बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यवार्तिकम्
॥ चतुर्थाध्यायस्य प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ (६)
पुरीतत्प्रमुखं देहं वृत्त्या सामान्यरूपया ||
तप्तलोहादिवद्व्याप्य शेते प्राणात्मतां गतः || ५१ ||
इह त्वेवेति निःशेषा लिङ्गस्यास्योपसंहृतिः ||
विशेषेभ्योऽविशेषेभ्यो युक्तं प्रत्यवसर्पणम् || ५२ ||
अवदध्रेऽत एवेति मा भूत्स्वप्नादिवत्स्थितिः ||
सामान्यं वा विशेषो वा न यतोऽत्रावशिष्यते ||
कार्त्स्न्येन हृदय एव पिण्डीभावं व्रजत्यतः || ५३ ||
विधिराकर्षणो तावत्तेजोमात्राश्रयो गतः ||
अथासंवेदनाविधिर्मुमूर्षोरुच्यते यथा || ५४ ||
साधारणात्मनो योंऽशो भोक्तृकर्मवशीकृतः ||
अध्यात्मं चक्षुषि रवेश्चक्षुर्व्यापारसिद्धिकृत् || ५५ ||
कर्मोपभोगसिद्ध्यर्थं परिच्छिन्नः स्वचक्षुषा ||
चाक्षुषोऽतः स विज्ञेयः सामान्यात्माऽपि भास्करः || ५६ ||
स एष पुरुषो यत्र तत्प्रयोक्तृक्रियाक्षये ||
क्षेत्रज्ञार्थात्पराङेव पर्यावर्तत आत्मनि || ५७ ||
निरनुग्रहतैवास्य पर्यावर्तनमुच्यते || ५८ ||
हृल्लिङ्गप्रसृतो योंऽश उपभोगार्थमक्षिणि ||
सोऽस्य कर्मक्षयादक्ष्णः पराङावर्तते हृदि || ५९ ||
चाक्षुषे पुरुषे तस्मिन्नावृत्ते कर्मणः क्षयात् ||
देवता देवतामेति लिङ्गैक्यं करणं तथा || ६० ||
अथैवं स्यरूपज्ञो देवताकरणच्युतेः ||
आत्मैवमुक्तानुक्तेषु योज्यं प्राणेष्वशेषतः || ६१ ||
चेतनावदधिष्ठानात्करणादेर्जडात्मनः ||
प्रवृत्तिर्नियता दृष्टा लोकेऽतो न विपर्यते || ६२ ||
अरूपज्ञत्वहेतुः क इत्याशङ्क्योत्तरं वचः ||
लोकप्रसिद्धिमाचष्ट एकीत्यादि मुमूर्षति || ६३ ||
एकी भवति सावित्रः सवित्रांऽशस्तथैव च ||
लिङ्गांशश्चाक्षुषो व्यूढो लिङ्गैक्यं प्रतिपद्यते || ६४ ||
स्वांशिभ्यामेकतापत्तौ देवतालिङ्गभागयोः ||
अथारूपज्ञतामेति यः प्राग्रूपादिवेद्यभूत् || ६५ ||
अथैनं पार्श्वगाः प्राहुर्बन्धवोऽस्य मुमूर्षतः ||
वाक्यमेकी भवतीति निराशास्तस्य जीविते || ६६ ||
करणे देवता यस्मिन्पूर्वं मुञ्चत्यनुग्रहम् ||
तस्यैव प्रथमं वृत्तिनिरोध उपजायते || ६७ ||
कस्मिंश्चित्करणे वृत्तिनिरोधः पूर्वमीक्ष्यते ||
अयौगपद्येनोत्क्रान्तौ तल्लिङ्गं देवतात्मनाम् || ६८ ||
यदाऽऽलोचनमात्रं स्याद्रूपादौ चक्षुरादिभिः ||
प्रविवेक्ता तु रूपादेः सम्यङ्नैव पुमान्भॆवेत् || ६९ ||
तदोत्क्रान्तां विजानीयान्मनसो देवतामितः ||
केवलालोचनाल्लिङ्गात्तथा बुद्धेश्च देवताम् || ७० ||
एवं तद्देवतोक्रान्तावेकीभावेन संगतेः ||
मनुते नो न जानातीत्येवमाहुस्तथा जनाः || ७१ ||
उक्तं विमोक्षणं तावत्करणानां स्वदेशतः ||
असंविज्ञानता चोक्ता हृदये चोपसंहृतिः || ७२ ||
अथोपसंहृताशेषकरणस्याऽऽत्मनो यथा ||
लोकान्तरोपसंक्रान्तिस्तथैतदभिधीयते || ७३ ||
तस्यैतस्य यथोक्तस्य कृत्स्नप्राणोपसंहृतेः ||
नाड्यग्रं हृदयस्याथ प्रकर्षेण प्रकाशते || ७४ ||
सर्वेषु संहृतेष्वेवं करणेषु सवायुषु ||
बुद्धेः प्रद्योततेऽथाग्रं हृदयस्य यियासतः || ७५ ||
स एष कर्मजो बुद्धेः प्रकाशो जायते मृतौ ||
स्वकर्मनिर्मितं लोकं येनाऽऽत्माऽयं प्रपश्यति || ७६ ||
कर्मणैवास्य विज्ञानं तादात्म्यमुपनीयते ||
पश्चादापन्नतद्भावो देहमेतं विमुञ्चति || ७७ ||
भाविलोकात्मिका याऽस्य प्रत्यक्चैतन्यबिम्बिता ||
वासनैवाऽऽत्मनः प्रोक्ता प्रद्योतवचसा स्फ़ुटम् || ७८ ||
मात्रोपादानरूपेण स्वेन भासा पुराऽब्रवीत् ||
स्वेनैव ज्योतिषा स्वप्ने यथा तद्वदिहापि तत् || ७९ ||
प्रद्योतेन यथोक्तेन प्रद्योतितपथा कृत -
कर्मकार्योऽथ हृदयान्निष्क्रामति यथासुखम् || ८० ||
साध्वेवातः प्रयत्नेन कर्म कार्यं विपश्चिता ||
पश्यता प्राणिनामेवं कर्ममूलामिमां गतिम् || ८१ ||
आत्मा स्वकर्मणोपात्तं प्रद्योतेन यथोचितम् ||
लोकं पश्यन्स्वहृदयान्निष्क्रामति यथायथम् || ८२ ||
चक्षुष्टो वाऽथ मूर्ध्नो वा यं यं लोकं प्रपत्स्यते ||
तद्दूरेणैव निष्क्रामन्न कचित्प्रतिहन्यते || ८३ ||
आदित्यलोकसंप्राप्तौ चक्षुष्टोऽयं गिगच्छति ||
ब्रह्मलोकपरिप्राप्तौ मूर्ध्न आत्मा निगच्छति || ८४ ||
कर्मश्रुतानुरोधेन ह्यन्येभ्यो वा यथायथम् ||
हृदयसृतनाडीभिरित आत्मा निगच्छति || ८५ ||
लिङ्गं च सर्वतो गच्छन्न कचित्प्रतिहन्यते ||
अतिसूक्ष्मस्वभावत्वादपि लोहसमुद्रगम् || ८६ ||
उत्क्रामन्तं तमात्मानं यथोक्तेनेह वर्त्मना ||
प्राणोऽनूत्क्रामति ततः प्राणं प्राणास्तथा परे || ८७ ||
नन्वात्मप्राणवागादेरन्योन्यव्यतिमिश्रणात् ||
देशकालाद्यसंभेदात्क्रमेणोत्क्रमणं कथम् || ८८ ||
नैष दोषो यतो नेह क्रमकालो विवक्ष्यते ||
प्रयोजकप्रयोज्यत्वं यतोऽमीषां विवक्षितम् || ८९ ||
इहोच्चिक्रमिषा याऽस्य विज्ञानात्मैकसंश्रया ||
प्राणोत्क्रान्तेः प्रयोक्त्री सा वागाद्युत्क्रमणस्य च || ९० ||
मुख्यप्राणस्य योत्क्रान्तिः प्रयोक्त्री सैव नापरा ||
विज्ञानात्मैकनीडाया भावनायाः प्रधानता || ९१ ||
सा हि देहान्तरप्राप्तावात्मनो मार्गदर्शिनी ||
तया प्रयुक्तः प्राणोऽयं प्राणानादाय चेतरान् || ९२ ||
आत्मनाऽनन्यभूतः सञ्जलपात्रार्कवद्बहिः ||
निष्क्रामति यथाकर्म सविज्ञानो भवत्यथ || ९३ ||
ननूपसंहृताशेषकरणत्वादधीः पुमान् ||
तदाकूतानुगुण्यं स्यात्प्राणादेः कथमुच्यते || ९४ ||
प्रत्यभिज्ञात्मकं ज्ञानं संज्ञानमिति भण्यते ||
पूर्वं यद्धृदयस्याग्रद्योतनेन प्रकाशितम् || ९५ ||
भाविनोऽर्थस्य विज्ञानं प्रत्यभिज्ञानमुच्यते ||
स तथोद्भूतविज्ञान आत्मा देहान्निगच्छति || ९६ ||
हृदयाग्रप्रकाशेन निष्क्रान्तस्यापि देहतः ||
निःसंबोधस्य गमनं कथं देहान्तरं प्रति || ९७ ||
इत्यस्य परिहाराय स इत्यादि परं वचः ||
स एष ज्ञः परो देवः सविज्ञानो भवत्यथ || ९८ ||
संहृताशेषकरणो भावनाकर्महेतुतः ||
सविज्ञानो यथा स्वप्ने तथोत्क्रान्तावपीष्यते || ९९ ||
विशेषज्ञानसंबन्धः कर्मणैवास्य हेतुना ||
न तु स्वातंत्र्यतो लभ्यः स्वातन्त्र्यासंभवादिह || १०० ||
कृतकृत्यो भवेत्सर्वो विशेषज्ञानसंगतिः ||
स्वातन्त्र्येणेह चेल्लभ्या न तु लभ्या तथाऽऽह च || १०१ ||
यं यं वाऽपि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ||
तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः || १०२ ||
एवमात्मा सविज्ञानो गन्तव्य यत्पुराऽर्जितम् ||
तदात्मभावविज्ञानस्तदेवातो निगच्छति || १०३ ||
यत एवमतः पुम्भिः स्वातन्त्रायार्थं प्रयत्नतः ||
योगादिसाधनाभ्यासः कर्तव्यः पुण्यसंचयः || १०४ ||
सर्वशास्त्रसमारम्भस्तदर्थोऽयं महानिह ||
वाङ्भनःकायसाध्यानामुपायानां प्रबुद्धये || १०५ ||
तथाऽनर्थपरिप्राप्तावुपायानां निषेधनम् ||
एतावानेव शास्त्रार्थः कर्त्रधीनः सुखाप्तये || १०६ ||
मात्रालक्षणमादानं कृत्वा स्वप्नस्य सर्जनम् ||
यथेह न तथा किंचिदुपादानं समीक्ष्यते || १०७ ||
अथैवं देवतात्यक्ते लिङ्गे देहाद्बहिर्गते ||
लोकान्तरगतौ हेतुर्लोकारम्भे च भण्यताम् || १०८ ||
आत्मनः परलोकाय यत्स्याद्गमनकारणम् ||
भुङ्क्ते गत्वा च यत्तत्र देहारम्भे च कारणम् || १०९ ||
लिङ्गानस इतो देहाद्देहमन्यं निगच्छतः ||
संभारः कोऽस्य गत्यर्थो देहारम्भे च कथ्यताम् || ११० ||
इतो जिगमिषुं विद्याकर्मणी ये पुराऽर्जिते ||
तं समन्वारभेते ते या चाभूत्पूर्ववासना || १११ ||
विज्ञानं संशयज्ञानं मिथ्याज्ञानमथापि वा ||
प्रमाणतोऽप्रमाणाद्वा सर्वं विद्येति भण्यते || ११२ ||
संसारकारणध्वंसि यत्तु ज्ञानं परात्मगम् ||
तदत्र न परिग्राह्यं सर्वापत्कारणापनुत् || ११३ ||
संसारकारणं तस्मादात्माज्ञानाविरोधि यत् ||
अप्राप्तपरमार्थार्थं ज्ञानमात्रं जिघृक्षितम् || ११४ ||
वाङ्भनःकायसाध्यं च शास्त्रतो यदि वाऽन्यतः ||
दृष्टादृष्टार्थरूपं यत्तच्च कर्मेति गृह्यते || ११५ ||
अन्वारभेते गच्छन्तं यथोक्ते ज्ञानकर्मणी ||
गच्छन्तं पुरुषं यस्मादन्वेते स्वस्वभावतः ||
गच्छतोऽतोऽनुशब्दोऽत्र पश्चादर्थे प्रयुज्यते || ११६ ||
गमनादिविधौ पुंसः साधनत्वं निगच्छतः || ११७ ||
कर्मणः क्रियमाणस्य संस्कारो यो हृदि श्रितः ||
तत्फ़लस्य च भुक्तस्य पूर्वप्रज्ञेति सोच्यते || ११८ ||
पूर्वोपचितसंस्कारहेतुभ्यः साऽभिजायते || ११९ ||
षण्मासशेषप्रोद्भूता वासना याऽस्य देहिनः ||
मरिष्यतोऽन्यदेहार्थं पूर्वप्रज्ञेति तां विदुः || १२० ||
समर्था सैव ते यस्मादुद्बोद्धुं ज्ञानकर्मणी ||
नरस्यातः प्रधानत्वात्पृथक्तस्या ग्रहः कृतः || १२१ ||
समासेनैव निर्दिष्टे कारणत्वाविशेषतः ||
अन्योन्यकारणत्वाच्च श्रुत्येह ज्ञानकर्मणी || १२२ ||
पूर्वप्रज्ञात उद्भूतिर्विद्यायाः कर्मणो यतः ||
ताभ्यां च भावनोद्भूतिर्निर्देशोऽतो यथोदितः || १२३ ||
कर्मणो भुज्यमानस्य परिशेषो हि भावना ||
मूलं च जायमानस्य प्रधानं तेन भण्यते || १२४ ||
परिच्छेत्र्री विनिर्मात्री विद्या लोकान्तरस्य हि ||
विकर्तृ कर्म वोढ्री च पूर्वप्रज्ञेह पूर्वयोः || १२५ ||
नानाविकल्पसद्भावात्संदेहो गमनं प्रति ||
पक्षीव वृक्षात्किं तावत्परिच्छिन्नो व्रजत्ययम् || १२६ ||
आतिवाहिकदेहेन किंवा देहान्तरं प्रति ||
गतिर्विकाससंकोचौ भिन्नकुम्भस्थदीपवत् ||
मतं वा किं मनोमात्र देहाद्देहान्तरं व्रजेत् || १२७ ||
किंवा सर्वगतानां स्यात्करणानामिहाऽऽत्मनि ||
श्रुतकर्मानुरोधेन वृत्तिहान्युद्भवौ क्वचित् || १२८ ||
इति भूरिविकल्पायां भूमौ सिद्धान्त उच्यते ||
अनन्ताः सर्व एवैते वाङ्मनःप्राणलक्षणाः || १२९ ||
प्राणिकर्मानुरोधेन प्लुष्यादिपरिमाणता ||
इति श्रुत्युक्तितस्तेषां प्रतिप्राणि यथामति ||
यथाकर्म गतिः स्थानं परिच्छेदोऽथ विस्तृतिः || १३० ||
स्वातन्त्र्यं पारतन्त्र्यं वाऽणिमाद्यैश्वर्यमेव वा ||
करणानामिदं सर्वं ज्ञानकर्मादिहेतुकम् || १३१ ||
अस्मदादेर्यथा तद्वद्विद्याकर्मानुरोधतः ||
अनात्मनोऽपि चाऽऽनन्त्यं न स्वतः सिद्धमात्मवत् || १३२ ||
इतीमं पक्षमाश्रित्य श्रुत्या दृष्टान्त उच्यते || १३३ ||
तृणाग्रस्था जलूकेह प्राप्य तस्मात्तृणान्तरम् ||
संहरत्यात्मनाऽऽत्मानं पूर्वस्मात्तत्र सा क्रमात् || १३४ ||
यथैवमेवमात्मेदं शरीरं कर्मणः क्षयात् ||
निहत्याचेष्टमापाद्य स्वात्मलिङ्गोपसंहृतेः || १३५ ||
गमयित्वा तथाऽविद्यां जाड्यं निःसंज्ञतामिदम् ||
अतोऽन्यमाक्रमं देहं प्राप्य भावनयाऽञ्जितः ||
पूर्वदेहस्थमात्मानं संहरत्यात्मनाऽऽत्मनि || १३६ ||
जलूकावद्गतिरियमात्मनः प्रतिपादिता ||
तत्र देहान्तरारम्भ उपादानं किमात्मनः || १३७ ||
उपमृद्योपमृद्यास्य नित्योपात्तं किमिष्यते ||
पुनः पुनरपूर्वं वा देहारम्भाय कल्पते || १३८ ||
इति दृष्टान्तवचसा निर्णयोऽस्योपवर्ण्यते || १३९ ||
पेशस्कारी यथा मात्रामुपादायेह पेशसः ||
विमृद्य रचनां पूर्वां कुरुते रचनान्तरम् || १४० ||
नवान्नवतरं रूपं कल्याणतरमेव च ||
कल्याणादिति दृष्टान्तो यथा तद्वदिहापि च || १४१ ||
आपेक्ष्य नवमादानं तत्कार्यं नवमुच्यते ||
श्रुत्या नवतरं रूपं कल्याणतरमेव च || १४२ ||
नित्योपात्तानि भूतानि करणानि च देहिनः ||
द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे इति पूर्वमवादिषम् || १४३ ||
उपमृद्योपमृद्यैषां रचनां प्राक्तनीं पुनः ||
यथाकर्म यथाज्ञानं कुरुते रचनान्तरम् || १४४ ||
पित्रादियोग्यं पित्र्यादि ह्युत्तमाधममध्यमम् || १४५ ||
पित्र्यादिलोकेष्वात्माऽयं यथाकर्म यथाश्रुतम् ||
तनुते देहजातामि भूरिरूपाण्यविद्यया || १४६ ||
न तु चैतन्यवत्साक्षात्संसारोऽस्य स्वतो मतः ||
इत्यर्थप्रतिपत्त्यर्थमाजगामोत्तरं वचः || १४७ ||
यच्चास्य वास्तवं रूपं यच्चाविद्योत्थमात्मनः ||
स वा इत्यादिना तस्य निर्णयः क्रियतेऽधुना || १४८ ||
तन्निर्णयादशेषोऽर्थाऽनिर्णीतः स्यात्कथं न्विति || १४८ ||
संसारी यो यथोक्तेन ग्रन्थेन प्रतिपादितः ||
तद्गृहीत्यै सशब्दोऽयं तत्स्मृत्यर्थं तथाच वै || १४९ ||
अनात्मभूत एतस्मिन्कार्यकारणलक्षणे ||
संसारे प्रथते योऽर्थ आत्मनाऽनन्यमानगः || १५० ||
यत्साक्षिकौ यथोक्तस्य भावाभावौ प्रसिध्यतः ||
संसारवस्तुनः सोऽयमात्मेत्यत्राभिधीयते || १५१ ||
व्यभिचारो न यस्यास्ति सर्वेषु व्यभिचारिषु ||
तदवष्टम्भतः सिद्धेर्व्यभिचारस्य सर्वदा || १५२ ||
प्रत्यक्तयाऽस्य साक्षात्त्वादक्रियाकारकत्वतः ||
अनन्यबोधमानत्वादयमित्युच्यते ततः || १५३ ||
निःशेषानात्मतद्धेतुनिराकरणवर्त्मना ||
आत्मत्वमात्मनः सिध्येन्नान्यशेषमनात्मवत् || १५४ ||
असाधारणसिद्ध्यैव सिद्धिः स्यादात्मवस्तुनः ||
यतोऽत आत्मवस्त्वेव कार्यकारणवज्जगत् || १५५ ||
न हीदमात्मनः स्थानं ततोऽन्यत्रापि वाऽश्नुते ||
आत्मनोऽव्यतिरेकेण यतोऽनात्मा प्रसिध्यति || १५६ ||
आत्मा त्वनात्मप्रत्यक्त्वाद्व्यतिरेकं न सोऽर्हति ||
स्रजीव सर्पदण्डादेः स्रगविद्योत्थवस्तुनः ||
स्रक्तत्त्वव्यतिरेकेण सिद्धिर्नान्यत्र कुत्रचित् || १५७ ||
न चाभावावसाय्येतदभावस्यापि भाववत् ||
प्रत्यङ्मात्रैकयाथात्म्यादश्रुतत्वान्न चार्थतः || १५८ ||
अनूद्य निखिलं विश्वं तत्तत्त्वप्रतिपत्तये ||
आत्मैवेति श्रुतं यस्मान्नातोऽन्यत्किंचिदिष्यते || १५९ ||
प्रत्याख्याय न चाऽऽत्मानमनात्मा व्यतिरिच्यते ||
व्यतिरेकस्वभावत्वान्नापि चाऽऽत्मनि सिध्यति || १६० ||
प्रत्याचष्टे श्रुतिरतः सर्वं नेतीति चाऽऽत्मनि ||
सर्वमात्मेति च तथा व्यतिरेकं निषेधति || १६१ ||
अपूर्वानपरानन्तराबाह्यं ब्रह्मलक्षणम् ||
उक्तात्मवस्तुस्वाभाव्यादात्मा ब्रह्मेत्यतो वचः || १६२ ||
प्रत्यक्त्वं ब्रह्मणस्तत्त्वं ब्रह्मत्वं चाऽऽत्मनस्तथा ||
परोक्षद्वयहानेन ह्यात्मा ब्रह्मेति बोध्यते || १६३ ||
अव्यावृत्ताननुगतो ब्रह्मशब्दार्थ इष्यते ||
नाऽऽत्मनोऽन्यत्र लभ्योऽसौ नाप्यात्मा ब्रह्मणोऽन्यतः || १६४ ||
आत्मनोऽपि परोक्षत्वं ब्रह्मणोऽविद्यया यथा ||
आत्मनः सद्वितीयत्वं ब्रह्मणोऽपि तथा मम || १६५ ||
अतोऽविद्यासमुच्छित्तौ यथावस्त्ववबोधतः ||
आत्मा ब्रह्मैव सन्नेष ब्रह्माप्येति स्वतोऽद्वयम् || १६६ ||
यथोक्तबोधविरहादस्यानर्थपरंपरा ||
विज्ञानाद्यभिसंबन्धो यथा तदधुनोच्यते || १६७ ||
आत्मा ब्रह्मैव सन्नेष धर्मैर्यावद्भिरन्वितः ||
अज्ञानात्संसरत्यत्र वर्ण्यते तत्समासतः || १६८ ||
यतोऽविद्यान्वयेऽशेषसंसारानर्थसंगतिः ||
तद्ध्वस्तावात्मनस्तस्मात्पुरुषार्थः समाप्यते || १६९ ||
अविद्यामात्रहेतूक्त्या ह्यात्मनोऽनर्थसंगतिः ||
इत्यस्य प्रतिपत्त्यर्थं परो ग्रन्थोऽवतार्यते || १७० ||
यद्यविद्यैकहेतुस्यात्संसारित्वं तदाऽऽत्मनः ||
विद्यार्थोऽयं समारम्भो युज्यते नान्यथा सति || १७१ ||
प्राणात्मत्वाभिमानी सन्यतः प्राणः प्रसूयते ||
प्राणप्राणोऽपि सन्मोहात्प्राणनादि प्रपद्यते || १७२ ||
ततो बुद्धिसमुत्पत्तौ विज्ञानोऽस्मीतिभावतः ||
विज्ञानमयतामेति स्रक्सर्पमयतामिव || १७३ ||
मनसो ग्रहणं चात्र बुद्धिवृत्त्युपलक्षणम् ||
असुबुद्धी यतो हेतू सर्वेषामिन्द्रियात्मनाम् || १७४ ||
कर्मेन्द्रियाणां सार्थानां प्राणः कारणमुच्यते ||
स एव बुद्ध्यतिशयः श्रोत्रादेरपि कारणम् || १७५ ||
स्वाभ्यस्तभावनातोऽस्य श्रुतकर्मानुरोधतः ||
प्राणो बुद्धिर्मनश्चक्षुःश्रोत्राद्यज्ञस्य जायते || १७६ ||
प्रायार्थे च मयत् ङ्ञेयो विकारादेर्निषेधनात् ||
अविज्ञातात्मतत्त्वस्य विकारो वाऽस्त्वदोषतः || १७७ ||
सर्पादयो यथा रज्ज्वा विकाराः स्युरबोधतः ||
अज्ञानादात्मनस्तद्वत्तेजोबन्नादिविक्रिया || १७८ ||
न हि वेदान्तसिद्धान्ते ह्यज्ञातात्मातिरेकतः ||
सांख्यानामिव सिद्धान्ते लभ्यते कारणान्तरण् || १७९ ||
प्राणादिमयतां यात्वा तद्वृत्तीनामबोधतः ||
आत्माऽकर्ताऽपि कर्तृत्वमेति तासां समुद्भवे || १८० ||
चक्षुषश्चक्षुरप्येवं यथा चक्षुर्मयस्तथा ||
श्रोत्रादिमयताऽप्यस्य व्याख्येया प्रत्यागात्मनः || १८१ ||
स विज्ञानमनःप्राणचक्षुःश्रोत्रादि मोहजम् ||
मन्वानोऽविद्ययाऽऽत्मैति तन्मयत्वं न तु स्वतः || १८२ ||
समासव्यासतस्तद्वत्पञ्च भूतान्यविद्यया ||
अशब्दादिमयोऽप्यात्मा तन्मयत्वं निगच्छति || १८३ ||
लिङ्गदेहाविमावेवं पञ्चभूतमयावुभौ ||
प्रधानगुणवृत्त्योक्तौ सूक्ष्मस्थूलविभागतः || १८४ ||
उक्तयोरात्मनोरन्तर्यद्रूपं भावनामयम् ||
कामादिमयतोक्त्येह तदिदानीं विभाव्यते || १८५ ||
कामं क्रोधं तथा धर्मं तद्विरुद्धं च मोहतः ||
संभावयन्प्रतीच्यात्म तन्मयत्वं निगच्छति || १८६ ||
प्रवृत्तय इहेक्ष्यन्ते वाङ्भनःकायसाधनाः ||
यावत्यो भावनाः पुंसामपि तावत्य एव तु || १८७ ||
इत्येवमादयोऽनेके कोशाः स्युर्भावनामयाः ||
असंख्येया बहुत्वात्ते संक्षेपोऽतोऽत्र भण्यते || १८८ ||
इदमित्येव यत्साक्षात्किंचित्कर्मोपलक्ष्यते ||
परोक्षं भावनारूपं तेनादोमयतेष्यते || १८९ ||
इदंमयेन लिङ्गेन संबन्धोऽदोमयात्मनः ||
प्रत्यक्ष आत्मनि यथा तथाऽन्यत्रापि लिङ्ग्यते || १९० ||
धूमाग्न्योरिव संबन्धस्तयोर्दृष्ट इहाऽऽत्मनि ||
अकामप्रमुखैर्योगैस्तथा कामादियोगतः || १९१ ||
धर्माधर्ममयो भूत्वा पुमान्सर्वमयो भवेत् ||
धर्माधर्मैकहेतुत्वात्सर्वस्य जगतस्ततः || १९२ ||
अदोमयत्वं लिङ्गं स्याल्लिङ्गेनेदंमयात्मना ||
भावनाकर्मविद्यानामेवमुक्तेन वर्त्मना ||
भूरिभेदान्न शक्यन्ते वक्तुं रूपाण्यशेषतः || १९३ ||
किं कारणं पुमान्यस्माद्यथाकारी भवत्ययम् ||
यथाचारी च लोकेऽस्मिंस्तथारूपो भवत्यसौ || १९४ ||
करणं नियतं चैव ततोऽन्यच्चरणं तथा ||
करणं कर्मशक्तिर्वा चरणं प्रत्ययात्मकम् || १९५ ||
साधुकारी पुमान्यः स्यात्साधुरेव भवत्यसौ ||
पितृगन्धर्वदेवादौ साधुसाधनसंपदा || १९६ ||
पापकारी च पापश्च स्थाण्वादावभिजायते ||
कामक्रोधादिभूयिष्ठः पुमानुग्रेण कर्मणा || १९७ ||
साध्वादि भूयोभ्यासात्स्यात्ताच्छील्यप्रत्ययश्रुतेः ||
फ़लमित्यतिशङ्क्याऽऽह पुण्य इत्यादिकं वचः || १९८ ||
नैवाभ्यासव्यपेक्षाऽस्ति पुण्यपापफ़लाप्तये ||
सकृदप्यनुतिष्ठन्ना प्राप्नोत्येव फ़लं तयोः || १९९ ||
फ़लातिशीतिरभ्यासाज्जायते पुण्यपापयोः ||
तत्फ़लस्य तु या प्राप्तिः सा सकृत्करणादपि || २०० ||
कामक्रोधादिपूर्वैव कर्तृता पुण्यपापयोः ||
पुंसः सर्वमयत्वस्य हेतुः संसारकारणम् || २०१ ||
धर्माधर्मात्मकं कर्म संसारानर्थकारणम् ||
एतद्विषयमेवैतद्वेदशास्त्रमधीयते || २०२ ||
कर्मैव वेदशास्त्रेऽस्मिन्प्रधानं निश्चितं यतः ||
पुंसोऽभ्युदयदुःखाप्तौ कार्यं वर्ज्यं च तत्ततः || २०३ ||
कर्म साध्वेव कर्तव्यमिच्छताऽभ्युदयं चिरम् ||
पापं तु सर्वदा हेयं दुःखेभ्यस्त्रस्यता भृशम् || २०४ ||
संसारानर्थनिष्पत्तौ सर्वेषामविशिष्टता ||
आरम्भकाणां विज्ञानप्रमुखाणामिहाऽऽत्मनः || २०५ ||
यद्यप्येवं तथाऽपीह धर्माधर्मात्मकं बुधाः ||
कर्म प्रधानमिच्छन्ति यतः कर्म प्रयोजकम् || २०६ ||
प्रयोज्यमितरत्सर्वं विज्ञानादि यदीरितम् ||
प्रयोजकं प्रयोज्याच्च प्रधानमिति निश्चितम् || २०७ ||
पुण्य इत्यादिवचसा कर्मप्राधान्यवाञ्छया ||
कर्मोपसंहृतं श्रुत्या यथोक्तेनैव हेतुना || २०८ ||
कर्म प्रधानमित्येवं साक्षाच्छ्रुत्योपसंहृतम् ||
पूर्वपक्षेऽथ सिद्धान्तः खल्वाहुरिति भण्यते || २०९ ||
अथो खल्वत्र पूर्वोक्ते प्राहुरुच्चैर्विपश्चितः ||
न कर्ममय एवायं पुमान्सर्वमयः कुतः || २१० ||
यतः काममयो भूत्वा प्राप सर्वमयात्मताम् ||
प्रयोजकप्रयोज्यत्वे ज्ञानादीनां प्रयोजकम् || २११ ||
कर्मैवावधृतं यद्वत्कर्मान्तानां प्रयोजकः ||
काम एवेति तत्स्पष्टं स यथेति विभाव्यते || २१२ ||
प्रयोजकत्वे कर्मादेः कामप्राधान्यमीरितम् ||
प्रयोजकानां निष्ठात्वे न तु कामो विवक्षितः || २१३ ||
यथावस्त्वपरिज्ञानं कामस्यापि प्रयोजकम् ||
आप्ताशेषसुखापास्तदुःखत्वादात्मवस्तुनः || २१४ ||
नानवाप्तं सुखं किंचिन्नानपास्तं तथाऽसुखम् ||
यो वै भूमेति वचनाद्योऽशनायेति चाऽऽत्मनि || २१५ ||
स्वत एवंविधं वस्तु यतोऽतस्तदबोधतः ||
कामद्वेषादिसंभूतिर्मिथ्याज्ञानत्वकारणात् || २१६ ||
अज्ञातं वस्तु चोद्दिश्य तत्तत्त्वप्रतिपत्तये ||
प्रमाणानां प्रवृत्तिः स्यादन्यथा नोपपद्यते || २१७ ||
प्रयोजकत्वेऽविद्येयं यदि नामेह न श्रुता ||
मितिप्रवृत्तिहेतुत्वात्तथाऽप्यत्राऽऽश्रितैव सा || २१८ ||
सर्वेषमापि मानानां प्रमाणं परमं श्रुतिः ||
सर्वमेयातिवर्त्यात्मयाथात्म्यप्रतिबोधतः || २१९ ||
तस्मादज्ञात आत्मैव कामादेः स्यात्प्रयोजकः ||
यतोऽबोधस्य विध्वस्तौ पुंसः स्यात्कृतकृत्यता || २२० ||
वाङ्भनःकायसाध्यायाः प्रवृत्तेः काममूलता ||
यथा तत्प्रतिपत्त्यर्थं स यथेत्युत्तरा श्रुतिः || २२१ ||
सर्वस्य जगतो हेतू पुण्यापुण्ये समीरिते ||
यद्यपीह परो हेतुः काम एव तयोरपि || २२२ ||
अकामस्य क्रिया काचिद्दृश्यते नेह कस्यचित् ||
यद्यद्धि कुरुते जन्तुस्तत्तत्कामस्य चेष्टितम् || २२३ ||
निष्फ़लं कर्म सर्वं स्यान्न चेत्कामपुरःसरम् ||
अपराधलघुत्वं च दृष्टं पुंसोऽप्यकामतः || २२४ ||
कामप्रयुक्तो हि नरः संचिनोति शुभाशुभे ||
आत्मैवेदमिति गिरा श्रुत्यैतत्प्रागपीरितम् || २२५ ||
कामो गर्धोऽभिलाषश्च तृष्णेत्येकार्थवाचकाः ||
आसङ्गपूर्वकः कामो नाऽऽसङ्गविरहादसौ || २२६ ||
ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ||
सङ्गात्संजायते काम इति सर्वज्ञशास्त्रतः || २२७ ||
पुंसो या विषयादित्सा स काम इति भण्यते ||
तद्गुणस्मरणाभ्यासादिच्छा पुंसोऽभिवर्धते || २२८ ||
कामिताद्विषयान्नान्यस्तदा तस्येह रोचते ||
निराकर्तुं न च ततः शक्यते येन केनचित् || २२९ ||
इत्येवं वर्धमानः सन्क्रतुत्वं प्रतिपद्यते ||
यदनन्तरमेवेहा स कामः क्रतुरुच्यते || २३० ||
क्रतुना यादृशेनायं यत्क्रतुः स्यात्पुमानिह ||
कुरुते तादृशं कर्म वाङ्भनःकायसाधनैः || २३१ ||
यत्कर्म कुरुते चायं शुभं वा यदि वाऽशुभम् ||
संपद्यतेऽथ तत्साक्षादात्मत्वेन पुमानयम् || २३२ ||
अपूर्वमिति चेदं स्याददृष्टमिति चोच्यते ||
पुण्यापुण्यमय इति प्राक्चैतदुपवर्णितम् || २३३ ||
पुमान्काममय एव कर्मादेः स्यात्प्रयोजकः ||
यथा तदुक्तं श्रुत्येह मन्त्रोऽप्यत्र निगद्यते || २३४ ||
तदेवैति पुमानस्य सक्तं यत्र मनो भवेत् ||
आत्मा सक्त इदं लिङ्गं कर्मणा सह तत्सदा || २३५ ||
सूक्ष्मो देहोऽत्र लिङ्गं स्याल्लिङ्गनात्प्रात्यगात्मनः ||
स्वात्मचैतन्यबिम्बेन निःसङ्गः सक्त आत्मना || २३६ ||
उदपात्रार्कगतिवदगतेर्गतिरात्मनः ||
ध्यायतीवेति च तथा निषिद्धैव स्वतो गतिः || २३७ ||
तदेवैतीति यदि वा गन्तव्यमभिधीयते ||
कामप्रधानता चैवं प्रकृतार्थानुरोधिनी || २३८ ||
कामादयो यतो धर्माः स्वान्तस्यैवेह कीर्तिताः ||
तदात्ममानिनोऽतः स्युरात्मनस्ते न तु स्वतः || २३९ ||
लिङ्गासक्तिवशादात्मा सक्त इत्यभिधीयते ||
सक्तः सन्कर्मणा सार्धमेत्यात्मा कर्मणः फ़लम् || २४० ||
मनोभिष्वङ्गवशगः कर्मणैति यतः सह ||
कामस्यातः प्रधानत्वं तत्प्रयुक्तात्मसंसृतेः || २४१ ||
लिङ्गं मनःप्रधानत्वाल्लिङ्गं मन इहोच्यते ||
यदि वा लिङ्ग्यते तेन मनो लिङ्गमिहाऽऽत्मनः || २४२ ||
निश्चयेन तदासक्तं यस्मिन्विषय आत्मना ||
विषयं कर्मणा सार्धं तमेवैतीति संगतिः || २४३ ||
इति कामप्रधानत्वसिद्धान्तस्योपसंहृतिः ||
कर्मणोऽन्तं फ़लं प्राप्य भुक्त्वा निरवशेषतः || २४४ ||
कस्य कर्मण इत्युक्ते यत्किंचेहेति तद्वचः || २४५ ||
फ़लभोगावसानेऽथ किमसौ प्रतिपद्यते ||
तस्माल्लोकादिमं लोकं पुनरैति स कर्मणे || २४६ ||
अस्मै लोकाय देहाय देहयोगश्च कर्मणे ||
इत्येवमपरिश्रान्तो बंभ्रमीति पुनः पुनः || २४७ ||
अनिर्ज्ञातात्मतत्त्वः सन्कामबन्धनबन्धनः ||
घटीयन्त्रवदश्रान्तो बंभ्रमीत्यनिशं नरः || २४८ ||
इतीत्युक्तपरामर्शे न्विति खेदानुकम्पयोः ||
एवमज्ञः कामवशाद्भूयो योनीः प्रपद्यते || २४९ ||
अस्माल्लोकादमुं लोकममुष्मादिममेव च ||
अज्ञः कामाङ्कुशाकृष्टो जायते म्रियतेऽसकृत् || २५० ||
इति कामप्रधानस्य संसारानर्थसंगतिम् ||
उक्त्वा तदुपसंहारमितीतिवचसाऽकरोत् || २५१ ||
एवं कामयमानोऽयं स्वप्नबुद्धांतवन्नरः ||
संसारत्यप्रबुद्धः संपरलोकॆहलोकगः || २५२ ||
अथ तस्यावदत्पूर्वं योषिदालिङ्गने यथा ||
सौषुप्तं स्थानमाप्तस्य रूपं कामादिवर्जितम् || २५३ ||
तद्वा अस्यैतदित्येवं प्राक्श्रुत्या प्रतिपादितम् ||
मोक्षो दार्ष्टान्तिकस्तस्य दृष्टान्तस्येह वर्ण्यते || २५४ ||
अथशब्दोऽत्र हेत्वर्थ उक्तस्य तदपेक्षतः ||
काम्येव हि यतोऽजस्रं संसरत्यविचक्षणः || २५५ ||
तद्भावभाविहेतुत्वादतोऽकामो विमुच्यते ||
नरोऽकामयमानः स्यात्कामहेतोर्निराकृतेः || २५६ ||
स्वत एवाखिलसुखप्राप्ततत्त्वे स्व आत्मनि ||
निरस्ताशेषदुःखे च मोहात्तत्र विपर्ययः || २५७ ||
अप्राप्तं दुःखवन्मोहान्मन्वानः सुखमुत्तमम् ||
सुखं मे स्यादिति सदा नरः कामयतेऽबुधः || २५८ ||
तथा परिहृताशेषदुःखहेतुः स्वतोऽपि सन् ||
मा भूद्दुःखं ममेत्येवं जाड्यात्कामयतेऽनिशम् || २५९ ||
कृत्स्नानन्दस्य चानाप्तिरवाप्तिरसुखस्य च ||
नाऽऽत्मवस्त्वनुरोधेन तदबोधात्तदश्नुते || २६० ||
वस्तुतन्त्रा भवेद्विद्या कर्तृतन्त्रैव च क्रिया ||
अतः कामयमानत्वं कर्तृतन्त्रमबोधतः || २६१ ||
कारकाण्युपमृद्नाति विद्या बीजमिवोषरम् ||
तत्कारणोपमर्दित्वाज्जन्मनैव न कारकम् || २६२ ||
यत एवमतो विद्वान्कामहेतूपमर्दनात् ||
स्यादकामयमानोऽत्र न त्वविद्वान्कथंचन || २६३ ||
कुतोऽकामयमानः स्यादित्येवमभिचोदिते ||
योऽकाम इति वचनं पूर्वप्रत्युक्तिरुच्यते || २६४ ||
कामा यस्य न विद्यन्ते दृष्टानुश्राविका बहिः ||
सोऽकाम इति संभाव्यः कृत्स्नकर्मनिराकृतेः || २६५ ||
क्रियमाणो यथा कामः क्रत्वादीनि प्रसूयते ||
तथा संत्यज्यमानोऽपि नैष्कर्म्येणावतिष्ठते || २६६ ||
अकामोऽपि क इत्येवं पृष्टे निष्काम उच्यते || २६७ ||
प्रयोजकात्मकाः कामा निष्क्रान्ता यस्य बुद्धितः ||
अतिग्रहाः स निष्कामो विद्वद्भिरभिधीयते || २६८ ||
बाह्यानामान्तराणां च कार्यकारणता मिथः ||
प्रत्यगज्ञानहेतुः स्यात्तदुच्छित्तौ न सा ततः || २६९ ||
तदुच्छित्तावतः प्रत्यग्याथात्म्यज्ञानमुच्यते ||
आप्तकामादिवचसा यथावस्त्ववबोधिना || २७० ||
आप्ताः सर्वे स्वतोऽप्यस्य कामा ये बाह्यसाधनाः ||
फ़लतोऽवाप्तकामोऽसौ परानन्दस्वभावतः || २७१ ||
मानुषानन्दमारभ्य ह्युत्तरोत्तरवृद्धितः ||
सहस्रदशमांशोक्त्या परानन्दो निरूपितः || २७२ ||
कामिकामप्रभेदस्य प्रसक्ताविदमुच्यते ||
श्रुत्याऽऽत्मकाम इत्येवमात्मैवामी न ते पृथक् || २७३ ||
आत्मैव सर्वमित्येवं बुद्धावस्याऽऽप्तकामता || २७४ ||
अबाह्याभ्यन्तरः कृत्स्नः प्रज्ञानघनमात्रभाक् ||
इत्येवं यस्य वेदान्तवाक्योत्थं ज्ञानमात्मनि || २७५ ||
ध्वस्ताशेपतमस्कत्वात्सम्यग्ज्ञानप्रसूतितः ||
वद तस्य कुतो हेतोः कामादेः स्यात्समुत्थितिः || २७६ ||
यत्र वा अन्यदित्येवं सत्येवाज्ञान आह हि ||
ज्ञातृज्ञेयादिकं भेदं तमोध्वस्तौ न सोऽस्त्यतः || २७७ ||
यत्र त्वस्येत्यतः प्राह ध्वस्तात्मतमसि श्रुतिः ||
तत्केन कमितीत्यादि साक्षेपं वचनं स्वयम् || २७८ ||
ऐकात्म्यमात्रकूटस्थप्रबोधावसितेः कुतः ||
मातृमानक्रियामेयव्यवहारस्य संभवः || २७९ ||
अविजानन्हि विज्ञेयं कामं कामयते कथम् ||
ज्ञात्वैव विषयल्लोके सर्वः कामयते यतः || २८० ||
इत्येवमात्मकामत्वादाप्तकामोऽत्र यो भवेत् || २८१ ||
आप्तकामतया तद्वन्निष्कामत्वं समुश्नुते ||
निष्कामत्वेन चाकामः स आत्मज्ञो विमुच्यते || २८२ ||
संसारानर्थबीजस्य प्रध्वंसादात्मबोधतः ||
तस्मादात्मनि विज्ञाते कामहेतोरसंभवात् || २८३ ||
कामकर्माद्यसद्भावात्पूर्ण आत्माऽवतिष्ठते ||
न तस्येत्युत्तरोक्त्याऽयं यथोक्तोऽर्थः समर्थ्यते || २८४ ||
अपास्तानर्थहेतुत्वं यदुक्तं प्रत्यगात्मनः ||
योऽकाम इत्यादिगिरा यो वेदाऽऽत्मानमागमात् || २८५ ||
जिघृक्षत्यायसं तप्तं शास्त्राचार्यात्मनिश्चयात् ||
तस्योत्क्रामन्ति न प्राणा आसते नापि तत्र ते || २८६ ||
स्थित्युत्क्रान्त्योर्हि यो हेतुरात्माविद्यादिलक्षणः ||
ध्वस्तत्वात्तस्य सर्वस्य प्रत्यग्याथात्म्यदर्शनात् || २८७ ||
यत एवमतः प्राणाः सम्यग्ज्ञानस्य जन्मनि ||
नोत्क्रामन्ति न तिष्ठन्ति न च नश्यन्त्यहेतुतः || २८८ ||
रज्जुसर्पो यथा लोकेऽज्ञातरज्जुसतत्त्वकः ||
नोत्क्रामति न चाप्यास्ते न च नश्यति रज्जुतः || २८९ ||
स्थित्युत्क्रान्तिविनाशानां रज्जुस्तत्त्वं यतस्ततः ||
रज्जुज्ञानसमुत्पत्तौ रज्ज्वा नान्योऽवशिष्यते || २९० ||
अविद्यातज्जनिर्मुक्तं वस्त्वत्रैवेति भण्यते ||
समित्यैकात्म्यमात्रेण प्राणानां स्थितिरुच्यते || २९१ ||
अवनीयन्त इत्युक्त्या नाशादिभ्योऽन्यतोगतिः ||
प्रत्यङ्भात्रैकनिष्ठत्वान्न भावाभावयोः स्थितिः || २९२ ||
तादात्म्यमेव सर्वत्र कार्यकारणवस्तुनः ||
उत्क्रान्त्यादेश्च कृत्स्नस्य सर्वमात्मेतिशास्त्रतः || २९३ ||
इति वस्तु स्वतो बुद्धमज्ञानं चानुभूतितः || २९४ ||
प्रत्यग्याथात्म्यमात्रत्वात्तन्मोहाद्यप्यशेषतः ||
निवर्तते निवृत्तं चेत्येतदप्यनुभूतितः || २९५ ||
यत एवमतो वस्तु मुक्तमेव विमुच्यते ||
कठवल्लीषु चाप्युक्तं विमुक्तश्च विमुच्यते || २९६ ||
इहापि सपरीवारं श्रुतिन्यायोपपत्तिमत् ||
श्रुतिस्तदेव चाऽऽचष्टे वस्तु ब्रह्मैव सन्निति || २९७ ||
ब्रह्म वा इदमित्येवं सूत्रितं वस्तु यत्पुरा ||
स्पष्टं व्याख्याय तच्छ्रुत्या ह्युपसंह्रियतेऽधुना || २९८ ||
योऽयं संसारभूमिष्ठो व्याख्यातोऽज्ञाततत्त्वकः ||
कार्यकारणरूपोऽयं मोहवृत्तानुरोधतः || २९९ ||
यतो ब्रह्मैव सन्नेष प्रथते मोहतोऽन्यथा ||
ब्रह्मैवैतीह सन्ब्रह्म तस्मान्मोहनिराकृतौ || ३०० ||
नान्यदज्ञानतोऽस्तित्वं द्वितीयस्याऽऽत्मनो यथा ||
निवृत्तिस्तद्वदेवास्य नावगत्यात्मनोऽपरा || ३०१ ||
यस्मादेतत्स्वतो बुद्धं स्वतः शुद्धमतोऽद्वयम् ||
प्रमात्रादेस्तदज्ञाननिवृत्तौ विनिवृत्तितः || ३०२ ||
मुक्तं चातः स्वतस्तत्त्वं मुक्तमित्युपचर्यते ||
तदविद्यादिविध्वंसात्र्रिर्वः शपथयाम्यहम् || ३०३ ||
योऽक्रियाकारकं साक्षादक्रियाकारकात्मकः ||
आत्मानमात्मनैवाऽऽत्मा साक्षाद्वेत्ति सुषुप्तवत् || ३०४ ||
निरस्ताशेषसंभेदं दृष्टिमात्रं निरञ्जनम् ||
वितमस्कं स आत्मज्ञस्ततोऽन्ये मूढचेतसः || ३०५ ||
न तस्य जीवतः कश्चिद्विशेषोऽस्ति मृतस्य वा ||
यतः सर्वविशेषाणामविद्यैवास्ति कारणम् || ३०६ ||
अविचारितसंसिद्धिप्रत्यङ्मोहादिलक्षण -
व्यवधानमात्राभावेन ब्रह्माप्येतीति शब्द्यते || ३०७ ||
इतोऽन्यथा चेन्मोक्षः स्यादारम्भोऽनर्थकः श्रुतेः ||
मुक्तेश्च कर्महेतुत्वादनित्यत्वं प्रसज्यते || ३०८ ||
एष नित्यो महिमेति श्रुतिवाक्यं विहन्यते ||
स्वाभाविकात्स्वभावाच्च नित्यो नान्योऽस्ति कश्चन || ३०९ ||
आत्मस्वभावो मोक्षश्चेद्वियच्छिद्रत्ववत्सदा ||
अग्न्युष्णवच्चाशक्योऽतः कर्मोत्थ इति भाषितुम् || ३१० ||
ज्वलनव्यापृतेरग्नेः प्रकाशौष्ण्यादि चेत्फ़लम् ||
नोपलब्ध्यन्तरायार्थध्वंसाभिव्यक्त्यपेक्षतः || ३११ ||
ज्वलनव्यापृतेर्वह्नेः प्रकाशौष्ण्यादिजन्मनः ||
न त्वग्न्यपेक्षयौष्ण्यादेरभिव्यक्तस्वभावतः || ३१२ ||
नाभिव्यञ्जकसंसाध्या घटादेरिव चाऽऽत्मनः ||
अभिव्यक्तिः स्वतोभास्वद्बोधमात्रैकरूपतः || ३१३ ||
अग्नेरन्यस्य पुंसोऽग्निज्वलनादिनिमित्ततः ||
उष्णप्रकाशयोर्व्यक्तिर्व्यवधानस्य संभवात् || ३१४ ||
अप्यभिव्यक्तिरूपेऽस्मिन्मोक्षे नैवास्ति कार्यता ||
प्रदीपादेरभिव्यङ्ग्यं नैव कार्यं घटादिकम् || ३१५ ||
अभिव्यक्तिश्च नैवास्ति सौष्ण्याद्यात्मकवस्तुनः ||
तदन्तरायासद्भावाद्वास्तवी न तु मोहजा || ३१६ ||
ज्वालानुग्रहतो वह्नेस्तत्प्रकाशादिदर्शनात् ||
भ्रमोऽयमग्निव्यापारादुष्णादेर्जन्मकल्पना || ३१७ ||
न चेदग्नेः प्रकाशादिस्वभावोऽभ्युपगम्यते ||
यत्स्यात्स्वाभाविकं यस्य तदुदाहरणं भवेत् || ३१८ ||
न च स्वाभाविको धर्मः कस्यचिन्नास्ति वस्तुनः ||
स्वयं तु भवतो यस्माद्वस्तुनोऽन्येन संगतिः || ३१९ ||
निगडध्वंसवन्नापि पुंसो मोक्ष इहाऽऽत्मनः ||
निवृत्तिमात्रं बन्धस्य कथंचिदुपपद्यते || ३२० ||
एकमेवाद्वितीयं सद्द्वितीयं तदबोधतः ||
न च बद्धस्ततोऽन्योऽस्ति यस्य नश्यति बन्धनम् || ३२१ ||
प्रतीचो व्यतिरेकेण तथैवाव्यतिरेकतः ||
वस्त्वन्तरस्य सद्भावमभावं च प्रयत्नतः || ३२२ ||
निराकार्षं सुयुक्त्युक्त्या मोक्षोऽतोऽज्ञाननिह्नुतिः ||
सर्पाद्यभाववद्रज्जुमोहमात्रनिवृत्तितः || ३२३ ||
ये तु व्याचक्षते मोक्षे नित्यानन्दैकगोचरा ||
ज्ञानाभिव्यक्तिरित्येवं स्वसिद्धान्तसमाश्रयात् || ३२४ ||
तैरभिव्यक्तिशब्दार्थो वक्तव्यः कीदृगिष्यते ||
प्रसिद्ध एव चेदर्थो विज्ञानालम्बनाप्तिता || ३२५ ||
विज्ञानालम्बनप्राप्तिः किं सतो वाऽथवाऽसतः ||
अभिव्यक्तिः सतश्चेत्स्याद्यस्य मुक्तस्य तत्सुखम् || ३२६ ||
स्वरूपमेव तस्येति विशेषणमनर्थकम् ||
मुक्तौ तद्व्यज्यते ज्ञानं सुखं चेति यदीरितम् || ३२७ ||
स्वात्मभूतं हि यद्यस्य नैव तद्व्यवधीयते ||
आत्मनस्तत्स्वभावत्वात्सर्वदेति विनिश्चयः || ३२८ ||
अमुक्तावथवा मुक्तौ विशेषोऽस्ति न कश्चन ||
प्रत्यगात्मस्वभावत्वात्सुखविज्ञानयोरतः || ३२९ ||
मुक्तौ तद्व्यज्यत इति विशेषवचनं मृषा ||
स्वसिद्धान्तविरोधोऽपि तदभिव्यक्तिवादिनः || ३३० ||
सत्कार्यवादिनो यस्मादभिव्यक्तिः प्रशस्यते ||
व्यज्यते सर्वमेवेदं सत्त्वात्सर्वस्य वस्तुतः || ३३१ ||
आरम्भवादे त्विच्छादेः कार्यत्वादसदात्मता ||
असतश्चाप्यभिव्यक्तिर्न युक्ता खरशृङ्गवत् || ३३२ ||
व्यङ्ग्यव्यञ्जकसंबन्धः प्रदीपघटयोरिव ||
उभयोः सिद्धयोर्योगान्नेष्टा कारणकार्यता || ३३३ ||
सुखविज्ञानयोश्चापि किमभेदोऽथवा भिदा ||
नैक्येऽभिव्यक्तिशब्दार्थः कदाचिदपि लभ्यते || ३३४ ||
अथ भेदस्तयोरिष्टो व्यवधानं प्रसज्यते ||
तद्भेदाभेदतासिद्धौ न च मानमिहास्ति वः || ३३५ ||
भेदग्राहि न नो मानमितोऽन्यत्रापि विद्यते ||
मेयमात्रावसायित्वात्सर्वमानस्य सर्वदा || ३३६ ||
स्वमेयव्यतिरेकेण मेयान्तरसमाश्रयः ||
न व्यावृत्त्यनुवृत्त्यादिव्यापारोऽस्ति मितेः क्चित् || ३३७ ||
अभिव्यक्तिः सुखस्यास्तु कामं ज्ञानेन संगतेः ||
ज्ञानव्यक्तौ तु किं मानं यतोऽभिव्यक्तिवागियम् || ३३८ ||
प्रमाणानां प्रमाणत्वं न स्वरूपप्रमेयता ||
न च मानान्तरादिष्टं तयोस्तुल्यस्वभावतः || ३३९ ||
अभिव्यक्तिर्मताऽथापि कादाचित्की न सर्वदा ||
तदन्तरायसद्भावादव्यक्तिः स्यात्सदा ध्रुवम् || ३४० ||
अन्तरायनिवृत्तौ च व्यपेक्षा वः प्रसज्यते ||
साधनान्तरविषया तज्ज्ञानव्यतिरेकतः || ३४१ ||
उपलब्ध्येकनीडत्वे व्यवधानस्य कल्पना ||
न चोपपद्यते मानात्तयोरेकात्मकत्वतः || ३४२ ||
एवं च सत्यभिव्यक्तिः सर्वदा सुखबोधयोः ||
अभिव्यक्तिर्न चेदेवं नाभिव्यक्तिः सदा तदा || ३४३ ||
इतोऽन्यथा कल्पनायां न प्रमाणं समीक्ष्यते || ३४४ ||
नाप्येकाश्रयिणां लोके धर्माणां क्वचिदीक्ष्यते ||
मानमेयत्वसंबन्धो मिथोयोग्यत्वतस्तथा || ३४५ ||
सुखादिव्यक्तितः पूर्वं यस्य संसारिता मता ||
सोऽन्य एव सदाव्यक्तनित्यज्ञानसुखात्मनः ||
शीतोष्णयोरिव तयोर्वैलक्षण्यात्परस्परम् || ३४६ ||
परात्मभेदक्लृप्तौ च संत्यागो वः प्रसज्यते ||
यतो वैदिकपक्षस्य नातः कल्प्याऽऽत्मनो भिदा || ३४७ ||
आत्मधीमानमात्रत्वात्प्रत्यगात्मैकवस्तुनः ||
प्रमाणासंभवश्च स्यादात्मभेदप्रकल्पने || ३४८ ||
नन्विदानीं यथा तद्वन्मुक्तौ चेदविशेषता ||
नातियत्नो भवेन्नृणां शास्त्रवैयर्थ्यमेव च || ३४९ ||
नाऽऽत्माविद्याहानमात्रकारित्वादागमात्मनः ||
तदर्थं यत्नसाफ़ल्यं शास्त्रारम्भोऽपि चार्थवान् || ३५० ||
मुक्तामुक्तत्वरूपोऽयं न विशेषोऽस्ति वस्तुनि ||
तदविद्यैव निःशेषविशेषाणां प्रसूतिकृत् || ३५१ ||
अशेषानर्थहेतुं तामविद्यां शास्त्रजा मतिः ||
यतो निहन्ति तेन स्यात्साफ़ल्यं यत्नशास्त्रयोः || ३५२ ||
अथाविद्यावतोऽविद्याहान्यहानिकृतो भवेत् ||
विशेष आत्मनः कश्चिदिति चेन्नैवमिष्यते || ३५३ ||
अविद्यामात्रहेतूत्थगोचरत्वसमाश्रयात् ||
रज्जुखण्डाद्यविद्योत्थसर्पादिविनिवृत्तिवत् || ३५४ ||
आत्मनो मोहकर्तृत्वमकर्तृत्वं यदीष्यते ||
विशेष इति नैवं स्याध्यायतीवेति वारणात् || ३५५ ||
अजो न जायते नेति ध्यायतीवेति चाऽऽगमैः ||
निषेधः क्रियतेऽशेषविकारादेरिहाऽऽत्मनः || ३५६ ||
विषयत्वोपपत्तेश्च प्रत्यङ्मोहतदुत्थयोः ||
नाविद्यावान्भवेदात्मा नापि तत्कार्यवांस्ततः || ३५७ ||
ग्राहकग्रहणग्राह्यभावाभावप्रसिद्धता ||
यथाऽऽत्मसाक्षिका तद्वन्न वेद्मीत्यात्मसाक्षिकम् || ३५८ ||
अज्ञातत्वान्यथाज्ञातसिद्धेरात्मैकसाक्षितः ||
अज्ञानमन्यथाज्ञानमतो नास्त्यात्मसाक्षिणः || ३५९ ||
न हि यो यत्र साक्षीह स तत्राज्ञ इतीर्यते ||
असामान्येन तत्सिद्धेः साक्षिसाक्ष्यपदार्थयोः || ३६० ||
तस्मिन्साक्षी च मूढश्चेत्यतीवैतद्विरुध्यते ||
मिथो वाक्यमतो नेदृग्वक्तव्यं मानिना ततः || ३६१ ||
न जाने मुग्ध एवाहं भवदुक्तं मनागपि ||
इति चेद्वीक्षसे तर्हि मूढमज्ञं च कुम्भवत् || ३६२ ||
त्वं त्वज्ञो मूढ एवेति भव कामं यथेच्छसि ||
मूढाज्ञयोस्तु यः साक्षी नासौ मुग्धोऽज्ञ एव वा || ३६३ ||
लोकेऽपि यस्य यः साक्षी सम्यगर्श्येव तस्य सः ||
यथा लोके तथेहापि साक्षी सम्यक्प्रपश्यति || ३६४ ||
महाभूतादिधृत्यन्तं क्षेत्रमेवेति चाब्रवीत् ||
साक्षात्स्वयंभूर्वेदात्मा संसारानर्थशान्तये || ३६५ ||
यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ||
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत || ३६६ ||
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिः स्वयंज्योतिःश्रुतेस्तथा ||
न तत्र सूर्यो भातीति नान्योऽतोऽस्तीति च श्रुतेः || ३६७ ||
यत एवमतो नास्ति विशेषोऽत्र मनागपि ||
बन्धमोक्षादिरूपोऽयमात्मनीति विनिश्चयः || ३६८ ||
ये त्वतः कल्पयन्तीममन्यथैव महाधियः ||
अर्थवादं च बन्धादिशास्त्रं व्याचक्षते तथा || ३६९ ||
इत्युक्तावसकृत्पूर्वं परिहारोऽपि वर्णितः || ३७० ||
एवं परिहृतेऽप्याहुर्यथेच्छं दूषणं परे ||
विद्वद्भिस्त उपेक्ष्याः स्युर्बालोन्मत्तसमा जनाः || ३७१ ||
ब्रह्माप्येतीत्यतो वाक्य मुपचार समाश्रयात् ||
तदविद्योत्थ देहादि संतत्युच्छेद हेतुतः || ३७२ ||
अविद्याध्वस्तिमापेक्ष्य सम्यग्धीजन्ममात्रतः ||
आत्मा ब्रह्मैव सन्साक्षाद्ब्रह्माप्येतीति भण्यते || ३७३ ||
इत्येतत्सर्ववेदान्तसर्वस्वं ब्राह्मणोदितम् ||
अर्थस्य ब्राह्मणोक्तस्य द्रढिम्नेऽतः परा श्रुतिः || ३७४ ||
यथा काममये तद्वन्मन्त्रं श्लोकमुदाहरत् ||
ब्रह्मास्मीति परिज्ञानात्प्रत्यगज्ञानहानतः || ३७५ ||
यदा सर्वेऽखिलाः कामाः काम्यैश्च विषयैः सह ||
प्रमुच्यन्ते विनश्यन्ति तेषामज्ञानहेतुतः ||
कार्याणां कारणे वृत्तिर्नान्यत्र जगतीक्ष्यते || ३७६ ||
यदा कामाः प्रमुच्यन्त इत्युक्त्यैव कृतार्थता ||
विशेषणं सर्व इति किमर्थमभिधीयते || ३७७ ||
जाग्रत्स्वप्नक्षये कामाः प्रमुच्यन्तेऽखिला नृणाम् ||
संस्कारमात्रशेषास्ते सुषुप्ते यान्ति संक्षयम् ||
यतस्तदवरोधार्थं तस्मात्सर्वविशेषणम् || ३७८ ||
कामहेतौ हि विध्वस्ते न कश्चिदवशिष्यते ||
संस्कारो वाऽथवाऽप्यन्यः, सर्वस्याज्ञानमूलतः || ३७९ ||
हृदि श्रिता इति वचः कामधर्म्यब्रवीन्मनः ||
कामः संकल्प इत्येवं तथाच प्राक्श्रुतीरणम् || ३८० ||
इदं च हेतुवचनं प्रतिज्ञातस्य वस्तुनः ||
हृदि श्रिता यतः कामाः प्रमुच्यन्तेऽखिलास्ततः || ३८१ ||
अविद्याया यतः कार्यमध्यात्मादिविशेषणम् ||
त्रयं वा इदमित्युक्तं वाङ्भनःप्राणभेदवत् || ३८२ ||
अतोऽविद्यासमुच्छित्तौ तद्धेतूनामशेषतः ||
कामानामपि नाशः स्याद्ग्रहातिग्रहरूपिणाम् || ३८३ ||
निःशेषजनिमद्धेतुः काम एवावधारितः ||
श्रिता अतिग्रहाः कामाइन्द्रियाणां प्रवर्तकाः ||
हृदि श्रिता इति वचस्तेषामवरुरुत्सया || ३८४ ||
वेदव्यासोऽपि च मुनिर्जगादेमं यथोदितम् ||
श्रुत्यर्थमुररीकृत्य लोकानुग्रहकाम्यया || ३८५ ||
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ||
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते || ३८६ ||
एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्याऽऽत्मानमात्मना ||
जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम् || ३८७ ||
हेत्वर्थे चाथशब्दोऽयं हेत्वर्थप्रकृतत्वतः ||
यस्मादज्ञानतो मर्त्योऽतोऽमृतोऽज्ञानहानतः || ३८८ ||
प्रत्यग्याथात्म्यविज्ञानं यदत्रेत्यभिधीयते ||
सम्यग्ज्ञानसमुत्पत्तावत्रैव ब्रह्म सोऽश्नुते || ३८९ ||
ब्रह्मज्ञानोदये यस्माज्जन्मबन्धो व्यपेयते ||
मृतिरात्ममति स्तस्य हेतुहेतूपमर्दनात् || ३९० ||
यथोक्तादन्यथैवेमं व्याख्यानाद्यत्नतो बुधाः ||
श्लोकं व्याचक्षतेऽयुक्त्या हुतभुग्वरसंश्रयात् || ३९१ ||
यथैव पूर्वं संसारः काममूलोऽनुवर्णितः ||
श्लोकेन तद्वन्मोक्षोऽपि निष्कामस्योपवर्ण्यते || ३९२ ||
प्राज्ञादात्मन एतस्मात्प्रमुच्यन्तेऽखिला यदा ||
कामास्ते कतम इति तद्विशेषणमुच्यते || ३९३ ||
हृदि येऽस्य श्रिताः कामाः प्रमुच्यन्ते त एव तु ||
आत्माश्रितास्तु ये त्वस्य प्रमुच्यन्ते न ते सदा || ३९४ ||
हृदयं नाम विज्ञानं मांसपेशी च भण्यते ||
रूढ्या वृत्तिर्मांसखण्डे तात्स्थ्याद्विज्ञानवाचकम् || ३९५ ||
कामाः पुनरिहोच्यन्ते य उक्ता वासनात्मकाः ||
माहारजनमित्यादिवाक्येनाऽऽत्मविशुद्धये || ३९६ ||
प्राज्ञस्याभ्यान्तरं रूपं तन्माहारजनादिकम् ||
हृदयाश्रयिणस्ते तु बाह्याः स्युर्बाह्यसंश्रयात् || ३९७ || ||
हृदयाश्रयिकामेभ्य आत्मसंश्रयिणां यतः ||
प्रसूतिरिह कामानामतोऽनेकसमाश्रयात् || ३९८ ||
हृदयाश्रयणं तेषां विशेषणमिहोच्यते ||
आत्माश्रयाणां कामानां विनिवृत्तिः फ़लं हि तत् || ३९९ ||
मनोद्वारोपसंक्रान्ता भावना याऽऽत्मनि स्तिता ||
देहिनो जन्मवीजं सा तदुच्छेदाद्विमुच्यते || ४०० ||
बीजस्थस्याङ्कुरस्येह जन्माऽऽश्रित्य यथैव गाम् ||
आश्रयादेव जन्मैवं कामानां हृदयाश्रयात् || ४०१ ||
हृदयेन च संबन्धाद्दृश्यन्ते येन तेऽखिलाः ||
अतो विशेषकार्येण विशेष्यन्ते हृदैव ते || ४०२ ||
हृदि श्रिता यदा कामाः प्रमुच्यन्तेऽस्य देहिनः ||
अथ मर्त्योऽमृतः प्राज्ञो भवतीत्येष निश्चयः || ४०३ ||
विद्याकर्मसमूहेन येनायं परमात्मनः ||
संसारित्वं परिच्छिद्य प्रापितः स यदाऽखिलः ||
प्रमुच्यतेऽथ तद्धानाच्छुद्धो ब्रह्म समश्नुते || ४०४ ||
आत्मकामोक्तिमानाच्च प्रागप्येतद्विनिश्चितम् ||
आत्मैव कामा अस्येति न भिन्ना हार्दकामवत् || ४०५ ||
तत्र ये त्वात्मनोऽभिन्नास्तेभ्योऽन्यत्वकारणात् ||
प्रमुक्तिरात्मनो नास्ति तैरसंसर्गतः सदा || ४०६ ||
संसर्गः प्रविवेको वा भिन्नयोर्वस्तुनोर्यतः ||
नाभिन्नयोरतो मुक्त आत्मस्थानामभेदतः || ४०७ ||
मिथ्यादर्शनजा ये तु माहारजनपूर्वकाः ||
अन्यत्वेऽवस्थिता बन्धहेतुत्वेन च सर्वदा || ४०८ ||
संसर्गप्रविवेकौ स्तो यतस्तैरात्मनः सदा ||
तानेवोद्दिश्य तेनेदं विशेषणमिहेरितम् || ४०९ ||
हृदयाश्रयिणो येऽस्य न त्वात्मैकसमाश्रयाः ||
कामास्तेऽस्य प्रमुच्यन्त इत्येतत्प्रागपीरितम् ||
तदा तीर्णो भवत्येष शोकान्हृदयसंश्रितान् || ४१० ||
शोकाभिधानास्तत्रापि कामा एवोदिताः पुरा ||
न्यायस्तत्राप्ययं कृत्स्नः संभवत्येव निर्णये || ४११ ||
इति श्रीमन्महाभर्तृप्रपञ्चस्य महीयसः ||
व्याख्यामधीयते धीरा न्यायागमबहिष्कृताम् || ४१२ ||
सर्वात्मभावं विद्यायाः फ़लमुक्त्वा च नः श्रुतिः ||
अथ योऽन्यामिति गिरा प्राहाविद्यां तथा फ़लम् || ४१३ ||
कार्यकारणरूपेण यदेतद्भेददर्शनम् ||
अविद्याया इदं कार्यमन्योऽसाविति भण्यते || ४१४ ||
आ समाप्तेस्तृतीयस्य प्रत्यगज्ञानहेतुकम् ||
ब्रह्म वा इत्युपक्रम्य मोहकार्यं विवक्षितम् || ४१५ ||
अस्यामविद्याधिकृतौ सप्तान्नाविष्कृताविह ||
फ़लात्मकानामन्नानां प्रसङ्ग इदमीरितम् || ४१६ ||
अव्याकृतस्य तत्त्वस्य नामरूपक्रियात्मभिः ||
व्याकृतिर्योदिता पूर्वं तदज्ञानविजृम्भितम् || ४१७ ||
नामरूपादिभेदेन वर्णादिप्रविभागतः ||
कार्यमेतदविद्यायाः श्रुत्या व्याख्यायतेऽखिलम् || ४१८ ||
कणभुग्जैमिनीयैर्य आत्मधर्मा इतीरिताः ||
नाऽऽत्मनोऽनात्मनस्ते तु काम इत्यादिनोदिताः || ४१९ ||
यावत्किंचिज्जगत्यस्मिन्न्रूपं मेयत्वमागतम् ||
सर्वं तन्मन एवेति श्रुत्या साक्षात्स्फ़ुटीकृतम् || ४२० ||
प्रकाशोऽपि च यः कश्चिदभिव्यञ्जक इष्यते ||
अभिव्यङ्ग्याभिसंबन्धः स च वागित्यथावदत् || ४२१ ||
क्रियात्मकं च यत्किंचिन्मानतो जगतीक्ष्यते ||
तत्सर्वं प्राण एवेति संजहार श्रुतिः स्वयम् || ४२२ ||
निश्चितं यच्च संदिग्धं तथाऽविज्ञातमेव च ||
वाङ्भनःप्राणरूपाणि तानि हीति श्रुतिर्जगौ || ४२३ ||
यतोऽविद्यात्मकान्येव रूपाण्येतान्यतो दृशेः ||
नाऽऽत्मनः स्युः समस्तानि कार्यकारणबाह्यतः || ४२४ ||
तथा दिग्भेदभिन्नानां नामरूपक्रियात्मनाम् ||
उक्तं हृदय एवेति नीडं नाऽऽत्मा परो मतः || ४२५ ||
समान उपसंहृत्य जगत्कारणरूपके ||
कारणस्याप्यपह्नुत्यै नेतीत्यात्मानमब्रवीत् || ४२६ ||
कार्यकारणयोरेव निषेधान्नेतिवाक्यतः ||
आत्माश्रयत्वं कामानां निष्प्रमाणकमुच्यते || ४२७ ||
हृदयोत्पाद्यता नापि कामानामिह कीर्त्यते ||
हृदि श्रिता इति ह्युक्तेर्न श्रुता कारणात्मता || ४२८ ||
नेति नेतीति चोक्तोऽर्थो जनकं प्रति यः पुरा ||
किंज्योतिरित्युपक्रम्य स एवार्थः प्रपञ्ज्यते || ४२९ ||
क्रियाकारककर्मभ्यो व्युत्थाप्याऽऽत्मानमेकलम् ||
पुमासनादिलिङ्गेन रवीन्दूदाहृतेस्तथा || ४३० ||
व्यतिरिक्तस्य तस्यैवमुक्ताध्यात्मादिभेदतः ||
स्वयंज्योतिर्विशुद्ध्यर्थं स वा इत्यादिका श्रुतिः || ४३१ ||
स्वतोऽसंदूषितः प्रत्यङ्कामकर्मादिभिर्मलैः ||
अनन्वागतवचनात्तथाऽसङ्गश्रुतेरपि || ४३२ ||
आत्मशुद्धेर्विवक्षेह न त्वशुद्धेः कथंचन || ४३३ ||
विशेषणस्य श्रवणाद्धृदीत्यात्मनि चेन्मतम् ||
सव्येनाक्ष्णा न पश्यामि यथा सामर्थ्यतस्तथा || ४३४ ||
नोक्तोत्तरत्वात्साध्वेतद्भवतेहाभिधीयते ||
प्रतिज्ञातार्थसिद्ध्यर्थहेत्वर्थं तद्विशेषणम् || ४३५ ||
सर्वेषामपि कामानामाश्रयो हृदयं यतः ||
तद्धेत्वतिक्रमादात्मा सर्वशोकातिगस्ततः || ४३६ ||
अनाश्रितविभागार्थमथवाऽस्तु विशेषणम् ||
तेषु यत्नविधेयत्वात्सफ़लं स्याद्विशेषणम् || ४३७ ||
नाऽऽश्रयापेक्षयैतत्स्याद्धृदीतीह विशेषणम् || ४३८ ||
न हि हृद्व्यतिरेकेण कामानामाश्रयान्तरम् ||
श्रुतो स्मृतौ वा न्यायाद्वा दृश्यतेऽपि प्रमान्तरात् || ४३९ ||
प्रवृत्तिः कामशब्दस्य भूयःस्वर्थेषु दृश्यते ||
कर्मादिषु जगत्यस्मिं स्तानपेक्ष्यात उच्यते ||
हृदि श्रिता इति वचो नाऽऽश्रयान्तरवीक्षया || ४४० ||
अतिच्छन्दा इति वचः कामाधारत्व आत्मनः ||
विरुध्यते प्रमाणं सन्न चान्यार्थत्वमिष्यते || ४४१ ||
आत्मनः कामनीडत्वे न च मानान्तरं क्वचित् ||
सर्वकामादिवचनं प्रमाणमिति चेन्मतम् || ४४२ ||
तन्नातिच्छन्दवचसा विरोधान्नास्य मानता || ४४३ ||
वस्तुनोऽप्यन्यतन्त्रत्वात्षोडशिग्रहणादिवत् ||
विकल्पोऽप्यत्र नैवास्ति न हि वस्तु विकल्प्यते || ४४४ ||
सर्वं हि खल्विदं ब्रह्मेत्येवं तत्रापि च श्रुतिः ||
प्रतिज्ञायाऽऽह युक्तिं च तज्जलानिति सादरात् || ४४५ ||
अक्रियाकारकफ़लं यतो ब्रह्माद्वयं ततः ||
त्यक्ताशेषक्रियैस्तस्मात्तदुपास्यं सदाऽऽत्मना || ४४६ ||
इत्येतज्जगतो वृत्तं ब्रह्मैवाकार्यकारणम् ||
अव्यावृत्ताननुगतं प्रत्यङ्मात्रसतत्त्वकम् || ४४७ ||
उक्त्वैवं वस्तुनो वृत्तं तद्याथात्म्याप्रबोधजम् ||
कर्त्रादिकारकापेक्षं क्रियावृत्तमभाषत || ४४८ ||
ब्रह्मात्मानमुपासीत ब्रह्मतत्त्वाविचक्षणः ||
कुर्वीत स क्रतुं कर्ता ह्यकार्यत्वेऽपि वस्तुनः || ४४९ ||
मनोमयादिविषयः क्रतुः पुंसो विधीयते ||
स हि तस्मिन्यतः शक्तो लोकाग्न्यादिविधौ यथा || ४५० ||
अतः कर्त्रादितन्त्रत्वात्सर्वकामादिवस्तुनः ||
अतिच्छन्दोक्तिबाधः स्याद्वस्तुतन्त्रत्वहेतुतः || ४५१ ||
विकल्पोऽत्र न युक्तः स्यादेवमुक्तेन वर्त्मना || ४५२ ||
असत्यकामनुत्त्यर्था कामोक्तिर्याऽपि चाष्टमी ||
सत्यास्त इम इत्यादि स्तुतिर्वा स्याद्विधित्सिते || ४५३ ||
सन्त्यात्मनि न चेत्कामास्तदेवं फ़लवद्वचः ||
अतिच्छन्दा इति शुभं कामशोकनिषेधकृत् || ४५४ ||
निषिध्यन्ते न चेत्कामा यथोक्ताः प्रत्यगात्मनि ||
अथ काममयत्वेऽस्य संसारोऽपि न वार्यते || ४५५ ||
मतं नालं प्ररोहाय ये कामाः प्रत्यगात्मनि ||
किमर्था तर्हि तत्रैषां कल्प्यते भवता स्थितिः || ४५६ ||
न कश्चिदुपयोगोऽत्र कामानां विद्यते स्थितौ ||
अजागलस्तनस्येव प्रमाणाद्बन्धमोक्षयोः || ४५७ ||
प्रमाणबलसद्भावो निष्फ़लोऽपि न वार्यते ||
प्रतीचि कामसंबन्धो न तथेति निषिध्यते || ४५८ ||
कामादीनामनर्थानां प्रतीचि शतशः श्रुतौ ||
निषेधकानि वाक्यानि सन्त्यपि स्मृतिशासने || ४५९ ||
कामक्लृप्तिरतो नेह प्रत्यगात्मनि युज्यते ||
प्रमाणासंभवात्तस्मात्सा न कल्प्या विपश्चिता || ४६० ||
प्रमाणवन्त्यदृष्टानि कल्प्यानि सुबहून्यपि ||
अदृष्टशतभागोऽपि न कल्प्यो निष्प्रमाणकः || ४६१ ||
न चाऽऽत्मकाम इत्यत्र कामाधारत्व आत्मनः ||
मानान्तरप्रसिद्धत्वात्प्रामाण्यं लभ्यते श्रुतेः || ४६२ ||
न चोपास्योऽयमप्यर्थः सर्वकामादिवच्छ्रुतेः ||
ऐकात्म्यवस्तुयाथात्म्यप्रकाशनपरत्वतः || ४६३ ||
कणभुङ्न्यायसिद्धा चेत्कामाद्याश्रयताऽऽत्मनः ||
श्रुतेस्तदनपेक्षत्वान्नापेक्ष्यं कणभुङ्मतम् || ४६४ ||
तन्निषेधश्रुतेश्चापि नापेक्ष्यं तद्विरोधतः ||
सौगताद्युक्तिवत्तस्मान्न कामाश्रयताऽऽत्मनः || ४६५ ||
न च कामाश्रयत्वेऽन्यत्प्रमाणं किंचिदीक्ष्यते ||
मानमेयातिवर्तित्वात्स्वतः सिद्धेश्च वस्तुनः || ४६६ ||
मातृमानप्रमेयार्थांश्चाऽऽगमापायिनः सदा ||
वीक्षते योऽविलुप्ताक्षः स आत्माऽनन्यमानगः || ४६७ ||
यः स्वतो नाऽऽगमापायी तद्विरुद्धेषु सर्वदा ||
तत्रैवाऽऽत्मेति धीरेषा नाऽऽगमापायिवस्तुषु || ४६८ ||
कामिनं दुःखिनं मूढं योऽविलुप्ताक्ष ईक्षते ||
नासौ कामोऽथवा कामी तत्संबन्धोऽथवा स्वयम् || ४६९ ||
एवं दुःखादिषु ज्ञेयमुक्तं प्रत्यक्षसंश्रयाम् ||
इच्छादेश्चित्तधर्मत्वात्कर्मस्थत्वं सुनिश्चितम् || ४७० ||
इच्छादिधर्मवत्साक्षाद्यः सदा वीक्षते मनः ||
तस्येच्छाद्यभिसंबन्धः केन मानेन गम्यते || ४७१ ||
प्रत्यग्वस्तु पराग्बुद्धिगम्यैरिच्छादिभिः कथम् ||
विरुद्धत्वाद्विशेष्यं स्यात्तमसा दिनकृद्यथा || ४७२ ||
एकबुद्ध्यधिगम्यत्वं विशेषणविशेष्ययोः ||
नीलोत्पलादिवदृष्टं न तद्दृष्टं विरुद्धयोः || ४७३ ||
नापि चाऽऽत्मातिरेकेण ग्राहकोऽन्योऽवसीयते ||
ग्राहकस्थश्च कामादिः स कथं ग्राह्यतां व्रजेत् || ४७४ ||
चक्षुर्दृष्टेर्न चक्षुस्थं कृष्णत्वाद्येति दृश्यताम् ||
प्रमातृस्थं न कामादि तद्वदेयात्प्रमेयताम् || ४७५ ||
आत्मत्वावगमाद्वाऽपि जडस्यैवेह वस्तुनः ||
कामकाम्यादि तस्यास्तु दृष्टिमात्रात्मनो न तु || ४७६ ||
अचेतनैकनीडत्वं मयाऽपीह प्रसाध्यते || ४७७ ||
स्वेन भासेति च स्वप्ने सर्वकामादिवर्जितम् ||
स्वेनैव ज्योतिषेत्युक्तं स्वयंज्योतिष्ट्वसिद्धये || ४७८ ||
स्वयंज्योतिष्ट्वसिद्धिश्च श्रुतिन्यायपुरःसरा ||
कामाद्याश्रयतोक्त्याऽर्थात्सा त्वया बाधिता भवेत् || ४७९ ||
तथैवाऽऽत्मनि दृष्टे च सर्वं दृष्टं भवेदिति ||
कामादेरात्मनोऽन्यत्वे तच्चापि स्यात्प्रबाधितम् || ४८० ||
सर्ववेदान्तबाधश्च कामाद्याश्रयता यदि ||
अत्मनोऽभ्युपगम्येत तेषां तत्प्रतिषेधतः || ४८१ ||
ऐकात्म्यस्याऽऽगमार्थत्वाच्छ्रुतेश्चान्यानपेक्षतः ||
यतोऽतस्तार्किकोक्तीस्ता नैवापेक्षामहे वयम् || ४८२ ||
हृद्याश्रितत्वं कामानां नन्वत्रोक्तं विशेषणम् ||
संभवे व्यभिचारे च तच्च स्यात् फ़लवत् सति || ४८३ ||
हृद्यनाश्रितकामानां संभवादिष्टमेव तत् ||
आत्माश्रयातिरेकेण तच्चावो चं पुराऽप्यहम् || ४८४ ||
मूर्तं मर्त्यं स्थितं सच्च पृथिव्यप्तेजसामिदम् ||
न विशेषणमित्यस्मादमूर्तत्वादिकल्पनम् || ४८५ ||
चलनात्मा मरुन्नित्यं दाहकोऽग्निरितीरिते ||
विशेषणश्रवात् कृप्तिः नैतयोस्तद्विरुद्धयोः || ४८६ ||
वास्येऽर्थे वासनाः सर्वाः सजातीये च ता यतः ||
निःसङ्गे भिन्नजातीये ताः कुतः प्रत्यगात्मनि || ४८७ ||
प्रत्यगात्मातिरेकेण प्राज्ञोऽन्यश्चेद्विवक्ष्यते ||
नेति नेतीति तस्योक्तान्निषेधान्नेह संभवः || ४८८ ||
निःशेषकामकर्मादेर्व्युत्थाप्याऽऽत्मानमब्रवीत् ||
तद्वा अस्यैतदित्युक्त्या नातः कामादयोऽत्र ते || ४८९ ||
तद्वा अस्यैतदित्यादेः प्राज्ञस्याऽऽन्तररूपतः ||
वासनाकामकर्मादेः कुतोऽस्याऽऽन्तररूपता || ४९० ||
पीतरक्तादिभी रूपैः कर्मकार्यैः प्रयुज्यते ||
निर्देष्टुं शक्यते तस्मादनिर्देश्योऽपि सन्नसौ || ४९१ ||
भावनैव विजृम्भन्ती स्थूलत्वमुपगच्छति ||
अव्याकृतादिभावेन खवाय्वादित्यसंज्ञितम् || ४९२ ||
मूर्तामूर्तादिभावाच्च क्षीयमाणा हि सैव तु ||
निर्गुणं सन्तमात्मानं रञ्जयित्वाऽवतिष्ठते || ४९३ ||
भावना बहुरूपाऽसौ बहुरूपत्वमात्मनः ||
करोत्यनामरूपस्य मणेरास्तरणं यथा || ४९४ ||
इत्यादि भवतैवोक्तं वासनोक्तिप्रसङ्गतः ||
इहोक्तेस्तद्विरुद्धत्वात्परस्परविरुद्धता || ४९५ ||
कर्मराशिगिराऽऽत्माऽपि यदि तत्र विवक्षितः ||
निषेधात्तस्य नेतीति शून्यतैव प्रसज्यते || ४९६ ||