बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यवार्तिकम्
॥ चतुर्थाध्यायस्य प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ (५)
जातिक्रियागुणादीनां निषेधादात्मवस्तुनः ||
अस्थूलं नेति नेतीति प्रतीचोऽन्यन्निषिध्यते || १५९१ ||
द्रष्टुश्चापि न नित्यत्वं क्रियोद्भूतिनिमित्ततः ||
क्रियाकारकयो रूपमितरेतरहेतुकम् || १५९२ ||
स्वमात्रेण न यत्सिद्धं तत्सिद्धं परतः कथम् ||
स्वमात्रेण च यत्सिद्धं तस्यापेक्षाऽन्यतः कुतः || १५९३ ||
न सिद्धयोर्मिथोऽपेक्षो न स्वतोऽसिद्धयोस्तथा ||
इत्यादेः पूर्वमुक्तत्वान्नेह भूयोऽपि यत्यते || १५९४ ||
नासतो विद्यतेऽपेक्षा नापि कूटस्थवस्तुनः ||
शक्त्यवस्थं यतो वस्तु हेत्वपेक्ष्येति विक्रियाम् || १५९५ ||
नित्यं न भवनं यस्य यस्य वा नित्यभूतता ||
न तस्य क्रियमाणत्वं खपुष्पाकाशयोरिव || १५९६ ||
उत्पत्त्यादौ तु यच्छक्तं शक्तिमात्रात्मना स्थितम् ||
तदेव हेत्वपेक्षं सदुत्पत्त्यादि प्रपद्यते || १५९७ ||
उत्पत्त्यादावशक्तत्वात्कौटस्थ्यादात्मवस्तुनः ||
अद्वितीयत्वतश्चास्य नोत्पत्त्यादि प्रसिध्यति || १५९८ ||
शक्त्यवस्थानि वस्तूनि योग्यहेतोरसंभवात् ||
नाऽऽर्तवानि प्रसूयन्ते योग्यहेतौ च तज्जनिः || १५९९ ||
कार्यं नाक्रियमाणं सन्नाकुर्वत्कारणं तथा ||
मिथो न व्यतिरेकेण सिध्येते कार्यकारणे || १६०० ||
वस्त्वेव दृष्टिरत्रातो न क्रिया नापि कारकम् ||
तस्मादेवाविनाशित्वादिति हेतुरिहोदितः || १६०१ ||
निर्णीतं प्रथमं वस्तु पश्यन्निति यदीरितम् ||
न पश्यतीति यत्तूक्तं तस्य व्याख्याऽधुनोच्यते || १६०२ ||
दृष्टेरपरिलोपश्चेदथ कस्मान्न पश्यति ||
प्रबोधवत्सुषुप्तेऽस्मिन्निति प्रतिविधीयते || १६०३ ||
पश्यन्नेवायमात्मेति यथोक्तन्यायसंश्रयात् ||
न तु द्वितीयं जाग्रद्वत्पश्यत्यात्मा सुषुप्तगः || १६०४ ||
द्वितीयं नेक्षते कस्मादित्यत्रैवाभिधीयते ||
हेतुर्न तु तदस्तीति पश्येद्यद्वस्तु बोधवत् || १६०५ ||
विशेषदृष्ट्यभिव्यक्तिर्यदाश्रित्य प्रसिध्यति ||
न तदस्ति यतस्तस्मात्पश्यन्नपि न पश्यति || १६०६ ||
इति व्याख्या न साध्वीयं द्रष्टव्यासंभवे यतः ||
न प्रात्यक्ष्यं द्रष्टृदृष्ट्योः स्यात्सुषुप्तप्रसिद्धिवत् || १६०७ ||
तमस्यवस्थितोऽपश्यञ्ज्ञातृज्ञानतमांसि हि ||
प्रपद्यते विवेकेन यथा कुम्यादिवीक्षणे || १६०८ ||
न प्राज्ञे तु ततोऽयुक्तं दृश्यमात्रनिषेधनम् ||
ग्राहकग्रहणग्राह्यभावाभावाद्यपह्नुतेः || १६०९ ||
ननु चास्त्येव तद्दृश्यं समस्तव्यस्तरूपतः ||
यथोक्तवस्तुनो मैवं तस्यानत्यन्तभेदतः || १६१० ||
बाढमस्त्वेव तद्दृश्यं न त्वत्यन्तविभागवत् ||
स्याद्विभक्तं तदन्यच्चेत्पश्येदेव प्रबोधवत् || १६११ ||
नात्यन्तमेव सर्वत्र विभागोऽयं समीक्ष्यते ||
विशेषणमतोऽन्याय्यमत्यन्तमिति भण्यते || १६१२ ||
विभक्तमविभक्तं वा वस्तु वस्त्वन्तराश्रयात् ||
सर्वैकत्वे विभागो वाऽविभागो वा न युज्यते || १६१३ ||
यद्धि यस्माद्विभक्तं स्यात्तदेव स्यात्ततः कथम् ||
अविभक्तं विरुद्धत्वात्तस्मादुक्तमशोभनम् || १६१४ ||
अपह्नुतिर्विभागस्य ह्यविभक्तगिरोच्यते ||
विभागान्नापरं वस्तु ह्यविभक्तगिरा ततः || १६१५ ||
अन्यद्विभक्तमिति च तथा द्रष्टव्यमित्यपि ||
सामर्थ्यादेक एवार्थो भूयो भूयोऽभिधीयते || १६१६ ||
अस्मत्पक्षे तु दोषोऽत्र मनागपि न विद्यते ||
द्रष्टव्यो दृष्टियोग्योऽर्थो ह्यन्योऽनन्यश्च युज्यते || १६१७ ||
परमार्थात्मनस्तद्वत्कल्पिताज्ञानलक्षणः ||
अविभक्तोऽपि चान्यः स्याद्वैलक्षण्यात्परस्परम् || १६१८ ||
धर्मादीनां विभक्तत्वमविभक्तेऽपि धर्मिणि ||
एवं न पुनरुक्तत्वं द्रष्टव्यादेः प्रसज्यते || १६१९ ||
साक्ष्यार्थो दृष्टियोग्यः स्यादन्यो मात्रादिरात्मनः ||
द्रष्टृदर्शनदृश्यार्था विभक्ताः स्युः परस्परम् || १६२० ||
द्वैताद्वैतात्मकत्वं च प्रवाणान्नोपपद्यते ||
यथेह वस्तुनः साक्षात्तथा पूर्वमवादिषम् || १६२१ ||
पूर्ववाक्ये यथा व्याख्या कृता कृत्स्ना तथैव सा ||
उत्तरेष्वपि वाक्येषु कर्तव्या पण्डितैरतः || १६२२ ||
दर्शनादिक्रियाणां यदस्तित्वं तन्न वास्तवम् ||
सदसत्त्वादिसंभेदशून्यत्वादात्मवस्तुनः || १६२३ ||
विदितादन्यदेवैतत्तथैवाविदितादधि ||
ब्रह्मात्मवस्त्विति ज्ञेयमिति श्रौतं वचः स्फ़ुटम् || १६२४ ||
द्रष्टुरिति तृजन्तेन कर्तृत्वमभिधीयते ||
द्रष्टा कस्येत्यपेक्षायां दृष्टेरित्यभिधीयते || १६२५ ||
दृष्टिरित्यपि भावः स्यात्समाप्तिर्या क्रियात्मनः ||
फ़लाश्रितोऽसौ भावोऽत्र दृष्टिशब्देन भण्यते || १६२६ ||
फ़लं प्रकाशनं ज्ञानं तत्कर्तृत्वं च वस्तुनः ||
प्रत्येकमुच्यतेऽत्रैतद्वाक्येप्वेतेषु वस्तुनः || १६२७ ||
इह यद्दूषणं वाच्यं तदुक्तमिति नोच्यते ||
कारकादेरसद्भावात्सुषुप्ते परमार्थतः || १६२८ ||
कारकादिविधर्माऽपि प्रत्यगज्ञानहेतुजैः ||
ग्राहकग्रहणग्राह्यरूपैरात्मेक्ष्यते तथा || १६२९ ||
कर्तृकार्यावभासित्वात्कर्तृकार्यदिसाक्ष्ययम् ||
कर्तृकार्यादिवद्भाति कूटस्थोऽप्यात्ममोहतः || १६३० ||
एकैवेयमतो दृष्टिर्जन्महानादिवर्जिता ||
बहुत्वजन्मनाशादि यात्यविद्योत्थसंगतेः || १६३१ ||
यन्न रसयतीत्यत्र विजानन्वा इतीर्यते ||
विरूपं प्रस्तुताद्रूपादन्याय्यं भण्यते कुतः || १६३२ ||
नैष दोषोऽत्र विज्ञप्तिमात्ररूपे परात्मनि ||
दृष्ट्यादिशक्तिभेदोऽयं मा प्रसाङ्क्षीदितीर्यते || १६३३ ||
यत एवमतो ज्ञप्तिमात्रमेवाभिधीयते ||
दृष्ट्यादिशब्दैस्तस्माच्च सलिलादिवचोऽर्थवत् || १६३४ ||
बाह्यदृष्ट्याद्युपाधिस्था प्रत्यगात्मैकलक्षणा ||
दृष्टिर्दृष्ट्यादिवाच्येह विनाशादिनिषेधतः || १६३५ ||
अन्तर्भावेऽपि दृष्ट्यादौ मतिविज्ञानयोरिह ||
स्वातत्र्येणापि तद्वृत्तेः सिद्धेर्भूयः पृथग्ग्रदहः || १६३६ ||
दहनौष्ण्यादिवद्वह्नेर्विभिन्नाः स्युः परस्परम् ||
द्रुष्टुर्दृष्ट्यादयो धर्मा भिन्नाभिन्नात्मना स्थिताः || १६३७ ||
उतैकस्यैव धर्मस्य तदबोधोत्थभेदतः ||
भेदोऽयं लक्ष्यते मोहाद्रवेः स्वोत्थैर्जलैरिव || १६३८ ||
इह व्याचक्षते केचिन्नानात्वैकत्वारूपता ||
स्वत एवाऽऽत्मनो ग्राह्या चैतन्यमिव सर्वदा || १६३९ ||
भेदाभेदात्मकं सर्वं वस्तु दृष्टं यतस्ततः ||
परपक्षे न दृष्टान्तः कश्चिदप्युपलभ्यते || १६४० ||
एकैव गोता गोपिण्डे सास्नाद्यर्थानुसारिणी ||
सास्नादयो मिथो भिन्ना न चान्योन्यविरोधिनः || १६४१ ||
न च सामान्यबुद्ध्येह भेदबुद्धिर्निवर्तते ||
नापि सामान्यधीबाधो विशेषोत्थधियेष्यते || १६४२ ||
स्थूलेषु यद्वत्सामान्यविशेषात्मकता तथा ||
संभावनीया निःशेषसूक्ष्मवस्तुष्वपीदृशी || १६४३ ||
नानात्वैकत्ववत्स्थूलं दृष्टं वस्तु यथा तथा ||
आत्माद्यतीन्द्रियं वस्तु वस्तुत्वदिति गम्यताम् || १६४४ ||
इत्येवं पण्डितंमन्या अनुमानबलादिह ||
भिन्नाभिन्नात्मकं वस्तु स्थापयन्त्यविशेषतः || १६४५ ||
इत्युक्तपरिफ़ल्गुत्वप्रबोधायाभिधीयते ||
न्यायः श्रेयोर्थिना मा भूद्भ्रान्तिर्वेदान्तवस्तुनि || १६४६ ||
भेदग्राहि न नो मानं कृत्स्नेऽपि जगतीक्ष्यते ||
वस्तुस्वरूपमुज्झित्वा मेयं नास्त्यपरं मितेः || १६४७ ||
न च स्वरूपे भेदोऽस्ति कस्यचिद्वस्तुनः क्वचित् ||
स्वरूपाच्चान्यतो भेदः प्रमाणाभासगोचरः || १६४८ ||
असाधारणरूपेण व्यावर्तन्ते परस्परम् ||
यथा विशेषाः सामान्यं तथा व्यावर्तते ततः || १६४९ ||
तेऽपि सामान्यमात्रं चेद्विशेषा भवतो मताः ||
विशेषविरहात्तर्हि सामान्यमपि दुःस्थितम् || १६५० ||
भिन्नं वा स्यान्न वा भिन्नं सामान्यं चेद्विशेषतः ||
भेदे विशेष एव स्यात्सामान्यं खण्डमुण्डवत् || १६५१ ||
भेदभेदवतोर्भित्तावनवस्था प्रसज्यते ||
धर्मधर्म्यप्रसिद्धिश्च तदभेदेऽपि सज्यते || १६५२ ||
आत्मैव चेद्विशेषाः स्युर्धर्मिणो धर्मलक्षणाः ||
व्यतिरेको न संसिध्येदात्मत्वं स्यात्तदाऽऽत्मनः || १६५३ ||
स्वयं रूपत्वतो नाऽऽत्मा ह्यात्मनो व्यतिरिच्यते ||
अनात्माभिजना ह्येषा व्यावृत्तिर्याऽऽत्मनो भवेत् || १६५४ ||
न च धर्म्यन्तरासत्त्वे प्रत्यगात्मातिरेकिणः ||
धर्मा लभन्त आत्मानं पारतन्त्र्यात्मकत्वतः || १६५५ ||
धर्म्यन्तरस्य चास्तित्वे प्रतिज्ञार्थो न सिध्यति ||
समस्तव्यस्तातारूप आत्मैवैक इतीरितः || १६५६ ||
व्यस्ता अपि तदात्मानो धर्माः स्युश्चेत्समस्तवत् ||
विशेष उच्यतां कोऽत्र समस्तव्यस्तरूपयोः || १६५७ ||
धर्म्यन्तराश्रितैर्धर्मैर्नान्यो धर्मी विशेष्यते ||
धर्मिधर्मत्वरूपस्य संबन्धस्यासमन्वयात् || १६५८ ||
नेति नेत्यादिवाक्यानां नैरर्थक्यं च सज्यते ||
समस्तव्यस्तरूपत्वं यदि स्याद्ब्रह्मणः श्रुतेः || १६५९ ||
व्युत्थाप्य ब्रह्मणो द्वैतं तदनूद्य श्रुतिः पुनः ||
आत्मैवेत्यब्रवीत्साक्षात्कुतो भेदस्य संभवः || १६६० ||
व्यावर्ततेऽस्वरूपं चेत्स्वरूपाद्वस्तु मानतः ||
अनवाप्तस्वरूपं सद्वस्तु स्याच्छशशृङ्गवत् || १६६१ ||
मानं विधिमुखं मुक्त्वा न व्यावृत्त्येकवर्त्मना ||
लभते मेयसंबन्धं तत्सद्वस्तूपलम्भतः || १६६२ ||
अघटादिव्युदासेन न घटाद्यर्थसंगतिः ||
मितेरनेवंधर्मत्वान्नाभावे व्यापृतिर्मितेः || १६६३ ||
अप्रसिद्धघटाद्यर्थोऽघटाद्यर्थापनोदनम् ||
मानेनेह कथं कुर्यादन्योन्याश्रयकारणात् || १६६४ ||
घटबोधप्रयुक्तेयमघटस्य ह्यपाक्रिया ||
अघटार्थव्युदासाच्च घटार्थस्यावबोधनम् || १६६५ ||
घटवच्चाघटस्यापि तदन्यापाक्रियां विना ||
नैवाधिगतिरित्येवमनवस्था प्रसज्यते || १६६६ ||
मातृमानाप्रसिद्धिश्च तदन्यापोहनादृते ||
ताभ्यां विना प्रमेयोऽर्थो नितरां न प्रसिध्यति || १६६७ ||
पृथक्त्वं चापृथक्त्वं च गुणो येषां च वादिनाम् ||
तत्प्रक्रियानुसारेणाप्यत्र नैवास्ति भेदधीः || १६६८ ||
पृथग्गुणस्ततोऽन्यभ्यः पृथक्त्वे वा पृथग्गुणात् ||
अपृथग्वा मिथस्ते स्युर्न तथाऽपि भिदेक्ष्यते || १६६९ ||
अपृथक्त्वागुणद्रव्यं पथक्त्वं संश्रयेत्कथम् ||
परस्परविरोधित्वाच्छैत्यं यद्वदविभावसुम् || १६७० ||
पारतन्त्र्यस्वभावाच्च न चाप्राप्तसमाश्रयः ||
गुणत्वं लभते लोके गुणः कश्चिद्गुणी यथा || १६७१ ||
असंभित्तिः पृथक्त्वस्य ततोऽन्यभ्यः प्रसज्यते ||
पृथक्त्वस्य न चेदन्यत्पृथक्त्वान्तरमिष्यते || १६७२ ||
अन्यापेक्षं पृथक्त्वं च स्वयमेवापृथग्घटः ||
बलीयानन्तरङ्गत्वाद्बहिरङ्गं प्रबाधते || १६७३ ||
पृथग्गुणाच्च व्युत्थाप्य द्रव्यादेः किं स्वलक्षम् ||
स्वतोऽपृथकत्वात्सर्वस्य पृथक्त्वमपि दुर्लभम् || १६७४ ||
अथानुभवतोऽस्तीति पृथक्त्वं भवतो मतम् ||
मैवं मिथ्यानुभूतित्वाच्छुक्तिकारजतादिवत् || १६७५ ||
नैकानुभूतिबलतो वस्तुनो लभ्यते भिदा ||
भिन्नानुभूतितो नापि मिथस्तासामसंगतेः || १६७६ ||
एकस्यामनुभूतौ चेद्भेदो नाऽऽत्मन इष्यते ||
मृषा तत्रैव स मिथो व्यभिचारादध्रुवं भवेत् || १६७७ ||
नानुभूतिः प्रतीचीयमभेदाद्भेदमीक्षते ||
स्वरूपाव्यतिरेकाच्च नापि चानात्मनीक्षते || १६७८ ||
न चैकबुद्धिबाधेन द्व्यादिधीरुपजायते ||
तत्कारणत्वात्तद्बुद्धेर्मृत्स्नेव घटजन्मनः || १६७९ ||
द्वित्र्यादिबुद्धिरेकस्मिन्मित्याऽतद्रूपवस्तुनः ||
समूहस्योभयत्वेऽपि स्मृतेरप्यप्रमाणतः || १६८० ||
न चेत्समूहो वस्त्वस्ति एकैकत्वात्समूहिनाम् ||
सत्यत्वेऽपि तथैकत्वान्नानेकत्वं तथाऽपि च || १६८१ ||
अद्वैतविषयैवेयं द्वौ त्रयश्चेति या मतिः ||
एकत्वात्समुदायस्य न प्रमाऽतो भिदां प्रति || १६८२ ||
यदि प्रत्यक्षगम्योऽर्थो व्यावृत्तेस्तत्पृथक्त्वतः ||
न प्रत्यक्षाभिसंबन्धः कुम्भप्रत्यक्षतो भवेत् || १६८३ ||
प्रत्यक्षगम्यधर्मश्चेद्व्यावृत्तिर्भवतोच्यते ||
धर्मिप्रतीतिरेव स्यात्साऽपि चेहैककर्मिका || १६८४ ||
धर्मिबुद्धेर्न धर्मेषु बुद्धिभेदः प्रजायते ||
देशकालाद्यभिन्नत्वादेकात्मत्वाच्च संविदः || १६८५ ||
सत्तत्त्वं सर्वभावानां तत्र तावन्न भेदधीः ||
भेदधीविषयो यश्च तस्मात्सद्धीर्निवर्तते || १६८६ ||
सतैव सर्ववस्तूनि बिभ्रत्यात्मानमात्मना ||
कल्पितत्वादनेकत्वाद्रज्जुसर्पद्विचन्द्रवत् || १६८७ ||
प्रकृत्यर्थातिरेकेण प्रत्ययार्थो न गम्यते ||
सत्तेत्यत्र ततः स्वार्थस्तद्धितोऽत्र भवन्भवेत् || १६८८ ||
सति व्यभिचरत्येव तदन्यद्वस्तु मोहजम् ||
सर्पादिवस्तुवत्तस्मात्सत्सत्यमितरन्मृषा || १६८९ ||
व्युत्थिता हि सतो भेदाः प्रत्यक्षागमलिङ्गतः ||
अभावात्मकतां प्राप्ता गम्यन्ते नेश्वरैरपि || १६९० ||
सदेकत्वमशेषेषु वस्तुष्वव्यभिचारि हि ||
व्यभिचारि ततोन्यद्वत् वस्त्वतोऽद्वैतमेव सत् || १६९१ ||
व्युत्थाय न सतो यस्माद्वस्तु संभावनामपि ||
अभावमपि नाऽऽप्नोति काऽऽस्था भूत्यै विनाऽऽत्मना || १६९२ ||
सत्सिद्धिमेव संभाव्य सिद्धाः स्मेत्यभिमन्वते ||
सर्वे भावाः स्रजा यद्वद्भोगी सिद्धायतेऽन्यतः || १६९३ ||
प्रत्यक्षेणापि नाभावः क्वचिज्जगाति मीयते ||
तस्य सद्वस्तुमेयत्वादभावस्याप्यसंभवात् || १६९४ ||
कामं घटाद्यभावोऽयं प्रत्यक्षादवसीयताम् ||
प्रत्यक्षाभावसंसिद्धौ किं प्रमाणमितीर्यताम् || १६९५ ||
कार्यरूपाभिधाभेदादतीतानागतेष्विव ||
ऐकात्म्यं सर्वभावानां भिन्ननामादिमत्स्वतः || १६९६ ||
अथ ब्रवीषि भेदोऽत्र स्याद्वयोर्धर्मधर्मिणोः ||
व्यावृत्तेर्धर्मधर्मित्वं न तयोरुष्णशीतवत् || १६९७ ||
न भावयोरसंभित्तेर्धर्मधर्मित्वमिष्यते ||
नितरामभावयोर्नस्यात् न विरुद्धाविरुद्धयोः || १६९८ ||
निर्भेदकस्य कुम्भस्य भेदः केनेति भण्यताम् ||
वस्त्वात्मनैव चेत्तर्हि मत्पक्षः साध्यते त्वया || १६९९ ||
वस्तुस्वरूपमुज्झित्वा नान्यत्र व्यापृतिर्मितेः ||
अस्ति यस्मादतोऽद्वैतं वस्तु वस्तुनि सर्वदा || १७०० ||
व्यावृत्तिरनुवृत्तिर्वा सर्वस्यैवास्य वस्तुनः ||
अद्वैतपक्षो भवता मदीयोऽयं प्रसाध्यते || १७०१ ||
व्यावृत्तोऽयमिति ज्ञानं किं कुम्भे किं ततोऽन्यतः ||
अव्यावृत्तस्वरूपत्वात्कुम्भे तावन्न धीरियम् || १७०२ ||
नाप्यकुम्भव्युदासेन कुम्भस्य स्याद्विशेषणम् ||
न ह्यम्भस्थेन शैत्येन शिखिनः स्याद्विशेषणम् || १७०३ ||
अस्यायमिति षष्ठ्यर्थः प्रत्यक्षादवगम्यते ||
घटाभावः पटे किं न कुतो वाऽस्त घटेऽस्तिता || १७०४ ||
भावाभावौ सतो न स्तः सत्त्वादेवासतः कुतः ||
नानयोर्धर्मधर्मित्वं विरोधादितरेतरम् || १७०५ ||
सर्वे भावाः स्वयं सन्तो व्यावृत्तिः किंसमाश्रया ||
निराकृता स्वयं सद्भिर्यथा वियति कृष्णिमा || १७०६ ||
नभोवत्सदिदं सर्वं तत्र यत्तत्सदात्मना ||
साध्यत्वं नान्यथा दृष्टमसतो यदि वा सतः || १७०७ ||
वस्त्वन्तराच्चेद्व्यावृत्तिरिष्यते ह्यन्यवस्तुनः ||
वस्तुत्वात्सास्त्वऽभावस्य वस्तु नो चेत्कुतो भिदा || १७०८ ||
घटो भावात्मनाऽऽप्नोति त्वत्साध्यं चेदशेषतः ||
घटीभूतमिदं सर्वं द्वैतं ते किंप्रमं मतम् || १७०९ ||
बोधकं यत्प्रमेयस्य तत्प्रमाणमिहेष्यते ||
न च प्रमाणनास्तित्वमीदृक्तस्मान्न युज्यते || १७१० ||
मेयाभावः प्रमाणानां यद्यभावेन गम्यते ||
प्रमाणानामभावस्य गमकः को भविष्यति || १७११ ||
एकप्रत्ययनिर्ग्राह्यमेकं वस्त्विति भण्यते ||
प्रत्यभिज्ञाबलाद्वाऽपि नाभावेऽस्त्युभयं हि तत् || १७१२ ||
दर्शनस्पर्शनाभ्यां स्याद्यथैकार्थग्रहस्तथा ||
प्रत्यक्षाभावमानाभ्यां नानुभूतिरिहास्ति नः || १७१३ ||
न प्रमाणं प्रमेयं वा तदभावविशेषणम् ||
तदा द्वयोरसंसिद्धेर्विरोधाच्चाप्यसंगतिः || १७१४ ||
यद्यसन्नपि धर्मः स्यान्नैपुण्याद्भवतः क्वचित् ||
नभो मूर्तं घटोऽमूर्तो विश्रब्धैः किं न साध्यते || १७१५ ||
न भावयोरभिन्नत्वाद्धर्मधर्मित्वमिष्यते ||
नितरामभावयोर्न स्याद्दूरतो भावाभावयोः || १७१६ ||
नाऽऽत्मना वस्तुना भेदो भेदस्यान्यव्यपाश्रयात् ||
अन्यदीयोऽपि नान्यस्य भेदः स्यात्कल्पनां विना || १७१७ ||
स्वतोऽभिन्नस्वभावत्वान्न भेदोऽन्योन्यसंश्रयः ||
उभयोरप्यसंभेदः कथं भिन्द्याद्विरोधिनम् || १७१८ ||
विशेषणप्रभेदेऽपि विशेष्योऽर्थो न भिद्यते ||
शुक्लकृष्णादिभेदेऽपि गोपिण्डो न हि भिद्यते || १७१९ ||
विशेषणं विशेष्याच्चेद्विशेष्यान्तरवत्पृथक् ||
भिन्नत्वात्संगतिर्न स्याद्विशेषणविशेष्ययोः || १७२० ||
नैकधीगम्यता च स्याज्ज्ञानस्यायुगपज्जनेः ||
युगपन्न हि विज्ञानं जायते घटमेषयोः || १७२१ ||
प्रागेवानात्मसंबन्धादुत्पत्तावेवलब्धतः ||
प्रत्यग्वस्तुप्रमेयस्य तावतैव कृतार्थतः || १७२२ ||
प्रमाणस्य ततोऽन्यस्मिन्न तन्मानत्वमर्हति ||
विरोधिव्यभिचारित्वात्तदन्यस्य च वस्तुनः || १७२३ ||
सर्वं मिथोऽनपेक्षं सत्स्वात्ममात्रविवक्षया ||
प्रत्यग्रूपात्परं रूपं न वस्तूत्प्रेक्ष्यते मितेः || १७२४ ||
यद्वस्तु स्वात्मनैवास्ति तत्परार्थं न बोधवत् ||
पारार्थ्येनैव सद्यच्च तत्परस्माद्धिरुङ्न सत् || १७२५ ||
असाधारणरूपत्वात्प्रत्यक्चिन्मात्रवस्तुनः ||
तत्तत्त्वानुविधाय्येव प्रमात्रादिर्भवन्भवेत् || १७२६ ||
द्रष्टव्याद्यनुसारिण्या प्रत्यङ्भोहप्रसूतितः ||
दृष्ट्या विरुद्धदिक्स्थस्य प्रतीचो दर्शनं कुतः || १७२७ ||
श्रुतिमानार्पितं चैतन्नावज्ञेयं विपश्चिता ||
पराञ्चीति तथा शास्रं न दृष्टेरिति च स्फ़ुटम् || १७२८ ||
विदिताविदिताभ्यां नो व्युत्थाप्यब्रह्मचाब्रवीत् ||
नातो वस्त्वन्तरं ज्ञेयं तदन्यस्य निषेधतः || १७२९ ||
मनुते मनसा यन्न येनाऽऽहुस्तन्मनो मतम् ||
ब्रह्म विद्धि तदेव त्वं न त्विदं यदुपासते || १७३० ||
यतो वाचो निवर्तन्ते नेति नेतीति चापरम् ||
इति स्पष्टं वचो मानं कुतो हेतोरुपेक्ष्यते || १७३१ ||
द्रष्टुः प्रतीचि यत्साक्षात्प्रत्यग्दृष्ट्याऽवसीयते ||
दृष्ट्यादिजन्मनाशादिसाक्ष्यभेदात्मकं स्वतः || १७३२ ||
तदेतदिति मानेन तत्त्वमस्यादिना तथा ||
ब्रह्मेति बोध्यते साक्षात्तत्तमोध्वस्तिवर्त्मना || १७३३ ||
ब्रह्मात्माऽऽत्मानमेवावेदहं ब्रह्मेति च श्रुतेः ||
प्रत्यग्दृष्ट्यैव तद्ब्रह्म दृश्यते न पराग्धिया || १७३४ ||
घटोऽत्रास्तीति वाक्येऽस्मिन्को न्वर्थः संप्रतीयते ||
मेयोऽनधिगतस्तावत्स्वानुभूत्यैकसिद्धिकः || १७३५ ||
मात्रादिजन्मनः प्राक्च नानुभूत्यतिरेकतः ||
द्रष्टृदर्शनदृश्यादिवस्त्वन्यदवसीयते || १७३६ ||
मातृमानप्रमेयादेरन्योन्यव्यभिचारतः ||
अनन्यानुभवात्प्रत्यक्संविदव्यभिचारिणी || १७३७ ||
संविदो व्यतिरेकेण वस्तु यद्यत्प्रसाध्यते ||
रज्जुसर्पादिवत्तत्तन्नैति संभावनामपि || १७३८ ||
संविद्देशादिभेदेन वस्तु चेत्साध्यतेऽन्यतः ||
घटो नास्तीति चान्यद्वा संगतिर्नानयोर्मितेः || १७३९ ||
उपलब्धोऽस्ति सन्कुम्भो लम्बोष्ठो देशकालवान् ||
पूर्वपूर्वातिरेकेण नोत्तरोऽर्थोऽनुभूयते || १७४० ||
कर्त्रादिव्यापृतेः पूर्वं संवित्संवित्तिमात्रतः ||
अविभागादनाख्येयं तदुद्भूत्या फ़लायते || १७४१ ||
अक्रियेऽपि यथा व्योम्नि ह्युद्भूतिस्थितिहानिभिः ||
जगन्नर्नर्ति मय्येवं कार्यकारणवस्त्विदम् || १७४२ ||
नञ्घटार्थावपह्नुत्य संवित्सद्रूपमात्रया ||
अवगत्यात्मना सत्त्वमवाक्यार्थत्वमश्नुते || १७४३ ||
दिग्विभागोऽविभागेऽपि व्योम्नि यद्वत्प्रकल्पितः ||
प्रध्वस्तशेषभेदेऽपि मयि भिन्नधियस्तथा || १७४४ ||
स्वप्नेभबुद्धिर्नष्टेऽपि स्वप्न आभाति जागरे ||
यथैवं मोहजं द्वैतं नष्टे मोहेऽपि सांप्रतम् || १७४५ ||
आगमादन्यतो मानाद्भिन्नाभिन्नत्वमात्मनः ||
यथोक्तेन प्रकारेण न मनागपि गम्यते || १७४६ ||
प्रमान्तरानधिगते मानानां मानतेष्यते ||
अग्निर्हिमस्य भेषजमिति चातोऽन्यथा भवेत् || १७४८ ||
मानान्तराच्च यत्प्राप्तं मानत्वं तत्र च श्रुतेः ||
न कथंचन संभाव्यमनुवादत्वकारणात् || १७४७ ||
प्रमान्तरविरुद्धं च मातुं नोत्सहते श्रुतिः ||
स्वगोचरेश्वरं मानं न मानान्तरगोचरे || १७४९ ||
श्रोत्रादिकरणानीव नातो गोचरसंकरः ||
भिन्नाभिन्नप्रसिद्ध्यर्थं न चेयं श्रुतिरिष्यते ||
``यद्वै तदि"ति वचस इतोऽन्यार्थपरत्वतः || १७५० ||
दृष्ट्यादिभेदसिद्ध्यर्थं नेदं वचनमिष्यते ||
भेदस्यातोऽन्यतः प्राप्तेर्न श्रुत्या तत्र यत्यते || १७५१ ||
किंतु चैतन्यमप्यस्य कामकर्मादिवद्भवेत् ||
न स्वतोऽदर्शनात्प्राज्ञ इत्याशङ्क्यैतदीरितम् || १७५२ ||
स्वप्नप्रबोधयोर्यद्वत् दृष्टिरस्याऽऽत्मनः स्वतः ||
मात्रादिविक्रियाग्रामसाक्षिणी साऽविनश्वरी || १७५३ ||
प्राज्ञेऽपीयं तथैवाऽऽस्ते कूटस्थैकात्म्यलक्षण ||
भावाभावौ त्वविद्यादेर्विशेषः केवलस्त्विह || १७५४ ||
कामाद्यशेषोपाधीनां निवृत्तौ न निवर्तते ||
तन्निवृत्त्येकसाक्षित्वात्कामाद्यस्तित्वसाक्षिवत् || १७५५ ||
भावाभावार्थसाक्षित्वाद्भावाभावात्मिकैव सा ||
गृह्यतेऽविद्यया मूढैर्मणिः शुद्धो यथाऽऽश्रयैः || १७५६ ||
सत्यं ज्ञानमनन्तं च विज्ञानघनमित्यपि ||
प्रज्ञानं ब्रह्म चेत्येवं ज्ञानमात्रात्मताऽऽत्मनः || १७५७ ||
दृष्टान्तश्च न नो नास्ति मण्यादेरिह संभवात् ||
मणेर्नीलादिवद्भेदो दृष्ट्यादिप्रत्यगात्मनः || १७५८ ||
प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्ता भिन्नाभिन्नत्ववादिनः ||
मिथो भिन्ना न सन्तीह भिन्नाभिन्नत्वमात्रतः || १७५९ ||
दृष्टान्तमात्रनास्तित्वं दोषोऽस्मास्विह चोद्यते ||
दृष्टान्तोऽस्त्येव नः स्पष्टस्त्वन्मुखेनैव तद्ग्रहात् || १७६० ||
भिन्नाभिन्नत्ववादेऽस्मिन्यो भिन्नो भवतोच्यते ||
स एव नोऽस्तु दृष्टान्तो नातोऽन्यः प्रार्थ्यते मया || १७६१ ||
अवश्यमेव भिन्नार्थौ भिन्नाभिन्नरवाविमौ ||
भवतैवाभ्युपेतव्यौ भिन्नाभिन्नत्वसिद्धये || १७६२ ||
ऐकार्थ्यमेव चेदिष्टं भिन्नाभिन्नाभिधानयोः ||
तवैव न स्याद्दृष्टान्तः सर्वस्यैकस्वरूपतः || १७६३ ||
भिन्नाभिन्नत्ववचसा न चैकार्थोऽपि भण्यते ||
भिन्नार्थप्रतिषेधत्वादभिन्नवचसस्तव || १७६४ ||
गोभिधानाभिधेयार्थाद्यथेहाश्वगिरोच्यते ||
भिन्नोऽर्थो भेदशब्दार्थान्न तथाऽभेदशब्दतः || १७६५ ||
सर्वात्मकत्वसंप्राप्तावसाधारणवस्तुनः ||
सर्वात्मत्वनिषेधार्थं प्रमाभावस्त्वयाऽऽश्रितः || १७६६ ||
भिन्नाभिन्नत्ववाचेह तत्कृतं खातपूरितम् ||
सर्वैः सर्वस्य चाभेदाद्व्यवहारोऽपि नश्यति || १७६७ ||
एकैकं भेदतो वस्तु निःसंसर्ग परस्परम् ||
एकमेव त्वभेदे स्यादसामान्यविशेषवत् || १७६८ ||
दृष्ट्यादिवचसां लोके प्रवृत्तेर्ज्ञान एव च ||
दर्शनाज्ज्ञप्तिमात्रं स्यादर्थस्तेषां प्रसिद्धितः || १७६९ ||
पञ्च श्रोत्रादिभिः साक्षाज्जानामीति समीक्ष्यते ||
शब्दादीनिह लोकेऽतो दृष्ट्यादेर्ज्ञानवाच्यता || १७७० ||
येन रूपं रसं गन्धं शब्दान्स्पर्शांश्च मैथुनान् ||
एतेनैव विजानातीत्यपि च श्रुतिशासनम् || १७७१ ||
लावकः पाचको वेति कारकस्य सतो यतः ||
संभेदोऽयं क्रियाभिः स्यान्नातोऽकारकतान्वितः || १७७२ ||
गच्छतः पठतो भोक्तृन्नानाकर्मकृतो रविः ||
यथा प्रकाशयत्येकरूप एव तथा धियः || १७७३ ||
दृष्य्यादिभिन्नचेष्टास्ता भिन्नदेशादिलक्षणाः ||
एकरूपं परं ज्योतिरेकं सद्वीक्षते धियः || १७७४ ||
किंज्योतिरित्युपक्रम्य यत्नेन महताऽऽदरात् ||
अर्थोऽयमेव निर्णीतस्तद्विरुद्धं किमुच्यते || १७७५ ||
मोहोत्थोपाधिसंबन्धादभिन्नोऽपि स्वतोदृशिः ||
द्रष्टा श्रोतेति नानात्वं याति यद्वदलक्तकम् || १७७६ ||
रक्तादिभेदतो भेदः प्रकाशस्य प्रकाश्यतः ||
यथैवमात्मनो भेदो ज्योतिष्ट्वाद्भास्यभेदतः || १७७७ ||
निरंशेषु न चाप्येवं सभागेष्विव वस्तुषु ||
भिन्नाभिन्नात्मता शक्या कर्तुं साक्षादपीश्वरैः || १७७८ ||
न चापीह निरंशेषु भिन्नाभिन्नत्वकल्पने ||
दृष्टान्तः कश्चिदप्यस्ति जगत्यस्मिंश्चराचरे || १७७९ ||
दृगादिशक्तिभेदानां चक्षूरूपादिभेदतः ||
विकारकल्पनैतेन न्यायेनाऽऽत्मन्यपाकृता || १७८० ||
कार्यलिङ्गाद्धि शक्तीनामस्तित्वं कारणत्वतः ||
यतोऽवगम्यते नातोऽकारके शक्तिरात्मनि || १७८१ ||
शक्तिशक्तिमतोरैक्यं तयोर्भेदान्न युक्तितः ||
प्रतिपत्तुं क्वचिच्छक्यं प्रकृतिप्रत्ययार्थयोः || १७८२ ||
प्रकृत्यर्थेऽथवाऽयं स्यान्मतुब्यद्वा ततोऽन्यतः ||
पक्षासिद्धिर्हि पूर्वस्मिन्भेदान्नैक्यं तथोत्तरे || १७८३ ||
आत्माविद्यैव नः शक्तिः सर्वशक्यस्य सर्जने ||
नातोऽन्यथा शक्तिवादः प्रमाणेनावसीयते || १७८४ ||
अशक्तं शक्तिमच्छक्त्या शक्तिः शक्तिमता तथा ||
अशक्तैति कथं योगमन्योन्यं हेत्वसंभवात् || १७८५ ||
शक्तयः सन्ति भूयस्यस्तयोरपि मतं यदि ||
तत्रापि तुल्यचोद्यत्वादनवस्था प्रसज्यते || १७८६ ||
तस्मादज्ञात आत्मैव शक्तिरित्यभिधीयते ||
आकाशादेस्ततो जन्म यस्माच्छ्रुत्याऽभिधीयते || १७८७ ||
नन्वेवं चेत्स्वभावोऽस्य निर्विभागैकदृष्टिता ||
अथ स्वभावसंत्यागे को हेतुरिति भण्यताम् || १७८८ ||
विशेषज्ञानमेवास्य स्वभावो वाऽभ्युपेयते ||
सुषुप्ते तत्परित्यागः कस्मादित्यभिधीयते || १७८९ ||
जाग्रत्स्वप्नप्रपञ्चेऽस्मिन्नात्माविद्यैकहेतुके ||
अनन्योऽपि स्वतो यत्र मोहादन्य इवेक्ष्यते || १७९० ||
तत्रान्यः कारको द्रष्टा तथाऽन्येनैव चक्षुषा ||
दृश्यमन्यदविद्योत्थं पश्येत्स्वप्ने यथा तथा || १७९१ ||
विशेषदर्शने यस्मादविद्यैवास्य कारणम् ||
अतस्तस्यां निवृत्तायां कृत्न्सो भेदो निवर्तते || १७९२ ||
छान्दोग्योपनिषद्वाक्यं तथा च सति युक्तिमत् ||
यत्र नान्यदिति तथाचाऽऽत्मैवेत्युपसंहृतेः || १७९३ ||
मैत्रेयीब्राह्मणे चैतद्व्याख्यातं वाक्यमादरात् ||
यतो भूयो न तद्व्याख्या क्रियतेऽत्र ततोऽधुना || १७९४ ||
यद्वै तदित्युपक्रम्य व्याख्यातं वस्तु विस्तरात् ||
सलिलादिगिरा तस्य क्रियतेऽत्रोपसंहृतिः || १७९५ ||
अविद्यैव यतो हेतुः कार्यकारणतां प्रति ||
सम्यग्ज्ञानादतस्तस्यां ध्वस्तायामात्ममात्रता || १७९६ ||
नाविद्यामनुपादाय प्रतीचोऽनात्मसंगतिः ||
यतो विध्वंसने तस्या नाऽऽत्मनोऽन्योऽवशिष्यते || १७९७ ||
स्वतोऽवबोधमात्रत्वात्कुतोऽविद्यादिसंप्लुतिः ||
तस्मात्सलिलवच्छुद्धः कार्यकारणहानतः || १७९८ ||
अन्तरेणापि संबन्धं कार्यकारणवस्तुनः ||
स्वतोऽनेकात्मकं तत्स्यादित्याशङ्क्यैक उच्यते || १७९९ ||
न कपित्थादिवत्तत्त्वं स्वतोऽनेकस्वभावकम् ||
उक्त्वा सलिलवत्तस्मादेक इत्यब्रवीच्छ्रुतिः || १८०० ||
सजातीयनिषेधो वा ह्येकशब्देन भण्यते ||
सलिलोक्त्या विजातीयसंबन्धो हि निवारितः || १८०१ ||
एकशब्दो न संख्यार्थः संख्येयासंभवादिह ||
अद्वितीयार्थतैवातो द्वितीयार्थनिषेधतः || १८०२ ||
सदेवेत्यादिना चास्य तथा सत्यविरुद्धता || १८०३ ||
प्रत्यङ्भात्रावसायित्वं प्रत्यग्दृष्टेर्यतस्ततः ||
अकारकस्वभावत्वा दद्रष्टेत्यत्यभिधीयते || १८०४ ||
यत्र हि द्वैतमित्युक्तेर्यत्र त्वस्येति चेरणात् ||
स्वतः पूर्णात्मकं ज्योतिरद्रष्टेत्यभिधायते || १८०५ ||
यस्मादेवमतोऽद्वैतोऽविद्यातत्कार्यलङ्घनात् ||
न ह्यविद्यादिविरहे द्वैतधीरुपपद्यते || १८०६ ||
द्विधेतं द्वीतमित्याहुस्तद्भावो द्वैतमुच्यते ||
तन्निषेधेन चाद्वैतं प्रत्यग्वस्त्वभिधीयते || १८०७ ||
द्विधा त्रिधा वा बहुधा कारणं सद्भवेदिह ||
तस्याऽऽत्मनि निषिद्धत्वादात्माऽद्वैतो भवेत्ततः || १८०८ ||
भेदसंसर्गहानार्थमेवंयत्नामपि श्रुतिम् ||
अनादृत्यान्यथा प्राहुरहो विद्या महीयसी || १८०९ ||
मिथो विभागसंसिद्धिर्धर्माणां नाऽऽत्मसंश्रयात् ||
धर्मधर्म्यभिसंबन्धो दृश्यत्वाद्द्रष्ट्रपेक्षया || १८१० ||
द्रष्टा सलिलवच्छुद्धो निःसङ्गैकाद्वयस्तथा ||
श्रुत्युक्तोऽतो विरुद्धोऽर्थो निर्ह्रीकैरिह वर्ण्यते || १८११ ||
तमोंशत्वं यथा भानोः सतश्चाप्यसदंशता ||
वियतो मूर्ततैवं स्याद्भिन्नाभिन्नत्वमात्मनः || १८१२ ||
अत ऊर्ध्वं विमोक्षायेत्युक्तं प्राग्यत्पुनः पुनः ||
तद्विमुक्तेः समाप्तत्वादेष इत्यभ्यधान्मुनिः || १८१३ ||
प्रत्यग्दृष्ट्यव्यवहितेः प्रात्यक्ष्यादात्मवस्तुनः ||
एष इत्यात्मनिर्देशो यत्साक्षादिति च श्रुतिः || १८१४ ||
अव्यावृत्ताननुगतं निःसामान्यविशेषतः ||
ब्रह्मेति मुख्यवृत्त्येह वस्तु श्रुत्याऽभिधीयते || १८१५ ||
तथा लोकयतेर्धातोर्दर्शनार्थत्वहेतुतः ||
प्रकृतत्वात्तथा दृष्टेर्लोकनं लोक उच्यते || १८१६ ||
कर्मधारय एवातः समासोऽत्रोपपद्यते ||
न तु षष्ठीसमासोऽत्र विभागस्याप्रसिद्धितः || १८१७ ||
श्रुतं चैकविभक्तित्वं युक्तं नाश्रुतकल्पना ||
कल्पनाहेत्वसद्भावे निराकाङ्क्षे तथा श्रुते || १८१८ ||
षष्ठ्यादिकल्पनाऽसाध्वी तस्मादत्रेति भण्यते ||
सामानाधिकरण्यं च विशेषणविशेष्यता || १८१९ ||
लक्ष्यलक्षणसंबन्धो ब्रह्मलोकाश्रिधानयोः ||
ब्रह्मेति चाऽऽत्मयाथात्म्यं लक्ष्यते नाभिधीयते || १८२० ||
तथा लोकगिरा ब्रह्मतत्त्वमात्मोपलक्ष्यते ||
मुख्यमैकार्थ्यमेवं स्याद्ब्रह्मलोकपदार्थयोः || १८२१ ||
न हि लोकातिरेकेण ब्रह्मत्वमुपपद्यते ||
ब्रह्मणो व्यतिरेकेण प्रत्यक्ता नान्यतस्तथा || १८२२ ||
अनयोरैक्यसंमोहात्पारोक्ष्यद्वयकल्पने ||
संसारोऽयमतो मोहसमुच्छित्तौ विमुक्तता || १८२३ ||
अतोऽशेषमहानर्थहेतोर्मोहस्य हानये ||
एष इत्यादिवाक्योक्तिः सम्यग्दर्शनजन्मने || १८२४ ||
इतिशब्दो यथोक्तार्थपरामर्शनकर्मणे ||
ऐतिह्यार्थस्तथा हेति सम्राडित्यभिमन्त्रणम् || १८२५ ||
इत्युक्तेन प्रकारेण मुमुक्षुं जनकं मुनिः ||
अन्वशात्सकलानर्थहेत्वविद्यापनुत्तये || १८२६ ||
व्युत्थायाऽऽख्यायिकातो नः श्रुतिरेवेदमब्रवीत् ||
अन्वशात्स कथं धीमान्राजानमिति चेच्छृणु || १८२७ ||
विज्ञान पुरुषस्यास्य या यथोक्ता पुरोक्तिभिः |
नैष्ठिकी गति रेषाऽस्य सत्यन्तरसमाप्तितः || १८२८ ||
इतोऽन्या गतयः सर्वाः क्षयिसाधनसंश्रयात् ||
क्षयिण्योऽतो हि परमा गतिरेषैव नापरा || १८२९ ||
अविद्यामात्रहेतुत्वात्कामकर्मादिसाधनाः ||
गतयोऽपरमाः सर्वा माया स्वप्नगतिर्यथा || १८३० ||
संपच्च परमैषैव मोहोत्थास्त्वन्यसंपदः ||
उत्कर्षातिशयः संपद्विभूतिश्चेति भण्यते || १८३१ ||
एषोऽस्य परमो लोको लोकास्त्वन्ये क्षयिष्णवः ||
क्षयिष्णुसाधनोत्पत्तेर्न त्वेषोऽसाधनाश्रयात् || १८३२ ||
ब्रह्मैव सन्स्वतो यस्माद्ब्रह्माप्येत्यवबोधतः ||
तदविद्यानिरासेन मुक्तिर्नातोऽन्यसाधनात् || १८३३ ||
लोकशब्दस्य मुख्योऽर्थ आत्मैवेह यतस्ततः ||
कर्मादिहेतुसाध्येषु गौणी लोकार्थता भवेत् || १८३४ ||
न कर्मणा कनीयस्ता वृद्धिर्वा नान्तरात्मनः ||
इति बाहुमिवोद्धृत्य वेदान्तैर्घोषणा कृता || १८३५ ||
आनन्दः परमोऽस्यैष सुखोत्कर्षसमाप्तितः ||
सर्वानन्दातिशायित्वात्तथाचैवं प्रवक्ष्यते || १८३६ ||
विषयस्पर्शजानन्दाः साधनानुविधानतः ||
आद्यन्तवत्त्वस्वाभाव्याद्दुःखहेतव एव ते || १८३७ ||
कूटस्थात्मस्वभावत्वात्सर्वसाधननिस्पृहः ||
सर्वानन्दातिवर्तित्वादानन्दः परमो मतः || १८३८ ||
आनन्दः परमोऽस्यैष इत्युक्तार्थप्रसिद्धये ||
एतस्यैवेति वचसा समर्थो हेतुरुच्यते || १८३९ ||
एतस्यैव यथोक्तस्य सर्वानन्दातिवर्तिनः ||
उपजीवन्ति भूतानि ब्रह्मानन्दस्य विप्लुषम् || १८४० ||
एष एवंविधो यस्मादानन्दः परमस्ततः ||
आनन्दानतिशेतेऽन्यान्सर्वानस्यैव कृत्स्नतः || १८४१ ||
कृत्स्नोऽपि चैष आनन्दस्तदविद्यैकहेतुजः ||
बुद्ध्याद्युपाध्यवच्छेदान्मात्रेति व्यपदिश्यते || १८४२ ||
तन्मात्रावर्त्मनैवैनं बुबोधयिषुरादरात् ||
लवणाब्धिं यथा तद्वल्लवणावयवैरिह || १८४३ ||
उत्तरोत्तरवृद्ध्याऽत आनन्दान्मानुषादधि ||
परानन्दावबोधार्थं प्रवृत्तैषा परा श्रुतिः || १८४४ ||
मनुष्याणां स यः कश्चित्संसिद्धोऽवयवैर्दृढैः ||
समग्राशेषचार्वङ्गो राद्धो भोगक्षमः पुमान् || १८४५ ||
कृत्स्नसाधनसंपन्नः समृद्धोऽत्राभिधीयते ||
बाह्यैराध्यात्मिकैरेवं साधनैरन्वितः पुमान् || १८४६ ||
तथाऽधिपतिरन्येषां नृणामेवेह यो भवेत् ||
स्वतन्त्रोऽधिपतिर्ज्ञेयो मनुष्यैर्न विहन्यते || १८४७ ||
मानुष्यकेण भोगेन संपन्नानां नृणामिह ||
संपन्नोऽतिशयेनातः संपन्नतम उच्यते || १८४८ ||
सर्वैर्मानुष्यकैर्भोगैः संपन्नो न तु दैविकैः ||
आनन्द एष परमो मनुष्याणामिहोच्यते || १८४९ ||
शतकृत्वो मनुष्याणामानन्दो गुणितस्तु यः ||
पितृणामेक आनन्दस्तेन तुल्यप्रमाणतः || १८५० ||
यत्सुखं साधनाधीनं दुःखमेव तदुच्यते ||
अनन्यसाधनं तस्मात्स्वात्मस्थं परमं सुखम् || १८५१ ||
तस्मादात्मपरिज्ञानात्कार्यज्ञेयसमाप्तितः ||
निरस्ततिशयानन्दो भवतीत्यस्य निर्णयः || १८५२ ||
तारतम्यादुपायानां शुद्धिस्तरतमा धियः ||
शुद्धेस्तरतमत्वाच्च सुखं तरतमं भवेत् || १८५३ ||
यावद्यावन्मलो व्येति बुद्धेर्धर्मादिसंचयात् ||
तावत्तावद्धियः स्वास्थ्यं तावत्तावत्सुखोन्नतिः || १८५४ ||
यावद्यावद्धनीभावो बुद्धेः पापादिसंगतेः ||
तावत्तावद्धियोऽस्वास्थ्यं दुःखोद्भूतिस्तथा तथा || १८५५ ||
पितृलोको जितो यैः स्यात्पितृयज्ञादिकर्मभिः ||
जितलोकास्त उच्यन्ते पितरो दिव्यभोगिनः || १८५६ ||
य एष दक्षिणः पन्थाः पितृलोकः स उच्यते ||
मनुष्यानन्दतः सोऽयं गुणितः स्याच्छताधिकः || १८५७ ||
उत्तरेष्वपि वाक्येषु यथोक्तमुपपादयेत् ||
शताधिकोऽयमानन्दः पूर्वस्मादुत्तरः क्रमात् || १८५८ ||
नक्षत्रलोकशब्देन ये पूर्वं प्रतिपादिताः ||
देवलोकगिरा तेऽत्र भण्यन्ते सूक्ष्ममूर्तयः || १८५९ ||
सर्गस्य जननादादौ देवत्वं ये प्रपेदिरे ||
आजानदेवास्तेऽत्र स्युः पूर्वेभ्यः सूक्ष्ममूर्तयः || १८६० ||
व्यापीनि तेषां सूक्ष्माणि शरीराणि महात्मनाम् ||
पूर्वानन्देभ्य एतेषामानन्दोऽतो महान्मतः || १८६१ ||
नानाद्वंद्वोपघातार्थहेतूनां बहुलत्वतः ||
आजानदेवानन्दोऽतः पूर्वेभ्यः स्याच्छताधिकः || १८६२ ||
श्रोत्रियोऽधीतवेदः स्याज्ज्ञातवेदार्थ एव यः ||
कृत्स्नचोदितकारित्वात्सर्वपापविवर्जितः || १८६३ ||
आजानदेवावधिककामानुपहताशयः ||
ततः परेषु भोगेषु जाततृष्णश्च यः पुमान् || १८६४ ||
आजानदेवानन्देन समं तस्य च यत्सुखम् ||
अस्याकामहतत्वेन सुखोत्कृष्टिरिहोच्यते || १८६५ ||
श्रोत्रियावृजिनत्वे द्वे तुल्ये एवाऽऽविरिञ्चितः ||
अकामहतताहेतोर्वृद्धौ ह्लादो विवर्धते || १८६६ ||
पूर्वपूर्वोपभोगेभ्यो यावद्यावन्निवर्तते ||
कामो, विवर्धते पुंसस्तावत्तावत्सुखं हृदि || १८६७ ||
कामैकक्षयतन्त्रैव यस्मात्पुंसः सुखोन्नतिः ||
अकामहततैवातः पूर्वाभ्यां साधनं परम् || १८६८ ||
साधनत्वं समानं स्यात्र्रयाणामिह यद्यपि ||
कामक्षयप्रकर्षोऽत्र ह्युत्कृष्टाह्लादसाधनम् || १८६९ ||
समुच्चयविवक्षाऽत्र न मनागपि युज्यते ||
कर्तृत्वादिसमुच्छेदिंज्ञानस्येहाऽऽश्रितत्वतः || १८७० ||
समुच्चयनिवृत्त्यर्थं न्यायश्चापि पुरोदितः ||
नातः समुच्चयाशेह कर्तव्या सूक्ष्मदर्शिभिः || १८७१ ||
साधनत्वं यतस्तुल्यं श्रोत्रियावृजिनत्वयोः ||
अवरेष्वपि भोगेषु न चोत्तमसुखं ततः || १८७२ ||
अकामहततैवात्र तारतम्यात्मकत्वतः ||
भेदादुत्तमसौख्यस्य साधनं चोत्तमा भवेत् || १८७३ ||
युवा साधुयुवेत्येवं तैत्तिरीयश्रुतीरणात् ||
अधरेष्वपि वाक्येषु श्रोत्रियादि विवक्षितम् || १८७४ ||
विराट्प्रजापतिर्ज्ञेयस्रैलोक्यात्मकदेहभृत् ||
हिरण्यगर्भो ब्रह्माऽत्र तथा ब्रह्मागिरोच्यते || १८७५ ||
अतः परमनन्तत्वाद्गणितं विनिवर्तते ||
यत एवमतः प्राहाथैष एवेति नः श्रुतिः || १८७६ ||
अनेनातिशयवता ह्यस्मद्गोचरवर्तिना ||
अपास्तातिशयानन्दं सुखेनेहानुमीयते || १८७७ ||
ध्वस्तातिशयनिष्ठत्वाल्लोके सातिशयात्मनः ||
यतोऽतोऽतिशयवता गम्यतेऽनतिशयं सुखम् || १८७८ ||
यत्रैतानि समस्तानि निष्ठां यान्ति परात्मनि ||
परमोऽसाविहाऽऽनन्दः सर्वानन्दातिलङ्घनात् || १८७९ ||
एषोऽस्येति प्रतिज्ञात आनन्दः सोऽनुमानतः ||
निष्ठां प्रतीचिगमित उत्तरोत्तरवृद्धितः || १८८० ||
अविज्ञातपरानन्दान्प्रत्येषाऽनुमितिर्मता ||
साक्षाज्ज्ञातात्मतत्त्वानां प्रत्यक्षतममेव तत् || १८८१ ||
अकामहतधीगम्य आनन्दः प्रत्यगात्मनि ||
यः स एव यथोक्तेभ्यः परमः स्यादनन्ततः || १८८२ ||
तथाच भगवान्व्यासः सर्ववेदार्थतत्त्ववित् ||
स्वयं प्राहेममेवार्थं कामानर्थजिहासया || १८८३ ||
यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् ||
तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् || १८८४ ||
यतो यतो निवर्तते ततस्ततो विमुच्यते ||
निवर्तनाद्धि सर्वतो न वेत्ति दुःखमण्वपि || १८८५ ||
सलिलादिगिरा योऽर्थः प्रत्यज्ञायि पुराऽखिलः ||
ब्रह्मलोकान्तवाक्येन तस्य स्यादुपसंहृतिः || १८८६ ||
प्रश्नार्थेऽस्मिन्समाप्तेऽपि पूर्ववत्तं मुनिं नृपः ||
अन्वयुङ्कात ऊर्ध्वं त्वं मुक्तये ब्रूहि यत्परम् || १८८७ ||
याज्ञवल्क्योऽपि राज्ञैवं पृष्टः सन्पूर्ववत्तदा ||
अविभेदन्यतो हेतोर्न त्वसामर्थ्यकारणात् || १८८८ ||
सर्वज्ञत्वान्मुनेर्नाभूत्प्रश्नार्थाज्ञानतो भयम् ||
कारणं त्वन्यदेवातो यतः श्रुतिरभाषत || १८८९ ||
अविवक्षुमयं राजा कामप्रश्नबलाश्रयात् ||
किंज्योतिरित्येवमादिमप्राक्षीन्मां पुनः पुनः || १८९० ||
अप्रत्याख्येयो ह्यर्थश्च सत्यस्यावश्यरक्षणात् ||
स्वयंज्योतिष्ट्वनिर्णीतिः कृताऽतोऽनवशेषतः || १८९१ ||
निर्णीतेऽप्यथ मां राजा पुनः पुनरपृच्छत ||
अत ऊर्ध्वमिति गिरा निरुणद्ध्येव मां नृपः || १८९२ ||
कामप्रश्नाङ्कुशेनैव मां वशीकृत्य मद्गतम् ||
समादित्सति निःशेषं ज्ञानं राजाऽतिपण्डितः || १८९३ ||
इत्येष भयहेतुः स्याद्याज्ञवल्क्यस्य नान्यतः ||
भयहेतोरविद्यायाः सर्वज्ञत्वादसंभवात् || १८९४ ||
असकृन्निर्णयोऽकारि पृष्टे वस्तुन्यशेषतः ||
अरौत्सीन्मां तथाऽप्येष सर्वस्वादित्सया नृपः || १८९५ ||
मेधावी पण्डितोऽतोऽयं ब्रह्मस्वादानकारणात् ||
न बिभेति यतस्तस्माद्भेतव्यं जनकाद्भृशम् || १८९६ ||
ननु प्रश्ना यथोक्ताश्चेन्निर्णीतार्थाः पुरोक्तिभिः ||
अनिर्णीतं किमुद्धिश्य नृपोऽप्रक्षीन्मुनिं पुनः || १८९७ ||
स्वप्नबुद्धान्तसंचार आत्मनो यः पुरोदितः ||
दृष्टान्तत्वेन राज्ञाऽसौ सर्वोऽपीह विवक्षितः || १८९८ ||
तस्य दार्ष्टान्तिको योऽर्थो यावत्साक्षान्न कथ्यते ||
मुमुक्षति न तावत्तं राजा प्रश्नार्थशेषतः || १८९९ ||
दृष्टान्तस्य सुषुप्तेश्च नार्थं दार्ष्टान्तिकं जगौ ||
ब्रह्मास्मीत्यागमाद्बोधः सुषुप्तोदाहृतेर्मतः ||
दार्ष्टान्तिकोऽर्थः प्राज्ञस्य दृष्टान्तस्यावशेषतः || १९०० ||
उक्ते दार्ष्टान्तिकेऽर्थेऽस्मिन्प्रश्नार्थस्य समाप्तितः ||
सर्वमुक्तं भवेद्यस्मादतः सोऽर्थोऽधुनोच्यते || १९०१ ||
असङ्गो मत्स्यवत्प्रत्यङ्कामकर्मादिभिः क्रमात् ||
समेति स्वप्नबुद्धान्तौ यथाऽयं स्ववशस्तथा || १९०२ ||
सहेतुरस्य संसारः परलोकेहलोकयोः ||
सविस्तरः स वक्तव्य इत्यर्थेयं परा श्रुतिः || १९०३ ||
बन्धो बन्धनहेतुश्च मोक्षस्तद्धेतुरेव च ||
सविस्तरः प्रवक्तव्यस्तदुक्त्यर्था परा श्रुतिः || १९०४ ||
जाग्रत्स्थानात्ततः पूर्वं स्वप्नमात्मा प्रवेशितः ||
जाग्रद्भूमिं स नेतव्यो दार्ष्टान्तिकविवक्षया || १९०५ ||
आनन्दनिर्णयान्तं तु संप्रसादवचो यदा ||
तदा निगमनार्थं तत्प्रतिज्ञातार्थगोचरम् || १९०६ ||
अलुप्तदृष्टिरात्माऽयं यथोक्तं स्वप्नबोधयोः ||
प्राज्ञेऽपि च तथैवायं यद्वै तदितिवाक्यतः || १९०७ ||
अतिकारकहेतुश्च यथाऽऽत्माऽयं सुषुप्तगः ||
कूटस्थदृष्टिमात्रत्वात्तथा स्वप्नप्रबोधयोः || १९०८ ||
इत्येवं पूर्वसिद्धेऽर्थे निगमार्थं पुनर्वचः ||
स वा इत्यादिकं ज्ञेयं न तु नाशादिशङ्कया || १९०९ ||
इत आरभ्य संसार आत्मानो वर्णयेऽधुना ||
स्वप्नाद्बोधाप्तिवच्चास्माल्लोकाल्लोकान्तरं गतः || १९१० ||
इत्यर्थप्रतिपत्त्यर्थं दृष्टान्तोऽत्राभिधीयते ||
सुखावबोधसिद्ध्यर्थं श्रोतुरर्थे विवक्षिते || १९११ ||
नानार्थसाधनैर्मार्गे यथाऽनः सुसमाहितम् ||
शब्दान्नानाविधान्कुर्वद्गुरुभारप्रपीडनात् || १९१२ ||
व्रजेच्छाकटिकेनेह देशान्तरमधिष्ठितम् ||
अनसस्तद्गताच्चार्थाद्विलक्षणवपुर्भृता || १९१३ ||
स्वार्थेनाधिष्ठितं गच्छेत्पथि शाकटिकेन तत् ||
दृष्टान्तार्थेन संबन्ध एवमेवेति भण्यते || १९१४ ||
भुक्तदेहादिदं लिङ्गमुत्क्रान्तं भोगसंक्षयात् ||
याति देहान्तरं तद्वत्कर्मविद्यादिसंभृतम् || १९१५ ||
वियुक्तं देवताभिः सत्कर्मसंभारसंभृतम् ||
अनोवल्लिङ्गमेत्येतत्प्रत्यगात्मार्थसिद्धये || १९१६ ||
शारीरवचसा चात्र लिङ्गमेवाभिधीयते ||
शरीरदेशसंस्थत्वान्न तु प्रत्यङ्ङसंहते || १९१७ ||
प्राज्ञेनाधिष्ठितं गच्छेद्रथिना स्वार्थरूपिणा ||
प्रत्यग्धियः समारोहमन्वात्माऽऽरूढवद्यतः || १९१८ ||
प्राज्ञेनेहाऽऽत्मना तस्मादन्वारूढोऽभिधीयते ||
भानुनेवोदपात्रादेरारोहो नाऽऽत्मनः स्वतः || १९१९ ||
प्राक्चोक्तमात्मनैवायं ज्योतिषेत्यादिकं वचः ||
आत्मानं रथिनं विद्धीत्यपि श्रुत्यन्तरे वचः || १९२० ||
मर्मकृन्तनसंभूतवेदनार्दितमानसम् ||
बिक्किकालक्षणं शब्दं मृतिकाल उपस्थिते || १९२१ ||
उत्सर्जद्याति लिङ्गं तदिति प्रत्यक्षगोचरः ||
तदिदं भण्यते श्रुत्या पुंसां वैराग्यजन्मने || १९२२ ||
मर्मसूत्कृत्यमानेषु मुच्यमानेषु संधिषु ||
मुमूर्षतोऽत्र यद्दुःखं स्मर्यतां तन्मुमुक्षुभिः || १९२३ ||
कस्मिन्काल इदं जन्तोः किंनिमित्तं च जायते ||
इत्यस्य प्रतिपत्त्यर्थं परो ग्रन्थोऽवतार्यते || १९२४ ||
उदानवायौ प्रबले यत्रैतत्स्यान्मुमूर्षतः ||
ऊर्ध्वोच्छ्वासी पुमांस्तत्र यथोक्तं जायते मृतौ || १९२५ ||
पिण्डोऽणुत्वं यदाऽभ्येति जरयाऽभ्यर्दितस्तदा ||
उपतापान्वितो वा सन्यथोक्तं प्रतिपद्यते || १९२६ ||
अणिमानमणोर्भावं कार्श्यं देहो यदैत्ययम् ||
जरया रोगहेतोर्वा ऊर्ध्वोच्छ्वासी तदा भवेत् || १९२७ ||
जरया रोगतो वाऽस्य जायते विषमाग्निता ||
सम्यक्पक्तिस्ततोऽन्नस्य मन्दाग्नेर्नोपजायते || १९२८ ||
रसादिधातुभिर्देहस्ततोऽनुपचयादयम् ||
अबलः सन्पतत्येष जीर्णमन्दिरवत्क्षितौ || १९२९ ||
अथैवं कृशतापन्ने देहेऽन्तरुपजायते ||
या वृत्तिः सोच्यते साक्षाद्दृष्टान्तोक्त्या प्रयत्नतः || १९३० ||
आम्रं यथा रसादार्ड्ये स्वस्माद्वृन्तात्प्रमुच्यते ||
तथेहान्नरसग्लानौ लिङ्गं देहात्प्रमुच्यते || १९३१ ||
वृन्ते निबध्यते येन रसेनाऽऽपरिपाकतः ||
स रसो बन्धनं ज्ञेयो वृन्तं वा बन्धनं मतम् || १९३२ ||
वृन्तेनाऽऽम्रस्य संबन्धो रसस्याऽऽपरिपाकतः ||
बाल्ये दृढो यथा तद्वन्नैवं पक्वरसस्य सः १९३३ ||
क्लैद्यमापद्यमानोऽथ पाककाल उपस्थिते ||
रस आम्रं धारयितुं नैवेहोत्सहतेऽबलः || १९३४ ||
गुरुत्वाद्बन्धनाद्वृन्ताद्रसाद्वाऽथ प्रमुच्यते || १९३५ ||
नानाहेतुकपातस्य फ़लस्य प्रतिपत्तये ||
दृष्टान्तानामिहोक्तिः स्याद्भूयसां भिन्नरूपिणाम् || १९३६ ||
वृन्तादेवाऽऽम्रपातोऽत्र वृन्तेनोदुम्बरं सह ||
पतत्यश्वत्थपातस्तु पाकेऽप्यन्यनिमित्ततः || १९३७ ||
बहुप्रकारसिद्ध्यर्थं वाशब्दव्याहृतिस्त्विह ||
बहुहेतुर्मृतिर्यस्मात्प्राणिनां जगतीक्ष्यते || १९३८ ||
यथाऽयमुक्तो दृष्टान्तः पुरुषोऽप्येवमेव हि ||
लिङ्गात्मा पुरुषो ज्ञेयस्तस्यैवेहाङ्गसंगतेः || १९३९ ||
श्रोत्रत्वगादिनाड्यश्च प्रोच्यन्तेऽत्राङ्गसंज्ञया ||
तेषु व्युह्यैव लिङ्गात्मा यतोऽलं स्यात्स्वकर्मणे || १९४० ||
अङ्गस्य कृष्णसारस्य चक्षुषः करणस्य च ||
आश्रयाश्रयिसंबन्धे हेतुरन्नरसो भवेत् || १९४१ ||
अन्नं दामेति चाप्युक्तं रसादिपरिणामतः ||
तद्यावकत्कठिनं देहे तावल्लिङ्गं स्थिरं भवेत् || १९४२ ||
जरादिहेतुपाके तु पतत्याम्रादिवद् द्रुतम् ||
एभ्योऽङ्गेभ्य इति गिरा तदेतदभिधीयते || १९४३ ||
उपसर्गः समित्येष एकीभावप्रसिद्धये ||
तथा प्रकर्षसिद्ध्यर्थं प्रोपसर्गः प्रयुज्यते || १९४४ ||
व्यस्तानि स्थानसंबन्धात्करणानि यतस्ततः ||
स्वस्थानेभ्योऽपकृष्टानि मरणे यान्त्यथैकताम् || १९४५ ||
स्वप्ने प्राणावशेषत्वात्स्थानात्करणसंहृतेः ||
मृतौ सहैव चानेन प्रकर्षोऽत्रात ईक्ष्यते || १९४६ ||
देहान्तरादमुं देहं पूर्वमागाद्यतस्ततः ||
तदपेक्ष्य पुनःशब्दः श्रुत्यैवेहाभिधीयते || १९४७ ||
स्वप्नाद्यथेतो बुद्धान्तं स्वप्नं बुद्धान्ततः पुनः ||
पूर्वदेहात्तथैवाऽऽत्मा याति देहान्तरं पुनः || १९४८ ||
बाह्याद्देहात्तथैवान्तर्लिङ्गं स्वाप्नं प्रपद्यते ||
यथान्यायप्रतिन्यायौ यथा तत्रोदितौ पुरा || १९४९ ||
देहाद्देहान्तरप्राप्तौ तथैवेति विनिर्दिशेत् ||
प्रतियोनि यथास्थानमित्यत्रापि तथैव तत् || १९५० ||
श्रुतकर्मानुरूपेण चक्षुराद्यनुरूपतः ||
प्रतियोनि यथास्थानमाद्रवत्येष जन्मने || १९५१ ||
देहान्तरगृहीत्यर्थं प्राणिनां मरणं यतः ||
प्राणायेति ततो वक्ति जन्मन्यसति नो मृतिः || १९५२ ||
प्राणव्यूहाय चैवायमाद्रवत्यन्यदेहतः ||
स्थानेष्वव्यूढकरणो नालं स्यात्कर्मणे यतः || १९५३ ||
प्राणव्यूहस्य संसिद्धिः कथमस्येति शङ्क्यते ||
शरीरग्रहणाशक्तेरव्यूढकरणत्वतः || १९५४ ||
न च देहान्तरं कृत्वा राज्ञो भृत्या इवाऽऽसते ||
यतः कर्मसहायोऽयमेकाक्येवेह गच्छति || १९५५ ||
इत्यस्य परिहारार्थं दृष्टान्तोऽत्राभिधीयते ||
कृत्स्नं जगत्स्वभोगार्थं पुंसोपात्तं स्वकर्मणा || १९५६ ||
तत्कर्मफ़लभोगार्थं कृत्वा देहं प्रतीक्षते ||
शुभं वा यदि वा पापं श्रुतकर्मानुरूपतः || १९५७ ||
कर्मोपात्तानि भूतानि तत्प्रयुक्तानि देहिनः ||
कृत्वा देहान्तरं योग्यं तस्थू राज्ञोऽग्रगा इव || १९५८ ||
तत्रैतस्मिन्यथोक्तेऽर्थे दृष्टान्तोऽप्यभिधीयते ||
विवक्षितार्थविज्ञानप्रसिद्धिः स्यात्कथं न्विति || १९५९ ||
यथा राजानमायान्तं सद्मपानादिसाधनैः ||
बुद्ध्वा क्लृप्तैः प्रतीक्षन्त उग्राः सूतादयो जनाः || १९६० ||
उग्रे कर्मणि ये राज्ञा नियुक्ताः पापकारिषु ||
उग्रास्तेऽत्राभिधीयन्ते जातितो वाऽभिधा भवेत् || १९६१ ||
एन एनः प्रति तथा नियुक्ता ये नराधिपैः ||
प्रत्येनसोऽत्र ते ज्ञेया भिन्नास्ते स्वाधिकारतः || १९६२ ||
रथवाहाश्च सूताः स्यू रथवाहनकोविदाः ||
ग्रामण्यो ग्रामनेतारः सेनाधिपतयो मताः || १९६३ ||
ते यथा कर्मणोपात्ता राज्ञः प्रागेव चाऽऽगमात् ||
अन्नपानगृहाद्यर्थान्कृत्वा राजप्रतीक्षिणः ||
राजाऽयं नः समायातीत्यासते यत्नमास्थिताः || १९६४ ||
यथैवं सर्वभूतानि भोक्त्रा कर्मादिकारणैः ||
अर्जितान्युचितं देहं भोक्तुर्भोगक्षमं तथा || १९६५ ||
कृत्वा तत्प्राप्तितः पूर्वं यथा सूतादयो नृपम् ||
प्रतीक्षन्ते प्रयत्नेन ब्रह्मैतीत्यभिकाङ्क्षया || १९६६ ||
विज्ञानात्मन्युपक्रान्ते ब्रह्मेति यदिहोच्यते ||
स्वतो ब्रह्मत्वतस्तस्य संसारित्वमविद्यया || १९६७ ||
कथं नाम मतिस्तस्य ब्रह्मास्मीति भवेदिह ||
श्रुतिस्तत्तत्त्वबोधार्थं ब्रह्मेत्याह ततो नरम् || १९६८ ||
अनुवादो न तु विधिरेवंविदमितीर्यते || १९६९ ||
सर्वान्प्रत्यविशिष्टत्वादेवंविदमितीरणम् || ||
नानुवादः फ़लोक्तिर्वा यथाव्याख्यातवेदिनः || १९७० ||
करणानुग्रहीतृणि भूतानि च मुमूर्षतः ||
कृत्वा देहं प्रतीक्षन्ते नृपस्येव गृहं नराः || १९७१ ||
एवं जिगमिषुं देवमनुगच्छन्ति के तु तम् ||
गच्छन्तः कस्य गत्या वा स्वातन्त्र्येणाऽऽत्मनोऽथवा || १९७२ ||
इत्यर्थमपि दृष्टान्तः पूर्ववद्भण्यते पुनः ||
इतः प्रवसतो देहाद्देहिनः कर्मसंक्षयात् || १९७३ ||
यथेह प्रयियासन्तमुग्रसूतादयो जनाः ||
राजानमभिसंयान्ति प्राणास्तद्वन्मृतौ नरम् || १९७४ ||
यदोर्ध्वोच्छ्वासितैवास्य पुरुषस्य भवत्यथ ||
सुखयन्तस्तदा प्राणाः संयान्त्युत्क्रान्तिवेदिनम् || १९७५ ||
यत उत्क्रान्तिरुक्तेयं विशिष्टफ़लसंगतेः ||
सर्वेषामविशिष्टाऽतः स यत्रेत्युच्यतेऽधुना || १ ||
करणानां समुत्क्रान्तिर्गमनं च तयोः समम् ||
प्रागुक्तं तत्र यन्नोक्तं तदेवेहोच्यतेऽधुना || २ ||
संसारस्याधिकारोऽयमा श्लोकोदाहृतेर्मतः ||
स यत्रेत्यत आरभ्य पुंसः संसारवर्णनम् || ३ ||
पुंसः संसरणं पूर्वं सूत्रितं यत्समासतः ||
विस्तरस्तस्य वक्तव्य इत्यर्था वा परा श्रुतिः || ४ ||
तत्संप्रमोक्षणं कस्मिन्पुंसः कालेऽभिजायते ||
कथं वेत्यादिकोऽत्रार्थो विस्तरेणोपवर्ण्यते || ५ ||
प्रकृतात्मपरामर्शः सशब्देन विवक्ष्यते ||
संसारानर्थसंबन्धविज्ञानाय तमस्विनः || ६ ||
य आत्मा प्रस्तुतोऽविद्वान्स यदेदं शरीरकम् ||
कार्श्यं प्रापय्य पूर्वोक्तैर्जरारोगादिहेतुभिः || ७ ||
यदि वा स्वयमेवैत्य देहाभेदत्वहेतुतः ||
दौर्बल्यमेवं संप्राप्य संमोहमिव यात्यथ || ८ ||
मूर्छादाविव संमोहमिहाप्यात्मा निगच्छति ||
बोधमात्रैकयाथात्म्यान्नायं संमोहभाग्यतः ||
संमूढबुद्धिसाक्षित्वात्संमूढ इव भात्यतः || ९ ||
संमोहहेतुकं कार्यं संमोहात्मकमिष्यते ||
अकार्यकारणं प्रत्यग्ज्योतिः संमुह्यते कुतः || १० ||
कार्श्यसंमोहसंबन्धो यतो नास्य स्वतस्ततः ||
मोहोत्थदेहबुद्ध्यादिसंगतेरिवगीरियम् || ११ ||
उत्क्रान्तिकाले प्राणानां स्वस्थानादार्ढ्यहेतुका ||
स्वगोचरेष्वशक्तिर्या संमोहोऽसाविहाऽऽत्मनः || १२ ||
दाहच्छेदादयो यद्वददाह्याच्छेद्यतन्विनः ||
परोपाधिनिमित्ताः स्युर्दुर्बलत्वादयस्तथा || १३ ||
बाह्या तावदियं वृत्तिर्व्याख्याता प्रत्यगात्मनः ||
कार्श्यसंमोहरूपा या प्रसिद्धा जगतीदृशी || १४ ||
मरिष्यतोऽस्य या वृत्तिरान्तरी साऽधुनोच्यते ||
हृत्सद्मन्युपसंहारो यथा स्यादिन्द्रियात्मनाम् || १५ ||
अथैनमुच्चिक्रिमिषु विज्ञानात्मानमीश्वरम् ||
प्राणा वागादयः सर्वे तं समायन्ति कृत्स्नतः || १६ ||
अभीति चाऽऽभिमुख्येऽर्थे सं तु सामस्त्य इष्यते ||
अवध्यर्थे तथाऽऽङत्र यन्तीत्यस्य विशेषणम् || १७ ||
स्वाश्रयेभ्यो यियासन्ति करणानि हृदीश्वरम् ||
यदैषां स्थानसंबन्धविमोक्षः स्यात्तदैव तु || १८ ||
कथं तमभिसंयान्तीत्युक्ते श्रुत्याऽभिधीयते ||
आत्मानमभिसंयान्ति वागादीनि यथा स्फ़ुटम् || १९ ||
स आत्मा प्रकृतस्त्वेताश्चक्षुःश्चोत्रादिलक्षणः ||
तेजोमात्रा यथादेशं समये मृतिकर्मणः || २० ||
उद्भूताकूतविज्ञानो मृतिं प्रति यदा तदा ||
आकूतानुविधायीनि जायन्ते करणान्यथ || २१ ||
स्वाकूतानुविधायित्वं यत्तदा करणात्मनाम् ||
अभ्याददान इति तत्कर्तृत्वं स्यादिहाऽऽत्मनः || २२ ||
एतत्कर्तृत्वमापेक्ष्य श्रुत्यैवमभिधीयते ||
अभ्याददान इति तु तेजोमात्राः स्वदेशतः || २३ ||
मीयन्ते विषया याभिर्मात्रास्ताश्चक्षुरादयः ||
तेजोविकृतिहेतुत्वात्तेजोमात्राश्च ताः स्मृताः || २४ ||
सत्त्वं तेजोऽत्र विज्ञेयं तदेव करणात्मना ||
प्रविभक्तं हि तच्छब्दस्पर्शाद्यर्थावभासनात् || २५ ||
पित्ताख्यां वा भवेत्तेजस्तदंशाश्चक्षुरादयः ||
इत्येवमायुर्वेदज्ञाः करणानि प्रचक्षते || २६ ||
यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह ||
इति प्रकाशरूपत्वं करणानां श्रुतिर्जगौ || २७ ||
भौतिकस्तु प्रकाशोऽयं भौतिकार्थप्रकाशनात् ||
प्रदीपवन्न भूतेभ्यो जात्यन्तरमतो भवेत् || २८ ||
स्पष्टं च वक्ष्यतेऽथोर्ध्वमेतेभ्य इति हि श्रुतिः ||
अक्षाणि भौतिकान्येव नातः शक्तय आत्मनः || २९ ||
लिङ्गात्मकानां भूताना निर्देशोऽविद्यया सह ||
तन्नाशमनु नाशः स्याद्यतो दुःखात्मनस्ततः || ३० ||
पिण्डनाशेऽपि नैवास्य नाशः संसारिणो यतः ||
अविद्यादीनि भूतानि तत्रोच्यन्ते ततो ध्रुवम् || ३१ ||
मात्रासंसर्ग एवास्य तथाचैव प्रवक्ष्यते ||
विज्ञानेनाथ विज्ञानमादायेत्यपि चावदत् || ३२ ||
अस्य लोकस्य चेत्युक्तं शुक्रमित्यादि चापरम् ||
सर्वेष्वेषु प्रदेशेषु भूतमात्राग्रहः श्रुतौ || ३३ ||
भूतेभ्यो नापरं वस्तु यस्मादात्मन ईक्ष्यते || ३४ ||
अतो विवेको भूतानां यः परोऽतीव शुद्धितः ||
तेजोमात्रादिवचसा स एवात्राभिधीयते || ३५ ||
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च न विकारः परात्मनः ||
अतो न जायत इति तद्विकारनिषेधतः || ३६ ||
जन्मादिविक्रियाषट्कं साक्षान्न परमात्मनः ||
अपूर्वानपराद्युक्तेर्नेति नेत्यादिवाक्यतः || ३७ ||
न च वेदान्तसिद्धान्ते परमात्मातिरेकतः ||
इष्टं विकारवद्वस्तु यथा कापिलशासने || ३८ ||
स्वतः कूटस्थतत्त्वस्य तदसंबोधतस्ततः ||
जन्मादिविक्रियाषट्कसंगतिः स्यात्परात्मनः || ३९ ||
आत्मकारणवादोऽयमेवं सत्युपपद्यते ||
न तु विध्वस्तनिःशेषजन्मनाशादिकारणे || ४० ||
तेजोऽतो भौतिकं सर्वमन्यत्र परमात्मनः ||
स्वयंज्योतिःप्रसङ्गेन तदुक्तं प्रागपि श्रुतौ || ४१ ||
आदित्यादीनि तेजांसि तथाऽध्यात्माधिभूतयोः ||
भौतिकान्येय तानीति प्रत्यङ् तेभ्यो विलक्षणः || ४२ ||
ता एतास्तेजसो मात्राः समस्ताश्चाऽऽभिमुख्यतः ||
सामस्त्येनाऽऽददानः सन्हृत्सद्मन्युपसर्पति || ४३ ||
अभ्याददान एवायमन्ववक्रामतीश्वरः ||
न त्वाक्रम्य समादत्ते कथं तदिति भण्यते || ४४ ||
विशेषज्ञानलाभोऽस्य लिङ्गात्मानुविधानतः ||
यतस्तदपकर्षेण विज्ञानात्मोपसंहृतिः || ४५ ||
तद्व्याप्तौ चापि संव्याप्तिरापादतलमस्तकम् ||
स्वतस्तु व्याप्तिसंहाररहितत्वात्परात्मनः || ४६ ||
सैन्धवादिरसव्याप्ते पीयमाने यथोदके ||
पानं सलवणस्यैवं लिङ्ङात्मनुविधायिता || ४७ ||
सोऽभ्यादानस्य कर्ताऽत्र लिङ्गं योऽस्मीति मन्यते ||
आक्रामद्धृदयं लिङ्गमन्ववक्रामतीव सः || ४८ ||
तथा हृदयशब्देन तत्स्था धीरभिधीयते ||
एवेत्यवधृतिश्चाम्र स्वप्नप्राज्ञनिवृत्तये || ४९ ||
विशेषकार्यवाहिभ्यः स्रोतोभ्यः स्वप्नभूमिगः ||
विशेषाननुसृप्याऽऽत्मा यात्वा हृदयमाश्रयम् || ५० ||