बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यवार्तिकम्
॥ चतुर्थाध्यायस्य प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ (४)
स्वप्नबुद्धान्तयोर्वेह दृष्टान्तः संप्रदर्शितः ||
संप्रसादस्य दृष्टान्तः श्येनेनाथाधुनोच्यते || ११५९ ||
श्येनः शशादो विज्ञेयो बृहत्कायश्च रोहितः ||
क्षिप्रः श्येनः सुपर्णस्तु बलवानल्पविग्रहः || ११६० ||
श्येनः श्रान्तो यथाऽऽकाशे भक्ष्यहेतोः परिभ्रमन् ||
पक्षौ वितत्य नीडं स्वमेति हि श्रमहानये || ११६१ ||
यथा तथाऽयमप्यात्मा जाग्रत्स्वप्े परिभ्रमन् ||
श्रान्तस्तच्छ्रमहानार्थं ब्रह्मनीडं प्रपद्यते || ११६२ ||
अन्ताय धावतीत्युक्तं तस्यान्तस्य विशेषणम् ||
यत्र सुप्तो न कमिति जाग्रत्स्वप्ननिषेधकृत् || ११६३ ||
सुप्तस्तिसृष्ववस्थासु सामान्येन यतस्ततः ||
विशिनष्ट्यात्मनः स्वापं यत्र सुप्तगिरा स्फ़ुटम् || ११६४ ||
न कंचनेति कामो यः स्वप्नजाग्रदवस्थयोः ||
निषिध्यते सुषुप्तेऽसौ तथा स्वप्नोऽपि यस्तयोः || ११६५ ||
स्वप्ने वा कामविरहाद्यथोक्तेनैव वर्त्मना ||
जाग्रत्कामनिषेधोऽतस्तत्र कामादिसंभवात् || ११६६ ||
एकैकस्यामवस्थायां जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिभिः ||
यदि वा विद्यते भेदः कंचनेति च लिङ्गतः || ११६७ ||
त्रय आवसथा इति तथा च श्रुतिशासनम् ||
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तानां त्रैविध्यप्रतिपादकम् || ११६८ ||
तत्र त्रयाणां स्थानानां जाग्रत्स्वप्ननिषेधनम् ||
न कंचनेति वाक्येन तयोरेव ग्रहः श्रुतेः || ११६९ ||
स्वप्नं न कंचनेत्युक्त्या सर्वस्वप्ननिषेधनम् ||
इति प्रबोधस्वप्नाभ्यां विविक्तं स्थानमुच्यते || ११७० ||
जाग्रत्स्वप्नात्मकौ पक्षौ वितत्याऽऽत्माऽऽत्ममोहवान् ||
भुक्त्वा भोगानथ श्रान्तः पक्षौ संहृत्य चाऽऽत्मनि || ११७१ ||
अविद्यायामवस्थानं तदुद्भूतस्य वस्तुनः ||
संहत्यपक्षोपमया श्रुत्येह प्रतिपाद्यते || ११७२ ||
संलयायेति यच्छुद्धं रूपं स्यात्प्रत्यगात्मनः ||
प्रत्यक्चिदाभ आगत्य ध्रियते प्रत्यगात्मने || ११७३ ||
बुद्ध्यादिकार्यसंहारे प्रत्यक्चैतन्यरूपिणः ||
चिद्बिम्बस्यापि संहारो जलार्कप्रविलापवत् || ११७४ ||
अविद्यावान्पुरा योऽभूदविद्याकार्यगश्चितिः ||
अविद्यया विभागोऽस्य चिद्बिम्बस्योपजायते || ११७५ ||
प्रत्याख्यातैव साऽविद्या सकार्या सर्वदाऽऽत्मना ||
प्रत्याचष्टे तु नाविद्या निरात्मत्वाच्चिदात्प्रनः || ११७६ ||
अविद्यातज्जकार्याभ्यामात्माऽन्यानवशेषतः ||
संबध्यते स्वतोऽसङ्ग आत्मत्वादेव कारणात् || ११७७ ||
अविद्या यच्च तत्कार्यमात्मानं स्वात्मसिद्धये ||
संबिभत्सत्यनात्मत्वादात्मा तन्नानुमन्यते || ११७८ ||
निःसङ्गस्य ससङ्गेन कूटस्थस्य निरात्मना ||
आत्मनोऽनात्मना योगो वास्तवो नोपपद्यते || ११७९ ||
प्रत्याख्याताऽऽत्मनैवेयं प्रत्यगात्मानमेकलम् ||
अविद्याऽऽलिङ्गते वह्निं घृतपिण्ड इवोल्बणम् || ११८० ||
अविचारितसंसिद्धा संगतिः परमात्मनः ||
अविद्यातज्जकार्याभ्यामेवमेवेति गम्यताम् || ११८१ ||
एवं सत्यस्य बाधः स्यात्परमार्थात्मसंश्रयात् ||
संसारानर्थसंबन्धहेतोरात्मप्रमाणतः || ११८२ ||
प्रत्यग्धीमात्रतः प्रत्यङ्ङद्वयत्वविशेषणः ||
निःसंबन्धात्मसंबन्धादनात्मा त्वात्मवन्न सन् || ११८३ ||
समस्तव्यस्ततामेवं सति व्याचक्षतेऽत्र ये ||
कर्षन्ति नासिकाग्रेण कर्णमूलं सुखेन ते || ११८४ ||
आत्मवस्त्वतिरेकेण नान्यद्वस्त्वस्ति मानतः ||
तन्मानमिति चेन्मैवं यतस्तत्प्राक्प्रबोधतः || ११८५ ||
अस्तु वस्त्वन्तरं चान्यत्तस्याप्यात्माभिसंगतौ ||
को हेतुरिति वक्तव्यं नाविद्याऽकारकत्वतः || ११८६ ||
समस्तव्यस्तताव्याख्या तस्मादन्धपरंपरा ||
वैश्वानरवरादेव न तु न्यायानुसारतः || ११८७ ||
अस्य हि द्वैतविषये विज्ञानं भानुरश्मिवत् ||
विकीर्णं बोधदेशीयं समन्तात्प्रथते दृशेः || ११८८ ||
तत्र कर्मप्रसूतोऽयं कामः सर्वप्रवृत्तिकृत् ||
जाता कर्मण एवेयं भावनाऽस्यान्तरात्मनः || ११८९ ||
यथा लक्षणया कर्म कृतं भावनयाऽऽत्मना ||
फ़लं तादृग्विधं दातुमेकीभवति साऽऽत्मनः || ११९० ||
तयाऽनुराञ्जित इव ह्यात्मा कामान्परीप्सति ||
वासनालक्षणः कामः स्वप्नसर्गाय जायते || ११९१ ||
सुखादिफ़लभोगाय स्वप्नः क्षुद्रस्य कर्मणः ||
परिच्छेदेन निर्मातृज्ञानं च प्रत्यगात्मनः || ११९२ ||
विज्ञानानुविधायी हि विकारः कर्मणो यतः ||
विज्ञानं विपरीतार्थदर्शनं चेह भण्यते || ११९३ ||
साऽविद्या सति बाह्येऽर्थे द्रष्टव्येऽलं न चासति ||
कामः स एव बोधेऽस्य विज्ञानात्मन इष्यते || ११९४ ||
प्रयोक्त्री भावना तत्र कर्म त्वस्य विकारकृत् ||
विपरीतग्रहाय स्यादन्यथेति विनिश्चितिः || ११९५ ||
कामेहाभावनाज्ञानपदार्थानां यथाक्रमम् ||
परस्परव्यपेक्षत्वादेवं स्यादेकवाक्यता || ११९६ ||
तत्र भावनयैवाऽऽत्मा कामान्कामयते तथा ||
विद्यया वीक्षते चार्थानविद्योत्थापितानिह || ११९७ ||
संप्रसादे तु बाह्यस्य वस्तुनोऽसंभवादिदम् ||
कर्म निस्पन्दमेवाऽऽस्ते भावनाऽपि च शाम्यति || ११९८ ||
प्रयोज्यविरहात्कर्मकार्यस्यासंभवात्तथा || ११९९ ||
विद्याऽपि विपरीतस्य प्रविभक्तस्य वस्तुनः ||
अभावादविशेषात्मज्ञानोऽयं व्यवतिष्ठते || १२०० ||
दाह्याभावाद्यथा वह्निः स्वात्मन्येवोपशाम्यति ||
कर्मण्यस्तमिते तद्वत्प्रत्यङ्ङास्ते स्वभावतः || १२०१ ||
एवं कृत्वेदमत्राऽऽह श्रुतिः कामं न कंचन ||
कामकर्मादिनिर्मुक्तं सुषुप्ते रूपमात्मनः || १२०२ ||
इत्येवं श्येनदृष्टान्तः कैश्चिद्व्याख्यायि सादरैः ||
तत्र युक्तमयुक्तं वा श्रुतिवाक्यानुसारतः || १२०३ ||
न्यायैर्जगति संसिद्धैः स्वयमेव विचार्यताम् ||
अपक्षपातपतितैर्विद्वद्भिर्वस्तुसिद्धये || १२०४ ||
एतदस्य स्वतो रूपं यदत्रोपप्रदर्शितम् ||
अविद्याकामकर्मादिविविक्तं यत्सुषुप्तगम् || १२०५ ||
इतोऽन्यथा तु यद्रूपं जाग्रत्स्वप्नस्वलक्षणम् ||
तदस्य परतो ज्ञेयमात्माज्ञानैकहेतुकम् || १२०६ ||
यद्धेतुकमिदं रूपं साऽविद्याऽनर्थकारिणी ||
सा स्वतः परतो वाऽस्येत्येतदत्राधुनोच्यते || १२०७ ||
न त्वागन्तुरविद्येयमनिर्मोक्षप्रसङ्गतः ||
आत्मस्वभावोऽविद्येयं न वेत्येतद्विचार्यते || १२०८ ||
अविद्याकामकर्मादिप्रविविक्तमिहाऽऽत्मनः ||
रूपं पूर्वमुपन्यस्तं तस्य साक्षाच्चिकीर्षया || १२०९ ||
अविद्यायाश्च यत्कार्यं तच्च वाच्यमशेषतः ||
इत्याविष्कृतिसिद्ध्यर्थं परो ग्रन्थोऽवतार्यते || १२१० ||
नाड्यायत्ता यतोऽविद्याकार्यदृष्टिरतः परम् ||
नाडीनां स्यादुपन्यासस्ता वा अस्येतिवाक्यतः || १२११ ||
यद्वा मृषात्वसिद्ध्यर्थं नाड्युपन्यास इष्यते ||
अत्यन्ततनुतो ह्यन्तर्विन्ध्यादेरीक्षणं कुतः || १२१२ ||
अविद्याकार्यमेतच्चेत् अविद्यावन्मृषेष्यते ||
अतो मृषात्वसिद्ध्यर्थं तनुनाडीपरिग्रहः || १२१३ ||
ता वा अस्य हिता नाम नाड्यः सूक्ष्मा हृदि स्थिताः ||
अपकर्षेतरौ याभिः कार्यस्याऽऽत्मा समीक्षते || १२१४ ||
सहस्रतमभागेन केशस्य परिणाहतः ||
नाड्योऽणिम्ना समानास्ता नानान्नरससंभृताः || १२१५ ||
तास्वन्नरसपूर्णासु स आत्माऽविद्ययाऽऽत्मनः ||
रक्तपीतादिरूपत्वं मन्यते स्वप्नमध्यगः || १२१६ ||
रसवर्णानुरोधेन रक्तपीतादिरूपताम् ||
प्रतीचो भोगसिद्ध्यर्थं देवतैति मृषात्मिकाम् || १२१७ ||
बौद्धविज्ञानविक्षेपसंहारकथनाय तु ||
चतुर्थे नाड्युपन्यासो विज्ञानात्मविशुद्धये || १२१८ ||
देवतान्नरसाणुत्वज्ञानाय च पुनर्ग्रहः ||
षष्ठादौ सूक्ष्मनाडीनां तद्दूराऽऽत्मावबुद्धये || १२१९ ||
भोक्तुः स्वरूपविज्ञप्त्या इह नाडीपरिग्रहः ||
क्रियते कामकर्मादिविवेकस्य विवक्षया || १२२० ||
न विज्ञानात्मनो रूपं चैतन्यादन्यदिष्यते ||
स्वात्माविद्यैकहेत्वेव तस्य रूपान्तरं यतः || १२२१ ||
विज्ञानपुरुषाणां हि सर्वेषामेकरूपता ||
चैतन्यात्मतया ज्ञेया तदबोधात्तु भिन्नता || १२२२ ||
अध्यात्मादिविभागोऽयं न स्वतः प्रत्यगात्मनः ||
तदबोधैकहेतुत्वादप्राप्तैकात्म्यवस्तुकः || १२२३ ||
लिङ्गमेव ततो रूपमात्माविद्यैकहेतुकम् ||
कर्मोत्था भावना याश्च रूपं ता अपि लिङ्गवत् || १२२४ ||
लिङ्गं चाप्यतिसूक्ष्मं तन्नाडीमध्यगतिक्षमम् ||
स्वामिकर्मवशात्तच्च रूपं गृह्णाति दैवतम् || १२२५ ||
भोगमात्रप्रसिद्ध्यर्थं चैतन्याभासमात्रतः ||
नानात्मरूपमात्माऽयं किंचिदन्यदपेक्षते || १२२६ ||
विज्ञानपुरुषः सोऽयमधिदैवादिवासनः ||
लिङ्गदेहानुरोधी सल्लिङ्गे कर्त्रादिविक्रियाम् ||
अविद्योपहतात्मा सन्नात्मत्वेनाभिमन्यते || १२२७ ||
लिङ्गस्य विक्रिया याऽपि सा रसानुविधायिनी || १२२८ ||
अधिदैवादिदेहस्य रसहेतुः स्थितिर्यतः ||
एताभिर्वा इति तथा तेनैता इति च श्रुतिः || १२२९ ||
रसोऽपि चायं जग्धान्नपरिणाममपेक्षते ||
यतोऽतो वातपित्तादीन्धातून्सोऽप्यनुरुध्यते || १२३० ||
धातुरूपानुरोधी सन्रसो रक्तादिमेत्यथ ||
तं वर्णं देवतादेहो यथोक्तमनुरुध्यते || १२३१ ||
आत्मनोऽविक्रियस्यैव लिङ्गे स्वभासवर्त्मना ||
दर्शनं शुक्लपीतादेर्जायते कर्मणो वशात् || १२३२ ||
आत्मन्येष यतः सर्वस्तदविद्यैकहेतुकः ||
अध्यात्मादिप्रपञ्चो हि शुक्तिकारजतादिवत् || १२३३ ||
सत्यानृतविभागोऽयं तथाऽप्यनृतवस्तुनि ||
जाग्रद्भूमौ प्रसिद्धोऽस्य लोके स्वप्ने यथा तथा || १२३४ ||
चित्स्वभावातिरेकेण नाविद्यादेः प्रसिध्यति ||
सत्यत्वमिव मानेन मिथ्यात्वमपि वस्तुनः || १२३५ ||
चिन्मात्रतैव तेनास्य कार्यकारणवस्तुनः ||
श्रुत्येहोच्चैः प्रत्यपादि तत्त्वमस्यादिरूपया || १२३६ ||
मिथ्याभावनमात्राधेर्निरस्तविकृतेरिह ||
प्रतीचो दर्शनं स्वप्ने श्रुत्या मिथ्येति वर्ण्यते || १२३७ ||
शुक्लं स्यात्कफ़भूयस्त्वे वातपित्तसमागमात् ||
नीलं कृष्णं च वातस्य परिणामं प्रचक्षते || १२३८ ||
पिङ्गलं पित्तबाहुल्याद्धरितो मन्दपित्तकः ||
इति वैषम्यतो वर्णो धातुसाम्येऽतिलोहितः || १२३९ ||
इत्येवमादि बहुधा परिणामं प्रचक्षते ||
चिकित्साशास्रतत्त्वज्ञाजग्धस्यान्नस्य नाडिगम् || १२४० ||
अथैतस्मिन्नन्नरसपरिणामे यथोदिते ||
प्रत्यङ्मोहस्य यत्कार्यमधुना तत्प्रपञ्च्यते || १२४१ ||
जगदात्मनि निर्माय साधिभूताधिदैवतम् ||
शुक्लाद्याकृतिनाडीस्थमात्मा पश्यत्यविद्यया || १२४२ ||
अविद्यायाः परा काष्ठाऽथेदानीमुच्यते स्फ़ुटम् ||
तत्कार्यतारतम्येन साऽविद्या भिद्यते यतः || १२४३ ||
लिङ्गादिकार्यभेदेन साऽविद्या भिद्यते सदा ||
स्वस्त्वविद्याभेदोऽत्र मनागपि न विद्यते || १२४४ ||
तल्लिङ्गं वासनानीडं सूक्ष्म्यं स्वच्छस्वभावकम् ||
नाडीगतरसोपाधिससंर्गात्स्फ़टिकादिवत् || १२४५ ||
धर्मादिप्रेरकोद्भूतरथस्त्रीहस्तिलक्षण
नानाकृतिरसाद्यात्म ह्यात्मनोऽलुप्तचक्षुषः ||
प्रथते पुरतोऽविद्यामात्रतत्त्वं विनश्वरम् || १२४६ ||
एवं तावदविद्यैकनीडानामुदितो विधिः ||
भावनानां विनिष्पत्तौ बोधे स्वप्नेऽथ भण्यते || १२४७ ||
अथ यत्राऽऽत्ममोहोत्थं घ्नन्तीवैनमितीक्षणम् ||
जिनन्तीवैनमिति च मृषैवमभिमन्यते || १२४८ ||
नास्त्यत्र हन्ता जेता वा किंत्वज्ञानोत्थमेव तत् ||
वासनाविष्टविज्ञानो हननाद्यभिमन्यते || १२४९ ||
अधर्मादिप्रकर्षोत्थ गर्तादिपतनादिकम् || १२५० ||
प्रतीचो दर्शनं स्वप्ने मूढस्येहोपजायते ||
मिथ्यात्वकारणं प्राह यदेवेति श्रुतिः स्वयम् || १२५१ ||
जाग्रद्विषय एवायं यदैक्षिष्ट पुराऽप्यसत् ||
तदत्र स्वप्नेऽसंभाव्यं मन्यतेऽविद्ययैव सः ||
नाविद्या नापि तत्कार्यं यस्मादात्मसमीक्षणे || १२५२ ||
भयं त्वेकान्ततोऽविद्याकार्यमाहुर्विपश्चितः ||
यतो विज्ञाततत्त्वानां भीतिर्नास्ति कुतश्चन || १२५३ ||
एतदुक्तं भवत्यत्र पूर्वोपात्तस्य कर्मणः ||
फ़लं प्रबोधे यद्भुक्तं तच्छेषो भावनोच्यते || १२५४ ||
यदि नामावसितार्था फ़लं दत्त्वेह भावना ||
पुंभोगसमये कर्म प्रयुङ्ते सा पुनर्नवम् || १२५५ ||
उत्त्पत्तिभोगयोरेवं भावना कर्मणः सदा ||
प्रयोक्त्री भावनैवाऽऽत्मकर्तृभोक्तृत्वयोर्मृषा || १२५६ ||
एवं सति प्रबोधे यद्भुक्तं प्राक्कर्मणः फ़लम् ||
तस्यानुवासना धीस्था भावनेत्यभिधीयते || १२५७ ||
आत्मचैतन्यबिम्बेन बिम्बिता धीर्यथा तथा ||
कर्मोत्थफ़लबिम्बेन बिम्बितेयं मतिः सदा || १२५८ ||
अविद्याग्रथितः सोऽयं परमात्माऽशरीरतः ||
कर्ता भोक्तेव चाऽऽभाति स्वप्नजाग्रदवस्थयोः || १२५९ ||
न चाविद्यातिरेकेण कौटस्थ्यात्प्रत्यगात्मनः ||
हेतुमन्यं प्रपश्यामः कर्तृत्वादिप्रसिद्धये || १२६० ||
रजोधूमतुषाराभ्रनीहाराद्यन्वितं वियत् ||
संभाव्यते यथा मूढैरात्मैवं कर्तृतादिभिः || १२६१ ||
धर्मधर्म्यभिसंबन्धा नेक्ष्यन्ते मानतो यथा ||
वियत्येवं न वीक्ष्यन्ते प्रत्यग्दृष्ट्या यथोदिताः || १२६२ ||
चैतन्याभाससंमोहं भावनेयं समाश्रिता ||
सत्य आत्मनि कूटस्थ आश्रिता इति भण्यते || १२६३ ||
स्वामिन्येव यतः सर्वं समवैति क्रियाफ़लम् ||
ममाहमितिहेतूत्थं स्वामित्वं चाप्यबोधजम् || १२६४ ||
देशकालादिहीनस्य ह्यनवच्छिन्नवस्तुनः ||
अहं ममेत्यवच्छेदो नाऽऽत्माविद्यामृते यतः || १२६५ ||
वासनैकाधिकरणश्चिदाभासोऽभिधीयते ||
भावनारञ्जितज्ञानो भवतीति न निर्द्वयः || १२६६ ||
भावनारञ्जितमतिसाक्षित्वादात्मवस्तुनः ||
भावनाश्रयवद्भाति प्रत्यङ्जडधियामतः || १२६७ ||
बहुनाऽत्र किमुक्तेन यदेवायं समीक्षते || १२६८ ||
बोधे हस्त्यादिकं स्वप्ने तदेवाविद्ययाऽऽत्मनि ||
संभावयति मिथ्यैव नभो नीलं यथा तथा || १२६९ ||
कार्यमेतदविद्यायाः प्रोद्भूतायाः प्रदर्शितम् ||
अथापकृष्यमाणायाः कार्यतः कार्यमुच्यते || १२७० ||
देवादिविषयोद्भूतवासनाऽस्य यदा तदा ||
जाग्रद्भूमावथ स्वप्ने जायते सैव भावना ||
देवो राजेव चास्मीति स्वप्नकर्मवशाद्विभोः || १२७१ ||
ध्वस्तात्ममोहतत्कार्यः स्यात्प्रबोधे यदा तदा ||
सर्वमस्म्यहमेवेदमिति स्वप्नेऽभिमन्यते || १२७२ ||
अहमेवेति चिन्मात्रमात्मनोऽत्रावधार्यते ||
इदंशब्देन चाविद्याकार्यमत्र विवक्षितम् || १२७३ ||
अविद्यायाः समुच्छित्तावलमेवमिदं वचः ||
सर्वः कृत्स्नोऽहमस्मीति तदैतदुपपद्यते || १२७४ ||
एषोऽस्य परमः पूर्णः कृत्स्नो लोकस्तु विद्यया ||
इतोऽपरे तु ये लोकास्तेऽस्याविद्याप्रकल्पिताः || १२७५ ||
देवो राजेव यत् स्वप्ने दर्शनं प्रत्यगात्मनः ||
विद्याफ़लं न तन्न्याय्य मिव शब्देन संगतेः || १२७६ ||
घ्नन्तीवाविद्यया यद्वन्मन्यते स्वप्नभूमिगः ||
देवो राजेव चास्मीति मोहादेवं क्रियाफ़लम् || १२७७ ||
अहमेवेति न स्वप्नः साक्षादत्राऽऽत्मवस्तुनः ||
बोधेऽविद्यासहायत्वमिह त्वात्मैव निर्द्वयः || १२७८ ||
यावत्किंचिदविद्योत्थमिदमा तदनूद्यते ||
यथाव्याख्यातमैकात्म्यमहमित्यभिधीयते || १२७९ ||
शरीरान्तमिन्दं रूपं साधिभूताधिदैवतम् ||
प्रतीच्यविद्ययाऽध्यस्तमहमैतद्विशेष्यते || १२८० ||
अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यथोक्ताभ्यां पदार्थयोः ||
विज्ञातयोरिदं वाक्यमहमेवेदमित्यतः || १२८१ ||
बाध्यबाधकयोरेवं ज्ञातयोरुक्तवर्त्मना ||
प्रतीचि जायते ज्ञानं वाक्यादज्ञानहानिकृत् || १२८२ ||
ज्ञानाद्ध्वस्ते हि तमसि ध्वस्ते द्वैते सहेतुके ||
सर्वः कृत्स्नो भवेदात्मा मनोवाचामगोचरः || १२८३ ||
स एष पर उत्कर्षो विद्यायाः संप्रदर्शितः ||
संप्रसाद इदं सर्वमात्मनैवावशिष्यते || १२८४ ||
एक आत्मेति तद्वद्धीः स्वप्नजाग्रदवस्थयोः || १२८५ ||
अविचारितसंसिद्धिस्तथैवानात्मधीरपि ||
व्यभिचारस्वभावोक्ता प्रत्यगात्मैकसाक्षिका || १२८६ ||
व्यभिचारिमतिष्वेवं बुद्धिरव्यभिचारिणी ||
व्यभिचारित्वसंसिद्धिहेतुरैकात्म्यनिष्ठिता || १२८७ ||
सत्यामपि त्वविद्यायां प्रमाणानुगमात्पुरा ||
वास्तवं वृत्तमीदृङ्नः सिद्धं ह्यनुभवाश्रयम् || १२८८ ||
अविद्याविद्ययो रूपं कार्यं चापि समासतः ||
व्याख्यातमेवं मानानां प्राक्सूतेरनुभूतितः || १२८९ ||
अनात्मवस्तुमानानां प्रागनात्माभिसंगतेः ||
स्वतः सिद्धात्ममेयोत्थरूपतैव प्रतीयते || १२९० ||
चिद्रूपैरेव तैः सद्भिरनात्मार्थोऽपि शक्यते ||
प्रमातुं तदृतेऽनात्मा ह्यन्धकारप्रनृत्तवत् || १२९१ ||
अनात्माऽपि विनाऽऽत्मानं नैवानात्मायते यतः ||
अवस्तुत्वान्निरात्मत्वाद्वन्ध्यासूनुनृशृङ्गवत् || १२९२ ||
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तेषु त्वात्माविद्या मृषा सती ||
व्यवहारपथं प्राप्ता स्वतःसिद्धात्मसाक्षिका || १२९३ ||
सर्वोऽस्मीति हि विद्येयमविद्याऽतोऽन्यदर्शनम् ||
उभयं संविदायत्तं दर्शनं प्राक्प्रमागमात् || १२९४ ||
एषोऽस्य परमो लोको यः सर्वोऽस्मीति दर्शितः ||
अतः परं परावस्था निरविद्या प्रदर्श्यते || १२९५ ||
अनाप्तकाममस्योक्तमात्माविद्यैकहेतुकम् ||
रूपं पूर्वमिह त्वस्य ध्वस्ताविद्यमथोच्यते || १२९६ ||
छन्दः कामोऽधिकारात्स्यात्साहचर्याच्च पाप्मना ||
अतिक्रान्तं यतश्छन्दमतिच्छन्दमिदं ततः || १२९७ ||
विवृतिश्छान्दसी ज्ञेया लक्षणासंभवादिह || १२९८ ||
पाप्मशब्देन चात्र स्याद्धर्माधर्मपरिग्रहः ||
पाप्मनो विजहातीति तथाचैव पुरोदितम् || १२९९ ||
अपेतकारकत्वादहेतोरज्ञानतो हतेः ||
धर्माधर्मादिपाप्मानो रूपमात्मन उच्यते || १३०० ||
सदाऽपहतपाप्मेति भयहेतोश्च लङ्घघनात् ||
आत्मनोऽस्या भयं रूपं सदाऽनस्तमितोदितम् || १३०१ ||
वास्तवेनैव वृत्तेन ज्ञेयकार्यसमाप्तितः ||
अतः सर्वं कृतं ज्ञानं नातोऽन्यदवशिष्यते || १३०२ ||
यत एवमतो यावत्किंचित्कार्यान्तरायकम् ||
मोहव्यवहितं वा यत्प्राप्तं तद्ब्रह्मबोधतः || १३०३ ||
कामकर्ममहामोहरहितं रूपमात्मनः ||
श्रुत्या प्रदर्शितं साक्षात्कारविन्यस्तबिल्ववत् || १३०४ ||
स्वयंज्योतिष्ट्वमुक्तं यदात्मनः प्राक्प्रयत्नतः ||
तदप्यात्मन आगामि शङ्क्यते कामकर्मवत् || १३०५ ||
यस्मात्सुषुप्त आत्माऽयं नाऽऽत्मानं नाप्यनात्मनः ||
जाग्रद्वद्वेत्ति तेनास्य चैतन्यं कामकर्मवत् || १३०६ ||
नैतदेवं यतो भेदज्ञानं मोहोत्थकारक -
संश्रयादेव न पुनर्मोहाभावे तदिष्यते || १३०७ ||
यत्र वा अन्यदित्येवं भेदज्ञानमभाषत ||
सत्येव प्रत्यगज्ञाने तस्याज्ञानसमन्वयात् || १३०८ ||
यत्र त्वस्येति विध्वस्त आत्माज्ञाने प्रबोधतः ||
तत्केन कमिति श्रुत्या भेददृष्टिर्निषिध्यते || १३०९ ||
एकत्वमेव तेनात्र भेदादर्शनकारणम् ||
स्त्रीपुंदृष्टान्तवचसा तदेतत्प्रतिपाद्यते || १३१० ||
चेतोनुरागसिद्ध्यर्थं प्रिययेति विशेषणम् ||
द्विष्टायां सत्यपि स्त्रीत्वे चेतो नैवानुरज्यते || १३११ ||
अतीव कामवशगः स्त्रीगुणोपेतया स्त्रिया ||
प्रयया कामयन्त्या च परिष्वक्तः पुमानिह || १३१२ ||
परिष्वक्तगिरा चात्र व्यामिश्रीभाव उच्यते ||
पृक्तावयवयोः प्रीत्या स्त्रीपुंसोरपरस्परम् || १३१३ ||
उत्पन्नसंभोगफ़लः पुमान्मैथुनकर्मणि ||
स न वेत्ति यथा बाह्यं सुखाविष्टो न चाऽऽन्तरम् || १३१४ ||
परिष्वङ्गाद्यथा पूर्वं वेद बाह्यान्तरं स्फ़ुटम् ||
परिष्वक्तस्तु नैवं स वेद बाह्यं न चाऽऽन्तरम् || १३१५ ||
तमोव्यवहितैकात्म्यस्तथाऽविद्योत्थकार्यगः ||
वेद बाह्यं जगत्सर्वं स्वं चाऽऽत्मानं तमस्विनम् || १३१६ ||
कार्यकारणरूपः संस्तद्विरुद्धैकरूपिणा ||
परिष्वक्तः पुमान्प्राज्ञे प्राज्ञेनाऽऽत्माऽयमात्मना || १३१७ ||
तमस्विनि निवृत्तेऽस्मिन्देहान्ते प्रत्यगात्मनि ||
वितमस्कात्मना योगे स्वप्नजाग्रत्क्रियाक्षये || १३१८ ||
अविद्याऽन्वेति कार्यं स्वं न त्वात्मानमकार्यतः ||
कार्यं स्वकारणस्थं च न त्वात्मस्थमकारणात् || १३१९ ||
आत्माभासोऽपि योऽज्ञाने तत्कार्ये चावभासते ||
कार्यकारणतारूपस्तमप्येषोऽतिवर्तते || १३२० ||
कूटस्थात्मानुरोधित्वात्तावन्मात्रात्मकत्वतः ||
न कार्यं कारणं चातः कटाक्षेणापि वीक्षते || १३२१ ||
विज्ञानात्मा परिष्वक्तः प्राज्ञेनैव परात्मना ||
भेदकारणविध्वस्तौ भेदधीर्विनिवर्तते || १३२२ ||
यस्मादेवमतः प्राह न बाह्यमिति नः श्रुतिः ||
ऐकात्म्यमात्रावसितेर्न वेदान्तर्बहिस्तथा || १३२३ ||
क्रियाकारकसंभेदहेतौ सत्यसतीदृशम् ||
सर्वदैवाऽऽत्मनो रूपं निरस्ताशेषभेदकम् || १३२४ ||
नाऽऽत्मवृत्तमपेक्ष्येदं नापि बाह्यस्य वस्तुनः ||
क्रियाकारकवद्वस्तु किंचिदीक्षामहेऽमितेः || १३२५ ||
सर्वमन्यानपेक्षं सत्स्वात्ममात्रतयेक्षितम् ||
ऐकात्म्यतो हिरुग्रूपं न वस्तूत्प्रेक्ष्यतेऽण्वपि || १३२६ ||
आपेक्षिकं तु यद्रूपं तन्मिथ्येत्युपपादितम् ||
स्वतो यद्वस्तुतो नास्ति तत्कुतोऽन्यव्यपेक्षया || १३२७ ||
अतः सर्वानपेक्षं यत्स्वमहिम्नैव सिध्यति ||
तदेव परमार्थं स्याद्वस्त्वैकात्म्यस्वलक्षणम् || १३२८ ||
यस्मादेवमतः प्राह तद्वा अस्येति नः श्रुतिः ||
उक्तात्मवस्तुनो रूपं कामाविद्याविवर्जितम् || १३२९ ||
कामकर्मादिवन्नेदं मृत्योर्धर्मो भवेदतः ||
चैतन्यं प्रत्यगात्मैव यस्मादुक्तेन हेतुना || १३३० ||
आत्मत्वान्न विभागोऽत्र ज्ञातृज्ञानादिलक्षणः ||
अनपास्ततमस्कोऽपि भेदं नाऽऽत्मनि पश्यति || १३३१ ||
अविद्यावर्त्मदृष्ट्यैव ह्यविद्याकार्यवस्तुगम् ||
द्वैतमाभासते व्योम्नि नीलदिङ्मण्डलत्ववत् || १३३२ ||
निरविद्यं तु यद्रूपमनन्यापेक्षसिद्धिकम् ||
तद्वा अस्यैतदिति तच्छ्रुत्या निर्वर्ण्यतेऽधुना || १३३३ ||
सर्वैकात्म्यमिदं यस्मादात्मनो रूपमीदृशम् ||
तदाविष्क्रियते तस्मात्करविन्यस्तबिल्ववत् || १३३४ ||
आत्मनो यदविद्योत्थं रूपं संसारभूमिगम् ||
अनाप्तकामं तत्सर्वमपेक्ष्येदमिहोच्यते || १३३५ ||
आप्तकामादिकं सर्वं वस्तुवृत्तव्यपेक्षया ||
आप्ताप्तव्यादिहीनत्वादानन्दैकात्म्यवस्तुनः || १३३६ ||
पुमर्थः कामशब्दार्थो नान्योऽर्थः काम्यते यतः ||
आप्ताशेषपुमर्थोऽयं सर्वसाधननिस्पृहः || १३३७ ||
सत्यकामादिशब्देन यदप्यन्यत्र भाषितम् ||
एतद्वाक्यानुरोधेन व्याख्येयं तदपि स्फ़ुटम् || १३३८ ||
आत्ममात्रं समुत्सृज्य सत्यत्वं नान्यतो यतः ||
तत्रैव निरधार्येतद्य्त्र नान्यदिति श्रुतेः || १३३९ ||
सुखसंविद्धि काम्योऽर्थो बाह्यसाधनसाधनः ||
संविदेव सुखं यस्मादाप्तकाममिदं ततः || १३४० ||
कामकामिप्रभेदेन प्रतीचोऽस्याऽऽप्तकामता ||
हिरण्यगर्भवत्किंवा निर्भेदस्येह भण्यते || १३४१ ||
आत्मैव कामा निःशेषा नाऽऽत्मरूपप्रभेदतः ||
आत्मैवेदं सर्वमिति प्रत्यङ्मत्रावशेषतः || १३४२ ||
समस्तव्यस्तताशङ्कामुच्छेत्तुं चोत्तरं वचः ||
अकाममित्यतो ध्वस्तसमस्तव्यस्तरूपकम् || १३४३ ||
आप्तकामात्मकामत्ववचसैव निराकृताः ||
कामाः सर्वेऽकाममिति तथाऽपि पुनरुच्यते || १३४४ ||
आत्माश्रयत्वं कामानां केचिद्व्याचक्षतेऽबुधाः ||
अतस्तत्प्रतिषेधार्थं भूयोऽकाममितीरणम् || १३४५ ||
कामादिहेतुकः शोकः कामाद्यज्ञानहेतुकम् ||
तदभावादथैकात्म्यं शोकान्तरमितीर्यते || १३४६ ||
यदि वा शोकवद्वस्तु शोकशब्देन भण्यते ||
गुणत्वाच्छोकशब्दस्य मतुपो लुप्तता भवेत् || १३४७ ||
शोकार्हवत्पदार्थेभ्यो जात्यन्तरमिदं यतः ||
अहेतुफ़लरूपत्वाच्छोकान्तरमतो मतम् || १३४८ ||
शोकस्य प्रत्यगात्मा वा शोकान्तरगिरोच्यते ||
शोकहेतोरपि प्रत्यङ्ङात्मा स्याच्छोकवान्कथम् || १३४९ ||
अशोकान्तरमिति वा श्रुत्यन्तरसमाश्रयात् ||
अशोकादपरोऽशोकोऽशोकान्तरमितीर्यते || १३५० ||
शोकायोग्यः शुचा हीनोऽशोकशब्देन भण्यते ||
यद्वाऽन्तरयते शोकमानन्दैकस्वभावतः ||
शैत्यं हुताशवत्तस्माच्छोकान्तरमिदं भवेत् || १३५१ ||
शोकादेर्जनकं यद्वा तच्छोकान्तं भवेत्तमः ||
तस्यारं छिद्रमेतत्स्याच्छान्दसि वर्णनिह्नतिः || १३५२ ||
अविद्याकामकर्माणि निःसङ्गत्वस्वभावतः ||
अतिवर्तत आत्माऽयं वस्तुवृत्तानुरोधतः || १३५३ ||
स्वतो बुद्धं यतो वस्तु स्वतः शुद्धमतोऽद्वयम् ||
स्वतो मुक्तमतः सिद्धमविद्यातज्जहानतः || १३५४ ||
यत एवमिदं वस्तु अतिच्छन्दादिलक्षणम् ||
निःशेषध्वान्तसंबन्धव्यतिक्रान्तमिदं ततः || १३५५ ||
जन्यकारणसंबन्धात्कार्यकारणसंगतेः ||
जन्यहेत्वतिवृत्तत्वात्पिताऽप्यत्रापिता ततः || १३५६ ||
अविद्यैव यतो हेतुः कर्तृत्वस्य न वस्तुतः ||
कर्तृत्वे सति कर्मणि नान्यथाऽकर्तुरात्मनः || १३५७ ||
अविद्यायामतोऽसत्यां नाऽऽत्मानः कर्तृकर्मणी ||
पितृपुत्रादिसंबन्धो नातोऽस्तीह सुषुप्तगे || १३५८ ||
असङ्गोऽयं स्वतो यस्मान्नातः केनचिदात्मनः ||
सर्वावस्थासु संबन्धः संबन्धोऽतोऽस्य मोहतः || १३५९ ||
शुभकर्माभिसंबन्धः केवलो नास्य वार्यते ||
निषिध्यते यतो योगः कुत्सितेनापि कर्मणा || १३६० ||
विप्रहाटकहार्यत्र स्तेनशब्देन भण्यते ||
भ्रूणघ्नसहचारित्वाच्चाण्डालो ब्राह्मणीसुतः || १३६१ ||
शूद्रेण जातो विज्ञेयः प्रातिलोम्योपलक्षणः ||
वरिष्ठब्रह्महा चेह भ्रूणहेत्यभिधीयते || १३६२ ||
उत्पन्नः क्षत्र्रियायां यः शूद्रेणैव स उच्यते ||
पैल्कसः पुल्कसो ज्ञेयः स्वार्थ एव च तद्धितः || १३६३ ||
निकृष्टदेहसंबन्धप्रापकैरपि कर्मभिः ||
असंबद्धः सुषुप्तस्थः कर्महेत्वनभिप्लुतेः || १३६४ ||
तथैवानभिसंबन्ध आश्रमाख्यैश्च कर्मभिः ||
परिव्राट्श्रमणो ज्ञेयस्तापसाश्रमसंनिधेः || १३६५ ||
वर्णाश्रमादिहेतूनां सर्वेषामपि कर्मणाम् ||
उपलक्षणकृज्ज्ञेयः परिव्राट्तापसग्रहः || १३६६ ||
इत्येवमादयोऽनन्ताः संबन्धा मोहहेतवः ||
नरेण परिसंख्यातुं न शक्याः कल्पकोटिभिः || १६६७ ||
पुण्यापुण्ये हि निखिलसंबन्धस्येह कारणम् ||
प्राज्ञोऽनन्वागतस्ताभ्यां कर्महेत्वसमन्वयात् || १३६८ ||
परं रूपं समापन्नः कर्माविद्यानिमित्तकम् ||
पितृमात्रादिसंबन्धं सुषुप्ते सोऽतिवर्तते || १३६९ ||
जीवत्येव शरीरेऽस्मिंस्तत्स्थ एव कथं पुनः ||
सर्वसङ्गव्यतीतोऽयं भवतीत्यभिधीयते || १३७० ||
यतोऽनन्वागतं रूपं सुषुप्तेऽस्याऽऽत्मनः स्वतः ||
उभाभ्यां पुण्यपापाभ्यां कुतस्तदपि चेन्मतम् || १३७१ ||
हृदयातिक्रमाद्यास्मात्तद्धर्मानतिवर्तते ||
कर्मप्रयोजकान्कामांस्तस्मात्सुस्थं यथोदितम् || १३७२ ||
हृदयस्यैव धर्मास्ते शोककामादयो यतः ||
तीर्णबुद्धिर्हि तद्धर्मांस्तस्मादेषोऽतिवर्तते || १३७३ ||
पुण्यपापाभिसंबन्धः स्वप्ने हृदयसंगतेः ||
वासनामात्रया त्वत्र साऽपि प्राज्ञे निवर्तते || १३७४ ||
करणत्वं विहायेह केवलाज्ञानमात्रकम् ||
स्वप्न आस्ते मनोरूपं वासनामयविग्रहम् || १३७५ ||
वासनामय एवातो भुङ्के स्वप्ने क्रियाफ़लम् ||
न हि स्वप्नदृशो योगः स्वप्नेऽन्येनास्ति केनचित् || १३७६ ||
स्वाभासवर्त्मनैवाऽऽस्ते जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु ||
अविद्याकामकर्मादि बिभर्तीव न तु स्वतः || १३७७ ||
चैतन्यमपि नैव स्यादात्मनः कामकर्मवत् ||
धर्मानन्वयतः प्राज्ञ इत्येवमभिचोदिते || १३७८ ||
स्रीपुंदृष्टान्तवाक्येन परिहारश्च दर्शितः ||
विभागहेत्वसद्भावाज्जाग्रद्वन्नोपलभ्यते || १३७९ ||
अविभागात्मतां यातं न पुनः कामकर्मवत् ||
साधितं च प्रयत्नेन स्वयंज्योतिष्ट्वमात्मनः || १३८० ||
यद्यात्माऽयं स्वयंज्योतिः कामकर्मादिवत्कथम् ||
सुषुप्तेऽस्य स्वभावत्वाज्जह्याच्चैतन्यमित्यतः || १३८१ ||
नास्य धर्मो भवेदेतत्सुषुप्ते तददर्शनात् ||
नाऽऽत्मधर्मो विनष्टत्वात्तस्माच्चैतन्यमत्र तत् || १३८२ ||
अपि विप्रतिषिद्धं च यत्स्वयंज्योतिरात्मकम् ||
प्रत्यग्वस्तु न वेत्तीति भवतेहाभिधीयते || १३८३ ||
ऐक्यादनुपलब्धिश्चेदनैकान्तिकता तथा ||
यतोऽभावेऽप्यसंवित्तिश्चैतन्यस्येह दृश्यते || १३८४ ||
इत्यस्य परिहारार्थं परो ग्रन्थोऽवतार्यते ||
यद्वै तदित्युपक्रम्य प्रत्यग्वस्तुविशुद्धये || १३८५ ||
तथा परोऽपि संबन्धः कैश्चिदत्राभिधीयते ||
अशोकान्तरमित्युक्तं याथात्म्यं प्रत्यागात्मनः || १३८६ ||
ज्योतिर्मात्रतयैवाऽऽत्मा सुषुप्ते व्यवतिष्ठते ||
कुतः पुनरिदं सिद्धं विशेषज्ञानसंक्षये || १३८७ ||
ज्योतीरूपमिदं तत्त्वं सुषुप्ते व्यवतिष्ठते ||
उक्तं प्राग्व्यतिरेकेण स्वयंज्योतिष्ट्वमात्मनः || १३८८ ||
ननूक्तं प्रागिदं सर्वं विशेषज्ञानमात्मनः || १३८९ ||
अविद्यापक्षपात्येव न तत्स्याच्चित्तिवत्स्वतः ||
नैतदेवं यतोऽदर्शि पूर्वमेत्स्फ़ुटं मया || १३९० ||
सर्वमेवाहमस्मीति यद्यपीदं विशेषवत् ||
विज्ञानं न तथाऽपीदमविद्यापक्षभागिति || १३९१ ||
नानात्वदर्शनं यस्माद्भयादज्ञानजं मतम् ||
प्रतिपक्षमविद्याया अहमेवेदमित्यतः || १३९२ ||
तदेतन्मथ्यमानं सदैक्यदर्शनलक्षणम् ||
भवत्यतीव संशुद्धं प्रसन्नं व्यवतिष्ठते || १३९३ ||
विशेषदर्शनासूतेरसंबोधस्तदाऽऽत्मनः ||
देदीप्यमाना विज्ञप्तिर्विशेषात्माऽवतिष्ठते || १३९४ ||
सुषुप्तस्थानगं रूपं तदेतत्प्राक्प्रदर्शितम् || १३९५ ||
तत्रैतच्छङ्क्यते ज्ञानेऽसंबोधः कथमात्मनः ||
सति स्याच्चेदनाशङ्का स्त्रीपुंदृष्टान्तनिर्णयात् || १३९६ ||
नैतदेवं यतस्तत्र सत्स्वेव ज्ञानहेतुषु ||
अविभक्तो विशेषेषु भवतीति प्रदर्शितम् || १३९७ ||
इह पुनर्न शक्यन्ते विशेषाः प्रसमीक्षितुम् ||
यतोऽत्राप्रविभक्तेन स्वेन बोधेन तिष्ठति || १३९८ ||
असंबोधः सति ज्ञाने कथं स्यादिति शङ्क्यते ||
तम एवेति चेन्नैवं स्वयंज्योतिष्ट्वमात्मनः || १३९९ ||
महतेह प्रयत्नेन यतः प्राक्प्रतिपादितम् ||
सिद्धान्तस्य स्थितत्वाच्च यथावदुपपत्तिभिः || १४०० ||
प्रदीपवद्विनष्टोऽयमिति चेदभिधीयते ||
प्रत्यभिज्ञानतो नैवं पूर्वदृष्टस्य वस्तुनः || १४०१ ||
यतः प्रत्यभिजानाति सुषुप्तादुत्थितस्ततः ||
सर्वावस्थास्वयं नित्य आत्मा नैव विनश्यति || १४०२ ||
समस्तैरिन्द्रियैर्हीनः संप्रसन्नो निराकुलः ||
सुप्तः स्वप्नान्न जानाति यः स आत्मेति भण्यते || १४०३ ||
नाद्राक्षं स्वप्नमद्येति प्रतिबुद्धोऽभिभाषते ||
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्ते च तस्मादात्मा स एव सः || १४०४ ||
स्वप्नमेति सुषुप्ताच्च स्वप्नाद्बुद्धान्तमेव च ||
इति श्रुत्या पुराऽप्युक्तं तस्मान्नाऽऽत्मा विनश्यति || १४०५ ||
स्वयंज्योतिःस्वभावस्थस्तस्मादात्मा सुषुप्तगः ||
प्रत्यगज्ञानतत्कार्यैरसंस्पृष्टः स्वभावतः || १४०६ ||
यत्तु तच्छङ्क्यते कस्मादात्मा प्राज्ञे न पश्यति ||
चैतन्यात्मस्वभावोऽपि तच्चापि शृणु सांप्रतम् || १४०७ ||
स्वभावो नाऽऽत्मनः कामकर्माविद्यादि बॊधवत् ||
असङ्गानन्वयोक्तिभ्यां कामादेश्च मृषात्वतः || १४०८ ||
चैतन्यमात्मनस्तत्त्वं कूटस्थं, न तु कामवत् ||
अनाद्यविद्यायोगोऽस्य तत्कार्यैरादिमान्मतः || १४०९ ||
अज्ञानमिथ्याविज्ञानसंस्थस्यास्याऽऽत्मनः क्वनु ||
उपदेशादिसंबन्धः इत्येतदिह भण्यते || १४१० ||
न पश्यत्येष आत्माऽत्र स्वयंज्योतिश्च स स्वतः ||
इति विप्रतिषिद्धं यत्तदैकात्म्यान्न दुष्यति || १४११ ||
चोदितार्थानुवादोऽयं परिहारविवक्षया ||
यद्वै तदिति यत्नेन श्रुत्येह क्रियतेऽञ्जसा || १४१२ ||
न पश्यतीति मन्वीथाः सुषुप्ते यन्न तत्तथा ||
पश्यन्नेवाविलुप्ताक्ष आत्माऽयं वर्तते यतः || १४१३ ||
न पश्यत्येव नन्वत्र चक्षुरादेरसंभवात् ||
करणान्यन्तरेणेह जात्यन्धादिर्न वीक्षते || १४१४ ||
नैतदेवं यतो द्रष्टुः कारकस्य समीक्षणे ||
करणानि व्यपेक्ष्यन्ते न त्वकारकवीक्षणे || १४१५ ||
स्वप्नेऽपि चक्षुरादीनामपीतिः श्रूयते श्रुतौ ||
कुतः सुषुप्तौ तानि स्युर्यत्र तद्वासनाऽपि न || १४१६ ||
न पश्यतीति वचनं कारकादेरसंभवात् ||
वास्तवं वृत्तमापेक्ष्य पश्यन्वै तदितीर्यते || १४१७ ||
पश्यन्नेवायमत्राऽऽस्त इत्येतच्चेत्कुतो भवेत् ||
इत्यस्य हेतुसिद्ध्यर्थं न हि द्रष्टुरितीरणम् || १४१८ ||
मेयमामप्रमात्यणां व्यभिचारेऽपि चाऽऽत्मनः ||
अनन्यानुभवादेव सिद्धिस्तद्ध्वंससाक्षितः || १४१९ ||
प्रमात्राद्यानभिव्याप्तं वस्तु पूर्वं समीक्ष्य हि ||
नाद्राक्षणिति संधत्ते दृष्टवत्स्वचिदात्मना || १४२० ||
यस्माद्रप्टुर्हि या दृष्टिर्यया द्रष्टा प्रसिध्यति ||
तस्या विपरिलोपोऽयं हेत्वभावान्न युज्यते || १४२१ ||
नाशोत्पत्त्यादयो धर्मा हेतुमद्वस्तुनो यतः ||
निर्हेतुसाक्षिणो न स्युरागमापायिसाक्षितः || १४२२ ||
नाशादि न स्वयं सिध्येद्विना नाशादिसाक्षिणा ||
नातो विपरिलोपः स्याद्द्रष्टुर्दृष्टेः कदाचन || १४२३ ||
द्रष्टुरात्मैव या दृष्टिः प्रत्यग्दृष्ट्या समीक्ष्यते ||
तस्या विपरिलोपोऽत्र न कथंचन युज्यते || १४२४ ||
आत्मैवाऽऽत्मीयभूतस्य या दृष्टिरविनश्वरी ||
द्रष्टुर्विनाशिनस्तस्या नोच्छित्तिरुपपद्यते || १४२५ ||
आगमापायिनो द्रष्टुर्दृष्टिस्तत्साक्षिणी तु या ||
द्रष्ट्रादिलोपसाक्षित्वात्तस्या लोपो न युज्यते || १४२६ ||
सत्येव साक्षिणि यतो भावाभावौ प्रसिध्यतः ||
जगतोऽतो न नाशः स्यादात्मदृष्टेः कुतश्चन || १४२७ ||
ननु विप्रतिषिद्धोक्तिर्भवतेहाभिधीयते ||
न विनश्यति सा दृष्टिर्द्रष्टुश्चेत्यतिसाहसम् || १४२८ ||
कर्तृकार्याभिसंबन्धो द्रष्टुर्दष्टेरितीर्यते ||
ततश्चापरिलोपोऽस्याः कार्यत्वान्नोपपद्यते || १४२९ ||
ननु न लुप्यत इति वचनान्न विलोप्स्यति ||
नैवं यतो मितिप्राप्तं वचो नाशं न वारयेत् || १४३० ||
सिद्धस्य व्यञ्जकं मानं न तु तत्कारकं यतः ||
उक्तेर्नैतोऽविनाशित्वां द्रष्टुर्दृष्टेरिहेष्यते || १४३१ ||
नैष दोषो यतो द्रष्टुः श्रुतिराह विशेपणम् ||
द्रष्टुर्दृष्टेरिति ततो द्रष्टा नैवेह कारकम् || १४३२ ||
देहान्तो दृष्टिकारी यो द्रष्टा धर्मादिहेतुमान् ||
दृष्टेर्द्रष्टुश्च लोपोऽत्र प्रत्यग्दृष्ट्येकसाक्षिकः || १४३३ ||
प्राक्प्रमात्रादिसंभूतेर्या तु दृष्टिरकर्तृका ||
द्रष्ट्रादिनाशसाक्षित्वात्सा दृष्टिरविनश्वरी || १४३४ ||
दृष्टिरेव तु सा द्रष्टा न तु कारकलक्षणः ||
द्रष्टुर्विशेषणत्वेन दृष्टेरिति परिग्रहात् || १४३५ ||
परिलोपो हि कार्याणां लोके सिद्धः स्वकारणे ||
नातः कारणरूपस्य नाप्यकारकवस्तुनः || १४३६ ||
अभावस्य च भावत्वाद्भावसिद्धेश्च दृष्टितः ||
दृष्टौ नाभावशङ्काऽतः सर्वसिद्धेस्तदन्वयात् || १४३७ ||
न सुषुप्तप्रसिद्धिः स्यादृष्टेर्लोपो भवेद्यदि ||
जन्मनाशादिहीनेयमतो दृष्टिः परात्मनः || १४३८ ||
शतृतृजन्तश्रवणाद्द्ष्टिश्चेत्स्यात्सकर्तृका ||
पश्यन्द्रष्टुरिति ह्येवं नैवं कर्त्राद्यसंभवात् || १४३९ ||
नेह बुद्ध्यादिसद्भावस्तदाऽपीतिश्रुतेर्भवेत् ||
सुषुप्तेऽतो न धात्वर्थः प्रत्ययार्थश्च नेष्यते || १४४० ||
कर्त्रादिकारकं नो चेत्सुषुप्ते विद्यते कथम् ||
पश्यन्द्रष्टुरिति वचः कूटस्थ उपपद्यते || १४४१ ||
यथाऽवकाशदात्रिति भण्यते निष्क्रियं वियत् ||
शतृतृजन्तवचसा तथाऽऽत्मा भण्यते ध्रुवः || १४४२ ||
स्वभावः कारकाणां च यदकृत्वेह कुर्वते ||
अकुर्वत्कारकं तस्मात्कुर्वतोऽतिशयः कुतः || १४४३ ||
प्राक्क्रियाया विनिष्पत्तेः कुर्वद्रूपं न लभ्यते ||
यतोऽतोऽकुर्वदेवेह स्यात्सर्वत्रैव कारकम् || १४४४ ||
शक्तिमत्कारकं चेत्स्यात्स्यात्कार्यं शक्तिवत्सदा ||
शक्यानामपि सद्भावः शक्तिवत्सर्वदा यतः || १४४५ ||
न मिथो व्यतिरेकेण शक्तिशक्यौ प्रसिध्यतः ||
परस्परव्यपेक्षत्वाच्छक्तिशक्यस्वरूपयोः || १४४६ ||
शक्तीनां नियमः शक्याच्छक्यानां चापि शक्तितः ||
परस्पराश्रयत्वं च प्राप्नुयाच्छक्तिवादिनः || १४४७ ||
क्रियायाश्चाप्यकार्यत्वे कारकं न प्रसिध्यति ||
कार्यत्वे चानवस्था स्यात्कुर्वच्चापि सुदुर्लभम् || १४४८ ||
क्रियातत्फ़लयोश्चापि पौर्वापर्याप्रसिद्धितः ||
किं साध्यं साधनं चेह निश्चयो नोपपद्यते || १४४९ ||
अविद्यामात्रहेतौ तु सर्वमेतत्समञ्जसम् ||
तत्कार्यत्वाच्च सर्वस्य न किंचिदसमञ्जसम् || १४५० ||
यत्राऽऽत्मनोऽस्य संबन्धोऽनात्मनेह विवक्ष्यते ||
अविद्याहेतुकर्त्रादिसंगतिस्तत्र मोहजा || १४५१ ||
यत्र त्वात्मेति धीरस्य जायतेऽनात्मधीरिव ||
यथावस्त्वेव धीस्तत्र नात्राविद्याद्यपेक्षते || १४५२ ||
जाग्रत्स्वप्नप्रहाणेऽपि प्रत्यङ्मात्रं न हीयते ||
तद्धानेरात्मसाक्षित्वात्प्रत्यङ्जन्मादिवर्जितः || १४५३ ||
रज्ज्वज्ञानमनादाय न सर्पादीक्षणं यथा ||
आत्माज्ञानमनादाय न तथाऽनात्मवीक्षणम् || १४५४ ||
कल्पनाबीजविरहात्कल्पना न हि लभ्यते ||
प्रतीचि कल्पितोऽनात्मा प्रतीचि व्यभिचारितः || १४५५ ||
आत्मनोऽव्यभिचारित्वं सर्वत्राऽऽत्मैकसाक्षिकम् ||
यतोऽतस्तत्परिज्ञाने नाऽऽत्माऽज्ञानमपेक्षते || १४५६ ||
प्रकाश्यार्थाभिसंबन्धे कर्तृत्वं सवितुर्यथा ||
अप्रकाशप्रकाशित्वान्न तथाऽऽत्मप्रकाशने || १४५७ ||
बाह्यार्थभासनेऽप्यस्य सूर्यादेरिव कर्तृता ||
सर्वदैवैकरूपत्वाद्भानोर्नापूर्वकारिता || १४५८ ||
यथा जात्यमणेः शुभ्रा ज्वलन्ती निश्चला शिखा ||
संनिध्यसंनिधानेषु प्रकाश्यानामविक्रिया || १४५९ ||
न प्रकाशक्रिया काचिदस्य स्वात्मनि विद्यते ||
उपचारात्क्रिया साऽस्य यः प्रकाश्यस्य संनिधिः || १४६० ||
न चेदं दर्शनं गौणमग्निर्माणवको यथा ||
इतोऽन्यथाऽवबोधस्य प्रतीचोऽनुपलब्धितः || १४६१ ||
ननु भङ्गुरधात्वर्थे तृच्प्रयोगो जगत्यपि ||
द्रष्टृशब्दाभिलप्यस्य नित्या दृष्टिः कथं भवेत् || १४६२ ||
नोक्तत्वात्परिहारस्य सूर्यादावपि दर्शनात् ||
प्रकाशयिता सविता व्याप्त् वाऽपि वियत्तथा || १४६३ ||
अस्तु प्रकाशकेष्वेवं न प्रतीचीति चेन्मतम् ||
नैवं प्रकाशकत्वात्स्यात्प्रत्यगात्माख्यवस्तुनः || १४६४ ||
प्रत्यक्षमात्मना लोके द्रष्टाद्यर्थावभासनम् ||
स्वयंज्योतिष्ट्वशास्त्राच्च प्रत्यगात्मा प्रकाशकः || १४६५ ||
अपयात्मैवेह सर्वत्र स्वयंज्योतिः प्रतीयते ||
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमेवेति च शास्त्रतः || १४६६ ||
साक्षात्पश्याम्यहं कुम्भं न पश्यामीति लोकतः ||
अनुभूतेः प्रसिद्धत्वान्नैवं स्यादिति चेन्मतम् || १४६७ ||
मैवं पश्याम्यहं कुम्भं न पश्यामीति दर्शनात् ||
सदाऽनश्वरदृष्टित्वं प्रतीचो गम्यते स्फ़ुटम् || १४६८ ||
पश्यामीत्यस्य साक्षित्वं प्रतीचो गम्यते यथा ||
न पश्यामीति चाप्यस्य तथैवेहाऽऽत्मसाक्षिकम् || १४६९ ||
उत्खातचक्षुषां चापि दृष्टिः स्वप्नेऽनुभूयते ||
द्रष्टृदृष्ट्यतिरेकेण नित्या दृष्टिरतो मम || १४७० ||
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिरस्मद्धीपरिमोषणात् ||
तमोरूपमिवाऽऽभाति भानुर्नक्तंदृशामिव || १४७१ ||
यत एवमतो दृष्टिर्नित्यैवाऽऽत्मन इष्यताम् ||
अनित्यत्वस्य सर्वस्य प्रत्यग्दृष्ट्येकसाक्षितः || १४७२ ||
तयाऽसाधनया दृष्ट्याऽपरिणामस्वभावया ||
पश्यन्नेवायमात्माऽऽस्ते तद्द्दृष्टेश्चोद्यहेतुतः || १४७३ ||
पश्यामीति यथाऽद्राक्षीरात्मदृष्ट्यैव जागरे ||
न पश्यामीत्यपि तथा नित्यदृष्ट्यैव वीक्षसे || १४७४ ||
पश्यन्कुम्भादिकं वस्तु देहान्तो ग्राहको यथा ||
दृष्ट्या संबध्यते द्रष्टा द्रष्टृत्वस्य तदाश्रयात् || १४७५ ||
अकारकस्वभावत्वान्नैवं वृत्तं ममाऽऽत्मनः ||
आत्मदृष्टिरतो ग्राह्या प्रत्यङ्मात्रानुरोधिनी || १४७६ ||
यथोक्तार्थप्रसिद्धत्वाद्वैशब्दोऽत्र प्रयुज्यते ||
तन्न पश्यतिशब्देन कारकत्वं निषिध्यते || १४७७ ||
दृश्यार्थासंभवाद्यदूत्पश्यन्नपि न पश्यति ||
न पश्यामीतिफ़लतः कारकस्य यथा तथा || १४७८ ||
अकारकात्मनोऽदृष्टिर्द्रष्टव्यार्थाप्रयुक्तितः ||
वस्तूक्तं दृष्टिशब्देन न क्रिया नापि कारकम् || १४७९ ||
ग्राहकग्रहणग्राह्यहीनं रूपं यदात्मनः ||
तद्दृष्टिरिति वचसा साक्षान्नः प्रतिपाद्यते || १४८० ||
प्रतीच्येव समाप्तं यदक्रियाकारकात्मकम् ||
न पश्यति गिरा रूपमात्मनस्तदिहोच्यते || १४८१ ||
ननु चोद्यानुवादोऽयं पश्यतिगोरोच्यते ||
कुतोऽकारकवस्त्वत्र प्रमाणादभिधीयते || १४८२ ||
ऐकात्म्यमेव नो ज्ञातं सर्वत्रैव पुरा मितेः ||
अज्ञातमेव च ज्ञातं नातश्चोद्यस्य संभवः || १४८३ ||
स्वतःसिद्धानुभूतिश्च नाज्ञानाद्व्यतिरिच्यते ||
सांख्यराद्धान्तवन्नातश्चोद्यं मत्तोऽन्यतः कृतम् || १४८४ ||
ऐकात्म्यवादिनाऽवश्यमेकौ मेयोऽर्थ इष्यते ||
मेयान्तराभ्युपगमे न ह्यैकात्म्यं प्रसिध्यति || १४८५ ||
साधनानामसामग्र्यात्सामग्र्याच्चेह कर्तरि ||
न पश्यतीक्षत इति विरुद्धार्थो यथोच्यते || १४८६ ||
पश्यन्न पश्यतीत्यत्र न तथाऽऽत्मनि युज्यते ||
दृङ्मात्राविक्रियात्मत्व एकत्वाकारकत्वतः || १४८७ ||
यत एवमतः पश्यन्नित्यस्यैवोत्तरं वचः ||
न पश्यतीति व्याख्यानं कारकादिनिषेधनम् || १४८८ ||
पश्यन्न पश्यतीत्यत्र तस्मादेकोऽर्थ उच्यते ||
अकारकात्मकं ज्योतिरद्वयं प्रत्यगात्मकम् || १४८९ ||
ग्रहीतृग्रहणग्राह्यं वस्तु द्रष्टव्यमुच्यते ||
प्रमाणदृष्टियोग्यत्वात्प्रमात्राद्यात्मवस्तुनः || १४९० ||
प्रात्यक्ष्यं च यथैतेषां तथा पूर्वमवादिषम् ||
द्रष्ट्रादेरात्मनश्चोक्तं वैलक्षण्यं तथा पुरा || १४९१ ||
दर्शनादर्शनोक्तिभ्यामविभागात्मको दृशिः ||
इहाभिधीयते ज्योतिरन्यत्र तु विभागवत् || १४९२ ||
चितेरकारकत्वाच्च सर्वान्तरतमत्वतः ||
कार्त्स्न्यात्तदन्ययाथात्म्यात्पश्यन्नपि न पश्यति || १४९३ ||
न पश्यति यथा प्राज्ञ उक्तहेत्वविशेषतः ||
तथैवैतद्ग्रहीतव्यं स्वप्नजाग्रदवस्थयोः || १४९४ ||
चितेर्यथाऽविनाशश्च स्वप्नजाग्रदवस्थयोः ||
तथैव संप्रसादेऽस्मिन्नुक्तहेतुसमन्वयात् || १४९५ ||
न हीतिहेतुवचनं प्रतिज्ञातार्थसिद्धिकृत् ||
द्विप्रकारो विनाशश्च द्विर्हेतूक्त्या निषिध्यते || १४९६ ||
निरन्वयो विनाशोऽस्य न हीत्युक्त्या निषिध्यते ||
अविनाशीति चाप्यत्र विकारापह्नुतेर्वचः || १४९७ ||
अविनाशीति मैत्रेय्यां द्विधानाशनिषेधकृत् ||
वचनं प्रागुपन्यस्तं तदेवात्रापि हेतवे || १४९८ ||
सर्वोच्छित्त्यात्मसाक्षित्वादुच्छित्तेश्चाप्यसंभवात् ||
तथा सर्वविकाराणां प्रत्यङ्मात्रैकसाक्षिता || १४९९ ||
पश्यन्नेवायमत्राऽऽस्ते सान्वयानन्वयौ ध्रुवः ||
नाशौ यस्मादतः सिद्ध आत्मा कूटस्थदर्शनः || १५०० ||
पश्यन्न पश्यतीत्येतत्स्वतन्त्रं चाऽऽगमं वचः ||
न हीति तु प्रतिज्ञोक्तिरनुमोक्त्यनुसारिणी || १५०१ ||
हेतूक्तिरविनाशित्वादित्युक्तार्थप्रसिद्धये ||
विनाशशक्त्यभावोक्तेर्न प्रतिज्ञैकदेशता || १५०२ ||
प्रतिज्ञावचसी द्वे वा पश्यन्नित्यादिनोदिते ||
न हीति हेतुवचसी द्वे स्यातामुत्तरे तयोः || १५०३ ||
पश्यन्नेवाऽऽस्त इत्यस्याः प्रतिज्ञोक्तेः प्रसिद्धये ||
हेतुर्न हीतिवचनमुत्तरस्यापि चोत्तरम् || १५०४ ||
निरन्वयविनाशस्य निषेधोऽत्र विवक्ष्यते ||
प्रथमे हेतुवचसि परिणामस्तथोत्तरे || १५०५ ||
द्व वा हेतू यथोक्तार्थौ द्वयोरपि प्रतिज्ञयोः ||
आभ्यां संभूय सिद्धोऽर्थ एवं सति भवेद्यतः || १५०६ ||
पश्यन्नेवायमत्राऽऽस्त इति चेत्कथमुच्यते ||
न पश्यतीति वचनं शृणु तच्च यथा तथा || १५०७ ||
पुरा यदभवन्मोहात्स्वप्नजाग्रदवस्थयोः ||
प्रतीचो न तदत्रास्ति रूपं यत्कारकात्मकम् || १५०८ ||
आत्मनोऽद्वयतत्त्वस्य द्वितीयं यदविद्यया ||
सुषुप्ते न तदस्तीह प्रयुक्तं यत्स्वगोचरैः || १५०९ ||
सजातीयप्रयुक्तं यद् बुद्ध्यन्तं रूपमात्मनः ||
धर्मादिहेतुकं प्राज्ञे तद् ध्वस्तं कर्मणः क्षयात् || १५१० ||
तमोन्तात्कारणात्तद्धि द्वितीयं कार्यरूपतः ||
ततोऽन्यद्ग्रहणं नास्ति, विभक्तं ग्राह्यमेव च || १५११ ||
स्वप्नेऽप्येतत्र्रयं नाभूद्वासनामात्रशेषतः ||
किमु विध्वस्तनिःशेषद्वैतहेतौ सुषुप्तगे || १५१२ ||
सुषुप्ते योऽवशिष्टोऽत्र कौटस्थ्यान्नान्यदर्श्यसौ ||
योऽप्यन्यदर्शी सोऽप्यत्र नास्ति तद्धेत्वसंभवात् || १५१३ ||
द्वितीयदर्शनायालं रूपमासीद्यदात्मनः ||
तन्नास्ति तद्द्वितीयं विभक्तं नात ईक्षते || १५१४ ||
अविद्यावद्दूतीयं वा नित्यदृष्टेर्विवक्ष्यते ||
सदाहीनाननुदितभास्वदेकदृगात्मनः || १५१५ ||
तादात्म्यव्यतिरेकाभ्यां तमस्तज्जं च नाऽऽत्मनः ||
विरोधाद्दॆशतोऽकार्यकारणत्वात्परात्मनः || १५१६ ||
विभक्तं यत्तमोऽस्तीव नाविभक्तं मनागपि ||
तमोऽन्वितत्वाद्बुद्ध्यन्ते न प्राज्ञेऽनन्वयात्तमः || १५१७ ||
कूटस्थदृष्टावेकस्मिन्नविभक्ते सहस्रधा ||
नामरूपादिभेदेन विभक्तं यत्तमो दृशेः || १५१८ ||
तत्तु द्वितीयं नेहास्ति तमोऽनर्थस्य कारणम् ||
द्रष्ट्रादिरूपसंभेदाद्यत्पश्येज्जागरे यथा || १५१९ ||
अविद्यादेरभावोक्त्या कूटस्थात्मैव भण्यते ||
कारणात्मा यतोऽभावः कार्याख्यस्येह वस्तुनः || १५२० ||
अज्ञानान्नान्नयदस्तित्वं सर्वस्यानात्मनो यथा ||
निवृत्तिस्तद्वत्तद्धेतोर्नावगत्यात्मनोऽपरा || १५२१ ||
तत्तु नैवेह वस्त्वस्ति द्वितीयं मोहहेतुजम् ||
साक्षिणो विषयीभूतं विभक्तं कार्यरूपतः || १५२२ ||
संविदैव समाप्तत्वात्तमोजस्य पुरोत्थितेः ||
लभते न द्वितीयत्वमन्यत्वासंभवात्तमः || १५२३ ||
कार्यस्यापि च बुद्ध्यादेस्तद्धेतोरविभागतः ||
न तदस्ति द्वितीयत्वं संविदैव समाप्तितः || १५२४ ||
यत एवमतः प्राह नेह तद्वस्तु विद्यते ||
यत्पश्येद्गॊचरापन्नं मुखशब्दादिलक्षणम् || १५२५ ||
यत्पश्येदिति कर्त्रुक्तिर्द्रष्टाऽत्राऽऽशङ्क्यते यतः ||
तन्नास्ति विषयोल्लेखिदर्शनस्येह कारणम् || १५२६ ||
श्रोत्रादिकरणोपेतं यतोऽन्तःकरणं दृशेः ||
बाह्यार्थदर्शने हेतुः कौटस्थ्यान्न तदक्षरम् || १५२७ ||
तमोन्तः कारणं बुद्धेर्द्रष्टाऽन्तःकरणावधिः ||
सुखी दुःखी च देहान्तः प्रत्यगज्ञानहेतुतः || १५२८ ||
बुद्ध्यादेश्च समुत्पत्तौ धर्माद्येवात्र कारणम् ||
यतोऽतः कारणध्वस्तौ बुद्ध्याद्येत्यात्मकारणम् || १५२९ ||
तमोन्वयस्तमःकार्ये बुद्ध्यादावेव युज्यते ||
न त्वकारणकार्येऽस्मिन्नित्यबुद्धे परात्मनि || १५३० ||
वृत्तिं च लभते कार्यं न स्वकारणतोऽन्यतः ||
न कार्यं कारणं वाऽस्ति प्रत्यग्वृत्तव्यपेक्षया || १५३१ ||
बुद्ध्यन्तस्यास्य मूढस्य सुखशब्दादिदर्शिनः ||
स्वकारणक्षयाद्ध्वस्तौ नाऽऽत्मा पश्यन्नपीक्षते || १५३२ ||
द्रष्टृत्वादिविभागेन विभक्तो यस्त्वविद्यया ||
स कूटस्थात्मनाऽपीतो रज्ज्वा सर्पो यथा तथा || १५३३ ||
द्रष्टृदर्शनदृश्यानां संबन्धोऽतो न वीक्ष्यते ||
तमस्विनः प्रलीनत्वान्नाविद्याकार्यमीक्षते || १५३४ ||
द्रष्टृदर्शनदृश्यादिभेदोऽविद्याप्रकल्पितः ||
यतोऽतो मोहविध्वस्तौ द्रष्ट्राद्यात्मनि नेक्ष्यते || १५३५ ||
उत्तरेष्वपि वाक्येषु यथोक्तमुपपादयेत् ||
व्याख्यानमेतदेवेति नातोऽन्यदवशिष्यते || १५३६ ||
अन्ये पुनरिमं ग्रन्थमन्यथैव यथोदितात् ||
व्याचक्षते हि व्याख्यानात्तच्चापीह विभाव्यते || १५३७ ||
निरस्य पूर्वपक्षोक्तीः परिहारोक्तिभिः क्रमात् ||
ज्योतिर्मात्रतया स्थानं दृशेः प्राज्ञे जगौ सुधीः || १५३८ ||
साधयित्वा स्वयंज्योतिः सुषुप्ते युक्तिभिः स्फ़ुटम् ||
अथैवं ज्ञस्वभावोऽपि कस्मात्प्राज्ञे न पश्यति || १५३९ ||
इत्याशङ्कापनुत्त्यर्थं परो ग्रन्थोऽवतारितः ||
तद्व्याख्यानं यथावच्च ह्यक्षराणां विभाव्यते || १५४० ||
यद्वे न पश्यतीत्येवमात्मानमतिशङ्कसे ||
तन्मा शङ्कीर्यतः प्राज्ञे पश्यन्नात्माऽत्र वर्तते || १५४१ ||
इत्थं स तत्त्वकस्तावद्द्रष्टव्यः श्रुतियुक्तिभिः ||
न पश्यतीति न पुनर्द्रष्टव्यो हेत्वसंभवात् || १५४२ ||
विशेषवन्न चाप्यस्य विज्ञानमिह जायते ||
पश्यन्न पश्यतीत्येवं पदार्थद्वयमीरितम् || १५४३ ||
तदाविष्करणे ग्रन्थः क्रमेणाऽऽरभ्यते परः ||
न हि द्रष्टुरितीत्थं च सौकर्येणावगम्यते || १५४४ ||
द्रष्टा दृष्टिक्रियाकारी विज्ञानात्मा पुमानिह ||
बुद्ध्युपात्तस्य रूपादेर्विज्ञानं च ततः परम् || १५४५ ||
तत्रापि च धियो वृत्तेर्ग्राह्यग्राहकरूपतः ||
घटादिमेयविषयात्पूर्वोत्पन्नक्रियात्मनः || १५४६ ||
क्रियान्तरस्य निर्वृत्तौ द्रष्टा तत्रापि पुरूषः ||
दृक्शक्तिः पुरुषे तत्र या रूपाद्यनुरोधिनी || १५४७ ||
क्रियाभावोऽवगन्तृस्थो विज्ञानात्मैककर्तृकः ||
तस्या दृष्टेः क्रियाया हि द्रष्टृधर्मत्वतः सदा || १५४८ ||
द्रष्टुर्विपरिलोपोऽत्र मनागपि न विद्यते ||
गुणिस्थित्यनुरोधित्वाद्गुणानामग्निदाहवत् || १५४९ ||
यत एवमतो यावदात्मा द्रष्टा न नश्यति ||
न तावत्स्यात्समुच्छेदो द्रष्टुर्दृष्टेस्तदाश्रयात् || १५५० ||
मतं गुणिविनाशेन तद्गुणोऽपि विनङ्क्ष्यति ||
अग्न्याद्यौष्ण्यादिवच्चेन्न द्रष्टुरस्याविनाशतः || १५५१ ||
अत आहाविनाशित्वाद्द्रष्टुर्दृष्टिकृतः सदा ||
विनंष्टुं नाऽऽत्मनः शीलं घटादेरिव युज्यते || १५५२ ||
न विनश्यत्यसौ कस्मादिति हेतुरिहोच्यताम् ||
सर्वात्मत्वात्तथैकत्वाद्द्रष्टुर्नाशो न विद्यते || १५५३ ||
येनास्याऽऽशङ्क्यते नाशस्तेनास्याप्रविभागतः ||
संभाव्यते न नाशोऽस्य नंष्टुर्नाशाविभागतः || १५५४ ||
न च तेनैव तस्यैव विनाश उपपद्यते ||
ऐकात्म्याद्द्वैतविषये यथाऽग्नीन्धनयोस्तथा || १५५५ ||
द्रष्टस्ततोऽविनाशित्वान्नित्या नित्यस्य धर्मिणः ||
आदित्यारश्मिवद्ग्राह्या दृष्टिरप्यविनाशिनी || १५५६ ||
नित्योऽतो नित्यया दृष्ट्या पश्यन्नेवाविलुप्तया ||
द्रष्टऽऽस्ते प्रज्वलन्त्याऽत्र सुषुप्ते यो विवक्षितः || १५५७ ||
एवं तावत्स्थितं पूर्वं पश्यन्निति यदीरितम् ||
न पश्यतीति यत्तूक्तं तदिदानीं प्रपञ्च्यते || १५५८ ||
न पश्यतीदं द्रष्टव्यमिति यत्सूत्रितं पुरा ||
पश्यन्नेव यदि ह्यास्ते कथं तदुपपद्यते || १५५९ ||
यथोपपद्यते सर्वं शृणु तच्चापि भण्यते ||
पश्यन्नेवायमत्राऽऽस्ते पूर्वहेतुसमाश्रयात् || १५६० ||
तत्तु द्वितीयं नेहास्ति द्रष्टव्यं यत्समाश्रयात् ||
विशेषबुद्ध्यभिव्यक्तिर्जाग्रद्भूमाविवेष्यते || १५६१ ||
ननु द्रष्टव्यमस्त्येव द्वैताद्वैतात्मकत्वतः ||
ब्रह्मणोऽस्य कथं नास्ति द्रष्टव्यमिति भण्यताम् ||
द्रष्टव्यं स्याद्विभक्तं तत् नाविभक्तं यथोदितम् || १५६२ ||
यदि ह्यन्यत्ततो द्रष्टुर्दृश्यं तत्स्याद्विभागवत् ||
ततः पश्येद्विभक्तं सन्न त्वेवमिह विद्यते || १५६३ ||
पश्यन्नेवायमत्राऽऽस्ते द्रष्टव्यासंभवात्सदा ||
न पश्यतीति द्रष्टोक्तो न तु दृष्टिविनाशतः || १५६४ ||
ज्वलन्नपि यथा वह्निर्नानभ्याहितमिन्धनम् ||
दहतीह तथा द्रष्टा नाप्राप्तं दृश्यमीक्षते || १५६५ ||
व्याख्यानमेतत्सुधियां श्रद्दधाना उपासते ||
युक्त्यक्षरबहिष्ठत्वान्न विद्वांस उपासते || १५६६ ||
यथा चेदमसंबद्धं न युक्त्यक्षरसंश्रयम् ||
तथाऽसकृत्पुराऽप्युक्तमधुनाऽप्यभिधीयते || १५६७ ||
पश्यन्नेवायमत्राऽऽत्मा सुषुप्ते व्यवतिष्ठते ||
एवं स तत्त्व एवायमिति हेतुरिहोदितः || १५६८ ||
न च प्रादुर्भवत्यस्य ज्ञानमन्यद्विशेषवत् ||
न पश्यतीति वाक्यस्य व्याख्यानमिदमीरितम् || १५६९ ||
पश्यन्नेवेति चेदेतद्वस्तुयाथात्म्यमुच्यते ||
इत्थं स तत्त्व इत्युक्त्या कथं द्रष्टृक्रियोच्यते || १५७० ||
द्रष्ट्रधीना क्रियादृष्टिरिति चेद्भवतोच्यते ||
कथं विपरिलोपोऽस्याः क्रियात्वे सति वार्यते || १५७१ ||
अभूतदृष्टिकर्तृत्वे द्रष्टृत्वं द्रष्टुरिष्यते ||
प्रादुर्भावे तथाऽसत्याः क्रियायाश्च क्रियात्मता || १५७२ ||
द्रष्ट्रा च क्रियते दृष्टिर्न चासौ परिलुप्यते ||
इति स्ववचसैवैतद्विरुद्धमभिधीयते || १५७३ ||
कार्यस्यापि च नित्यत्वं वचनाच्चेत्प्रसिध्यति ||
वचनस्याप्रमाणत्वं कारकत्वात्प्रसज्यते || १५७४ ||
प्रमाणं बोधकं सर्वं तच्च सिद्धस्य वस्तुनः ||
पूर्वं प्रमाणसंबन्धाद्व्यङ्ग्यव्यञ्जकसंगतेः || १५७५ ||
अनुमानविरोधस्य वचसोऽस्य प्रसज्यते ||
अविनाभाविता यस्मादनित्यकृतकत्वयोः || १५७६ ||
द्वौ पदार्थावुपन्यस्तावित्येतदतिदुर्घटम् ||
यतो न पश्यतीत्येतदनूद्यान्यद्विभाव्यते || १५७७ ||
न पश्यतीति प्राप्तत्वान्नापूर्वोऽर्थोऽवबोध्यते ||
न पश्यतीत्यतोऽनूद्य पश्यन्निति विधीयते || १५७८ ||
पश्यन्नित्यस्य वा व्याख्या कारकत्वनिवृत्तये ||
न पश्यतीति वचनं न त्वर्थान्तरमुच्यते || १५७९ ||
किमयं दृष्टिकारित्वात्पुमान्द्रष्टेति भण्यते ||
दृष्ट्यात्मकं वा किं वस्तु द्रष्टेत्यत्र विवक्ष्यते || १५८० ||
न तावद्दृष्टिकर्तृत्वं कौटस्थ्यादात्मवस्तुनः ||
कौटस्थ्यसिद्धौ हेतूंश्च प्रागवोचमनेकशः || १५८१ ||
क्रियाकारकरूपस्य प्रत्यङ्मत्रसतत्त्वतः ||
नातोऽस्य कारकत्त्वं स्यात्साक्षित्वाच्च क्रियावताम् || १५८२ ||
बुद्ध्युपात्तस्य रूपादेर्विज्ञातृत्वं न चाऽऽत्मनः ||
भोक्तृत्वमपि तस्येह चैतन्याभासवर्त्मना || १५८३ ||
मणेरेव विकारोऽयं याऽलक्तादिसरूपता ||
नालक्तकादेर्विकृतिर्निष्क्रियत्वादिहेष्यते || १५८४ ||
रक्तत्वादिप्रसिद्ध्यर्थं विक्रियां न प्रपद्यते ||
अलक्तकादिः सर्वत्र यथैवं ह्यात्मवस्त्वपि || १५८५ ||
गुणिस्थित्यनुरोधित्वं न च सर्वत्र वीक्ष्यते ||
गुणानां केशकृष्णत्वं व्येति केशेषु सत्स्वपि || १५८६ ||
अग्नेरात्यन्तिको नाशो भवताऽपि न मृष्यते ||
न चोष्णत्वं सतोऽप्यग्ेः काष्ठादावुपलभ्यते || १५८७ ||
गुणिस्थित्यनुरोधित्वमस्तु नाम गुणात्मनः ||
द्रष्टुर्दृष्टेः किमायातं क्रिया दृष्टिर्गुणो न तु || १५८८ ||
कारकाणां स्वभावोऽयं यदकृत्वा प्रवर्तनम् ||
यथाऽभूत्वा तथा भावः क्रियायास्तत्त्वमुच्यते || १५८९ ||
यावद्द्रव्यानुरोधित्वं नावश्यं गुणकर्मणोः ||
द्रव्ये सत्यपि लोकेऽस्मिन्व्यभिवारस्य दर्शनात् || १५९० ||