।।
सर्वेषामपि चोद्यानामेवं सति न संभवः ।।
नेति नेतीतिवद्व्याख्या सर्वाऽपीह समीक्ष्यताम् ।। ८८ ।।
स्थूलादिपरिमाणं हि द्रव्यमात्रव्यपाश्रयम् ।।
तस्माद्द्रव्यनिषेधोऽयं परिमाणनिषेधतः ।। ८९ ।।
सर्वथाऽपि तु यत्किंचिद्वाचो गोचरता गतम् ।।
प्रमाणस्य च तत्सर्वमक्षरे प्रतिषिध्यते ।। ९० ।।
विशेषप्रतिषेधे च क्रम आश्रीयते ध्रुवम् ।।
सामर्थ्यादेव नान्यस्मात्कारणादिति निश्चयः ।। ९१ ।।
पूर्वोत्तरनिषेध्यानां सामर्थ्यादेव च क्रमः ।।
पूर्वस्मिन्प्रतिषिद्धेऽन्यः सामर्थ्यादेव ढौकते ।। ९२ ।।
अस्थैल्यादणु तत्प्राप्तं तन्नानणु यतोऽक्षरम् ।।
ह्रस्वं नैव यतोऽह्नस्वं नापि दीर्घं यतोऽक्षरम् ।।
अदीर्घमित्यातो द्रव्यं न स्यादक्षरमव्ययम् ।। ९३ ।।
आदित्यवर्णवचनादस्तु तद्रोहितात्मकम् ।।
नैवं यतोऽलोहितं तत्सर्वरूपादिवर्जितम् ।। ९४ ।।
अपां गुणोऽत्र स्नेहः स्याच्छायाऽदीप्तिरिहेष्यते ।
तमो ध्वान्तमिति ज्ञेयमतमोऽक्षरमुच्यते ।। ९५ ।।
न भूतं तत्पृथिव्यादि नापि भूतगुणास्तथा ।।
सर्वान्तराधिकाराद्धि तथोभयनिषेधतः ।। ९६ ।।
अस्तु सङ्गात्मकं तर्हि वासनासङ्गदर्शनात् ।।
नैतद्यतोऽसङ्गमिदमसङ्गो हीति वक्ष्यति ।। ९७ ।।
नापीन्द्रियमिदं ज्ञेयं यतोऽचक्षुष्कमक्षरम् ।।
नेन्द्रियाण्यस्य विद्यन्ते नापि तत्स्वयमिन्द्रियम् ।। ९८ ।।
विज्ञानलक्षणं तेजोऽतेजस्कमिति वार्यते ।।
कस्मादेतन्न तत्सर्वं यतोऽप्राणं तदक्षरण् ।। ९९ ।।
कारणप्रतिषेधेन कृत्स्नकार्यनिषेधतः ।।
पूर्णं तदक्षरं ज्ञेयं साक्षादित्यादिलक्षाणम् ।। १०० ।।
अक्षरं येन रूपेण स्थूलं वस्तु निषेधति ।।
तेनैवाण्वादि निःशेषं तस्य सर्वविरोधतः ।। १०१ ।।
अन्येनान्येन रूपेण विरुद्धान्हन्ति पावकः ।।
विरोधिना यथा तद्वन्नेह स्थूलाद्यपाक्रिया ।। १०२ ।।
मानित्वादिनिषेधः स्याद्यथैकाक्रियरूपतः ।।
प्रत्यक्कूटस्थरूपेण तथा सर्वनिषेधकृत् ।। १०३ ।।
कूटस्थबोधपूर्णत्वं प्रत्यक्त्वं वस्तुनः स्वतः ।।
एतदस्य विरोधित्वं कार्यकारणवस्तुभिः ।। १०४ ।।
द्वारं मुखं प्रतीकं वा यदि वा लिङ्गमुच्यते ।।
निषेधोऽमुखमित्येवं त्रयस्याप्यभिधीयते ।। १०५ ।।
मात्रेति मानमिच्छन्ति मेयाऽर्थस्तेन मीयते ।।
अक्षरे तदसंभाव्यममात्रं तद्यतस्ततः ।। १०६ ।।
मात्रादिलक्षणा यत्र सामग्री वस्तुनीष्यते ।।
तत्प्रमेयमिति न्याय्यं न तु वस्त्वद्वयं स्वतः ।। १०७ ।।
व्याप्यव्यापकसंबन्धो न चाप्यक्षरवस्तुनि ।।
न तदश्नातिवाक्येन यतस्तद्वार्यते द्वयम् ।। १०८ ।।
निषिद्धमखिलं वस्तु यत्किंचिज्जगतीक्ष्यते ।।
अवशिष्टं च यत्तच्च न प्रमाणोपपादितम् ।। १०९ ।।
एवं चेदक्षरं तादृक्कथमस्तीति गम्यते ।।
न हि प्रमाणविरहादस्ति वस्त्विति वीक्ष्यते ।। ११० ।।
सिद्धसाध्यत्वतो नैवं तथाचोक्तोत्तरत्वतः ।।
भावाभावातिरेकित्वादभ्युपेतं त्वयोच्यते ।। १११ ।।
मानाभावे त तन्नेति व्यतिरेकः कुतोऽन्वयम् ।।
मानाभावं किमद्राक्षीर्येनैवमभिधीयते ।। ११२ ।।
सर्व हि मानं लोकेऽस्मिन्वस्त्वभिव्यक्तिसाधनम् ।।
तदभावेऽनभिव्यक्तं वस्तु नास्तीति दुर्वचः ।। ११३ ।।
स्थूलाद्यनेकधर्माणां निषधायासकारणात् ।।
अस्तित्वमक्षरस्येह सिद्धं तावदृगात्मनः ।। ११४ ।।
स्वमहिम्ना त्वभावोऽपि सेद्धुं नैवाऽऽत्मवत्क्षमः ।।
तत्पारार्थ्यजडत्वाभ्यां, मित्यभावस्तथा समः ।। ११५ ।।
मामेयमात्रसद्भावात्तेभ्योऽत्यन्तनिवृत्तितः ।।
स्वमहिम्ना प्रसिद्धेश्च कुतोऽभावस्य संभवः ।। ११६ ।।
स्वतो माफलरूपत्वान्न माकार्यं प्रमाणतः ।।
नास्तीति तु विना मानं न सिध्येत्कुम्भवत्स्वतः ।। ११७ ।।
कुम्भ आरोप्यते यद्वत्प्रकाशो भानुसंगतेः ।।
भानुप्रकाशसंबन्धे भानोर्नान्यदपेक्षते ।। ११८ ।।
स्वतोऽवगतिसंवन्धात्तथाऽभावोऽवगम्यते ।।
तथाऽवगतिसंबन्धे नापेक्षाऽवगतेः स्वतः ।। ११९ ।।
अतोऽवगत्यभावोऽपि न स्वतोऽवगतिं विना ।।
सिध्यतीह ततोऽस्तित्वं स्वत एवाक्षरात्मनः ।। १२० ।।
उक्तो निरन्वयोऽभावो न बौद्धादिसमाश्रयात् ।।
तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थविज्ञानविरहात्क्वचित् ।। १२१ ।।
नान्यदज्ञानतोऽस्तित्वं द्वितीयस्याऽऽत्मनो यथा ।
निवृत्तिस्तद्वदेवास्य नावगत्यात्मनोऽपरा ।। १२२ ।।
अकार्यकारणं साक्षादित्यादिगुणलक्षणम् ।।
कूटस्थमक्षरं ध्वान्तध्वस्तौ स्यान्नौ निरन्वयम् ।। १२३ ।।
नास्यास्तित्वे यथा मानमेकत्वादक्षरात्मनः ।।
तन्नास्तित्वेऽपि च तथा तयोस्तस्मात्प्रसिद्धितः ।। १२४ ।।
सत्त्वं वा यदि वाऽसत्त्वं कार्यकारणवस्तुनः ।।
अतद्वद्बोध एवैतत्सिध्यतीव न तु स्वतः ।। १२५ ।।
यत एवमतो नेह कश्चिद्विप्रतिपद्यते ।।
अक्षरात्मनि नास्तित्वे तस्माद्धेतूक्तिरिष्यते ।। १२६ ।।
यतो विप्रतिपद्यन्ते त्वन्तर्यमिणि वादिनः ।।
तत्सिद्धयेऽनुमायत्नः क्रियतेऽतः परोक्तिभिः ।। १२७ ।।
ईशितव्यार्थसंबन्धादन्तर्याम्येतदक्षरम् ।।
चैतन्याभासमोहाख्यवर्त्मनैव न तु स्वतः ।। १२८ ।।
अनुमानश्रुतिस्तस्मादागात्तस्यैव सिद्धये ।।
कारणात्मनि संसिद्धे सर्वं सिद्धं भवेद्यतः ।। १२९ ।।
एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासनविधौ सति ।।
सर्वतःस्थिरमर्यादं जगदेतद्विवर्तते ।। १३० ।।
प्रशासने यथा राज्ञोऽभिन्नमर्यादिकाः प्रजाः ।।
पृथिव्याद्यास्तथैवेमा अक्षरस्य प्रशासने ।। १३१ ।।
विवादगोचरापन्ना यन्तृपूर्वा जगत्स्थितिः ।।
व्यवस्थितत्वाल्लोकस्य राजपूर्वा स्थितिर्यथा ।। १३२ ।।
सूर्याचन्द्रमसौ तज्जकार्याभिज्ञपुरःसरौ ।।
सर्वप्राण्युपकारित्वात्प्रासादस्थप्रदीपवत् ।। १३३ ।।
सूर्याचन्द्रमसावीशौ मर्यादां नातिगच्छतः ।।
येनेह विधृतौ नित्यं सोऽन्तर्यामीति गम्यताम् ।। १३४ ।।
कुसूलवन्न भिद्येते सांशत्वात्पततोऽपि न ।।
गुरुत्वाल्लोहवत्पृथ्वी द्यौरपीत्यतिविस्मयः ।। १३५ ।।
चेतनावत्स्वतन्त्रत्वाद्देवतात्मत्वकारणात् ।।
नान्तरेण नियन्तारं तयोरेषा व्यवस्थितिः ।। १३६ ।।
संयुक्तयोर्वियोगोऽपि न तयोरीक्ष्यते क्वचित् ।।
प्रशासनमृते शास्तुर्न व्यवस्थेदृशी भवेत् ।। १३७ ।।
द्यावापृथिव्योर्लोकेऽस्मिन्नान्यथेयं समीक्ष्यते ।।
स्वभावमतिलङ्घ्यैते तिष्ठतः शास्तृशासने ।। १३८ ।।
निमेषादिविभक्तानां कालांशानां व्यवस्थितिः ।।
या स्वलिङ्गाजहद्वृत्त्या तदीशस्य प्रशासनम् ।। १३९ ।।
नियतैव प्रवृत्तिश्च स्रोतसां महतामपि ।।
नान्तरेण नियन्तारं संभाव्येत्यवसीयताम् ।। १४० ।।
दुःखार्जितधनत्यागिनुतिश्च जगतीक्ष्यते ।।
नेयं युक्ताऽप्रसिद्धेशे तत्कर्मफलदायिनि ।। १४१ ।।
दातृप्रतिग्रहीत्रोश्च क्रियात्यक्तव्ययोस्तथा ।।
अन्वक्षमेव विलयो दृश्यते सार्वलौकिकैः ।। १४२ ।।
तथाऽपि तान्प्रशंसन्ति दुःखार्जितधनत्यजः ।।
अपि सम्यक्प्रमाणज्ञास्तच्च नर्ते महेश्वरम् ।। १४३ ।।
दानादिकर्मणः साक्षात्पश्यन्तः फलसंगतिम् ।।
प्रमाणज्ञाः प्रशंसन्ति यच्च तच्च सतीश्वरे ।। १४४ ।।
शास्तर्यसति तत्कर्मफलवैचित्र्यवेदिनि ।।
सर्वज्ञेऽनुपपन्नं स्यात्कर्मज्ञानफलप्रदे ।। १४५ ।।
नाप्यनीशमपूर्वं च प्रकल्प्यं फलसंगतौ ।।
यतोऽपूर्वस्य संसिद्धौ प्रमाणं नाोपपद्यते ।। १४६ ।।
नियन्तुरपि चेन्मैवं श्रुतेर्वस्तुन्यपि ध्रुवम् ।।
प्रामाण्यस्य पुरोक्तत्वात्तत्सिद्धेश्चानुमानतः ।। १४७ ।।
अर्थापत्तेरपूर्वस्य कल्पनाऽपि न युज्यते ।।
अन्यथाऽप्युपपन्नत्वादर्थापत्तेः क्षयो यतः ।। १४८ ।।
सेव्यात्सेवाफलप्राप्तिदर्शनान्न त्वपूर्वतः ।।
सेवायाश्च क्रियात्मत्वाद्दानयागादि च क्रिया ।। १४९ ।।
दानादिफलसंप्राप्तिः सेव्याद्भवितुमर्हति ।।
क्रियात्मकत्वाद्दानादे राजसेवाफलाप्तिवत् ।। १५० ।।
सर्वकर्मफलप्राप्तिरीश्वरादेव नान्यतः ।।
इत्याह भगवान्व्यासः सर्वज्ञोऽपि महामतिः ।। १५१ ।।
यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।।
स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः ।। १५२ ।।
अपिं दृष्टक्रियाधर्मसामर्थ्यमनिरस्य तु ।।
फलाप्तिकल्पनासिद्धावपन्यायोऽन्यथा भवेत् ।। १५३ ।।
लोकदृष्टक्रियाधर्मसामर्थ्यत्यागलक्षणः ।।
अपन्यायो न युक्तोऽतो न्यायवर्त्मासमन्वयात् ।। १५४ ।।
कल्पनाधिक्यतश्चैतदपूर्वं नोपपद्यते ।
कल्प्य ईशोऽथवाऽपूर्वं किं कल्प्यमुपपद्यते ।। १५५ ।।
सेव्यात्क्रियाफलप्राप्तिर्दृष्टेयं न त्वपूर्वतः ।।
नाप्यपूर्वं क्वचिद्दृष्टं तन्मानासंभवादिह ।। १५६ ।।
अपूर्वं निष्प्रमाणं च दातुं शक्तिरथास्य च ।।
फलदातृत्वसामर्थ्ये दानं चाभ्यधिकं तथा ।। १५७ ।।
इह त्वीशातिरेकेण नान्यत्किंचित्प्रकल्प्यते ।।
परिशिष्टस्य कल्प्य़स्य सेव्ये दृष्टत्वकारणात् ।। १५८ ।।
देवाश्च पितरश्चैव मनुष्याणामधीनताम् ।।
नाऽऽप्नुयुर्हव्यकव्यार्थं यदि नाभूत्प्रशासिता ।। १५९ ।।
यदज्ञानाज्जगत्यस्मिंस्तीव्रानर्थपरंपरा ।।
ज्ञानाच्च मुक्तिः संसारात्कथं नास्ति प्रशास्तृ तत् ।। १६० ।।
ननु क्रियात एवेयं संसारोच्छित्तिरिष्यते ।।
नैवं यतो न कर्मभ्यो मुक्तिः संभाव्यतेऽश्रुतेः ।। १६१ ।।
यथाच कर्मणा मुक्तिर्न कथंचन युज्यते ।।
तथोक्तत्वात्पुरा नेह भूयो वक्तव्यमिष्यते ।। १६२ ।।
असंभवो यथा मुक्तेः क्रियासाधनसंश्रयात् ।।
तथेयं श्रुतिरप्याह यो वा इत्यादिवाक्यतः ।। १६३ ।।
उदारफलदायीनि बहुशोऽनुष्ठितान्यपि ।।
क्षयिष्णुफलवन्त्येव कर्माणि यदबोधतः ।। १६४ ।।
तथाच यत्परिज्ञानात्कृत्स्नकार्पण्यनिःसृतिः ।।
कथमेवंविधं गार्गि नास्तीत्यक्षरमुच्यते ।। १६५ ।।
सर्वे कार्पण्ययुक्ताः स्युर्यदि न स्यात्तदक्षरम् ।।
ईक्ष्यन्ते चाप्यकृपणास्तच्च सत्येव यन्तरि ।। १६६ ।।
यो वा एतदिति स्पष्टं श्रुतिरप्याह यत्नतः ।।
अक्षराज्ञानतः पुंसां कार्पण्येनावियुक्तताम् ।। १६७ ।।
अक्षरं यो विदित्वाऽस्माल्लोकाद्गार्गि प्रमीयते ।।
निवर्तते स कार्पण्यात्तज्ज्ञानाद्ध्वान्तबाधतः ।। १६८ ।।
यस्त्वक्षरपरिज्ञानान्मृत्युमृत्युः प्रमीयते ।।
स एव ब्राह्मणो नान्यो जगत्यध्यवसीयताम् ।। १६९ ।।
सर्वज्ञः सर्वकृच्चासौ निरस्ताशेषसंसृतिः ।।
प्राप्ताशेषपुमर्थश्च ब्राह्मणोऽत्राभिधीयते ।। १७० ।।
ज्ञेयत्वसिद्धये प्राह यथोक्तेश्वरवर्त्मना ।।
अक्षरस्य श्रुतिः साक्षात्तद्वा इत्येवमादिना ।। १७१ ।।
एतदस्य प्रशास्तृत्वं स्वमोहाभासहेतुकम् ।।
नेति नेत्यादिवाक्येभ्यो दृष्टिमात्रात्मवस्तुनः ।। १७२ ।।
इत्येतत्प्रतिपत्त्यर्थं तद्वा एतदिति श्रुतिः ।।
मागोचरातिवर्तित्वाददृष्टं स्यात्तदक्षरम् ।। १७३ ।।
अभावत्वनिषेधार्थं द्रष्ट्रक्षरमिहोच्यते ।।
कूटस्थदृष्टिमात्रत्वान्न तु द्रष्टृत्वमुच्यते ।। १७४ ।।
ओतप्रोतगिराऽशेषदृश्यवस्तुनिराकृतेः ।।
अकारकाद्वयत्वाभ्यां द्रष्टृत्वं नाक्षरात्मनः ।। १७५ ।।
बहुद्रष्टृनिषेधार्थं नान्यदित्याद्युदीरणम् ।।
विजातीयसजातीयवस्त्वन्तरनिषेधतः ।।
कूटस्थमेकं चैतन्यं सिद्धं श्रुत्यनुसारतः ।। १७६ ।।
एतस्मिन्नक्षरे गार्गि स्रजि क्लृप्तफणीन्द्रवत् ।।
ओतः प्रोतश्च निःशेष आकाशोऽकारणात्मनि ।। १७७ ।।
अक्षरं स्वात्मसंमोहात्कारणत्वं निगच्छति ।।
तथा कार्यत्वमप्येतन्निरवद्यं तदेकलम् ।। १७८ ।।
सर्वस्याक्षरमात्रत्वान्न किंचिन्नोपसंहृतम् ।।
प्रत्यग्विरोधतस्तद्वन्न किंचिन्नापि निह्नुतम् ।। १७९ ।।
तथा ज्ञेयस्य सर्वस्य ज्ञाताज्ञातविभागिनः ।।
उक्ताक्षरात्मावसितेर्न किंचिदवशिष्यते ।। १८० ।।
नानुत्पन्नमितो ज्ञानात्किंचिदप्यवशिष्यते ।।
नाप्यध्वस्तं तथाऽज्ञानं कृत्स्नज्ञेयसमाप्तितः ।। १८१ ।।
इति श्रीबृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यवार्तिके तृतीयाध्यायस्याष्टमं ब्राह्मणम्
सूत्रादिकार्यमार्गेण यन्तृत्वं कारणात्मनः ।।
यदभ्यधायि प्राक्श्रुत्या तदेवानूद्य पूर्ववत् ।। १ ।।
साक्षादित्यादि याथात्म्यं भूयोऽप्यात्मन उच्यते ।।
नियम्यदेवताभेदव्याससंक्षेपवर्त्मना ।। २ ।।
चिदाभासं स्वमज्ञानं संनिपत्य तदक्षरण् ।।
कारणं सत्स्वकार्येषु नियन्तृत्वं प्रपद्यते ।। ३ ।।
सुषुप्तप्रलयावस्थप्राणात्माऽक्षरमुच्यते ।।
स ब्रह्म त्यदिति तथा श्रुतिरप्याह तत्स्फुटम् ।। ४ ।।
इत्यन्तर्याम्यवस्थायां स्थित्वैकां प्राणदेवताम् ।।
सूत्राद्यवच्छेदवशात्सर्वमेतन्नियच्छति ।। ५ ।।
नानात्वैकत्वरूपाभ्यां सा पुनः प्राणदेवता ।।
स्थिता जगदितं व्याप्य प्राणिकर्मवशादियम् ।। ६ ।।
तस्या विक्षेपसंहारौ शाकल्यः पर्यपृच्छत ।।
नियन्तव्यनियन्तृत्वसंबन्धस्य प्रसिद्धये ।। ७ ।।
देवसंख्यां स संपृष्टो निविदैव प्रपेदिवान् ।।
देवा निविदि यावन्तो वैश्वदेवस्य संश्रिताः ।। ८ ।।
तावन्त एव सोऽसुः स्याज्जगत्यस्मिंश्चराचरे ।।
आन्त्यं बहुशब्देन देवानां प्राब्रवीन्मुनिः ।। ९ ।।
त्रयस्रिशत्प्रभृत्येषां षडादिषु यथाक्रमम् ।।
संहृतिः प्रातिलोम्येन व्यूहस्त्वागणनाक्षयात् ।। १० ।।
कतम इति पृष्टोऽथ वस्वादीन्प्रत्यपद्यत ।।
वसूनप्यथ संपृष्टः सोऽग्न्यादीन्प्राब्रवीद्वसून् ।। ११ ।।
संहृतात्मप्रभेदा हि सैवैका प्राणदेवता ।।
वसुत्वमष्टधा भिन्ना विभार्ति जनिमत्स्थितौ ।। १२ ।।
वसु कर्मफलं चाऽऽहुः कर्मणः साधनं वसु ।।
यस्मात्तदेषु निहितं तस्मात्ते वसवः स्मृताः ।। १३ ।।
पुरुषे ये दश प्राणा इन्द्रियाणि सहाऽऽत्मना ।।
मनसैकादशात्रैतान्नुद्रानित्याचचक्षिरे ।। १४ ।।
रोदयन्तो द्रवन्त्येते रुदन्ति च यतस्ततः ।।
रुद्रा इत्यभिधीयन्ते प्राणा एकादशोदिताः ।। १५ ।।
आददाना यतो यन्ति मर्त्यानां स्थितिकारणम् ।।
मासाभिमानिनो देवा आदित्यास्तेन ते स्मृताः ।। १६ ।।
आयुर्वीर्यं स्मृतिं प्रज्ञां सौकुमार्यं वपुःश्रियम् ।।
आददाना यतो यन्ति तेनाऽऽदित्या अमी स्मृताः ।। १७ ।।
इन्द्रश्च देवता ज्ञेया मेघनादाभिमानिनी ।।
स्तनयित्नुरिह ज्ञेयस्तथा यज्ञः प्रजापतिः ।। १८ ।।
वीर्यं वज्रोऽशनिरिति स्तनयित्नुरिहोच्यते ।।
पशुसाधनको यस्माद्यज्ञस्तस्मात्पशुः स्मृतः ।। १९ ।।
अग्न्यादिषु यतः षट्सु यथोक्ताः सर्वदेवताः ।।
षट्संख्यामेव संयान्ति षडग्न्याद्यास्ततः स्मृताः ।। २० ।।
आधाराधेययोरैक्यात्पृथिव्यग्न्यादिषु त्रिषु ।।
त्रयो देवास्ततोऽग्न्याद्याः कृत्स्नान्तर्भावकारणात् ।। २१ ।।
अन्नं प्राणश्च देवौ द्वौ द्वयोरेष विनिर्णयः ।।
एतावन्मात्रयाथात्म्यं सर्वस्य जगतस्ततः ।। २२ ।।
योऽयं पवत इ्त्युक्तिरध्यर्धस्य विनिर्णये ।।
एकत्वात्पवमानस्य तदाहुरिति चोदना ।। २३ ।।
एकसंक्यैव नान्याऽस्ति द्विसंख्याया यतस्तातः ।।
पृष्टोऽध्यर्ध इति प्राह सोपहासमृषिः सुधीः ।। २४ ।।
वायुर्वा देवता कृत्स्ना तदन्यस्य तदात्मनः ।।
अर्धत्वं स्यात्कनीयस्त्वाद्व्याप्यस्याग्न्यादिरूपिणः ।। २५ ।।
ऋद्धिं प्रापद्यतः सर्वं वायौ सति चराचरम् ।।
तस्मादध्यर्ध इत्येवं वायुमाचक्षते बुधाः ।। २६ ।।
संख्याप्राधान्यमध्यर्धे विदग्धेन विवक्षितम् ।।
सर्वमृध्नोति यत्प्राणो तेनेति श्रुतिहृद्गतम् ।। २७ ।।
अन्नाशितृत्वसिद्ध्यर्थं यथा व्युत्पत्तिरुच्यते ।।
अन्नेनाश्नुत इत्येवमध्यर्धस्यापि योजनाा ।। २८ ।।
जनिमत्सर्वभूतानां प्राणोऽन्तर्भावहेतुतः ।।
प्राणो देवोऽत एवैकस्तस्यैव महिमा परः ।। २९ ।।
भरणात्सर्वकार्याणां प्राणो ब्रह्मेति भण्यते ।।
त्यदित्याचक्षते तस्मात्प्राणं ब्रह्म परोक्षतः ।। ३० ।।
साक्षान्निर्देशनुत्त्यर्थं कारणत्वावबुद्धये ।।
प्राणं ब्रह्म त्यदित्याद्दुः पारोक्ष्येण महाधियः ।। ३१ ।।
करणेष्वेषु सर्वेषु तथा कार्यात्मकेषु च ।।
अध्यात्मादिषु कार्त्स्न्येन तेषु तेष्ववतिष्ठते ।। ३२ ।।
अष्टधाऽतः पुनस्तस्य भेदोऽयमुपवर्ण्यते ।।
अधिकारविशेषेण पृथिवीत्यादिनाऽधुऩा ।। ३३ ।।
अनन्तभेदभिन्नस्य पुनरप्यष्टधोच्यते ।।
देवतासमुदायस्य भेदः संक्षेपलक्षणः ।। ३४ ।।
पृथिव्यायतनं यस्य तत्स्थोऽग्निर्लोक एव च ।।
तस्याऽऽलोकनहेतुः स्यादग्निर्देवस्य सर्वदा ।। ३५ ।।
मनश्च ज्योतिर्विज्ञानं संकल्पादिस्वलक्षणम् ।।
स्वरूपं वा मनोज्योतिर्यस्य देवस्य भण्यते ।। ३६ ।।
क्षितिदेहोऽग्निनयनो मनःसंकल्पसाधनः ।।
यः पृथिव्यभिमान्यत्र सर्वस्यैव परायणम् ।। ३७ ।।
आध्यात्मिकस्य सर्वस्य कार्यस्य करणस्य च ।।
परायणमवष्टम्भ आत्मनः स्यात्तथाविधम् ।। ३८ ।।
याज्ञवल्क्येह यो विद्याद्वेदितिा स्यात्स एव तु ।।
पण्डितो न त्वनेवंविद्यथा त्वं पण्डितायसे ।। ३९ ।।
इयता यदि पाण्डित्यं लभ्यते वेद तर्हि तम् ।।
शारीरः पार्थिवेंऽशेऽत्र देवोऽध्यात्माभिमानवान् ।। ४० ।।
पृथिव्येवाहमित्येवं योऽभिमानी व्यवस्थितः ।।
लोमत्वङ्भांससंघातः कार्यं तस्यायमेव तु ।। ४१ ।।
स एष देवो यः पृष्टो वद भूयोऽप्यहल्लिक ।।
यतोऽसमाप्तमेवेदं दर्शनं ते विवक्षितम् ।। ४२ ।।
तस्य का देवतेत्येनमप्राक्षीत्क्षोभितो रूषा ।।
तं प्रत्याहामृतमिति याज्ञवल्क्योऽपि देवताम् ।। ४३ ।।
यतो यो लभते सिद्धिं तस्यासावेव देवता ।।
विवक्षितेह विज्ञेयाऽमृतमित्यादिलक्षणा ।। ४४ ।।
योषिज्जाग्धस्य योन्नस्य रसः स्यात्परिणामजः ।।
मातृजस्यासृजो हेतुरमृतं सोऽत्र भण्यते ।। ४५ ।।
रसाच्छोणितनिष्पत्तिः शोणिताद्बीजसंश्रयात् ।।
शरीरं जायते साक्षाद्येन शारीर उच्यते ।। ४६ ।।
अन्येऽमृतमिदं प्राहुर्दिव्यं चान्द्रमसं पयः ।।
तत्पर्जन्यादिना जातं दार्ढ्यकृत्क्षितिदेहयोः ।। ४७ ।।
उत्तरेष्वपि वाक्येषु यथोक्तमुपपादयेत् ।।
न्यायः साधारणं सर्वं विशेषस्तु प्रवक्ष्यते ।। ४८ ।।
योषित्समागमेच्छेह काम इत्यभिधीयते ।।
हृदयं बुद्धिरालोकः सर्वं तेन हि पश्यति ।। ४९ ।।
स च काममयो देवः कामभावनयाऽञ्जितः ।।
देवताऽस्य स्रियो ज्ञेयाः कामः स्रीतो हि जायते ।। ५० ।।
शुक्लादीन्यत्र रूपाणि भास्वराण्युत्तरत्र तु ।।
सावित्रः पुरुषस्तस्य चक्षुः सत्यं च देवता ।। ५१ ।।
रूपभास्करसत्येषु त्रिधैषोऽपि व्यवस्थितः ।।
पूर्ववच्चोत्तरत्रापि सर्वत्रैव त्रिधा त्रिधा ।। ५२ ।।
प्रतिश्रवणवेलायां श्रोत्रे यः संनिधीयते ।।
स त्वयेहाभिनिर्दिष्टो दिशस्तस्यापि देवता ।। ५३ ।।
अन्धकारस्तमो ज्ञेयं तथा छायामयः पुमान् ।।
मृत्युश्च देवता तस्य तमसैव मृतिर्यतः ।। ५४ ।।
रूपायतनदेवस्य प्रतिबिम्बोदयाश्रयः ।।
विशेषकार्यं प्राणोऽसुस्तस्यापीहाधिदेवता ।। ५५ ।।
सामान्याम्मयदेहस्य विशिष्टाः कार्यमस्य ताः ।।
वरुणो देवता तस्य वरुणाद्वि स जायते ।। ५६ ।।
शुक्रस्नाय्वस्थिमज्जानो भवन्ति पितृतो यतः ।।
प्रजापतित्वं पितरि तस्मादेतदिहोच्यते ।। ५७ ।।
यावत्किंचिद्विजानाति शाकल्यः सर्वमेव तत् ।।
पर्यपृच्छद्यथाशक्ति मुक्त्वा दिग्ज्ञानमात्रकम् ।। ५८ ।।
अवशिष्टं यदप्यस्य तन्मां पृच्छतु कामतः ।।
इति चेतसि संधाय याज्ञवल्क्योऽभ्यभाषत ।। ५९ ।।
अतिनिर्बन्धतो वाऽपि निषेध्योऽयं प्रमादवान् ।।
इत्येतद्धृदये कृत्वा कारुण्यात्तमथाब्रवीत् ।। ६० ।।
मय्यग्नौ शिशुवन्मोहात्प्रविशन्तं न कश्चन ।।
त्वां वारयति यत्नेन साधुब्राह्मणसंसदि ।। ६१ ।।
सर्वेषामपि नूनं त्वं हन्तव्यत्वेन संमतः ।।
अक्रत त्वां यतो विप्राः संदंशं मयि पावके ।। ६२ ।।
तस्माद्बुध्यस्व शाक्ल्य महद्भयमुपस्थितम् ।।
अतिनिर्मथनादग्निश्चन्दनादपि जायते ।। ६३ ।।
विषायतेऽमृतमपि यथा पथ्यं मुमूर्षतः ।।
तथैव नाग्रहीत्सूक्तं शाकल्यः कालचोदितः ।। ६४ ।।
ब्राह्मणैर्घातयिष्यामि मां जिघांसन्तमाश्विमम् ।।
इत्युर्थं कोपकृद्वाक्यं शाकल्यो मुनिरब्रवीत् ।। ६५ ।।
अङ्गारावक्षयणोक्त्या विद्वान्किं ब्रह्म श्रेयसः ।।
अत्यवादीस्त्वमज्ञः सन्का विद्या फलिनी तव ।। ६६ ।।
दिग्विभागाधिकारेण यथोक्ता एव देवताः ।।
पञ्चधेहोपदिश्यन्ते तदेतदनुवर्ण्यते ।। ३७ ।।
का विद्या सफला साक्षात्तवेतिप्रश्नवादिनम् ।।
सदेवाः सप्रतिष्ठाश्च दिशो वेदेत्यथाब्रवीत् ।। ६८ ।।
सदेवसप्रतिष्ठादिशरीरं प्रतिजज्ञिवान् ।।
आत्मानं स मुनिः पृष्टो यतस्तं पर्यपृच्छत ।। ६९ ।।
सदेवाः सप्रतिष्ठैता दिशोऽहमितिवादिनम् ।।
प्राच्यां किंदेवतोऽसीति विदग्धस्तमपृच्छत ।। ७० ।।
पूर्वदिगात्मभूतं मां त्वं विद्ध्यादित्यादेवतम् ।।
इत्युक्ते तमृषिं भूयः स प्रतिष्ठामपृच्छत ।। ७१ ।।
सर्वरूपात्मकः सूर्यश्चक्षुष्येव प्रतिष्ठितः ।।
सर्वरूपेषु चक्षुश्च रूपाणि हृदये तथा ।। ७२ ।।
रूपारब्धमिदं चक्षू रूपाणामेव तद्गहात् ।।
अभिव्यङ्ग्यसजातीयो व्यञ्जको रूपदीपवत् ।। ७३ ।।
अशेषविषयात्मत्वं मनोबुद्ध्योर्विनिर्दिशेत् ।।
सर्वगोचरभासित्वात्तादात्म्ये तच्च युज्यते ।। ७४ ।।
एष एवानुसंधेयो न्यायो योऽयमिहोदितः ।।
वक्ष्यमाणासु सर्वासु दिक्षु प्रत्येकशः क्रमात् ।। ७५ ।।
प्राच्यां रूपोपसंहारो दिक्त्र्ये कर्मसंहृतिः ।।
ध्रुवायां संहृतिर्नाम्नो हृद्येवं सर्वसंहृतिः ।। ७६ ।।
केवलं कर्म याम्यायां प्रतीच्यां पुत्रजन्म च ।।
ज्ञानयुक्तमुदीच्यां च कर्मैवमुपसंहृतम् ।। ७७ ।।
नाम्नश्चाप्युपसंहारो ध्रुवायां हृदि वर्णितः ।।
एवं क्रमेण निःशेषं जगद्धृद्युपसंहृतम् ।। ७८ ।।
सामर्थ्याच्च मनोऽप्यत्र विज्ञेयमुपसंहृतम् ।।
रूपादिपञ्चकं यस्मात्तद्द्वारेणाऽऽश्रितं हृदि ।। ७९ ।।
निःशेषं ब्रह्मलोकान्तं संहृत्य हृदयात्मना ।।
याज्ञवल्क्यं स्थितं भूयो विदग्धः पर्यपृच्छत ।। ८० ।।
सर्वोपसंहृद्धृदयं ब्रूहि क्वेैतत्प्रतिष्ठितम् ।।
इत्युक्तोऽहँल्लिकेत्येवं संबोध्योत्तरमब्रवीत् ।। ८१ ।।
अहँल्लिकेति वचसा नाऽऽधारान्तरमुच्यते ।।
आद्युदात्तत्वलिङ्गेन ह्यभिधानं विदग्धवत् ।। ८२ ।।
प्रेतीभूतोऽसि नूनं त्वं प्रेतवद्भाषसे यतः ।।
लीयतेऽहनि रात्रौ च व्यज्यतेऽहँल्लिकस्ततः ।। ८३ ।।
मत्तः शरीरात्क्वान्यत्र मथ्येघातः प्रतिष्ठितम् ।।
अस्मदन्यत्र मन्वीथा यत्रेदं हृदयं क्वचित् ।। ८४ ।।
यद्येतद्देहतोऽन्यत्र हृदयं स्यादवस्थितम् ।।
हृद्वियुक्तं तदा देहमद्युः श्वानो मृतं ध्रुवम् ।। ८५ ।।
न त्वयं मृत इत्यस्मात्कारणादवसीयताम् ।।
वनसिंहवदेवैतद्द्वयमन्योन्यसंश्रयम् ।। ८६ ।।
नर्ते लिङ्गं शरीरस्य स्थितिः काचिदिहेष्यते ।।
न शरीरं विना लिङ्गं कस्मैचित्कर्मणे क्षमम् ।। ८७ ।।
न ह्यन्योन्यातिरेकेण संहतानां क्वचित्थितिः ।।
संहतं च प्रतीचोऽन्यज्जगदेतच्चराचरम् ।। ८८ ।।
कार्यत्वाद्दूयमप्येतद्यतो न स्वाश्रयं ततः ।।
तत्प्रतिष्ठामथाप्राक्षीच्छाकल्यो निर्णयेच्छया ।। ८९ ।।
द्वावप्येतौ ममाऽऽत्मानौ प्राण एव प्रतिष्ठितौ ।।
प्राणोऽपाने स च व्यान उदाने व्यान आश्रितः ।। ९० ।।
समाने च तथोदानः सूत्रात्मनि समाश्रितः ।।
एवमेप समानान्तः शाकल्यप्रश्ननिर्णयः ।। ९१ ।।
देहहृद्वायवोऽन्योन्यप्रतिष्ठाः संहतत्वतः ।।
प्रयुक्ताः कर्मणा पुंसां वर्तन्ते भोगसिद्धये ।। ९२ ।।
सकारणमिदं सर्वमाकाशान्तं यथोदितम् ।।
ओतं प्रोतं च यत्रेदं तदक्षरमथोच्यते ।। ९३ ।।
विहायाऽऽख्यायिकारूपं स्वेनैव वचसा श्रुतिः ।।
पुरुषार्थं समापित्सुः स एष इति चावदत् ।। ९४ ।।
प्रशासन इदं तस्थौ यस्यान्तर्यामिरूपिणः ।।
स एष नेति नेतीति मधुकाण्डेऽपि वर्णितः ।। ९५ ।।
ननु ब्रह्माधिकारत्वात्कथमात्मेत्युनूद्यते ।।
नैष दोषोऽतिरेकेण नाऽऽत्मनो ब्रह्मता यतः ।। ९६ ।।
ग्राह्यत्वं शरणं सङ्गो भयं चाज्ञानकारणम् ।।
तदत्ययाद्भयान्तानि न सन्ति प्रत्यगात्मनि ।। ९७ ।।
निरविद्योऽसितो भास्वदविलुप्तचिदात्मकः ।।
यत एवमतो नास्य नाशान्ता विक्रियाऽऽत्मनः ।। ९८ ।।
कार्यधर्मानतीत्यैतांस्तद्धेतोरप्यतिक्रमात् ।।
अपूर्वानपराद्येकः पूर्णः स्वात्मन्यवस्थितः ।। ९९ ।।
श्रुतिः स्वेनैव वचसा साक्षादित्यादिलक्षणम् ।।
समापय्याऽऽत्मविज्ञानं भूयोऽप्याख्यानरूपकम् ।। १०० ।।
गृहीत्वा परिपप्रच्छ शाकल्यमभिमानिनम् ।।
याज्ञवल्क्यात्मिका भूत्वा ह्यतिनिर्बन्धकारिणम् ।। १०१ ।।
धनं निसृष्टं राज्ञेह ब्रह्मिष्ठोद्देशतो यतः ।।
प्रष्टुं नैवाधिकारोऽतोऽब्रह्मिष्ठस्येह विद्यते ।। १०२ ।।
अब्रह्मिष्ठत्वसिद्ध्यर्थमतोऽप्राक्षीद्रुषाऽन्वितः ।।
स याज्ञवल्क्यः शाकल्यं सापराधत्वसिद्धये ।। १०३ ।।
स एष नेति नेत्याद्यः प्रश्नो वाऽयं समीक्ष्यताम् ।।
मध्ये वाक्यच्छिदोऽभावादितिशब्दस्य पूर्ववत् ।। १०४ ।।
समासव्यासरूपेण शाकल्यो यदपृच्छत ।।
ततः परस्ताच्छाकल्यं याज्ञवल्क्योऽप्यपृच्छत ।। १०५ ।।
ऐकात्म्ये सर्वमेवेदं कार्यकारणलक्षणम् ।।
समापनीयं निःशेषं समासव्यासवर्जिते ।। १०६ ।।
अपि शास्रार्थसंबन्ध उत्तरस्याः श्रुतेरयम् ।।
तदनुक्तौ यतः पूर्वं सर्वं स्यात्तुषकण्डनम् ।। १०७ ।।
अष्टावायतनान्यत्र पृथिव्यादीनि निर्दिशेत् ।।
अग्न्योदयस्तथा लोका अमृताद्याश्च देवताः ।। १०८ ।।
शारीरप्रमुखास्तद्वदष्टौ ज्ञेया यथोदिताः ।।
पुरुषाः सर्व एवामी पुनर्दिक्षूपसंहृताः ।। १०९ ।।
दिशश्च हृदये सर्वाः समाने हृदयादिकम् ।।
एवं समाने संक्षेपो विकासोऽनन्तदेवताः ।। ११० ।।
प्रत्यग्याथात्म्यमोहस्य महिमैष त्वयोदितः ।।
यतोऽविद्यैव प्रथते कार्यकारणरूपिणी ।। १११ ।।
स्वात्माविद्यानुरोध्येव समासव्यासतामगात् ।।
आत्मा स्वतस्तु भास्वच्चिन्मात्रः पूर्णो निरञ्जनः ।। ११२ ।।
यः स एतांस्त्वया पृष्टांश्चतुरोऽप्यष्टकानिह ।।
निरुह्य कार्यतां नीत्वा प्रत्युह्याथाऽऽत्मकारणे ।। ११३ ।।
विभज्यकारणादुच्चैर्नीत्वा कार्यात्मतां मुहुः ।।
वस्तुवृत्तेन निःशेषान्कार्यकारणलक्षणान् ।। ११४ ।।
योऽत्यक्रामदनानात्वो भेदसंसर्गवर्जितः ।।
तं त्वौपनिषदं देव साक्षादित्यादिलक्षणम् ।। ११५ ।।
आस्वेवोपनिषत्स्वेनं यतो व्याचक्षते बुधाः ।।
कर्मकाण्डे विरोधित्वान्नैवैनं व्याचचक्षिरे ।। ११६ ।।
तं त्वौपनिषदं धीरा ब्रह्मात्मानं प्रचक्षते ।।
तं त्वा पृच्छामि शाकल्य तं मह्यं ब्रूहि तत्त्वतः ।। ११७ ।।
न चेद्वक्ष्यसि तं मे त्वं मूर्धा ते विपतिष्यति ।।
न विजज्ञौ च शाकल्यस्तमात्मानं यथोदितम् ।। ११८ ।।
ततः स याज्ञवल्क्योत्थशापवाक्याख्यवह्निना ।।
दग्धः सद्यो ममारैव ब्रह्मविद्विड्ज्वरान्वितः ।। ११९ ।।
कर्मप्रकरणे नायं श्रुतः पूर्वं कदाचन ।।
मित्यं ह्युपनिषत्स्वेव श्रूयते वैदिकीष्वयम् ।। १२० ।।
कर्मकाण्डादपच्छिद्य तेनात्रैवैष भण्यते ।।
अपि प्राप्तं कर्मकाण्डे तद्विरोधात्तु नाब्रवीत् ।। १२१ ।।
प्रत्यग्ज्ञानस्य नैवातः कर्मणा स्यात्समुच्चयः ।।
ऐकात्म्यवस्तुविज्ञानं कर्मभिर्हि विरुध्यते ।। १२२ ।।
अपरे पण्डितंमन्याः सम्यग्ज्ञातात्मतत्त्वकाः ।।
कर्मव्यध्वेषु कुर्वन्ति यथावस्त्वात्मबोधनम् ।। १२३ ।।
वस्तुतन्त्रं, न हि ज्ञानं कर्तृतन्त्रं क्रिया यथा ।।
कर्मव्यध्वोपरोधेन ह्यन्यथात्वं प्रपद्यते ।। १२४ ।।
यत्कर्तुमन्यथा कर्तुमकर्तुं वाऽपि शक्यते ।।
स्वातन्त्र्यात्तत्र भवता क्रियतां तद्यथेष्टकम् ।। १२५ ।।
वस्तुवृत्तानुरोध्येव यत्तु ज्ञानं भवेदिह ।।
व्यभिचारं न तद्याति पुरुषेच्छावशात्क्वचित् ।। १२६ ।।
उपवादिनेह विदुषो न भाव्यं कस्यचित्क्वचित् ।।
एवंविदपि सञ्शत्रुरुपवादादभूद्यतः ।। १२७ ।।
दग्धक्रोधनिदानः सन्याज्ञवल्क्योऽपि शत्रुताम् ।।
शाकल्यस्यापि संयाच उपवादैकदोषतः ।। १२८ ।।
तस्मान्नैवोपवादी स्याद्याज्ञवल्क्योऽपि शत्रुताम् ।।
यस्मादगात्कष्टतरं नोपवादादतः परम् ।। १२९ ।।
परलोकविनाशोऽपि विद्वद्विद्वेषकारणात् ।।
अग्निहोत्राग्निसंस्कारं यतो नावाप शापतः ।। १३० ।।
परिमोषिणो यतोऽस्थीनि धनशङ्काप्रचोदिताः ।।
तान्यप्यस्यारपजङ्रुस्ते ब्रह्मविद्वेषहेतुतः ।। १३१ ।।
अनात्मार्थनिषेधेन यो नेतीति पुरोदितः ।।
विधिद्वारेण तस्यैव निर्देशार्थं परा श्रुतिः ।। १३२ ।।
मूलं च जगतो वाच्यमत आख्यानतोऽपि च ।।
जित्वा देया द्विजान्गाव इत्यर्थं चोत्तरा श्रुतिः ।। १३३ ।।
साधर्म्ये सति वैधर्म्यं शक्यं प्रष्टुं यतस्ततः ।।
साधर्म्यमुच्यते श्रुत्या तद्वनस्पतिमर्त्ययोः ।। १३४ ।।
बीजाद्वनस्पतेर्जन्म मूलाच्चेहोपलभ्यते ।।
मर्त्यस्य जन्ममूलं यत्तद्ब्रूत ब्राह्मणा मम ।। १३५ ।।
रेतो मूलं न वो वाच्यं जीवतस्तद्धि जायते ।।
न मृतस्येह रेतोऽपि विद्यते कस्यचित्कचित् ।। १३६ ।।
अपि धानारुहो वृक्षो बीजात्तज्जन्मदर्शनात् ।।
मृतस्य बीजस्थानीयं न च किंचिदिहेक्ष्यते ।। १३७ ।।
धानारुहो यथा वृक्षः साक्षादव्यवधानतः ।।
मर्त्यजन्म तथा साक्षाद्यतस्तदभिधीयताम् ।। १३८ ।।
यथाऽनुभूतशक्तीह बीजं वृक्षस्य दृश्यते ।।
न च तादृङ्मृतस्यास्ति यस्मात्तस्य पुनर्भवः ।। १३९ ।।
दृष्टः काण्डरुहोऽपीह वृक्षस्तद्वच्चनेष्यते ।।
हस्तपादादितश्छिन्नान्न मृतस्य पुनर्भवः ।। १४० ।।
मूलाद्बीजाच्च वृक्षस्य साक्षाद्यदूत्समुद्भवः ।।
तद्वन्मृतस्य वक्तव्यं न तु पुत्राप्रपौत्रवत् ।। १४१ ।।
समूलबीजं चेद्वृक्षमावृहेयुस्तदोभयम् ।।
मर्त्यः स्विन्मृत्युना वृक्णः कस्मान्मूलात्प्ररोहति ।। १४२ ।।
मतं न जायमानोऽस्ति जातत्वादेव कारणात् ।।
पुमाञ्जनिप्यमाणो वा संसारस्य प्रवाहतः ।। १४३ ।।
प्रवाहरूपी संसारो दीपार्चिर्वदवस्थितः ।।
न जायते जनिष्यन्वा तस्मादस्तीह कश्चन ।। १४४ ।।
जात एवेत्यतोऽसाधु यदुक्तं पूर्वपक्षिणा ।।
जनित्वा म्रियते सर्वो मृत्वा भूयश्च जायते ।। १४५ ।।
निर्बीजस्य च जन्मेह नाऽऽगमान्न च युक्तितः ।।
ब्रूतातो जगतो मूलं यतो भूयोऽभिजायते ।। १४६ ।।
तत्पृष्टं जगतो मूलं न विदुर्ब्राह्मणा यतः ।।
अतो जिता हृता गावो याताः सर्वे यथायथम् ।। १४७ ।।
पृष्टं यद्याज्ञवल्क्येन न विदुर्ब्राह्मणाश्च यत् ।।
श्रुत्या स्वतन्त्रया तन्नो ब्रह्माऽऽविष्क्रियते परम् ।। १४८ ।।
साक्षादित्यादिना प्रोक्तस्तथा सर्वान्तरश्च यः ।।
अस्थूलोऽनणुरित्येवमक्षरात्माऽवधारितः ।। १४९ ।।
नेति नेतीति यश्चोक्त इहौपनिषदः पुमान् ।।
तस्य साक्षादयं श्रुत्या निर्देशः क्रियतेऽधुना ।। १५० ।।
विज्ञानमिति चैतन्यं कूटस्थमभिधीयते ।।
न कारकं न धात्वर्थो नापि यत्स्यात्क्रियाफलम् ।। १५१ ।।
न चापि तदभावश्च नेत्यस्थूलादिशास्रतः ।।
अभावस्यापि तत्साक्ष्यात्तदभावः कुतो मितेः ।। १५२ ।।
एतावन्मात्रयाथात्म्यात्कार्यकारणवस्तुनः ।।
अतस्तत्त्वमसीत्युक्त्या तादात्म्यं प्रतिपाद्यते ।। १५३ ।।
निर्धूताशेषदुःखौघहेतुत्वात्सुखमेव तत् ।।
अथैष एव परमो यो वै भूमेतिशास्रतः ।। १५४ ।।
विषयेन्द्रियसंवन्धाद्यत्तु दुःखं सुखायते ।।
आद्यन्तवत्त्वात्तुद्दुःखं दुःखसंस्कारजं तथा ।। १५५ ।।
अव्यावृत्ताननुगतभास्वद्विज्ञानमात्रतः ।।
निरविद्याद्वयत्वात्तत्साक्षाद्ब्रह्मेति शब्द्यते ।। १५६ ।।
साविद्यः प्रत्यगात्मा यो वियद्योनिरुदाहृतः ।।
अन्तर्याम्यादिरूपेण स एव प्रथते मृषा ।। १५७ ।।
अदृष्टफलसंप्रेप्सोर्दृष्टकर्मफलत्यजः ।।
रातेर्धनस्य दातुस्तद्ब्रह्मेदं स्यात्परायणम् ।। १५८ ।।
अस्मिन्प्रशास्तरि सति क्रियातत्फलसंगतेः ।।
नियमो युक्तिमानेष कर्मिणामुपपद्यते ।। १५९ ।।
एवं संसरतस्तावत्परं ब्रह्म परायणम् ।।
जगतश्चाप्युपादानं स्वात्माविद्यासमन्वयात् ।। १६० ।।
निविवृत्सोस्तु संसारान्मुनेस्त्यक्तैषणस्य च ।।
तद्विदस्तिष्ठमानस्य समाप्तिः स्यात्परायणम् ।। १६१ ।।
दग्धमोहान्धकारस्य प्रत्यग्बोधाग्निना मुनेः ।।
ऐकात्म्ये वर्तमानस्य ब्रह्मात्माऽस्य परायणम् ।। १६२ ।।
तद्विदो ब्रह्मणश्चेह भेदहेतोरसंभवात् ।।
ब्रह्मैव ब्राह्मणः साक्षादुपचारात्परायणम् ।। १६३ ।।
यत्र वा अन्यदित्येवं यत्र त्वस्येतिवाक्यतः ।।
इत्युक्त्यर्थोपरोधेन व्याचक्षीत परायणम् ।। १६४ ।।
तस्मात्तमस्विनो ब्रह्म भेदेनैवप परायणम् ।।
ध्वस्ताविद्यस्य चैकात्म्यात्कैवल्येन परायणम् ।। १६५ ।।
ब्रह्मण्यानन्दशब्दोऽयं प्रयुक्तः सुखवाचकः ।।
संवेद्ये च सुखे लोक आनन्दाख्या प्रयुज्यते ।। १६६ ।।
विशेषणतयाऽऽनन्दशब्दोऽन्यत्रापि दृश्यते ।।
वेदान्तेष्वत आनन्दो विचार्योऽयं प्रयत्नतः ।। १६७ ।।
आनन्दो ब्रह्मेति तथा तैत्तिरीयश्रुतौ श्रुतम् ।।
अथैष एव इति च तथोदर्के प्रवक्ष्यते ।। १६८ ।।
भूमा तत्सुखमित्येवं छान्दोग्योपनिषद्वचः ।।
संवेद्योऽयं किमानन्दः किंवा नेति विचार्यते ।। १६९ ।।
ब्रह्मण्यानन्दः संवेद्यो लौकिकानन्दवद्यदि ।।
युक्ताः शब्दास्तदैते स्युर्ब्रह्मण्यानन्दवाचकाः ।। १७० ।।
संवेद्यानन्दरूपं तद्वाक्याच्चेत्परिनिश्चितम् ।।
प्रमाणावगतेस्तत्र किं चिन्त्यमिति चेन्मतम् ।। १७१ ।।
नान्योन्यातिविरुद्धार्थवाक्यानां तत्र दर्शनात् ।।
अतिप्रमाणविषयं ब्रह्म सर्वत्र विश्रुतम् ।। १७२ ।।
यत्र त्वस्येति वचनं न दृष्टेरिति चापरम् ।।
विदिताविदिताभ्यां तदन्यदेवेति च श्रुतिः ।। १७३ ।।
निरानन्दं तथा केचित्कैवल्यं प्रतिजानते ।।
तेषामपि निषेधार्थं कर्तव्याऽतो विचारणा ।। १७४ ।।
विकल्पासंभवश्चात्र वस्तुवृत्तत्वकारणात् ।।
क्रियायां स्याद्विकल्पोऽयं न तु वस्तुन्यसंभवात् ।। १७५ ।।
वादिविप्रतिपत्तेश्च, केचेदिच्छन्ति वादिनः ।।
असंवेद्यं सुखं मोक्षे, केचिन्नेति प्रचक्षते ।। १७६ ।।
कर्तव्योऽतो विचारोऽत्र युक्तिमार्गेण यत्नतः ।।
सम्यङ्निश्चयसिद्ध्यर्थं पक्षयोरुभयोरपि ।। १७७ ।।
संवेद्यानन्दकं तावद्ब्रह्मेतीहावसीयताम् ।।
जक्षत्क्रीडन्नममाण इत्यादिश्रुतिवाक्यतः ।। १७८ ।।
नन्वेकत्वे विभागोऽत्र नास्ति कारकसंश्रयः ।।
भूरिकारकसाध्या च क्रिया लोकेऽपि दृश्यते ।। १७९ ।।
विज्ञानस्य क्रियात्वाच्च न सिद्धिः कारकैर्विना ।।
नातः संवेद्य आनन्दो ब्रह्मणीहोपपद्यते ।। १८० ।।
नैष दोषोऽस्ति विज्ञानं स्यादेवाऽऽनन्दगोचरम् ।।
विज्ञानमानन्दमितिशब्दप्रामाण्यकारणात् ।। १८१ ।।
ननु सत्स्वपि वाक्येषु नैतदध्यवसीयते ।।
प्रत्यर्थिनि श्रुतेर्वाक्ये सत्यैकात्म्यावबोधिनि ।। १८२ ।।
मानान्तरविरोधेन न हि लोकेऽपि किंचन ।।
मानं प्रवर्तते तस्मान्नैतदध्यवसीयते ।। १८३ ।।
व्यञ्जकत्वाच्च मानानां सिद्धवस्तुप्रयोज्यता ।।
कारकत्वेऽप्यकार्यत्वाद्दुःसंभाव्यं त्वयोदितम् ।। १८४ ।।
ननु सुख्यहमस्मीति विज्ञानमनुभूयते ।।
प्रतीच्यानन्दविषयं न प्रत्यक्षं विरोध्यतः ।। १८५ ।।
नैतेदेवं यतो मोक्षे विज्ञानं नोपपद्यते ।।
देहाभावो हि मोक्षोऽयं करणानि न सन्त्यतः ।। १८६ ।।
करणाद्यनपेक्षः सन्न च विज्ञानसंभवः ।।
तथा सति शरीरादेरुपादानमनर्थकम् ।।
तथैकत्वविरोधान्न संवेद्यानन्दकं परम् ।। १८७ ।।
यद्यानन्दात्मकं ब्रह्म नित्यमात्मानमात्मना ।।
तद्विज्ञानस्य नित्यत्वाज्जानीयान्नित्यमेव तत् ।। १८८ ।।
जले जलं यथा तस्मिन्संसार्यप्येकतां गतः ।।
सर्व एकी भवन्तीति न पृथक्त्वेन संस्थितः ।। १८९ ।।
तदानन्दात्मकब्रह्मविज्ञानाय मनागपि ।।
न तदेकत्वतो वेत्ति ब्रह्माऽऽनन्दं स्वकं तथा ।। १९० ।।
मुक्तोऽपि न च संसारी, तयोरेकत्वहेतुतः ।।
मुक्तो वेत्ति परानन्दमिति तस्माद्वचो मृषा ।। १९१ ।।
ब्रह्मानन्दमथान्यः सन्वेद मुक्तो घटादिवत् ।।
ब्रह्मत्वमन्यो वेदेति तदैकत्वं विरुध्यते ।। १९२ ।।
प्रेत्य संज्ञेह नास्तीति श्रुतिरेव निषेधति ।।
मुक्तौ विभागविज्ञानमेकत्वादेव कारणात् ।। १९३ ।।
स्रीपुंदृष्टान्तवचनं यद्वै तदिति चापरम् ।।
ज्ञात्राद्यसंभवं वक्ति कूटस्थैकत्वकारणात् ।। १९४ ।।
नेति नेत्यादिभूयांसि विरुध्यन्ते वचांस्यपि ।।
कारकाद्यभ्युपगतौ मुक्तौ ब्रह्मणि केवले ।। १९५ ।।
विज्ञानान्दयोश्चैक्यादसंयोगविभागतः ।।
आनन्दज्ञानविषया कल्पनेयं वृथा श्रमः ।। १९६ ।।
अज्ञानान्यार्थविज्ञानप्रसक्तावेव युज्यते ।।
वेत्ति ब्रह्म सुखमिति न तु ज्ञानघनात्मनि ।। १९७ ।।
अज्ञानान्यार्थविज्ञानप्रसङ्गाङ्गीकृतावपि ।।
जाड्यं जन्मादिबद्धत्वं ब्रह्मणः प्राप्नुयाद्ध्रुवम् ।। १९८ ।।
तस्माद्विज्ञानमित्यादि यथावस्थितवस्तुनः ।।
वचोऽन्वाख्यायकं ग्राह्यं, न ज्ञानादिविधायकम् ।। १९९ ।।
जक्षदित्यादि यच्चोक्तं तच्चापि न विरुध्यते ।।
सर्वात्मकत्वाद्विदुषः सर्वतःपाणिपादवत् ।। २०० ।।
योगिदेवादिदेहेषु जक्षणाद्युपपत्स्यते ।।
सर्वात्मकत्वाद्विदुषः स्याद्विमुक्तिस्तुतीरणम् ।। २०१ ।।
मतं जक्षणवन्मुक्तौ सर्वात्मत्वात्परात्मनः ।।
दुःखित्वमपि संप्राप्तं कुम्भीपाकादिदेहिषु ।। २०२ ।।
नैवं नामादिसंभूतिपिण्डप्राणादिसंश्रय -
संपर्कजनितभ्रान्तिदुःखित्वाध्यस्तिहेतुतः ।। २०३ ।।
विषयप्रविभागश्च विरुद्धवचसां मिथः ।।
प्रागेवास्माभिरुक्तोऽसौ यथावदुपपत्तिभिः ।। २०४ ।।
आनन्दब्रह्मविज्ञानपदार्थैकत्वहेतुतः ।।
नीलोत्पलादिवन्नातः संसर्गो ब्रह्मणीष्यते ।। २०५ ।।
मर्त्याच्छतगुणेनात उत्तरोत्तरवृद्धितः ।।
कार्यकारणरूपस्य निष्ठाऽऽनन्दः परो मतः ।। २०६ ।।
साधनादिव्यपेक्षैव सुखसंवित्तिरिष्यते ।।
लौकिकी नश्वरी साऽपि दुःखसंस्कारजा तथा ।। २०७ ।।
कैवल्ये न तु सापेक्षा सर्वसाधनानिःस्पृहा ।।
आत्मैवाऽऽनन्दयाथात्म्यं नातो ज्ञानादिसाधनम् ।। २०८ ।।
न जडं ज्ञानरूपत्वादानन्दत्वान्न निःसुखम् ।।
नान्तवद्ब्रह्मरूपत्वादिति वाक्यप्रमाणतः ।। २०९ ।।
आनन्दैकस्वभावोऽस्य सुषुप्तेऽध्यवसीयते ।।
व्यावृत्ताशेषमात्रादेरनन्यानुभवात्मना ।। २१० ।।
इति श्रीबृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यवार्तिके तृतीयाध्यायस्य नवमं ब्राह्मणम्
त्रयोदशैव ज्ञेयानि पञ्चमेऽस्मिन्समासतः ।।
शतानि वार्तिकग्रन्थे षष्ठे वक्ष्याम्यतः परम् ।।
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्य श्रीसुरेश्वराचार्यविरचिते बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यवार्तिके तृतीयोऽध्यायः