न्यायनिर्णयव्याख्या

१ परिच्छेदः

अध्य­स्ता­न्ध्य­म­पू­र्व­म­र्थ­धि­ष­णै­र्ग्राह्यं पुमर्थास्पदं
लक्ष्यं लक्षणभेदतः श्रुतिगतं निर्धू­त­सा­ध्या­र्थ­कम् ।
आम्ना­या­न्त­वि­भा­त­वि­श्व­वि­भवं सर्वाविरूद्धं परं
सत्यं ज्ञान­म­न­र्थ­सा­र्थ­वि­धुरं ब्रह्म प्रपद्ये सदोम् ॥ १ ॥
यो लोकं सकलं पुनाति निगमा यं प्राहुरेकान्ततो
व्याप्तं येन जगज्जगन्ति सततं यस्मै नमस्कुर्वते ।
यस्मा­दा­वि­र­भू­द­शे­ष­म­मरा यस्य प्रसादार्थिनो
यस्मि­न्प­र्य­व­सा­स्यति स्फुरदिदं तस्मै नमो विष्णवे ॥ २ ॥
योऽनु­ग्रा­नु­ग्र­तेजा जनयति सकलानालयं यं लभन्ते
सर्वे निर्वान्ति येन श्रुतिपथपथिका वौषडातन्वते च ।
यस्मै यस्मा­द­क­स्मा­त्प­रि­भ­व­च­किता यस्य संरोचयन्ते
चिन्ता यस्मि­न्प्र­वृत्ता भृशविशदधियः संश्रये तं गिरीशम् ॥ ३ ॥
भिन्दानमेनांसि दुरासदानि प्रत्यू­ह­व­र्ग­प्र­भ­वानि तानि ।
राजा­न­मा­घा­त­प­र­म्प­रा­णा­मा­रा­दु­पासे गिरिजाभिजातम् ॥ ४ ॥
श्रीम­द्व्या­स­प­यो­नि­धि­र्नि­धि­रसौ सत्सू­क्ति­प­ङ्कि­स्फु­रन्
मुक्ता­ना­म­न­व­द्य­हृ­द्य­वि­पु­ल­प्र­द्यो­ति­वि­द्या­मणिः ।
क्षान्तिः शान्तिधृती दये­ति­स­रि­ता­मे­का­न्त­वि­श्रा­न्तिभूः
भूयान्नः सततं मुनी­न्द्र­म­क­र­श्रे­णी­श्रयः श्रेयसे ॥ ५ ॥
यद्भा­ष्या­म्बु­ज­जा­त­जा­त­म­धु­र­प्रे­यो­म­धु­प्रा­र्थना-
सार्थव्यग्रधियः समग्रमरुतः स्वर्गेऽपि निर्वेदिनः ।
यस्मि­न्मु­क्ति­पथो मुमुक्षुमुनिभिः सम्प्रार्थितः सम्बभौ
तस्मै भाष्यकृते नमोऽस्तु भगवत्पादाभिधां बिभ्रते ॥ ६ ॥
यत्पा­दा­म्बु­ज­च­ञ्च­री­क­धि­षणा निर्वा­ण­मा­र्गा­धिगा
पङ्कि­र्मु­क्त­नि­स­र्ग­दु­र्ग­दु­रिता वाचंयमानामियम् ।
यस्मि­न्नि­त्य­मिदं शमादि समभूद्बोधाङ्करो मे यतः
शुद्धा­न­न्द­मु­नी­श्व­राय गुरवे तस्मै परस्मै नमः ॥ ७ ॥
मातर्नतोऽस्मि भवतीमथ चार्थये त्वां
चेतः सरस्वति परास्य पराञ्चमर्थम् ।
शारीरके मह­द­नु­ग्र­ह­स­म्प्र­सन्न-
मेकाग्रमस्तु वचसा सह सम्यगर्थे ॥ ८ ॥
श्रद्धाभक्ती पुरोधाय विधायागमभावनाम् ।
श्रीमच्छारीरके भाष्ये करिष्ये न्यायनिर्णयम् ॥ ९ ॥
नित्या­ध्य­य­न­वि­ध्यु­पा­दा­पि­त­वे­दा­न्त­व­चो­भि­रा­पा­ततः प्रतिपन्नं शास्त्रा­र­म्भौ­प­यि­क­म­नु­ब­न्ध­जातं न्यायतो निर्णेतुं भगवान्बादरायणः सूत्रितवान् ‘अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ‘ इति । तत्र प्रमा­तृ­त्वा­दि­ब­न्ध­स्या­ध्या­सत्वं, धर्ममीमांसया ब्रह्ममीमांसाया गतार्थताभावः, विशि­ष्टा­धि­का­रि­स­म्भवः, विषयादिसत्त्वं चेति चत्वारोऽर्थाः सूचिताः । तथाहि - सत्यत्वे बन्धस्य बद्धा­ब­द्ध­यो­र्जी­व­ब्र­ह्म­णो­रै­क्या­नु­प­पत्तेः, सत्यस्य च ज्ञाना­द­नि­वृत्तेः, ज्ञानस्य चाज्ञा­न­मा­त्र­वि­रो­घि­त्वात् , उत्तरज्ञानस्य च विरोधिगुणतया पूर्व­ज्ञा­ना­दि­नि­व­र्त­क­त्वात् , विष­य­प्र­यो­ज­न­सि­द्धि­हे­तु­तया बन्धस्याध्यासता सूचिता । पूर्वसिद्धत्वे वेदान्तविचारस्य विशि­ष्टा­धि­का­रि­ण­श्चा­भावे तं प्रति तत्क­र्त­व्य­तो­क्ते­र­यो­गा­द­ग­ता­र्थत्वं विशि­ष्टा­धि­का­रि­स­म्भ­वश्च ध्वनितः । त्वम­र्थ­दृ­ष्ट­ब­न्ध­स्या­न्य­दी­य­ज्ञा­ना­द­नि­वृत्तेः, तदर्थज्ञानमपि तन्निबर्हि त्वम­र्थ­वि­ष­य­मे­वे­त्य­र्था­त्त­दैक्यं विषयः सूचितः । मुमु­क्षो­र­थ­श­ब्द­द्यो­ति­तस्य ज्ञानाय विचा­र­वि­धा­ना­त्त­त्सा­ध्य­ज्ञा­ना­न्मुक्तिः सूचिता । ब्रह्मज्ञानाय च विचा­र­वि­धा­ना­द्ब्र­ह्मणः शक्य­प्र­ति­पा­द्य­तया वेदान्तैः सम्बन्धोऽपि दर्शितः । तदे­त­द्भा­ष्य­कृ­द्य­था­क्रमं व्युत्पा­द­यि­ष्यति । अस्य चाधिकरणस्य प्राथ­म्या­न्ना­धि­क­र­ण­स­ङ्गातिः । उत्त­रा­धि­क­र­ण­स­ङ्ग­तिस्तु तस्यैवानेनेति नास्योच्यते । विचा­र­वि­ध्य­पे­क्षि­त­वि­ष­या­द्य­र्प­क­श्रु­ति­भि­र­स्यो­त्था­ना­दु­त्था­प्यो­त्था­प­कत्वं श्रुतिसङ्गतिः । इदं च धर्म­जि­शा­सा­सू­त्र­व­दु­पो­द्धा­त­तया ‘चिन्तां प्रकृ­त­सि­द्ध्य­र्था­मु­पो­द्धातं प्रचक्षते ‘ इति न्यायेन शास्त्रेण सम्बध्यते । विचा­रा­र­म्भो­प­यो­गि­नी­ना­म­धि­का­र्या­दि­श्रु­तीनां स्वार्थे समन्वयोक्तेरस्य विशेषतः सम­न्व­या­ध्या­य­स­ङ्गतिः । स्पष्ट­ब्र­ह्म­लि­ङ्गानां विष­या­द्य­र्प­क­वा­क्यानां स्वार्थे समन्वयोक्त्या विशे­ष­तोऽ­स्या­द्य­पा­देन सम्बन्धः । पूर्वपक्षे विचा­रा­ना­र­म्भा­त्त­द­धी­न­ज्ञा­ना­भा­वा­दु­पा­या­न्त­र­साध्या मुक्तिः । सिद्धान्ते तु तदा­र­म्भ­स­म्भ­वा­त्त­द­धी­न­ज्ञा­न­सि­द्धे­स्ते­नैव मुक्तिः सिध्यतीति फलभेदः । तच्चे­द­म­धी­ति­वि­धि­व­द­न्त­र्भू­त­मेव शास्त्रे तदा­र­म्भ­का­र्य­ता­प­रम् । तत्र वेदा­न्त­मी­मां­सा­शास्त्रं विष­य­स्त­दा­र­भ्य­म­ना­रभ्यं वेति विष­या­द्य­स­म्भ­व­स­म्भ­वाभ्यां संशयः । प्रामाणिकत्वेन प्रमा­तृ­त्वा­दि­ब­न्धस्य सत्यतया तत्त्व­ज्ञा­ना­न­पो­ह्य­त्वात् , बद्धा­ब­द्ध­यो­र्जी­व­ब्र­ह्म­णो­रै­क्या­यो­गात् , तदभावे च बन्धाध्वस्तेः बन्धाध्वस्तौ च फलाभावात् , प्राच्या च मीमांसया वेदा­र्थ­मा­त्रो­पाधौ प्रवृत्तया गतार्थत्वात् , फले­च्छा­व­तोऽ­धि­का­री­णोऽपि तुच्छत्वात् , तद्विशेषणानां चदुर्वचत्वात् , ब्रह्मणः प्रसिद्धत्वे विष­य­प्र­यो­ज­न­यो­र­नु­प­पत्तेः, अप्रसिद्धत्वे सम्ब­न्ध­प्र­यो­ज­न­यो­र­सिद्धेः, तस्य च निःसा­मा­न्य­वि­शे­ष­त्वात् , अस­म्भा­वि­त­वि­ष­या­दि­क­म­ना­रभ्यं शास्त्रमिति पूर्वपक्षः । प्रमा­तृ­त्वा­दे­र्व्या­व­हा­रि­क­मा­न­सि­द्ध­त्वेऽपि तात्त्वि­क­मा­ना­सि­द्ध­तया तथा­वि­ध­मा­न­ज­नि­त­बो­ध­बा­धा­वि­रो­धा­दु­क्त­वि­ष­या­दि­प्र­ति­ल­म्भात् , धर्म­मी­मां­सा­याश्च वेदा­र्थै­क­दे­श­ध­र्म­मा­त्रो­प­हि­त­तया ब्रह्मा­स्प­र्शि­तया तन्मीमांसया गता­र्थ­ता­न­व­का­शात् , अध्य­क्षा­द्य­धि­ग­त­मि­थ्या­भा­वस्य बन्धस्य ज्ञान­नि­व­र्त्य­तया तन्नि­वृ­त्ति­का­म­स्या­धि­का­रिणः सुलभत्वात् , विशेषणानां च विवेकादीनामतीते वर्तमाने वा जन्मनि कृत­सु­कृ­त­ज­नि­त­चि­त्त­प्र­सा­दा­सा­दि­ता­ना­म­नु­मा­ना­ग­मा­धी­न­तया सुवचत्वात् , ब्रह्मणश्च ब्रह्म­प­दा­दा­त्म­त्वाच्चा सिद्धावपि विचारं विना मानादसिद्धेः, अनन्यलभ्यतया विषयत्वात् , तदवगतेश्च फलत्वात् , अत्य­न्ता­सि­द्ध्य­भा­वाच्च, शक्य­प्र­ति­पा­द्य­तया सम्ब­न्धा­दि­सि­द्धे­रा­रो­पि­त­सा­मा­न्य­वि­शे­ष­भा­व­मा­दाय तदीयविषयत्वस्य प्रति­पा­द्य­त्वात् उक्त­वि­ष­या­दि­म­दिदं शास्त्र­मा­र­भ्य­मिति सिद्धन्तः । तदिदं हृदि निधाय वेदा­न्त­मी­मां­सा­शास्त्रं व्याख्यातुकामो भगवान्भाष्यकारः शास्त्रा­र­म्भा­र्ध­मा­द्य­सू­त्रे­णा­र्थतः सूचितं विषयादि वदितुं विरोधिनो बन्ध­स्या­ध्या­सत्वं लक्ष­ण­स­म्भा­व­ना­स­द्भा­व­प्र­माणैः सिषा­ध­यि­षु­रा­दा­व­ध्या­स­मा­क्षि­पति —
युष्म­द­स्म­त्प्र­त्य­य­गो­च­रयोः इत्यादिना मिथ्येति भवितुं युक्तम् इत्यन्तेन भाष्येण ।
अर्थाच्च ‘सुत­रा­मि­त­रे­त­र­भा­वा­नु­प­पत्तिः’ इत्य­न्ते­ना­नु­प­प्लुतं चिन्मा­त्र­मा­त्मा­न­म­नु­स­न्द­धा­न­स्त­त्त्वा­नु­स्म­रणं मङ्गलाचरणं विघ्नो­प­श­म­ना­द्यर्थं सम्पादयति ।

चैत्रे मैत्रोऽयमिति भ्रान्ति­र­न्य­त्रै­क्य­प्र­मि­त्य­पेक्षा संस्का­र­ज­न्य­त्वात् , तत्प्र­मि­ति­श्चै­क्य­कृ­ते­त्या­त्मा­ना­त्म­नो­रै­क्या­ध्या­सेऽपि तत्प्र­मि­त्या­दे­र्व­क्त­व्यतां मन्वा­न­स्त­यो­रै­क्या­भा­वेऽपि त्रिविधं विरोधं हेतुमाह —
युष्म­द­स्म­त्प्र­त्य­य­गो­च­र­यो­रिति ।
न च ‘प्रत्य­यो­त्त­र­प­द­योश्च’ इति सूत्रे प्रत्यये चोत्तरपदे च परतो युष्म­द­स्म­दो­रे­का­र्थ­वा­चि­नो­र्म­प­र्य­न्तस्य त्वमा­वा­दे­शा­वि­त्यु­क्त­त्वा­त्त्व­त्पुत्रो मत्पुत्र इति­व­त्त्व­न्म­त्प्र­त्य­य­गो­च­र­यो­रिति स्यादिति युक्तम् । ‘त्वमावेकवचने’ इति सूत्रा­दे­का­र्था­भि­धा­यि­नो­र्यु­ष्म­द­स्म­दो­र्म­प­र्य­न्तस्य स्थाने त्वमावादेशौ भवत इति व्याख्या­ना­दे­क­व­चन इत्यधिकारादत्र च युष्म­द­स्म­दो­रे­का­र्थ­वा­चि­त्व­स्या­वि­व­क्षि­त­त्वात् । युष्म­द­स्म­द्ग्र­ह­णा­वि­रो­धा­द­स्म­दर्थे साक्षिणि नभोवदौपाधिकं बहुत्वम् । न चैवं यौष्मा­की­ण­मि­त्या­दा­विव बहुवचनमनुसृत्य विगृह्येत विरो­धो­क्त्य­नु­गु­ण­तया यथा तथा विग्रहेऽपि निवारकाभावात् । युष्म­द­स्म­त्प­द­यो­श्चे­त­ना­चे­त­ना­र्थ­त्वा­दा­त्मा­ना­त्म­वै­ल­क्ष­ण्या­र्थ­मि­द­म­स्म­त्प्र­त्य­य­गो­च­र­यो­रिति वक्तव्येऽपि युष्म­द्ग्र­ह­ण­म­त्य­न्त­भे­दो­प­ल­क्ष­णा­र्थम् । न हि त्वङ्का­र­व­दि­द­ङ्का­र­स्या­ह­ङ्का­र­प्र­ति­यो­गि­त्वम् , एते वयमिमे वय­मि­त्या­दि­प्र­यो­गात् । न च यूयं वयं वयमेव यूय­मि­ति­व­दौ­प­चा­रि­क­त्वम् , तत्र तथा­त्वा­भि­मा­न­व­त्प्र­कृते तदभावात् । मुख्या­मु­ख्य­यो­रादौ मुख्यो­प­नि­पा­ता­द­स्म­द­र्थस्य च मुख्य­त्वा­त्प्र­थ­म­म­स्म­द्ग्र­ह­ण­प्र­स­क्ता­वपि युष्म­द­र्था­द­ना­त्मनो निष्कृष्य शुद्धस्य चिद्धा­तो­र­ध्या­रो­पा­प­वा­द­न्या­येन ग्रहणं द्योतयितुमादौ युष्मद्ग्रहणम् । तत्र युष्मदस्मदिति प्रत्य­क्प­रा­क्त्वे­ना­त्मा­ना­त्मनोः स्वभावविरोधः सूच्यते । युष्म­च्छ­ब्दे­ना­ह­ङ्का­रा­दि­र­स्म­च्छ­ब्देन तत्साक्षी गृह्यते । तयोरेव प्रत्ययपदेन स्फुरणतया तद्वत्त्वेन प्रतीतितो विरोधो द्योत्यते । तत्रानात्मा प्रती­ति­व्या­प्य­त्वात् , आत्मा च प्रती­ति­त्वा­त्प्र­त्य­य­स्त­यो­र्व्य­व­हा­रतो विरोधो गोचरशब्दार्थः । युष्मदर्थो हि कौट­स्थ्या­दि­स्व­भा­वा­त्म­ति­र­स्का­रेण सक्रि­य­त्वा­दि­ना­स्म­द­र्थोऽपि ब्रह्मा­स्मी­त्य­ह­ङ्का­रा­दि­वि­ला­पेन पूर्णतया व्यवह्रियते । युष्मच्चास्मच्च युष्यदस्मदी ते एव प्रत्ययौ तावेव गोचरौ तयो­स्त्रि­वि­ध­वि­रो­ध­भा­जो­र­न्य­त्रै­क्या­यो­गान्न तत्प्र­मि­ति­रि­त्यर्थः ।

ऐक्या­सं­स्का­रा­द­त­द­ध्या­सेऽपि तादा­त्म्य­सं­स्का­रा­दिदं रज­त­मि­ति­व­त्त­द­ध्यासः स्यादि­त्या­श­ङ्कय, तस्यापि तत्प्र­मि­ति­पू­र्व­क­त्वा­त्त­स्याश्च तादा­त्म्या­पे­क्ष­त्वा­दा­त्मा­ना­त्म­नो­स्त­द­भा­वा­न्नेति मत्वा तयो­स्ता­दा­त्म्या­भावे हेतुमाह —
विषयविषयिणोरिति ।
ऐक्याभावेऽपि जात्यादौ तादा­त्म्या­द­पौ­न­रु­क्त्यम् । नित्यानुभवविषयो युष्मदर्थो विषयो, त्वस्मदर्थो नित्या­नु­भ­व­स्त­यो­र्दा­ह्य­दा­ह­क­व­न्मिथो विरु­द्ध­यो­र्जा­ति­व्य­क्ति­त्वा­दे­र­भा­वान्न तादा­त्म्य­मि­त्यर्थः ।

उक्ताद्धेतोः सिद्ध­म­भे­दा­स­म्भवं सदृष्टान्तमाह —
तमःप्रकाशवदिति ।
न खल्वनयोरभेदः । न च तयो­र्भा­वा­भा­व­त्वेन तदभावः, तमसोऽपि गुणवत्त्वादिना भावत्वात् । तथा­त्मा­ना­त्म­नो­रपि मिथो विरु­द्ध­यो­र्ना­भे­दोऽ­स्ती­त्यर्थः । विमतौ नाभिन्नतया प्रमितौ मिथो विरुद्धत्वात्तमःप्रकाशवदिति ।

विरोधफलमाह —
इतरेतरेति ।
इतरस्येतरभावो नामे­त­रे­त­र­त्व­मै­क्य­मि­त­र­स्मि­न्नि­त­र­भा­व­स्ता­दात्म्यं तयो­र­प्र­ती­ता­वु­क्त­न्या­य­प्रा­प्तायां तत्सं­स्का­रा­सिद्धिः ।

नन्वा­त्मा­ना­त्म­नो­रि­त­रे­त­र­भा­वा­भा­वेऽपि तद्धर्माणां चैत­न्य­जा­ड्या­दी­ना­मि­त­रे­त­रत्र भावः स्यात् । दृश्यते हि पुष्पपुटिकादौ पुष्पाभावेऽपि तद्ध­र्म­ग­न्धा­नु­वृत्तिः । तथा चेत­रे­त­र­त्रे­त­रे­त­र­ध­र्म­प्र­मित्या तत्सं­स्का­रा­त्त­द­ध्यासः सिध्यतीति । नेत्याह —
तद्धर्माणामपीति ।
तयो­रा­त्मा­ना­त्म­नो­र्ध­र्मा­श्चै­त­न्य­जा­ड्या­दयः, तेषामितरेतरत्र न भावः, मिथो विरु­द्ध­यो­र्ध­र्मि­णो­र्ध­र्मा­णा­मि­त­रे­त­रत्र भाव­स्या­दृ­ष्ट­त्वात् , तेषां धर्मि­ता­दा­त्म्या­च्चो­क्त­वि­रो­ध­भा­क्त्वात् , धर्मिणमतिक्रम्य च तद्ध­र्मा­णा­म­ग­म­नात् । नहि गन्धोऽपि विना धर्मिणं पुष्पपुटिकादौ दृश्यते, सूक्ष्मेण स्वाश्रयेण सहै­वो­प­ल­म्भा­द­न्यथा गुण­त्व­व्या­घा­तात् । उत्क्रा­न्त्य­धि­क­रणे चैतद्वक्ष्यति । तस्मा­त्त­द्ध­र्मा­णा­मपि नेतरेतरत्र सत्त्व­प्र­मे­त्यर्थः ।

तथा­प्या­त्मा­ना­त्म­नो­र­न्यो­न्या­त्म­क­ता­ध्या­सस्य च किमा­या­त­मि­त्या­श­ङ्क्याह —
इत्यत इति ।
इति­श­ब्दे­ना­भे­द­प्र­मि­त्य­भावो हेतुरुक्तः । तत्फ­ल­म­भे­द­सं­स्का­रा­भा­वोऽ­तः­श­ब्दार्थः ।

यदात्मनो मुख्यं प्रत्यक्त्वं प्रती­ति­त्व­म­ह­ङ्का­रा­दि­वि­ला­प­नेन ब्रह्मास्मीति व्यवहार्यत्वं चोक्तं तदयुक्तम् , अह­मि­ति­प्र­ती­य­मा­न­त्वा­द­ह­ङ्का­र­व­दि­त्या­शङ्क्य संस्का­रा­भा­व­फ­ल­म­ध्या­सा­भावं वक्तु­म­धि­ष्ठा­न­स्व­रू­प­माह —
अस्म­त्प्र­त्य­य­गो­चर इति ।
अहं­वृ­त्ति­व्य­ङ्ग्य­स्फु­र­णत्वं तद्वत्त्वं वा हेतुः । आद्ये साधनविकलो दृष्टान्तो, द्वितीये त्वसिद्धिः । अतोऽ­नु­मा­ना­यो­गा­दा­त्मनो युक्तं मुख्यं प्रत्य­क्त्वा­दी­त्यर्थः ।

यदात्मनो विषयित्वं तन्न, अनुभवामीति व्यव­हृ­त­त्वा­द­ह­ङ्का­र­व­दि­त्या­श­ङ्क्याह —
विषयिणीति ।
अनुभवामीति व्यवहृतत्वं तद्वाच्यत्वं, तल्लक्ष्यत्वं वा । नाद्यः, असिद्धेः । नेतरः, हेतुवैकल्यात् । अतो युक्तं विष­यि­त्व­मि­त्यर्थः ।

अहङ्कारस्य देहं जानामीति विषयित्वेऽपि मनु­ष्येऽ­ह­मि­त्य­भे­दा­ध्या­स­व­दि­हापि स्यादि­त्या­श­ङ्क्या­ह­ङ्का­र­दे­ह­यो­र्जा­ड्या­दिना तुल्य­त्वा­द­भे­दा­ध्या­सेऽपि चित्त्वे­ना­त्म­त्वेन वाऽज­डेऽ­न­व­च्छिन्ने प्रतीचि तद्वि­प­री­ता­ध्यासो न सिध्यतीत्याह —
चिदात्मकइति ।
दीपा­दे­र्वि­ष­यि­त्वेऽपि चिदा­त्म­क­त्वा­भा­वा­द­पु­न­रुक्तिः ।

अहमिति प्रथा­वि­शे­षा­दा­त्म­व­द­ह­ङ्का­र­स्यापि मुख्य­प्र­त्य­क्त्वा­दि­यो­गा­द­युक्तं परा­क्त्वा­दी­त्या­श­ङ्क्याह —
युष्मदिति ।
अह­ङ्का­र­त­त्सा­क्षि­णो­र­ह­मि­त्ये­क­रू­प­प्र­था­न­ङ्गी­का­रा­द­ह­ङ्का­रादेः प्राती­ति­क­प्र­त्य­क्त्वा­दि­भा­वेऽपि पराक्त्वाद्येव मुख्यमित्यर्थः ।

अह­ङ्का­रा­दे­र्ब­न्ध­त्वे­ना­न­र्थ­तया हेयत्वं सूचयति —
विषयस्येति ।
तस्मादध्यासो मिथ्येति सम्बन्धः ।

मा भूदा­त्म­न्य­ना­त्मा­ध्यासः, तद्धर्माणां तु जाड्यादीनां तस्मिन्नध्यासः स्यादि­त्या­श­ङ्क्याह —
तद्धर्माणां चेति ।
न हि धर्मा धर्मि­ण­म­ति­क्र­मन्ते । नर­वि­षा­णा­दि­धी­व­दा­त्मनि वैकल्पिकी जाड्या­दि­धी­रि­त्यर्थः ।

आत्मनो मुख्य­प्र­त्य­क्त्वा­दि­भा­क्त्वा­द­ना­त्म­त­द्ध­र्मा­ध्या­सा­न­धि­ष्ठा­न­त्वेऽपि तद्वै­प­री­त्या­द­ह­ङ्का­रा­दे­रा­त्म­त­द्ध­र्मा­ध्या­सा­धि­ष्ठा­नत्वं स्यादि­त्य­श­ङ्क्याह —
तद्विपर्ययेणेति ।
अहङ्कारादौ जडे विषये ततो विप­र्य­य­श्चै­तन्यं तेनात्मना विष­यि­ण­श्चि­दा­त्मनो योऽध्यासः स मिथ्येत्यन्वयः ।

नन्व­ना­त्म­न्या­त्मा­न­ध्या­सेऽपि तद्ध­र्मा­णा­म­नु­भ­वा­दीनां बुद्ध्या­दा­व­ध्यासः स्यात् । नभसो ध्वन्य­भे­दा­न­ध्या­सेऽपि तद्भेदानां वर्णानां ह्रस्वो दीर्घो वेति ध्वनि­वि­शे­षेऽ­प्य­ध्या­स­द­र्श­ना­दि­त्यत आह —
तद्धर्माणां चेति ।
अनुभवादीनां बुद्धि­वृ­त्त्यु­पाधौ तत्तन्त्रतया भाना­दु­प­चा­रा­त्त­द्ध­र्म­त्वम् । युक्तो वर्णानां ध्वनि­भे­दे­ष्व­ध्यासो जाड्यादिना तुल्या­त्वा­द­त्म­ध­र्म­त्वा­भि­म­ता­ना­म­नु­भ­वा­दीनां चिद्रूपात्ततो भेदाभावान्न जडे बुद्ध्या­दा­व­ध्या­सोऽ­तु­ल्य­त्वा­दि­त्यर्थः । अध्यासो नामा­न्य­स्मि­न्न­न्य­रू­प­ताधीः स मिथ्ये­त्य­वि­द्य­मा­न­तो­च्यते । अर्थाध्यसो ज्ञाना­ध्या­स­श्चे­त्य­ध्या­स­यो­र्ना­स्तित्वं वक्तुं द्विरध्यासवचनम् ।

आक्षेपमुपसंहरति —
इतिभवितुमिति ।
इति युक्तमिति वक्तव्ये भवि­तु­मि­त्या­क्षे­पस्य सम्भावनैव मूलं न मानमिति दर्शयितुमुक्तम् । तदेवं मातृ­त्वा­दि­ब­न्धस्य वस्तुतया विष­या­द्य­भा­वा­द­ना­र­भ्य­मिदं शास्त्र­मि­त्या­क्षे­प्तु­र्वि­व­क्षि­तम् ।

अध्यासस्य नास्ति­त्व­म­यु­क्त­त्वा­द­भा­ना­द्वेति विक­ल्प्या­द्य­म­ङ्गी­क­रोति —
तथापीति ।

द्वितीयं प्रत्याह —
अयमिति ।
मनुष्योऽहमिति प्रती­ते­र­ध्या­स­स्व­रू­पा­प­ला­पा­यो­गात् , अस्याश्च देहा­ति­रि­क्ता­त्म­वादे प्रमात्वाभावात् , तदनुरूपं कारणं कल्प्यमिति भावः ।

अपरोक्षमध्यासं द्वेधा विभजन्विशेष्यं निर्दिशति —
लोकव्यवहार इति ।
लोक्यते मनुष्योऽहमिति ज्ञायत इति ज्ञानो­प­स­र्ज­नोऽ­र्था­ध्यासः, लोकविषयो व्यवहार इत्यर्थोपसर्जनो ज्ञाना­ध्या­स­श्चोक्तः ।

कोऽयमध्यासो यो विष­या­दि­सि­द्धि­हे­तु­रि­त्या­शङ्क्य तल्लक्षणमाह —
अन्योन्यस्मिन् इत्यादिना धर्मधर्मिणोः इत्यन्तेन ।

तत्रा­न्य­स्मि­न्न­न्या­व­भास इत्युक्ते प्रतिमायां देवतादृष्टिरपि भ्रान्तिः स्यात्ततो विशिनष्टि —
अन्यो­न्य­स्मि­न्निति ।

तत्र देव­ता­दृ­ष्टि­मा­त्र­मा­रोप्यं न प्रतिमादृष्टिः ‘ब्रह्म­दृ­ष्टि­रु­त्क­र्षात् ‘ इति न्यायात् । पटे तन्तवः स च तन्तुष्विति लोकवादिदृष्ट्या तन्तु­प­ट­यो­र­न्यो­न्या­धा­र­त्व­धि­योऽ­ध्या­स­त्व­प्रा­प्ता­वु­क्तम् —
अन्यो­न्या­त्म­क­ता­मिति ।
पटः शुक्लः शुक्लः पट इति प्रमा­व्या­वृ­त्त्य­र्थ­मि­त­रे­त­रा­वि­वे­के­नेति । इत्थम्भावे तृतीया । स्वरू­प­वि­वे­क­ति­र­स्का­रे­णा­भे­द­धी­र­ध्यासो नैवं शुक्ल­प­टा­दि­धी­रि­त्यर्थः ।

स एवायमयमेव स इत्यैक्यप्रमां प्रत्याह —
विवि­क्ति­यो­र्ध­र्म­ध­र्मि­णो­रिति ।
औपा­धि­क­भे­दा­भा­स­ति­र­स्का­रेण प्रत्य­भि­ज्ञा­या­मैक्यं प्रमीयते विवे­क्त­यो­र्ध­र्मि­णो­र्वि­वेकं तिर­स्कृ­त्यै­क्य­धी­भ्रा­न्ति­रि­त्यर्थः ।

प्रत्य­भि­ज्ञा­नेऽपि काल­द्व­य­वै­शि­ष्ट्या­दस्ति विविक्ततेति विवि­क्त­प­द­स्या­त­द्व्या­व­र्त­क­त्व­मा­श­ङ्क्याह —
अत्यन्तेति ।

आत्मनो बुद्ध्यादेश्च स्वच्छत्वादिना साम्यात् , अत्य­न्त­वि­वे­का­सि­द्धि­मा­शङ्क्य जड­त्वा­ज­ड­त्व­यो­स्त­द्ध­र्म­यो­र­त्य­न्त­वि­वे­का­द्ध­र्मि­णो­रपि तत्सि­द्धि­रि­त्याह —
अत्य­न्त­वि­वि­क्त­यो­र्ध­र्म­ध­र्मि­णो­रिति ।
उक्त­रू­प­यो­र्ध­र्म­ध­र्मि­णो­र­न्यो­न्य­स्मि­न्न­न्यो­न्या­त्म­क­ता­रूप इत­रे­त­रा­वि­वे­का­त्म­कोऽ­ध्यास इति समुदायार्थः । अन्यो­न्य­ध­र्मां­श्चेति पृथ­क्क­थ­न­म­न्धोऽ­ह­मि­त्यादौ धर्माध्यासे प्राधा­न्य­सू­च­ना­र्थम् ॥

नन्वि­त­रे­त­रा­वि­वे­कार्थं द्वयोः स्वरूपतिरस्कारे कथ­म­न्यो­न्य­स्मि­न्निति लक्ष­णां­श­सिद्धिः, तत्सिद्धये द्वयोः स्वरूपोपस्थितौ कथ­म­वि­वे­को­प­प­त्ति­रत आह —
सत्येति ।
सत्यमनिदं चैतन्यम् , तस्य संसृ­ष्ट­रू­पे­णा­ध्य­स्त­त्वेऽपि स्वरू­पे­णा­न­ध्य­स्त­त्वात् । अनृ­त­म­ह­ङ्का­रादिः, स्वरू­प­तोऽ­प्य­ध्य­स्त­त्वात् । तदु­भ­य­मि­थु­नी­क­र­ण­रू­पोऽ­ध्यास इति यावत् । असत्यसर्पस्य सत्यरज्ज्वां तन्मात्रतया निमज्जनवत् , अस­त्या­ह­ङ्का­रादेः सत्य­चि­न्मा­त्र­तया निम­ञ्ज­ना­दे­क­त्वधीः, सत्या­स­त्य­यो­रा­त्मा­ना­त्म­नो­स्त­र्कतो विवि­च्य­मा­न­त्वात् , अन्यो­न्य­स्मि­न्निति लक्षणांशश्च सम्भवतीति भावः ॥

किं पुनरध्यासस्य कार­ण­मि­त्या­शङ्क्य निमि­त्त­मा­त्र­मु­पा­दानं वा निमित्तविशेषो वा पृच्छ्यत इति विकल्प्याद्यौ प्रत्याह —
मिथ्येति ।
मिथ्या च तदज्ञानं च तन्नि­मि­त्त­मु­पा­दानं यस्य सोऽध्यासस्तथा । तत्र मिथ्येत्युक्ते भ्रान्ति­ज्ञा­न­प्रा­प्ता­व­ज्ञा­न­मि­त्यु­क्तम् । तन्मात्रग्रहे ज्ञाना­भा­व­श­ङ्कायां मिथ्येति । तेना­नि­र्वा­च्य­त्वे­ना­भा­व­वि­ल­क्षणं ज्ञान­नि­व­र्त्य­म­ना­द्य­ज्ञा­नम् । तदुपादानोऽध्यास इत्यर्थः । एतदेवाज्ञानं संस्का­र­का­ल­क­र्मा­दि­रू­पेण परि­ण­त­म­ध्या­स­नि­मि­त्त­मिति वक्तुं निमित्तग्रहणम् ।

निमि­त्त­वि­शे­ष­प्रश्नं प्रतिवक्ति —
नैसर्गिक इति ।
प्रत्य­क्चै­त­न्य­स­त्ता­मा­त्रा­नु­बन्धी । प्रवा­ह­रू­पे­णा­ना­दि­रिति यावत् । न च प्रवाहरूपस्य प्रवा­हि­व्य­ति­रे­कि­णोऽ­स­त्त्वात् , प्रवा­हि­व्य­क्तीनां च सादित्वात्व, कुतो नैसर्गिकत्वमिति वाच्यम् , प्रवा­हि­व्य­क्ती­ना­म­न्य­त­म­व्यक्त्या विना पूर्व­का­ला­न­व­स्थानं कार्ये­ष्व­ना­दि­ते­त्य­भ्यु­प­ग­मात् । यद्वा कार­ण­रू­पे­णा­स्या­ना­दि­त्वम् , कार्यात्मना नैमि­त्ति­क­त्व­मि­त्यु­भ­य­म­वि­रु­द्धम् । अध्यस्य मिथुनीकृत्येति क्त्वाप्रत्ययः, नाध्यासस्य पूर्व­का­ल­त्व­म­न्यत्वं च लोक­व्य­व­हा­रा­द­ङ्गी­कृत्य प्रयुक्तः लोक­व्य­व­हा­र­स्या­ध्या­स­तया क्रिया­न्त­र­त्वा­भा­वात् । अतो वस्तु­तोऽ­पौ­र्वा­प­र्येऽपि विशेषणभेदेन कल्पितभेदं, वस्तु­त­त्प्र­ति­प­त्ति­क्र­मेण पौर्वापर्यं च ।

तदालम्बनमनुभवं द्रढ­यि­तु­म­ध्या­स­म­भि­न­यति —
अहमिति ।
तत्राहमिति कार्या­ध्या­से­ष्वा­द्योऽ­ध्यासः, तस्याध्यासत्वं चिद­चि­दा­त्म­त्वात् । इदमिति भोक्तु­र्भो­ग­सा­धनं - कार्य­क­र­ण­स­ङ्घातः, ममे­द­मि­त्य­ह­ङ्कर्त्रा स्वत्वेन तस्य सम्बन्धः, तयोश्चेदं ममेदमिति दृष्ट­यो­र­ध्य­स्त­त्व­म­ध्य­स्त­भो­क्त­शे­ष­त्वात् , स्वप्ना­दा­व­ध्य­स्त­रा­जो­प­क­र­ण­वत् । तदेवं पूर्व­भा­ष्यो­क्त­रीत्या युक्ति­शू­न्योऽपि, अत्य­न्त­वि­वि­क्त­यो­रि­त्या­दिना लक्षितः, सत्या­नृ­त­मि­थु­नी­क­र­ण­रू­प­त्वेन सम्भावितः, विशि­ष्ट­का­र­ण­प्र­सूतः, नैस­र्गि­क­त्वा­दा­ग­न्तु­क­दो­षा­न­पेक्षः, अह­मि­द­मि­त्या­दि­प्र­का­रै­नि­रू­पि­त­प्र­ति­भा­स­त्वेन प्रत्यक्षत्वात् , ज्ञेयाध्यासो ज्ञाना­ध्या­स­श्चा­श­क्योऽ­प­ह्नो­तु­मि­त्य­स­त्य­त्वा­द्ब­न्धस्य, विष­या­दि­स­म्भ­वा­दा­र­भ्य­मिदं शास्त्र­मि­त्य­भि­सन्धिः ।

शास्त्रा­र­म्भ­हे­तु­वि­ष­या­दि­सा­ध­क­म­ध्या­स­मा­क्षे­प­स­मा­धिभ्यां सङ्क्षिप्य तमेव लक्ष­ण­स­म्भा­व­ना­प्र­माणैः स्फुटीकर्तुं चोदयति —
आहेति ।
शास्त्रस्य तत्त्व­नि­र्ण­या­र्थ­तया वादत्वात् , तत्र गुरु­शि­ष्य­यो­र­धि­का­रात् , पुरस्थितमिव शिष्यं गृहीत्वा परोक्तिः । इत आरभ्य ‘कथं पुनः प्रत्यगात्मनी ‘ इत्यतः प्राग­ध्या­स­ल­क्ष­ण­परं भाष्यम् , तस्मादाराभ्य ‘तमे­त­म­वि­द्या­ख्यम् ‘ इत्यतः प्राक्तनं तत्सम्भावनायाः, एतदादि सर्व­लो­क­प्र­त्यक्ष इत्यन्तं तन्निर्णयायेति विभागः ।

समा­धा­न­भा­ष्येऽ­ध्या­स­ल­क्ष­ण­नि­र्दे­शेऽपि प्रसि­द्धा­ध्या­स­ल­क्षणे निर्णीते प्रागु­क्त­ल­क्ष­णस्य तद्विशेषतया सिद्धिरिति मत्वा प्रसिद्धाध्यासं पृच्छति —
कोऽयमिति ।
किंश­ब्द­स्या­क्षे­पेऽपि सम्भवादत्र सोऽपि विवक्ष्यते । आत्म­न्य­ध्य­स्तोऽ­ना­त्मे­ति­वि­शे­षोक्तेः, अस­दृ­श­यो­श्चा­धि­ष्ठा­ना­धि­ष्ठे­य­त्वा­यो­गात् , सम्भावनया विशेषाक्षेपात् , प्रश्ना­क्षे­प­यो­र्भि­न्ना­र्थ­त्वा­दु­प­प­त्ति­रिति भावः ।

अध्या­स­सा­धा­र­ण­स्व­रू­प­धी­हे­तु­त्वेन लक्ष­ण­स्या­भ्य­र्हि­त­त्वात् , आक्षेपमुपेक्ष्य पृष्टमेवेति मत्वाह —
उच्यत इति ।
अत्र प्रश्न­वा­क्य­स्था­ध्या­स­प­दा­नु­ष­ङ्गान्न साकाङ्क्षत्वम् । परत्रेत्युक्ते पर­स्ये­त्या­र्थिकं, परत्र परावभास इत्येव लक्षणम् , तदुपपादकं स्मृतिरूपत्वम् , तत्साधनार्थं पूर्वदृष्टत्वम् । अध्यासद्वयेऽपि परत्रेति सामान्यतो धीयो­ग्य­म­धि­ष्ठा­न­मु­क्तम् । अर्थ­प­क्षेऽ­व­भा­स्यत इत्यवभासः पर­श्चा­सा­व­व­भा­स­श्चेति । तथा ज्ञान­प­क्षेऽ­व­भा­स­न­म­व­भासः परस्यावभासः परावभासः, तावत्युक्ते घटात्परस्य घटस्यावभासः, स चाव­भा­स­मा­नोऽ­ध्यासः स्यात्त­न्नि­वृ­त्तये परत्रेति । न चैवमपि खण्डा गौरि­त्या­दा­व­ति­व्याप्तिः, पर­त्रे­त्या­रो­प्या­त्या­न्ता­भा­व­व­तोऽ­भि­धा­नात् , खण्डगवादीनां तादात्म्यवतां संस­र्ग­शू­न्य­त्वा­भा­वात् । दोष­सं­स्का­र­स­म्प्र­यो­गो­त्थ­त्वा­दि­त्थ­म­व­भासः सम्भवतीति वक्तुं स्मृतिरूप इत्युक्तम् । स्मर्यत इति स्मृतिः - स्मर्यमाणोऽर्थः । ‘भावे ‘ ‘अकर्तरि च कारके संज्ञायाम् ‘ इति सूत्र­द्व­य­म­धि­कृत्य ‘स्त्रियां क्तिन् ‘ इति सूत्रेण भावे, कर्तृ­व्य­ति­रिक्ते च कारके कर्मादौ संज्ञा­या­म­सं­ज्ञायां च क्तिन्विधानात् , अकर्तरि चेति चकारस्य संज्ञा­व्य­भि­चा­रा­र्थ­त्वा­ङ्गी­का­रात् । स्मर्यमाणस्य रूपमिव रूपमस्येति स्मृतिरूपो न तु स्मर्यत एव, स्पष्टं पुरो­वि­स्थि­त­त्वेन भानात् । ज्ञानपक्षे स्मरणं स्मृतिः, भावे क्तिन्विधानात् । स्मृते रूपमिव रूपमस्येति स्मृतिरूपो न स्मृतिरेव पूर्वानुभूतस्य तथाऽभानात् , स्मृतिरूपता दोषा­दि­त्र­यो­त्थ­त्वात् , तादृ­ग्धी­वि­ष­य­त्वाद्वा । अदृष्टरजतस्य रज­त­भ्र­मा­दृष्टेः, तत्सं­स्का­रा­भा­वाच्च संस्कारद्वारा स्मृति­रू­प­तो­प­यो­गि­पू­र्व­दृ­ष्ट­त्वम् । तदेवं परत्र परावभास इत्येव लक्षणम् , अन्यदुक्तरीत्या तच्छेषमिति स्थितम् ।

अध्यासे वादि­वि­प्र­ति­पत्तेः, उक्तं तल्लक्षणं कथमित्याशङ्क्य आरोप्यदेशादौ विवादेपि लक्ष­ण­सं­वा­दा­न्न्या­य­तश्च तल्ल­क्ष्येऽ­नि­र्वा­च्य­ता­सिद्धेः, सर्व­त्र­सि­द्धा­न्तोऽ­य­मिति विवक्षित्वा वादि­वि­वा­दा­नु­प­न्य­स्यन् , केषा­ञ्चि­द­न्य­था­ख्या­ति­वा­दि­ना­मा­त्म­ख्या­ति­वा­दिनां चाभिप्रायमाह —
तं केचिदिति ।
अन्यत्र शुक्त्या­दा­व­न्यस्य कार्यत्वेन पार­त­न्त्र्या­द्ध­र्मस्य रज­ता­दे­र­ध्या­स­स्ता­दा­त्म्यधीः । देशान्तरगतं हि रजतादि दोषा­त्पु­रो­व­र्त्या­त्मना भाती­त्ये­व­मु­क्त­म­ध्यासं केचि­द­न्य­था­ख्या­ति­वा­दिनो वदन्तीत्येकत्र । अपरत्र त्वन्यत्र बाह्ये शुक्त्या­दा­व­न्यस्य ज्ञानस्य धर्मो रज­ता­दि­स्त­स्या­ध्यासः, बहिरिव तदभेदेन धीः, इत्या­त्म­ख्या­ति­वा­दि­न­स्त­म­ध्या­स­मा­हु­रिति योजना । पक्षद्वयेऽपि परत्र परावभासे संमतिरस्तीति भावः ।

अख्यातिमतमाह —
केचित्विति ।
वद­न्ती­त्य­नु­ष­ज्यते । यत्र शुक्त्यादौ यस्य रजतादेरध्यासो लोके प्रसि­द्ध­स्त­यो­स्त­द्धि­योश्च दोष­व­शा­द्वि­वे­का­ग्रहे तत्कृतो रज­त­मि­द­मि­त्या­दि­सं­स­र्ग­व्य­व­हार इत्य­ख्या­ति­वा­दिनः । तैरपि संसर्गव्यवहाराय तद्धी­रू­प­स्या­व­स्तु­ग्रहे तद­भि­न्न­वि­वे­का­ग्र­हा­यो­गात् , तस्य तत्कृ­त­त्वा­स­म्भ­वात् , अविद्येतरदोषस्य भाति वस्तु­न्य­भा­न­हे­तु­ता­नु­प­ल­म्भात् , अतः परत्र परावभासे तेषामप्यस्ति संमतिरिति भावः ।

केषा­ञ्चि­द­न्य­था­ख्या­ति­वा­दिनां माध्यमिकानां च मते दर्शयति —
अन्ये त्विति ।
यत्र शुक्त्यादौ यस्य रजतादेरध्यासः, तस्यैव शुक्त्या­दे­र्वि­प­री­त­ध­र्म­त्वस्य रज­ता­दि­रू­प­त्वस्य, भावान्तरत्वेन शून्यत्वेन वा सत्ताहीनस्य, कल्पनां भासमानतामध्यासं भावा­न्त­रा­भा­व­वा­दिनः शून्य­वा­दि­न­श्चा­च­क्षते । तथा च तत्रापि परत्र परावभासे संवा­दोऽ­स्ती­त्यर्थः ।

मता­न्त­रा­ण्यु­प­न्यस्य स्वम­ता­नु­सा­रित्वं तेषां निगमयति —
सर्वथेति ।
सर्वेषु पक्षेषु प्रका­र­वि­शे­ष­वि­वा­देऽपि पुरोवर्तिनो रजतादित्वेनैव वेद्यतामध्यासो न व्यभिचरतीति युक्त­मु­क्त­ल­क्ष­ण­स्या­ध्यास्य सर्व­त­न्त्र­सि­द्धा­न्त­त्वम् । न च तस्य सत्त्वं, बाध्यत्वात् , अन्यत्र रज­ता­दि­स­त्त्व­स्या­मा­न­त्वात् । न च तदसत्त्वं, अपरोक्षत्वात् । नापि विरोधादेकस्य सदसत्त्वं, अतोऽ­नि­र्वा­च्य­तेति भावः ।

न केवलं वादि­ना­मे­वा­य­म­ध्यासः संमतोऽपि तु लौकि­का­ना­म­पी­त्याह —
तथा चेति ।

अनुपहितेदमंशे रज­ता­दि­सं­स्का­र­स­हि­ता­वि­द्यया रजताद्यध्यासवत् , पू्र्वपू­र्वा­ह­ङ्का­रा­दि­वा­सि­ता­ना­द्य­वि­द्यया चिदा­त्म­न्य­नु­प­हिते भव­त्य­ह­ङ्का­रा­द्य­ध्यास इति निरु­पुा­धि­का­ह­ङ्का­रा­द्य­ध्यासे दृष्टान्तमाह —
शुक्तिकेति ।
सम्य­ग्धी­सि­द्धा­धि­ष्ठा­न­रू­पा­भि­प्रा­येण शुक्तिकाग्रहणं, सम्प्रयुक्तस्य मिथ्या­र­ज­त­त्व­भा­न­धिया वत्करणम् । अनु­भ­व­प्र­सि­द्ध्यर्थो हिशब्दः । बिम्ब­प्र­ति­बि­म्बयोः प्रतिबिम्बानां च मिथो भेद­धी­व­ज्जी­व­ब्र­ह्म­णो­र्जी­वानां च भेदधियः ।

सोपाधिकभ्रमस्य दृष्टान्तमाह —
एक इति ।
एकत्वग्रहो वद्ग्रहश्च पूर्ववत् । लक्ष­ण­प्र­क­र­ण­मु­प­सं­ह­र्तु­मि­ति­शब्दः ।

लक्षि­त­र­ज­ता­ध्या­सस्य लोक­वा­दि­सि­द्ध­त्वेऽपि नात्म­न्य­ना­त्मा­ध्यासः स्यादिति विशे­षा­क्षे­प­मु­त्था­प­यति —
कथमिति ।
प्रतीचि पूर्णे स्फुर­ण­त्वे­ना­न­नु­भाव्ये, पराचां परि­च्छि­न्ना­ना­म­नु­भा­व्यानां बुद्ध्यादीनां तद्धर्माणां च नाध्यासः । मिथो विरु­द्धा­ना­म­धि­ष्ठा­ना­धि­ष्ठे­य­त्वा­स­म्भ­वा­दि­त्यर्थः ।

विरु­द्धा­ना­मै­क्य­ता­दा­त्म्य­प्र­मि­त्य­यो­गेऽपि तदध्यासयोग्यतया कल्प्य­ता­म­धि­ष्ठा­ना­धि­ष्ठे­य­त्व­मि­त्या­श­ङ्क्याह —
सर्वो हीति ।
आरोप्येण सह तुल्ये­न्द्रि­य­ग्रा­ह्य­त्व­म­धि­ष्ठा­नस्य दृष्टमिह तदभावान्नाध्यास इत्यर्थः ।

तर्हि प्रत्य­गा­त्म­न्य­ध्या­स­दृ­ष्टे­र्वि­ष­य­त्व­म­पी­ष्ट­मि­त्या­श­ङ्क्याह —
युष्मदिति ।
प्रत्य­क्त्वा­दा­त्म­त्वा­च्चा­स्या­वि­ष­य­त्व­म­न्य­थे­दं­प्र­त्य­य­वि­ष­य­त्वा­पा­तात् , अप­रा­द्धा­न्ता­पा­ताच्च । तस्मा­त्त­स्मि­न्न­ध्यासो दृष्टोऽपि श्लिष्टो नेत्यर्थः ।

अना­त्मि­वि­शे­षा­रोपे तद्वि­शे­षा­न्त­र­स्या­धि­ष्ठा­न­त्वेऽपि तन्मात्रारोपे चिदा­त्मै­वा­धि­ष्ठा­न­मि­त्याह —
उच्यत इति ।
विरु­द्ध­यो­र्व­स्तु­तोऽ­धि­ष्ठा­ना­धि­ष्ठे­य­त्वा­यो­गेऽपि कल्पनया तत्सिद्धिरिति भावः ।

यत्त्वे­क­ज्ञा­ना­वि­ष­य­त्वा­न्ना­धि­ष्ठा­ना­धि­ष्ठे­य­तेति तत्राह —
न तावदिति ।
एक­स्मि­न्वि­ज्ञाने तयो­र्भा­न­मा­त्र­मा­रो­पेऽ­पे­क्षते न विषयतया भानं, केव­ल­व्य­ति­रे­का­भा­वात् आत्मनः स्वप्र­का­श­त्वा­द­ना­त्म­न­स्त­द्वि­ष­य­त्वात् , द्वयोरपि भास­तो­र्म­नु­ष्योऽ­ह­मि­त्या­दि­धी­व­शा­द­न्यो­न्या­ध्यासः सिध्यतीत्यर्थः ।

निय­मे­ना­वि­ष­त्वा­भावे कुतः स्वप्रकाशत्वं तत्राह —
अस्मदिति ।
अस्म­द­र्थ­श्चि­दात्मा साक्षितया प्रतीयते प्रति­बि­म्ब्य­तेऽ­स्मि­न्नि­त्य­स्म­त्प्र­त्य­योऽ­ह­ङ्का­र­स्त­त्स­म्ब­न्धा­ल्ल­ब्ध­प­रि­च्छेदः सन्ना­त्म­स्व­रू­प­स्फु­र­णेन स्फुरन्नपि तद्विषयो निरुच्यते, ततोऽस्य शून्य­व­द­त्य­न्ता­वि­ष­य­त्वा­भा­वेऽपि नास्व­प्र­का­श­ते­त्यर्थः ।

अध्यासे सत्य­स्म­त्प्र­त्य­य­वि­ष­यत्वं सति तस्मिन्नध्यास इत्य­न्यो­न्या­श्र­य­त्व­मा­श­ङ्क्या­ना­दि­त्वेन परिहारेऽपि परिहारान्तरमाह —
अप­रो­क्ष­त्वा­च्चेति ।
अस्म­त्प्र­त्य­या­वि­ष­य­त्वेऽ­प्य­प­रो­क्ष­त्वात् , एका­न्ते­ना­वि­ष­य­त्वा­भा­वात् , तन्मि­न्न­ह­ङ्का­रा­ध्यास इत्यर्थः ।

अपरोक्षत्वमपि कैश्चिदात्मनो नेष्ट­मि­त्या­श­ङ्क्याह —
प्रत्यगात्मेति ।
अस्यार्थः - अस्ति तावन्ममेदं विदितमिति विशिष्टधीः । न च सा विशे­ष­ण­द­र्शा­ना­दृते युक्ता । न च ज्ञानान्तरादस्य स्फुरणं, विमतं नैत­द्वि­ष­य­मे­त­न्नि­ष्ठ­सा­क्षा­त्क­र­त्वात् , तादृ­ग्घ­ट­सा­क्षा­त्का­र­व­दि­त्य­नु­मा­नात् । न च घटा­दि­ज्ञा­ना­श्र­य­त­या­त्म­सिद्धिः, तस्य तदधीनप्रकाशत्वे वेद्यत्वापातात् , तस्मा­द्य­स्मि­न्ना­त्मनि विशेषणत्वं कल्पितं तस्य संवि­द्रू­प­त्वे­नैव स्फुर­णा­द­प­रो­क्षत्वं, देव­द­त्त­स्वा­प­कालः, देव­द­त्ता­त्मा­स्तीति व्यव­हा­र­हे­तु­सा­क्षा­त्का­र­वान् कालत्वात् इत­र­का­ल­व­दि­त्य­नु­मा­नात् । न च स्वापेऽ­हं­वृत्तिः तद्व्याघातात् । न च पुरुषान्तरं तत्सा­क्षा­त्क­र्तु­म­लम् । ईश्वरास्तित्वे च साक्षा­त्का­र­स्या­स्म­द्वि­शे­ष­ण­मा­दे­य­मिति ।

अपरोक्षाध्यासो नापरोक्षमात्रे क्वचिदपि युक्तः, सम्प्रयुक्ततया पुरः­स्थि­ता­प­रोक्ष्ये तद्दृ­ष्टे­रि­त्या­श­ङ्क्यह —
न चेति ।
तत्र हेतुरप्रत्यक्ष इति साक्षिवेद्यतया सम्प्र­यो­ग­म­न्त­रे­णा­प­रो­क्षेऽ­पीति यावत् । न हि नभो द्रव्यत्वे सत्य­रू­प­स्प­र्शि­त्वा­द्बा­ह्ये­न्द्रि­य­ग्रा­ह्यम् । नापि मनसोऽसहायस्य बाह्ये वृत्तिः । तेन प्रसि­द्ध­प्र­त्य­क्ष­त्व­ही­नेऽपि नभ­स्य­वि­वे­कि­न­स्त­ल­मि­न्द्र­नी­ल­क­टा­ह­कल्पं मलिनतां धूम्रतामन्यच्च पीता­द्य­ध्य­स्यन्ति । तथा चाधि­ष्ठा­ना­रो­प्य­यो­रे­के­न्द्रि­य­ग्रा­ह्य­त्वा­नि­य­ति­रिति भावः ।

दार्ष्टान्तिकं ब्रुवाणः सम्भावनां निगमयति —
एवमिति ।
आत्मा­ना­त्म­नो­श्चि­द­चि­त्त्वेन वास्त­वा­भे­दा­सिद्धौ, सामा­ना­धि­क­र­ण्या­त्त­द­भे­दधीः, अध्याससम्भावनां गमयतीति भावः ।

ननु ब्रह्म­वि­द्या­पो­द्य­त्वेन सूत्रि­ता­म­विद्यां हित्वा किमित्यध्यासो वर्ण्यते तत्राह —
तमेतमिति ।
आक्षिप्तत्वं समाहितत्वं लक्षितत्वं च विशेषणार्थः । अध्या­स­मि­त्य­नु­भ­वा­नु­सा­रि­ण्य­न­र्थ­तोक्ता । पण्डिता मन्यन्त इति पृथ­ग्ज­ना­गो­च­र­त्वे­नै­त­द­वि­द्या­त्वस्य व्युत्पा­द्य­त्व­मु­क्तम् । प्रतिपन्नोपाधौ निषे­ध्य­स्या­वि­द्या­न्व­य­व्य­ति­रे­कि­त्वात् , अवि­द्या­त्व­म­स्ये­ति­व­क्तु­म­वि­द्या­ग्र­ह­णम् , अतो न सूत्रि­ता­वि­द्यो­पे­क्षिता । तस्या एव वर्ण्य­मा­न­त्वा­दि­त्यर्थः ।

न केव­ल­म­न्व­या­दि­नाऽ­स्या­वि­द्यात्वं, विद्या­पो­द्य­त्वेन तद्वि­रो­धि­त्वा­च्चे­त्याह —
तद्विवेकेनेति ।
तस्याध्यस्तस्य बुद्ध्या­दे­र्वि­वेको विलापनं तेन रूपे­णा­त्म­नोऽ­सा­धा­र­ण­रू­प­स्ये­द­मि­त्थ­मे­वे­त्य­व­धा­रणं विद्या, तेन तद्वि­रो­धि­त्वा­दिना सिद्धेऽ­ध्या­स­स्या­वि­द्यात्वे सैवोच्यत इत्यर्थः ।

तथापि कारणाविद्यां त्यक्त्वा कार्या­वि­द्यो­क्ति­र­यु­क्ते­त्या­श­ङ्क्याह —
तत्रेति ।
तस्मिन्नध्यासे उक्त­री­त्याऽ­वि­द्या­त्मके सत्या­च्छा­दि­का­वि­द्यायाः स्वापादौ स्वतोऽ­न­र्थ­त्व­द­र्श­ना­त्क­र्तृ­त्वा­द्य­ध्या­सा­त्मना तस्या जागरादौ तथा­त्वा­त्का­र्या­विद्या वर्ण्यते । यत्रात्मनि बुद्ध्यादौ यस्य बुद्ध्या­दे­रा­त्मनो वाध्यासः तेन बुद्ध्या­दि­ना­त्मना वा कृते­ना­श­ना­या­दि­दो­षेण चैतन्यगुणेन वात्मानात्मा वा वस्तुतो न स्वल्पेनापि युज्यत इत्यतो विद्यया तन्नि­वृ­त्ति­रि­त्यर्थः ।

लक्षणसम्भावने भेदेनोक्त्वा सद्भावं निर्णेतुमादौ प्रत्यक्षं दर्शयति —
तमिति ।
आक्षे­प­स­मा­धि­वि­ष­यत्वं तदर्थः । लक्ष्य­त्व­मे­त­दर्थः । अविद्याख्यमिति सम्भावितोक्तिः पुर­स्कृ­त्ये­त्य­ध्या­सस्य व्यवहारहेतुतया स्वानु­भ­व­सि­द्ध­त्व­मु­क्तम् । प्रमा­ण­प्र­मे­य­ग्र­हणं प्रमा­त्रा­दे­रु­प­ल­क्ष­णम् । अपौरुषेयत्वेन विशेषं मत्वा शास्त्राणां पृथग्ग्रहणम् । मोक्षपराणि विधि­नि­षे­ध­शू­न्यानि वस्तु­मा­त्र­नि­ष्ठा­नी­त्यर्थः ।

त्रिवि­ध­व्य­व­हा­र­स्या­ध्या­सि­कत्वे प्रमा­णा­न्त­र­जि­ज्ञा­सया पृच्छति —
कथमिति ।
यद्यपि प्रत्य­क्षा­दि­स­र्व­म­वि­द्यो­त्था­ह­ङ्का­रा­दि­वि­शि­ष्टा­त्मा­श्र­य­मिति स्वसाक्षिकं तथापि केन मानान्तरेण तथा स्यात् पुनः­श­ब्दा­न्मा­ना­न्त­र­वि­व­क्षाधीः । यद्वा प्रमाता प्रमा­णा­ना­मा­श्रयो नावि­द्या­वा­न­नु­प­यो­गा­दि­त्या­क्षेपः । अथवा यद्येतानि प्रमाणानि कथ­म­वि­द्या­व­द्वि­ष­या­णी­त्य­न्वयः । यद्वा यद्ये­ता­न्य­वि­द्या­व­द्वि­ष­याणि कथं प्रमा­णा­न्य­वि­द्या­व­दा­श्र­यत्वे कार­ण­दो­षा­द­प्रा­मा­ण्यात् ‘यस्य च दुष्टं करणम् ‘ इत्या­दि­भा­ष्या­दि­त्या­क्षेपः ।

व्यव­हा­र­हे­तु­म­ध्या­स­म­नु­मा­ना­दिना साधयितुमारभते —
उच्यत इति ।

तत्रानुमानं वक्तुं व्यति­रे­क­व्या­प्ति­माह —
देहे­न्द्रि­या­दि­ष्विति ।
सशिरस्कोऽवयवी त्वगि­न्द्रि­य­स्या­न­पे­क्षा­धारो देहस्तत्र मनु­ष्य­त्वा­दि­जा­ति­मति देहे अहमभिमानः, इन्द्रि­ये­ष्वा­दि­श­ब्द­गृ­ही­त­दे­हा­व­य­वेषु च ममाभिमानस्तेन हीनस्य सुप्तस्य प्रमा­तृ­त्वा­नु­प­पत्तौ सत्यां माना­प्र­वृ­त्ते­र­ध्या­स­स्त­द्धे­तु­रि­त्यर्थः । यत्र नाध्यासस्तत्र न व्यवहारः यथा सुषुप्ताविति व्याप्तिः । देवदत्तस्य जागरदिकालः तस्यै­वा­ध्या­सा­धी­न­व्य­व­हा­र­वान् , तस्यैव स्वापा­दि­का­ला­द­न्य­का­ल­त्वात् व्यतिरेके तस्यैव स्वापा­दि­का­ल­व­दिति भावः ।

इन्द्रियादिषु ममत्वाभावेऽपि देहेऽ­ह­म्भा­व­मा­त्रा­न्मा­न­प्र­वृ­त्ति­मा­श­ङ्क्याह —
नहीति ।
इन्द्रियग्रहणं लिङ्गा­दे­रु­प­ल­क्ष­णम् । प्रत्य­क्षा­दी­त्या­दि­प­द­प्र­यो­गात् , व्यवहारस्य व्यवहर्तारं विनाऽयोगात् , अनुपादानस्य व्यवहारस्य च कर्तृसाम्ये तान्यनुपादाय यो व्यबहारः स नेति योजना । यो द्रष्टृ­त्व­व­क्तृ­त्वा­दि­र­क्ष­म­क्ष­म्प्रति नियतो व्यवहारः, यश्च लिङ्गा­दि­नाऽ­नु­मा­तृ­त्वा­दि­व्य­व­हारो नासौ तानि मम­त्वे­ना­गृ­हीत्वा युक्तः । देहाध्यासेऽपि चक्षु­रा­द्य­न­ध्या­सेऽ­न्धा­दे­र­द­र्श­ना­दि­त्यर्थः ।

इन्द्रियाध्यासे तेनैव व्यवहारादलं देहा­ध्या­से­ने­त्या­श­ङ्क्याह —
न चेति ।

इन्द्रि­या­णा­म­धि­ष्ठा­न­त्वेन देहे गृहीतेऽपि तस्मि­न्न­ह­म्भा­वस्य न प्रवृ­त्त्यु­प­योगो देहात्मनोः सम्ब­न्धा­न्त­रा­दपि प्रवृ­त्ते­रि­त्या­श­ङ्क्याह —
न चानध्यस्तेति ।
अस्यार्थः - अध्यासेतरो देहात्मयोगो देह­स्या­त्म­सं­योगो वात्मे­च्छ­या­नु­वि­धी­य­मा­नत्वं वा तद­नु­वि­धा­न­यो­ग्यत्वं वा तत्क­र्मा­र­भ्यत्वं वा । नाद्यः, आत्मसंयुक्तेन परदेहेनापि तत्प्रसङ्गात् । न द्वितीयः, तद­भा­वेऽ­प्या­तु­र­देहे मातृ­त्वा­दि­द­र्श­नात् । न तृतीयः, स्वापादावपि तत्प्रसङ्गात् , तद्योग्यताया याव­द्र­व्य­भा­वि­त्वात् । न च तदा सर्वकर्मलयान्न शरीरमेवेति वाच्यम् , स्वदृष्ट्या तदभावेऽपि परदृष्ट्या तद्भावात्तस्य तस्मि­न्मा­तृ­त्वा­दि­धी­ध्रौ­व्यात् । न चतुर्थः, भृत्यादिदेहैरपि तत्प्रसङ्गात् , तेषां स्वामि­का­र्या­र­भ्य­त्वात् , अतो देहस्यात्मनि सम्ब­न्धा­न्त­रा­सि­द्धे­र­ध्यास इति ।

नन्वात्मा स्वत­श्चे­त­न­त्वा­न्मा­तृ­त्वा­दि­श­क्ति­मा­नि­न्द्रि­या­द्य­व­धाने जागरादौ मातृ­त्वा­दि­क­म­श्नुते स्वापादौ चक्षु­रा­द्य­भा­वा­त्त­द­भावो नाध्या­सा­भा­वा­द­तोऽ­व्य­ति­रे­किणि व्यतिरेकः सन्दिह्यते तत्राह —
न चैतस्मिन्निति ।
प्रमातृत्वं प्रमां प्रति कर्तृत्वं तच्च कार­का­न्त­रा­प्र­यो­ज्यस्य तत्प्र­यो­क्तृ­त्वम् । न च व्यापारमन्तरेण कर­णा­दि­प्र­यो­क्तृ­त्वम् , न च कूट­स्था­स­ङ्गा­त्मनः स्वतो व्यापारः, न चेच्छातिरेकेण प्रमा­क­र­ण­प्र­यो­क्तृ­त्वम् , न चात्म­न्य­क्रि­येऽ­गुणे क्रिया­गु­ण­व­द्बु­द्ध्या­ध्या­सा­दृते सा युक्ता, तस्मा­द्बु­द्ध्या­द्य­भे­दा­ध्यासे तद्धर्माध्यासे चासति स्वतोऽसङ्गस्य मातृ­त्वा­यो­गा­द­ध्या­स­स्त­द्धे­तु­रि­त्यर्थः ।

तर्हि माभू­द­स­ङ्ग­स्या­त्मनो मातृत्वं नेत्याह —
नचेति ।
आत्म­न्या­ध्या­सि­क­मा­तृ­त्वा­भावे सर्व­व्य­व­हा­र­हा­नि­रि­त्यर्थः ।

एवं व्यतिरेकिणि व्यति­रे­का­स­न्दे­हा­त्त­स्या­दो­ष­त्वा­द­र्था­प­त्ते­रपि तेना­व­रो­धा­त्प्र­मा­णा­न्त­र­प्रश्ने समाहितेऽपि कथ­मा­क्षे­प­स­माधिः, तत्राह —
तस्मादिति ।
प्रमाणस्य सत्त्वादिति यावत् । अयं भावः - मातुरेव मानाश्रयत्वेऽपि तस्या­ध्य­स्त­त्वा­त्ते­षा­म­वि­द्या­व­दा­श्र­य­त्वम् । न च कार­ण­दो­षा­द­प्रा­माण्यं, सति प्रमाकरणे पश्चाद्भाविनो दोषस्य दोषत्वात् , अवि­द्या­या­स्त­त्का­र­ण­नि­वि­ष्ट­त्वात् , यस्य च दुष्टं करणमिति चोक्ते­रा­ग­न्तु­क­दो­ष­वि­ष­य­त्वात् , अध्यक्षादीनां च तात्त्वि­क­प्रा­मा­ण्या­भा­व­स्ये­ष्ट­त्वात् , व्यवहारे बाधा­भा­वा­द्व्या­व­हा­रि­क­प्रा­मा­ण्य­सिद्धेः । न च तेषामतात्त्विके प्रामाण्ये तद­न्त­र्ग­त­श्रु­ते­रपि तथा­त्वा­न्ने­ष्ट­सिद्धिः, श्रुत्यर्थस्य ब्रह्मणः ‘सत्यं ज्ञानम् ‘ इत्यादिना तात्त्वि­क­त्व­दृ­ष्टे­स्त­स्या­स्ता­त्त्वि­क­प्रा­मा­ण्या­दिति ।

नन्व­वि­वे­कि­व्य­व­हा­र­स्या­ध्या­सि­क­त्वेऽपि नावि­द्या­व­द्वि­ष­या­ण्येव प्रमाणानि, विवेकिनामपि तद्व्य­व­हा­रा­त्त­त्राह —
पश्वादिभिश्चेति ।
चशब्दः शङ्का­व्या­वृ­त्त्यर्थः यौक्ति­क­वि­वे­क­स्या­ध्य­क्ष­भ्रा­न्त्य­वि­रो­धि­त्वात् , विरोधित्वेऽपि तदननुसन्धाने विवेकिनामपि व्यवहारे पश्वा­दि­भि­र­वि­शे­षात् , तद्व्य­व­हा­रोऽ­प्या­ध्या­सिक एवेत्यर्थः ।

कथं व्यवहारकाले विवेकिनापि पश्चा­दि­भि­र­वि­शेषः, न हि ते निःशेषं पश्वा­दि­व्य­व­हा­र­म­नु­व­र्तन्ते तत्राह —
यथाहीति ।
सङ्गृहीतोऽर्थो यथा व्यज्यते तथोच्यत इति यावत् । आदिशब्देन शकुन्तादिरुक्तः । शब्दादिभिः श्रोत्रादीनां सम्बन्धे सती­त्य­र्थे­न्द्रि­य­सं­नि­क­र्षा­त्म­क­म­ध्य­क्ष­मु­क्तम् । शब्दादिविज्ञान इति तत्फलम् प्रतिकूलेऽनुकूल इत्यनुमानम् । ते हि शब्दाद्युपलभ्य तज्जातीयस्य प्राति­कू­ल्य­मा­नु­कूल्यं वाऽनु­स्मृ­त्या­स्यापि तज्जा­ती­य­त्वा­त्त­था­त्व­म­नु­मि­न्वन्ति । तत्र प्रति­कू­ल­त्वा­नु­मा­न­फलं निवृत्तिः, अनु­कू­ल­त्वा­नु­मा­न­फलं प्रवृत्तिरिति विवेकः ।

उक्त­म­र्थ­मु­दा­ह­रति —
यथेति ।
पुरुषविशेषं दृष्ट्वा तज्जातीयस्य हन्तृ­त्व­म­नु­स्मृ­त्या­स्यापि तज्जा­ती­य­त्वा­त्त­द­नु­माय ततो वैमुख्यं भजन्तीत्यर्थः ।

प्रत्येकं पश्वादीनामाशयं दर्शयितुं मामित्युक्तम् । पुरुषान्तरं तु द्वष्ट्वा तज्जा­ती­य­स्या­नु­कू­ल्य­म­नु­स्मृत्य, अस्यापि तज्जा­ती­य­त्वा­त्त­द­नु­माय तदाभिमुख्यं भजन्तीत्याह —
हरितेति ।

दार्ष्टान्तिकं वदन् व्यव­हा­र­लि­ङ्गे­ना­ध्या­स­म­नु­मातुं तस्य पक्षधर्मतामाह —
एवमिति ।
पित्रा­दि­त्रि­त­य­शि­क्षा­ज­न्य­प­द­वा­क्या­भि­ज्ञता व्युत्प­न्न­चि­त्तता क्रूर­दृ­ष्ट्या­दि­वि­शि­ष्टा­न्पु­रु­षा­न्दृष्ट्वा तद्विधानां प्रातिकूल्यं स्मृत्वा तथा­त्वे­नै­ते­षा­मपि तदनुमाय पश्वा­दि­व­द्वि­वे­कि­नोऽपि तेभ्यो विमुखीभवन्ति । तेभ्यो विपरीतान् प्रस­न्न­दृ­ष्टि­त्वा­दि­वि­शि­ष्टान् पुरु­ष­वि­शे­षा­ना­लक्ष्य, तादृ­शा­ना­मा­नु­कूल्यं स्मृत्वा, तथात्वादेषामपि तदनुमाय तेष्वभिमुखी भवन्तीत्यर्थः ।

पक्षधर्मतां निगमयति —
अत इति ।
अनु­भ­वा­र्थोऽ­तः­शब्दः ।

नन्वस्माकं प्रवृ­त्ति­र­ध्या­सा­दिति न पश्वादयो ब्रुवन्ति, नापि परे­षा­मे­त­त्प्र­त्यक्षं अतो दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्यं तत्राह —
पश्वादीनां चेति ।
अधि­ष्ठा­ना­रो­प्य­ज्ञा­नेऽ­सति अध्यक्षादिभिः सामा­ना­धि­क­र­ण्य­वि­रो­धि­वि­वे­का­भा­वात् , अध्यासवत्त्वं तेषां कल्प्यते विनापि मानैर्विवेके तदानर्थक्यमतो विना विवेकं पश्वादिषु व्यवहारदृष्टेः ; तन्मू­ला­ध्या­स­सि­द्धि­रि­त्यर्थः ।

संप्र­त्य­नु­मा­न­माह —
तत्सामान्येति ।
तैः पश्वादिभिः सामान्यं व्यवहारवत्त्वं तस्य विवेकिषु भानादिति यावत् । अप­रो­क्षा­ध्या­सस्य व्यव­हा­र­पु­ष्क­ल­का­र­ण­त्वात् , तस्याध्यासस्य काल एव कालो यस्य व्यवहारस्य स तत्कालः समानः । पश्वादिभिरिति शेषः विमतो व्यव­हा­रोऽ­ध्या­स­कृतः, व्यवहारत्वात् , संमतवत् । विमता वाध्यासवन्तः, व्यवहारत्वात् , पश्वादिवदिति प्रयोगः । मानयुक्तिभ्यां विवे­केऽ­प्य­ध्या­स­वि­रो­धि­प्र­मि­त्य­भा­वात् , अध्या­स­व­त्त्व­म­वि­रु­द्ध­मिति मत्वा व्युत्प­त्ति­म­ता­म­पी­त्यु­क्तम् । न च व्यव­हा­र­व­त्त्वा­द्य­प्र­यो­जकं, आत्मनो मातृ­त्वा­दि­श­क्ति­मत्त्वे, शक्तेः सनि­मि­त्त­श­क्या­धी­न­तया मुक्तानामपि सनि­मि­त्त­श­क्या­पा­द­क­त्वात् , तत्रापि मातृ­त्वा­दि­प्र­सक्त्या मुक्त्य­भा­वा­पा­तस्य विपक्षे बाधकत्वात् , प्रमा­तृ­त्वा­दि­ल­क्ष­ण­श­क्या­भावे च ग्राहकमानाभावेन शक्ति­म­त्त्व­स्यापि दुर्वचनत्वात् । न च सर्वो व्यवहारो रजताध्यासकृतः, व्यवहारत्वात् , इत्या­भा­स­तु­ल्यता, बाधादेव तस्यानुत्थानात् । मनु­ष्योऽ­ह­मि­त्य­ध्या­सस्य सर्वा­नु­भ­व­सि­द्ध­तया तदभावादिति भावः ।

विवेकिनां च लौकि­क­व्य­व­हा­र­स्या­ध्या­सि­क्त्वेऽपि शास्त्री­य­व्य­व­हा­रस्य विद्व­द्वि­ष­य­त्वात् , न तत्पूर्वकतेति भागे बाधमाशङ्क्य तस्यापि तत्पू­र्व­क­त्वार्थं देहे­त­रा­त्म­धी­पू­र्व­क­त्व­म­ङ्गी­क­रोति —
शास्त्रीये त्विति ।

तस्य तद्विषयत्वे कथ­म­ध्या­सा­धी­न­ते­त्या­श­ङ्क्याह —
तथापीति ।

किं तद्वे­दा­न्त­वेद्यं तदाह —
अशनायादीति ।
कर्त्र­न्व­या­धि­का­रा­न्व­य­भो­क्त्र­न्वया विशे­ष­णै­र्व्या­व­र्त्यन्ते ।

आमु­ष्मि­क­फ­ल­क­र्मसु देहे­त­रा­त्म­ज्ञा­ना­देव वृत्तौ उक्ता­त्म­ज्ञा­न­स्या­कि­ञ्चि­त्क­र­त्वा­दि­त्याह —
अनुपयोगादिति ।

किञ्चो­क्ता­त्म­ज्ञाने सर्वा­भि­मा­न­भ­ङ्गा­त्क­र्म­स्व­प्र­वृ­त्ति­रे­वेति कुत­स्त­द­पे­क्षे­त्याह —
अधिकारेति ।

तथापि कथं शास्त्री­य­प्र­वृ­त्ते­रा­ध्या­सि­कत्वं, नहि देहा­ति­रि­क्ता­त्म­ज्ञाने बाधके तद­ध्या­सा­नु­वृ­त्ति­रि­त्या­शङ्क्य, तस्य पारोक्ष्यात् , अप­रो­क्षा­ध्या­सा­वि­रोधे तत्पूर्विकैव शास्त्री­य­प्र­वृ­त्ति­रि­त्याह —
प्राक्चेति ।

यथा यथो­क्ता­न्या­ध्य­क्षा­दी­न्य­ध्यासं साधयन्ति तथागमोऽपि विधे­र्बो­द्धा­र­म­धि­का­रिणं ब्राह्म­णा­दि­श­ब्दै­र­नु­व­दन् देहा­त्म­नो­र­न्यो­न्या­ध्यासं साधयतीत्याह —
तथा हीति ।
तत्र ‘अष्टवर्षं ब्राह्म­ण­मु­प­न­यीत’ इत्या­दि­र्व­र्ण­व­यो­वि­शे­षस्य, ‘ न ह वै स्नात्वा भिक्षेत ‘ इत्या­दि­रा­श्र­म­वि­शे­षस्य, ‘जातपुत्रः कृष्ण­के­शोऽ­ग्नी­ना­द­धीत’ इत्या­दि­र­व­स्था­वि­शे­ष­स्या­ध्यासः । आदिशब्दात् , ‘ जीवञ्जुहुयात् ‘ इति जीवनस्य, ‘ स्वर्गकामो यजेत ‘ इति कामित्वस्य, ‘ गृहदाहवान्यजेत’ इति निमित्तविशेषस्य महा­पा­त­कि­त्वा­दे­श्चा­ध्यासो गृह्यते ।

उक्तप्रमाणैः सिद्धेऽप्यध्यसे कस्य युष्मदर्थस्य कस्मि­न्न­स्म­दर्थे वैपरीत्येन वाऽध्यास इति विशे­ष­बु­भु­त्सायां तद­र्थ­म­ध्या­स­ल­क्षणं परामृशति —
अध्यासो नामेति ।

अध्या­स­स्या­न­र्थ­हे­तुतां दर्शयितुं तद्वि­शे­षा­नु­दा­ह­रति —
तद्यथेति ।

प्रसि­द्धा­ति­रे­क­यो­रपि पुत्रा­दि­सा­क­ल्य­वै­क­ल्य­यो­र­नु­भ­वे­नैव मुख्या­ध्या­स­सि­द्धा­व­प्र­सि­द्धा­ति­रे­काणां कृशत्वादीनां तथा स्यादिति किंव­क्त­व्य­मि­त्या­श­ये­नाह —
पुत्रेति ।
बाह्याः स्वदेहापेक्षया पुत्रादयः, तद्धर्मा वैकल्यादयः । स्वस्वा­म्य­नि­मि­त्त­मा­त्मनि स्वदेहे ताना­रो­प­य­ती­त्यर्थः ।

प्रसि­द्ध­भे­दा­ना­मपि स्वदे­ह­द्वा­राऽ­त्मनि मुख्याध्यासे सति अप्र­सि­द्ध­भे­दानां सुतरां तत्र मुख्याध्यासः स्यादित्याह —
तथेति ।
वैकल्यादीनां स्वदे­ह­द्वा­रा­त्म­न्य­ध्या­स­व­दिति यावत् । देहश्च तद्धर्माश्च देह­त­द्ध­र्मा­स्ता­ना­त्म­न्य­ध्य­स्य­तीति सम्बन्धः । अत्र चाह­ङ्का­र­द्वा­राऽऽ­त्माऽ­धि­ष्ठा­नम् ।

उक्ता­ध्या­सा­द­प्य­न्त­र­ङ्ग­म­ध्यासं कथयति —
तथेन्द्रियेति ।
यथा देहं तद्ध­र्मां­श्चा­त्म­न्य­ध्य­स्यति तथेन्द्रियाणि तद्ध­र्मा­श्चा­ध्य­स्य­ती­त्ये­तत् , देहस्य चक्षुरादिद्वारा साक्षि­वे­द्य­त्व­व­दि­न्द्रि­या­णा­मपि लिङ्गादिद्वारा तद्भावात् देहवदिहग्रहणं ; पृथ­ग­ध्या­स­नि­र्दे­शाच्च । न चैवं नित्या­नु­मे­य­त्व­व्या­घातः, तेषां लिङ्गा­दि­व्य­व­धा­नेन साक्षि­वे­द्य­त्वात् । अधिष्ठानं तु पूर्ववदिति भावः ।

यथा देहे­न्द्रि­य­ध­र्मा­ना­त्म­न्य­ध्य­स्यति तथा­न्तः­क­र­ण­ध­र्मा­नपि कामादीनात्मनि सम्ब­न्धि­त्वे­ना­रो­प­य­ती­त्याह —
तथान्तःकरणेति ।

धर्मा­णा­मे­वा­ध्या­स­मुक्त्वा देहा­दि­व­द्ध­र्म्य­ध्या­स­माह —
एवमिति ।

बुद्धिविशिष्टे तद्ध­र्मा­ध्या­स­वत् , तदध्यासे किमधिष्ठानं तदाह —
अशेषेति ।
स्वस्या­ह­ङ्का­रस्य प्रचाराः कामादयः तेषां साधिकरणानां साक्षादेव साधके प्रत्यगात्मनि देहादिषु विवे­का­द्ब­हि­र्नी­तेषु प्राति­लो­म्ये­ना­न्त­र­ञ्च­ती­वेति प्रत्यगुच्यते स चात्मा । निरु­प­च­रि­त­स्व­रू­प­त्वा­त्त­स्मि­न्न­ज्ञा­न­व­ती­त्यर्थः ।

आत्म­न्य­ना­त्म­त­द्ध­र्मा­ध्यासे सिद्धे तस्या­धि­ष्ठा­न­त्व­नि­यमे तद्वि­शे­ष­चै­त­न्या­भा­नात् जग­दा­न्ध्य­मि­त्या­शङ्क्य तस्यापि संसृ­ष्ट­त्वे­ना­ध्या­स­माह —
तं चेति ।
तद्वि­प­र्य­य­स्ते­षा­म­न्तः­क­र­णा­दीनां विप­र्य­य­श्चे­त­न­त्वम् । तदात्मनेति यावत् । न च तेषा­म­धि­ष्ठा­न­त्व­मेव, तद्वि­शे­षा­दृष्ट्या व्यवहारविरहात् । अतो द्वयो­र्वि­शे­ष­दृ­ष्टे­र­न्यो­न्या­ध्या­सधीः, अध्यासे विशे­ष­दृ­ष्टे­र­ध्य­स्य­मा­न­ता­कृ­त­त्वात् । न च द्वयो­र्वि­शे­ष­दृष्टौ नाधिष्ठानत्वं, स्वनिष्ठत्वेन तदभानात् । न चोभयोरध्यासे बाध्यतया शून्यता द्विधाऽध्यस्ता, अनात्मनः सर्वथा बाधेऽपि संसृ­ष्ट­रू­पे­णै­वा­ध्य­स्ता­त्म­न­स्त­न्मा­त्र­बा­धेऽपि स्वरूपशेषादिति भावः ।

आत्मनि बुद्ध्या­द्य­ध्या­सोक्त्या कर्तृ­त्व­भो­क्तृत्वे तस्योक्ते । तेष्वा­त्मा­ध्या­सोक्त्या बुद्ध्यादिषु चैतन्यमुक्तम् । सम्प्रत्यध्यासं सप्रमाणं निगमयति —
एवमिति ।
पूर्व­बु­द्ध्या­द्य­ध्या­सात् , संस्का­रा­द्य­ध्यासः, तत­स्ता­दृ­गु­त्त­र­बु­द्ध्या­द्य­ध्यास इति प्रवाहात्मना, प्रवा­ह्यु­पा­दा­न­जा­ड्या­त्मना वाऽनादित्वम् । तत्त्वधियं विना सर्वात्मना नाश­हा­ने­रा­न­न्त्यम् ।

उपादानस्य मायाशक्तितया जडस्य प्रत्य­क्चै­त­न्य­स­त्त्वा­नु­ब­न्धि­त्वात् , अधि­ष्ठा­न­धी­बा­ध्यत्वं सिद्ध­व­त्कृ­त्यो­क्तम् —
नैसर्गिक इति ।

मिथ्या­धी­हे­तु­त्वेन तदात्म्यमाह —
मिथ्येति ।
कारणाध्यासो हि कार्याध्यासस्य हेतु­रि­त्य­ध्या­सस्य मिथ्या­प्र­त्य­य­त्व­मि­त्यर्थः । लक्ष­ण­त­स्त­था­रू­प्यते न प्रतीयत इति रूपग्रहणम् । अथवा मिथ्या­प्र­त्य­यानांं रूप­म­नि­र्वा­च्यत्वं यस्य स तथे­त्य­नि­र्वा­च्यत्वं वोच्यते । यद्वा मिथ्या­भू­ता­ख­ण्ड­ज­ड­श­क्ति­स्त­न्मा­त्र­त्वे­ना­ध्या­स­प्र­त्ययो रूप्यते ।

न हि कारणादृते कार्यस्य रूपमस्ति । तस्या­न­र्थ­हे­तु­ता­माह —
कर्तृत्वेति ।

प्रमाणं निगमयति —
सर्वेति ।
प्रत्य­क्ष­प­द­मु­क्त­प्र­मा­णो­प­ल­क्ष­णम् ।

विष­या­दि­स­म्भा­व­ना­हे­तु­म­ध्यासं प्रसाध्य विषयप्रयोजने निर्दिशन् , वेदा­न्ता­ना­मा­दे­य­त्वात् , तदी­य­वि­चा­र­शा­स्त्र­स्यापि तथात्वमाह —
अस्येति ।
कर्तृ­त्वा­दि­र­न­र्थ­स्तस्य हेतु­रु­क्तोऽ­ध्या­स­स्तस्य प्रकर्षेण हानं सोपादानस्य निवृ­त्ति­स्त­द­र्थ­मिति यावत् ।

कुतोऽस्य प्रहाणं तत्राह —
आत्मेति ।
आत्म­न­स्त्व­म­र्थस्य तदर्थेन ब्रह्मणा यदेकत्वं वाक्यार्थः, तद्विषया विद्या साक्षात्कारो बुद्धिवृत्तिः, तस्याः प्रति­प­त्ति­र­प्र­ति­ब­द्ध­तया प्राप्ति­स्त­द­र्थ­मिति यावत् ।

कुतः पुनरेषा विद्योत्पद्यते तत्राह —
सर्व इति ।
द्विवि­ध­वा­क्य­स­ङ्ग्र­हार्थः सर्वशब्दः । आरम्भो विचारः । विचारितेभ्यो यथो­क्त­वि­द्यो­त्था­न­मि­त्यर्थः ।

वेदान्तेषु प्राणा­द्यु­पा­स्ती­ना­मपि भानात् , कथ­मा­त्मै­क्य­मे­वा­र्थ­स्ते­षा­मि­त्या­श­ङ्क्याह —
यथा चेति ।
शरीरमेव शरीरकं कुत्सितत्वात् , तन्निवासी शारीरको जीवः, तस्य ब्रह्मतावेदिका विचारात्मिका मीमांसा तस्यामिति यावत् ।

प्रथमवर्णके विचा­र­वि­धे­र्ज्ञा­न­व्य­व­धा­नेन विषयो ब्रह्मा­त्मैक्यं, बन्धध्वस्तिश्च फलं, इत्य­ध्या­सोक्त्या साधितम् । इदानीं पूर्वमीमांसया वेदा­र्थ­मा­त्रो­पाधौ प्रवृत्तया गतत्वात् , नैत­द्वि­चा­र­क­र्त­व्य­ते­त्या­श­ङ्क्याह —
वेदान्तेति ।
तेषां मीमांसा विचारः, मीमांसाशब्दस्य पर­म­पु­रु­षा­र्थ­हे­तु­सू­क्ष्मा­र्थ­नि­र्ण­या­र्थ­वि­चा­र­वा­चि­त्वात् , तस्याः शास्त्रं सूत्रसन्दर्भः । शास्यते शिष्येभ्योऽनेन प्रतिपाद्यते तत्त्वमिति व्युत्पत्तेः । तच्चेदानीमेव व्याख्या­तु­मिष्टं ‘ अथातो धर्मजिज्ञासा’ इति वेदार्थैकदेशे धर्मोपाधौ विचा­र­का­र्य­ता­प्र­ति­ज्ञा­नात् चोदनासूत्रे च तस्यैव लक्षणप्रमाणयोः श्रुत्य­र्था­भ्या­मु­प­न्या­सात् , उत्तरत्रापि तस्यैव विचारितत्वात् , वेदा­न्त­वि­चा­र­शा­स्त्र­स्ये­द­मा­दिमं सूत्रम् । आदिमत्वादनेन श्रोतृ­प्र­वृ­त्तये विषयादि सूच्यते । सूत्र­त्वा­च्चा­स्या­ने­का­र्थ­सू­च­क­त्वम् । उक्तं हि - ‘लघूनि सूचितार्थानि स्वल्पा­क्ष­र­प­दानि च । सर्वतः सारभूतानि सूत्रा­ण्या­हु­र्म­नी­षिणः ॥ ‘‘अल्पा­क्ष­र­म­स­न्दिग्धं सार­व­द्वि­श्व­तो­मु­खम् । अस्तोभमनवद्यं च सूत्रं सूत्रविदो विदुः ॥‘ इति । तथा च विशि­ष्ट­वि­ष­या­दि­म­दिदं शास्त्र­मा­र­भ्या­मिति भावः ।

वर्णकद्वयेन सूत्र­ता­त्प­र्य­मुक्त्वा तत्रा­व­ता­रि­त­सू­त्रस्य सामर्थ्यं दर्शयितुं प्रतिपदं व्याख्या­स्य­न्न­थ­श­ब्दस्य वृद्ध­प्र­यो­गेऽ­र्थ­च­तु­ष्ट­य­सा­धा­र­ण­त्वा­द­भी­ष्ट­म­र्थ­माह —
तत्रेति ।
तेषु सूत्रपदेषु मध्ये योऽथशब्दः स आनन्तर्यार्थ इति योजना । लोकेऽ­थ­श­ब्द­स्या­र्थ­च­तु­ष्टये निवेशेऽपि तद­र्थोऽ­त्रा­न­न्त­र्य­मे­वा­र्था­न्त­रस्य वक्ष्य­मा­ण­री­त्याऽ­त्रा­यो­गा­दि­त्यर्थः ।

नन्व­थ­श­ब्दोऽ­धि­का­रा­र्थोऽपि लोक­वे­द­यो­र्दृष्टः ‘अथैष ज्योतिः', ‘अथ योगानुशासनम् ‘ इति तथे­हा­पी­त्या­श­ङ्क्याह —
नाधिकारार्थ इति ।

तत्र हेतुः —
ब्रह्मेति ।
अस्यार्थः - किमयमथशब्दो ब्रह्म­ज्ञा­ने­च्छायाः किं वा तन्नि­र्णी­त­वि­चा­रस्य अथ­वे­च्छा­वि­शे­ष­णस्य ज्ञान­स्या­र­म्भार्थः । नाद्यः, तस्या मीमां­सा­प्र­व­र्ति­का­या­स्त­द­प्र­व­र्त्य­त्वा­द­ना­र­भ्य­त्वात् , तस्या­श्चो­त्त­रत्र प्रत्य­धि­क­र­ण­म­प्र­ति­पा­द­नात् । न द्वितीयः, अथ­श­ब्दे­ना­न­न्त­र्यो­क्ति­द्वारा विशि­ष्टा­धि­का­र्य­स­म­र्पणे साध­न­च­तु­ष्ट­य­स­म्प­न्नानां ब्रह्म­धी­त­द्वि­चा­र­यो­र­न­र्थि­त्वा­द्वि­चा­रा­ना­र­म्भात् । न च विचा­र­वि­धि­व­शा­द­धि­कारी कल्प्यः प्रारम्भस्यापि तुल्यत्वात् , अधिकारिणश्च विध्य­पे­क्षि­तो­पा­धि­त्वात् । न तृतीयः, ब्रह्म­ज्ञा­न­स्या­न­न्द­सा­क्षा­त्का­र­त्वे­ना­धि­का­र्य­त्वेऽ­प्य­प्रा­धा­न्यात् , अथ­श­ब्दा­स­म्ब­न्धात् , तस्मा­न्ना­र­म्भा­र्थ­तेति ।

अस्तु तर्हि मङ्गलार्थत्वं नेत्याह —
मङ्गलस्येति ।
न ताव­द्ब्र­ह्म­जि­ज्ञासा कर्तव्येति वाक्यार्थे मङ्गलस्य कर्त्रा­दि­भा­वे­ना­न्वयः, तस्य तथा­त्वा­प्र­सिद्धेः कारकान्तराणां च प्रसिद्धेः । न च ब्रह्मजिज्ञासा मङ्गलमिति सामानाधिकरण्यं, प्रशंसात्वेन सूत्र­स्या­र्थ­वा­द­त्वा­पत्तेः, तन्माङ्गल्यस्य च प्रसिद्धत्वात् । न च तदनूद्य तत्कर्तव्यतापरं सूत्रम् । तस्या मङ्गलत्वे कर्त­व्य­त्व­स्या­र्थि­क­त्वात् , अतो न मङ्गलार्थः ।

ननु विघ्नोपशान्तये शिष्टा­चा­र­र­क्षायै च शास्त्रारम्भे मङ्गलमाचरणीयम् । ‘ओङ्का­र­श्चा­थ­श­ब्दश्च’ इत्या­दि­स्मृ­ते­र्म­ङ्ग­ला­र्थ­श्चा­थ­श­ब्द­स्त­त्राह —
अर्थान्तरेति ।
आन­न्त­र्य­म­र्था­न्तरं तस्मिन्नेव प्रयु­क्तोऽ­थ­शब्दः श्रवणमात्रेण वीणा­ध्व­नि­व­न्म­ङ्ग­ल­हे­तु­स्त­त्फलो भवति, अन्यार्थं नीय­मा­नो­द­कु­म्भो­प­ल­म्भ­वत् । उक्तस्मृतिस्तु मङ्ग­ल­फ­ल­त्व­वि­ष­ये­त्यर्थः । उक्त­दृ­ष्टा­न्तार्थो हिशब्दः ।

अथै­त­न्म­त­मि­ति­व­त्प्र­कृ­ता­द­र्था­द­र्था­न्त­रा­र्थोऽ­थ­श­ब्द­स्त­त्राह —
पूर्वेति ।
यत्कि­ञ्चि­त्प्र­कृ­त­म­पेक्ष्य भाविन्यां जिज्ञा­सा­या­म­थ­प्र­यो­गेऽ­नु­वा­दा­दृ­ष्टा­र्थ­त्व­यो­र­न्य­त­र­त्वम् । अवश्यं हि पुमा­न्कि­ञ्चि­त्कृत्वा किञ्चित्करोति फल­त्वे­ना­व­स्थि­त­जि­ज्ञा­सा­हे­तु­त्वेन प्रकृतापेक्षया भावि­न्या­म­स्या­म­थ­शब्दे प्रकृ­ता­पे­क्षा­व­शा­द्य­द­स्या­र्था­न्तरं तदा­न­न्त­र्या­न्ना­ति­रि­च्यते, हेतु­फ­ल­यो­र­व्य­भि­चा­रे­णा­न­न्त­र्य­स्यैव मुख्यत्वात् , तथा चार्थान्तरं न पृथग्वाच्यम् । अतो हेतु­भू­ता­र्थ­स्या­धि­का­रि­वि­शे­ष­ण­त्वेन फल­प­र्य­न्ते­च्छा­वि­चा­रा­दि­प्र­वृत्तौ प्रति­प­त्त्य­पे­क्ष­त्वात् , प्रवृ­त्त्य­ङ्ग­शा­स्त्री­या­धि­का­रि­वि­शे­ष­ण­सा­ध­न­च­तु­ष्ट­य­पु­ष्क­ल­हे­त्वा­न­न्त­र्या­र्थोऽ­थ­शब्द इति भावः ।

तस्या­न­न्त­र्या­र्थ­त्वेति कथं ब्रह्म­जि­ज्ञा­सायाः साध­न­च­तु­ष्ट­या­दे­वा­न­न्त­र्य­मि­त्या­श­ङ्क्याह —
सति चेति ।
दृष्टान्ते दार्ष्टान्तिके च नियमेन पूर्ववृत्तमिति सम्बन्धः ।

ननु धर्म­जि­ज्ञा­सा­सूत्रे पूर्व­वृ­त्त­स्यो­क्त­त्वा­न्नात्र वक्तव्यं शिष्यते तत्राह —
स्वाध्यायेति ।
विध्य­धी­न­सा­ङ्गा­ध्य­य­न­ल­ब्ध­स्वा­ध्या­या­दा­न­न्तर्यं धर्म­ब्र­ह्म­जि­ज्ञा­सयोः साधारणमतो नात्र पृथक्कथनीयम् । यद्वा समानं नात्य­न्त­म­न­पे­क्षितं नापि स्वयमेव प्रयोजकमतस्तन्न शास्त्रारम्भे पुष्क­ल­का­र­ण­मि­त्यर्थः । ननु धर्मजिज्ञासायां वेदा­ध्य­य­ना­दे­वा­न­न्त­र्यम् यथाहुः - ‘तादृशीं तु धर्म­जि­ज्ञा­सा­म­धि­कृ­त्या­थ­शब्दं प्रयु­क्त­वा­ना­चार्यः, या वेदा­ध्य­य­न­म­न्त­रेण न सम्भवति’ इति । ब्रह्म­जि­ज्ञा­सायां तु कर्मा­व­बो­धा­दा­न­न्त­र्य­म­थ­श­ब्दार्थः ।

युक्तं हि विचा­र­यो­र­न्यो­न्य­मु­प­का­र्यो­प­का­र­क­त्वात् , उप­का­र्य­ब्र­ह्मा­व­बो­ध­स्यो­प­का­र­क­क­र्मा­व­बो­धा­दा­न­न्त­र्यम् । अतो धर्मजिज्ञासातो ब्रह्म­जि­ज्ञा­साया हेतुभेदोऽस्तीति शङ्कते —
नन्विति ।

विचा­र­यो­रु­प­का­र्यो­प­का­र­क­त्व­स्या­सि­द्धे­र्मै­व­मिति समाधत्ते —
नेत्यादिना ।
यद्यपि वेदान्ताध्ययनं ब्रह्म­जि­ज्ञा­सायां न पुष्कलो हेतुः तथापि तेन विना न सा युक्ता । युक्ता त्वधी­त­वे­दा­न्तस्य विनापि धर्मजिज्ञासया, तस्या­स्त­स्या­म­नु­प­यो­गात् , अतो न ब्रह्म­जि­ज्ञा­साया धर्म­जि­ज्ञा­सा­न­न्त­र्य­मि­त्य­क्ष­रार्थः । अयं भावः - प्राच्यां मीमांसायां न्यायसहस्त्रं, तद्गत वाक्यार्थधीः, वाक्या­र्थ­श्चा­ग्नि­हो­त्रा­दि­क­र्मेति त्रयं वृत्तम् । तत्र न तावदस्या न्याय­स­ह­स्रा­न­न्त­र्यम् , तस्य तत्त­द­र्थ­भे­द­ज्ञा­नो­प­यो­गि­नोऽ­स्या­म­नु­प­यो­गात् , स्वाध्या­य­स्या­र्थ­ज्ञा­नो­प­यो­गेऽ­न­पे­क्ष­त्वेन स्वतोमानत्वेन च न्याय­द्व­य­मि­हो­प­यु­क्त­मपि स्वाध्या­या­ध्य­य­न­वन्न पुष्कलकारणमिति न तदानन्तर्यमस्या युक्तम् । नापि वाक्या­र्थ­ज्ञा­ना­द­त्रा­न­न्त­र्यम् । तद्धि नात्र प्रव­र्त­क­म­न्या­र्थ­त्वात् , नापि प्रत्यायकं, धर्म­ब्र­ह्म­णो­र­स­म्ब­न्धात् । न च ज्ञाता­द्वा­क्या­र्था­द­त्रा­न­न्तर्यं, अज्ञानत्वेन व्यव­हि­त­फ­ल­हे­तु­क­र्मसु फल­प्र­वृ­त्ति­का­ल­ज्ञा­ना­न­पे­क्षेषु ब्रह्म­ज्ञा­न­फ­ल­वि­चा­रा­धि­का­रो­पा­धि­तया पूर्वक्षणे ज्ञात­व्या­धि­का­रि­वि­शे­ष­ण­त्वा­यो­गात् , तस्मान्न कर्म­त­ज्ज्ञा­न­वि­चा­रा­न­न्त­र्य­म­थ­श­ब्दार्थ इति ।

ननु धर्मजिज्ञासाया ब्रह्म­जि­ज्ञा­सायां साम­ग्री­त्वा­भा­वेऽ­प्या­न­न्त­र्योऽ­क्ति­द्वारा तत्क्र­म­ज्ञा­ना­र्थोऽ­थ­शब्दः ‘हृद­य­स्या­ग्रेऽ­व­द्य­त्यथ जिह्वाया अथ वक्षसः’ इत्य­व­दा­न­क्र­म­ज्ञा­ना­र्था­थ­श­ब्द­वत् । 'अधीत्य विधि­व­द्वे­दा­न्पु­त्रां­श्चो­त्पाद्य धर्मतः । इष्ट्वा च शक्तितो यज्ञैर्मनो मोेक्षे निवेशयेत् ॥ ‘ इति स्मृतेः । न तु पुष्क­ल­हे­तु­ज्ञा­ना­र्थ­ता­स्येति तत्राह —
यथेति ।
अनु­ष्ठे­या­व­दा­नानां बहुत्वात् , अनु­ष्ठा­तु­श्चै­क्यात् , अयौगपद्यात् , क्रम­ध्रौ­व्या­त्त­न्नि­य­म­म­थ­शब्दो ब्रूयात् । इह तु विचा­र­यो­र­नु­ष्ठा­तृ­भे­दान्न क्रमो विवक्षितः । यत्रा­ङ्गा­ङ्गित्वं प्रया­ज­द­र्शा­दिषु, यत्र चाधिकृताधिकारो गोदोहनादिषु तत्रैव कर्त्रैक्यं, न प्रस्तु­त­वि­चा­र­यो­स्त­थात्वे मानम् । अतोऽत्र कर्तृभेदान्न क्रमविवक्षा । स्मृति­स्त्व­वि­र­क्त­स्या­श्र­म­क्र­मोक्त्या यज्ञा­द्य­नु­ष्ठा­ना­न­न्तरं शुद्ध­बु­द्धे­र्मु­मुक्षां दर्शयति न ब्रह्मविचारस्य धर्म­वि­चा­रा­न­न्त­र्यम् । तत्र तद्वा­चि­श­ब्दा­भा­वा­द्ब्र­ह्म­च­र्या­देव संन्या­स­वि­धा­नाच्च । तस्मा­द­ने­क­क­र्तृ­क­त्वा­द्वि­चा­र­योर्न क्रमार्थोऽथशब्द इत्यर्थः ।

नन्वा­ग्ने­या­दी­ना­मे­क­स्व­र्ग­फ­ला­ना­म­ध्या­यानां च द्वाद­शा­ना­मे­क­ध­र्मा­र्थानां क्रम­द­र्श­ना­द­न­यो­रपि विचा­र­यो­र­लौ­कि­क­सु­ख­फ­ल­यो­रे­क­वे­दा­र्थ­वि­ष­य­यो­र­पे­क्षिते क्रमे तदर्थोऽथशब्दो भविष्यति नेत्याह —
फलेति ।
नोक्तरीत्या क्रमापेक्षेति शेषः ।

अलौकिकसुखफलत्वे तुल्ये कथं भिन्न­फ­ल­ते­त्या­शङ्क्य धर्म­जि­ज्ञा­सा­फ­ल­माह —
अभ्युदयेति ।
ज्ञानेन जिज्ञासा लक्षिता, प्रकृतत्वात् । तस्या धर्म­ज्ञा­ना­नु­ष्ठा­न­द्वारा देहा­द्य­व­च्छि­न्न­त्वे­ना­भितो जातः स्वर्गा­दि­सु­ख­वि­शेषः फलमित्यर्थः ।

न केवलं स्वरूपतः फलभेदः किन्तू­त्पा­द­न­प्र­का­र­भे­दा­द­पी­त्याह —
तच्चेति ।

वैदि­क­धी­त्वा­द्ब्र­ह्म­धी­रपि धर्म­धी­व­द­भ्यु­द­य­फ­ले­त्या­श­ङ्क्याह —
निःश्रेयसेति ।
अभ्यु­द­य­फ­ल­व्या­वृ­त्तये तुशब्दः । पूर्व­व­ज्ज्ञा­न­शब्दो जिज्ञा­सा­म­धि­का­रा­ल्ल­क्ष­यति ।

उपा­स्ति­व­द्ध­र्म­ज्ञा­न­वद्वा स्वगतमर्थगतं वा ब्रह्म­धी­र­प्य­नु­ष्ठा­न­म­पे­क्ष­ता­मि­त्या­श­ङ्क्याह —
नचेति ।
'ब्रह्म­सं­स्थोऽ­मृ­त­त्व­मेति’ इति श्रुते­र्ब्र­ह्म­धी­रो­ङ्का­र­नि­ष्ठा­व्य­ति­रि­क्ता­नु­ष्ठा­ना­न­पे­क्षे­त्यर्थः ।

फलभेदमुक्त्वा जिज्ञास्यभेदमाह —
भव्यश्चेति ।
भवत्यसाविति भव्यो भविता, भव्य­गे­या­दि­श­ब्दानां विकल्पेन कर्तरि निपातनात् । उक्तं हि - ‘भव्यादयः शब्दाः कर्तरि निपात्यन्ते’ इति ।

धर्मस्य भव्यत्वं साध्यै­क­स्व­भा­वत्वं तदुपपादयति —
न ज्ञानेति ।

तत्काले सत्त्वाभावे तुच्छ­त्व­मा­श­ङ्क्याह —
पुरुषेति ।
असतोऽपि तत्काले क्रिया­सा­ध्य­त्वा­द­तु­च्छ­ते­त्यर्थः ।

धर्म­व­द्ब्र­ह्म­णोऽपि वेदार्थतया साध्य­त्व­मा­श­ङ्क्यो­क्तम् —
इह त्विति ।

भूतमित्यतीतत्वं व्यावर्तयति —
नित्यत्वादिति ।

काल­त्र­या­सं­स्प­र्शा­द­शू­न्य­त्वाच्च धर्म­व­त्कृ­ति­सा­ध्य­त्व­मा­शङ्क्य काला­दि­क­ल्प­ना­सा­क्षि­त्वा­न्ने­त्याह —
न पुरुषेति ।

रूपतो जिज्ञा­स्य­भे­द­मुक्त्वा मानतोऽप्याह —
चोदनेति ।
वैदिकशब्दमात्रं चोदना, विशेषेण सामान्यलक्षणात् ।

शक्ति­ता­त्प­र्या­भ्या­म­र्थ­ज्ञा­प­कत्वे तुल्ये कथं तत्प्र­वृ­त्ति­भे­द­स्त­त्राह —
या हीति ।
वैदिको लिङादिर्धर्मे मानं, ‘यजेत’ ‘चोद­ना­ल­क्ष­णोऽर्थो धर्मः’ इत्युक्तत्वात् । स स्वविषये धात्व­र्थ­क­र­ण­क­पु­रु­षा­र्थ­भा­व्या­र्थ­भा­व­ना­रूपे प्रेरयन्नेव पुरुषं बोधयति । ‘यजेत’ इत्यादिर्हि शब्दोंऽ­श­त्र­य­वि­शि­ष्टा­म­र्थ­भा­वानां विदधत्तदनवबोधे पुरु­षा­प्र­वृ­त्ते­स्ता­मपि बोधयतीत्यर्थः ।

ब्रह्मचोदनापि चोद­ना­त्वा­दि­त­र­व­त्प्र­वृ­त्ति­नि­ष्ठे­त्या­श­ङ्क्याह —
ब्रह्मेति ।

ब्रह्मणि प्रतीचि स्थितं ‘अयमात्मा ब्रह्म’ इत्यादिवाक्यं त्वम्पदलक्ष्यं पुरुषं केवलमप्रपञ्चं ब्रह्म बोधयत्येव न प्रव­र्त­य­ती­त्यत्र हेतुमाह —
अवबोधस्येति ।

ननु ‘आत्मा ज्ञातव्यः’ इत्या­दि­वा­क्यै­र्ब्रह्म बोध्यते तेन ब्रह्मबोधे भाव्ये पुरुषं प्रेरयन्तो वेदा­न्ता­स्त­द्व्या­वृत्तां भावनां बोधयन्ति, सत्या­दि­वा­क्यानां ‘भूतं भव्या­यो­प­दि­श्यते’ इति न्यायात् , विधि­वा­क्यै­रै­क्या­त्त­त्राह —
न पुरुष इति ।
ज्ञान­स्ये­च्छा­प्र­य­त्ना­न­धी­न­त्वात् , मान­व­स्तु­त­न्त्र­त्वात् , अनि­च्छ­तोऽ­य­त­मा­न­स्यापि दुर्ग­न्धा­दि­ज्ञा­नात् न तस्मिन्विधिः । न च त्रिविधेऽपि ज्ञाने विधिः शक्यो निरूपयितुम् । न च चोदना साध्यमेव बोधयति किन्तु भूतादावपि, ‘चोदना हि भूतम्’ इत्याद्युक्त्या तत्प्रवृत्तेः । न च तस्य विधिशेषित्वेनैव धीः, सम­न्व­य­सू­त्र­वि­रो­धा­दिति भावः ।

पुंसो बोधे नियोगाभावं दृष्टान्तेन स्पष्टयति —
यथेति ।

आन­न्त­र्य­वा­चि­नोऽ­थ­श­ब्द­स्या­क्र­मा­र्थत्वे पुष्क­ल­हे­तु­ज्ञा­ना­र्ध­त्व­मे­वे­त्यु­प­सं­ह­रति —
तस्मादिति ।

अध्य­य­ना­दे­र्ब्र­ह्म­जि­ज्ञा­सा­या­म­सा­म­ग्री­त्वात् तथाभूतमन्यदेव वाच्यमित्याह —
उच्यत इति ।

शास्त्री­य­वि­धे­स्ता­दृ­गे­वा­धि­का­र­नि­मि­त्त­मिति मत्वाह —
नित्येति ।
आत्मातिरिक्तं सर्वं कार्य­त्वा­द्ध­ट­व­द­नित्यं, आत्मैव नित्योऽ­कृ­त­क­भा­व­त्वा­दिति निश्चयो नित्या­नि­त्य­व­स्तु­वि­वेकः । वर्त­मा­न­दे­ह­स्थि­ति­हे­त्व­नि­षि­द्धा­न्ना­द्य­ति­रि­क्ता­र्थे­च्छा­वि­रुद्धा दृढा चेतो­वृ­त्ति­रि­हा­मु­त्रा­र्थ­भो­ग­वि­रागः लौकि­क­स­र्व­बु­द्धि­व्या­प­राणां स्वाधि­का­रा­नु­प­यु­क्ता­ना­म­फ­ल­त्व­ज्ञा­न­पू­र्व­क­स्त्यागः शमः । तथा­रू­प­बा­ह्य­क­र­ण­व्या­पा­र­त्यागो दमः । सत्त्वशुद्धौ नित्यानामपि विधित एव त्याग उपरतिः । शीतो­ष्णा­दि­द्व­न्द्वानां स्वाधि­का­रा­पे­क्षि­त­जी­व­न­वि­च्छे­द­का­ति­रि­क्तानां सहिष्णुता तितिक्षा । सर्वास्तिकता श्रद्धा । विधि­त्सि­त­श्र­व­णा­दि­वि­रो­धि­नि­द्रा­दि­नि­रो­धेन चेतसोऽवस्थानं समाधानम् । एतेषां सम्पत्तिः शमदमादिसम्पत् । आत्म­नोऽ­ज्ञा­न­त­त्का­र्य­स­म्बन्धो बन्धः । तद्विच्छेदो मोक्षः । तदिच्छावत्त्वं मुमुक्षुत्वम् । एतेषां पूर्वस्य पूर्व­स्यो­त्त­रो­त्त­र­हे­तु­तया भुमुक्षावसानात् , तस्या एव ब्रह्म­जि­ज्ञा­सा­हे­तु­त्वात् , युक्त­म­मु­ष्या­स्त­दा­न­न्त­र्यम् । तेषां साक्षा­त्पा­र­म्प­र्याभ्यां तद्धे­तु­त्वा­दि­त्यर्थः ।

साधनचतुष्टयस्य ब्रह्म­वि­चा­रा­दि­प्र­वृत्तौ दृष्ट­हे­तु­त्व­म­न्वये नान्वाचष्टे —
तेष्विति ।

तत्रैव व्यतिरेकमाह —
नेति ।
कथ­ञ्चि­त्कु­तू­ह­लि­तया ब्रह्म­जि­ज्ञा­सायां प्रवृत्तस्यापि फल­प­र्य­न्त­ज्ञा­ना­नु­द­या­द्व­य­ति­रे­क­सिद्धिः ।

अन्व­य­व्य­ति­रे­क­सि­द्ध­म­र्थ­मु­प­जी­व्या­थ­श­ब्द­व्या­ख्या­मु­प­सं­ह­रति —
तस्मादिति ।
अथ­श­ब्दा­दा­न­न्त­र्य­मात्रं शक्त्या दृष्टोऽर्थः । साधनचतुष्टयस्य ब्रह्म­जि­ज्ञा­सा­दि­प्र­वृत्तौ दृष्टहेतुत्वेन जिज्ञा­सा­सा­म­ग्रीत्वं तेन द्योत्योऽर्थ इति भेदः ।

क्रम­प्रा­प्त­म­तः­शब्दंं व्याकरोति —
अतःशब्द इति ।

अथशब्देन हेतो­रु­क्त­त्वा­द­तः­श­ब्दे­नायि तस्यैवोक्तौ पुन­रु­क्ति­रि­त्या­शङ्क्य हेतु­रू­प­म­र्थ­मे­वाह —
यस्मादिति ।
तस्मा­दि­त्यु­त्त­रेण सम्बन्धः । अस्यार्थः - अथ­श­ब्दे­ना­न­न्त­र्यो­क्ति­द्वारा पूर्वनिर्वृत्ते ब्रह्म­जि­ज्ञा­सा­पु­ष्क­ल­हे­तु­च­तु­ष्टये विवक्षितेऽपि तदपवादे शङ्किते तन्निरासेन तद्धे­तु­त्व­म­तः­श­ब्दे­ना­थ­श­ब्दो­क्त­हे­तु­वा­चिना व्यवस्थाप्यते । तथाहि - कृत­क­त्वा­दे­र्ध्वं­सादौ व्यभिचारात् ‘अक्षय्यम् ‘ इत्यादिश्रुत्या च विरोधात् अनि­त्य­त्वा­सा­ध­क­त्वात् , अकृतकत्वस्य प्रागभावे व्यभिचारात् नित्य­त्वा­हे­तु­त्वात् , भावत्वविशेषणे चाण्वादौ भावात् , आत्म­मा­त्र­नि­त्य­त्वा­सिद्धेः, अप­रि­च्छि­न्न­त्वस्य प्रतिदेहं भिन्ने­ष्वा­त्म­स्व­भा­वात् , विभु­त्व­वि­व­क्षा­या­मा­का­शा­दिषु भावात् , उक्त­दो­षा­न्नि­त्या­नि­त्य­वि­वे­का­यो­गात् , वैराग्यादेरपि तदभावेऽभावात् , विशि­ष्टा­धि­का­र्य­भा­वात् , अनारम्भः शास्त्र­स्ये­त्या­शङ्क्य तन्निरासेन हेतु­च­तु­ष्ट­य­मु­प­पाद्य तद्धे­तु­त्व­म­तः­शब्दः साधयति । न हि ध्वंसादौ नित्यत्वं, प्राग­भा­वा­दा­व­कृ­त­कत्वं, आत्मनो वा परिच्छिन्नत्वम् । ‘यावद्विकारं तु विभागः’ इति न्यायात्‌ । पुण्य­स्या­क्ष­य्य­फ­ल­त्व­श्रु­तिस्तु वस्तु­ब­ल­प्र­वृ­त्ता­नु­मा­ना­नु­गृ­ही­त­श्रु­ति­वि­रो­धेन स्वार्थे मानं अतो विवेकद्वारा वैरा­ग्या­दि­भा­वात् , विशि­ष्टा­धि­का­रि­ला­भा­दा­रभ्यं शास्त्रमिति । आदिशब्दात् ‘अतोऽ­न्य­दा­र्तम्’ इत्यादिवाक्यं गृह्यते ।

मुमुक्षुत्वस्य हेत्वन्तरमाह —
तथेति ।
यथा कर्म­णा­म­नि­त्य­फ­लत्वं वेदो दर्शयति तथेति यावत् । परमपुरुषार्थं निर­स्त­स­म­स्त­दुःखं निर­ति­श­या­न­न्द­मि­त्यर्थः । अत्रा­प्या­दि­श­ब्देन ‘तरति शोकमात्मवित् ‘ इत्याद्युच्यते ।

हेतुचतुष्टयस्य ब्रह्म­जि­ज्ञा­सा­सा­म­ग्रीत्वे स्थिते परिपूर्णो हेतुरवश्यं कार्य­मु­त्पा­द­य­तीति फलितमुपसंहरति —
तस्मादिति ।

अथातःपदे व्याख्याय ब्रह्म­जि­ज्ञा­सा­प­दस्य वृत्ति­का­रा­भी­ष्ट­च­तु­र्थी­स­मा­स­नि­रा­सेन षष्ठीसमासमाह —
ब्रह्मण इति ।
अव­य­वा­र्थ­स्ये­च्छायाः कर्म­प्र­यो­ज­न­यो­रै­क्या­त्क­र्मणः स्वरूपसाधकत्वेन प्राधा­न्या­त्क­र्म­णि­ष­ष्ठी­स­मासः । तादर्थ्यसमासे प्रकृ­ति­वि­कृ­ति­ग्र­ह­णस्य कर्तव्यत्वात् , तथा­भू­त­यू­प­दा­र्वादौ तद्दृष्टेः, अश्वघासादौ षष्ठी­स­मा­सा­ङ्गी­का­रात् । न च धर्माय जिज्ञा­से­ति­व­दि­हा­पीति वाच्यं, षष्ठीसमासस्यैव तत्रा­पी­ष्ट­त्वात् । उक्तं हि - ‘सा हि तस्य ज्ञातुमिच्छा’ इति । न चात्र प्रकृ­ति­वि­कृ­तित्वं षष्ठीसमासेऽपि ब्रह्म­प्रा­धा­न्य­मा­र्थिकं तस्मादवयवार्थे षष्ठी­स­मा­सोऽ­युक्त इति भावः ।

किं तद्ब्रह्म यत्कर्मत्वेन फलत्वेन च जिज्ञासाया विवक्षितं तदाह —
ब्रह्मेति ।

यतो ब्रह्मजिज्ञासां प्रतिज्ञाय ब्रह्मलक्षणं वक्ष्यत्यतो वृत्ति­का­र­प्र­यासो वृथेत्याह —
अत एवेति ।

आदिशब्देन जीव­क­म­ला­स­न­श­ब्द­रा­शीनां ग्रहणम् । वृत्त्यन्तरे शेषे षष्ठी व्याख्याता तत्राह —
ब्रह्मण इतीति ।
जिज्ञा­सा­प­द­स्या­का­र­प्र­त्य­या­न्त­त्वेन कृद्योगात् ‘कर्तृकर्मणोः कृति’ इति­सू­त्रा­त्क­र्म­ण्येषा षष्ठी । न च ‘कर्मणि च’ इति सूत्रे षष्ठ्याः समासनिषेधात् ब्रह्म­जि­ज्ञा­सेति समासासिद्धिः, ‘उभयप्राप्तौ कर्मणि’ इति सूत्राद्या षष्ठी कर्तृ­क­र्म­णो­रु­भ­यो­रपि साम­र्थ्या­दु­पा­दा­न­प्राप्तौ कर्मण्येवेति नियमिता, तस्या एव समासनिषेधात् । यथाह - ‘उभयप्राप्तौ कर्मणि’ इत्यस्याः षष्ठ्या इदं ग्रहणमिति । प्रकृते नोभयप्राप्तिः, ब्रह्मणः कर्म­त्व­स्यै­वे­ष्ट­त्वात् , कर्तृ­स्था­ति­श­य­स्या­वि­व­क्षि­त­त्वात् । तस्मात् ‘कर्तृकर्मणोः कृति’ इत्येवात्र षष्ठीति ब्रह्म­जि­ज्ञा­सेति समाससिद्धिरिति भावः ।

पर­प­क्ष­नि­षे­ध­मुक्त्वा हेतुमाह —
नेत्यादिना ।
कर्मा­दि­भ्योऽन्यः प्राति­प­दि­का­र्था­ति­रिक्तः स्वस्वा­मि­स­म्ब­न्धादिः शेषः, तत्र नैषा षष्ठी किन्तु कर्मण्येव, जिज्ञासाया जिज्ञा­स्या­पे­क्ष­त्वात् । ज्ञानं हीच्छायाः प्रति­प­त्त्य­नु­बन्धः, तदभावे जिज्ञा­सा­नि­रू­प­णात् । ज्ञानस्य ज्ञेयं ब्रह्म तद्विना ज्ञानायोगात् । अतः प्रति­प­त्त्य­नु­ब­न्ध­त्वात् आदौ जिज्ञासा कर्मैवापेक्षते न सम्बन्धमात्रम् । तेनैषा कर्मण्येव षष्ठीत्यर्थः ।

जिज्ञासाया जिज्ञा­स्या­पे­क्षि­त­त्वेऽपि प्रमाणादि जिज्ञास्यमस्तु ब्रह्म तु शेषितया सम्ब­ध्य­ता­मि­त्या­श­ङ्क्याह —
जिज्ञा­स्या­न्त­रेति ।
श्रुतकर्मलाभे नाश्रुतकल्पनेति भावः ।

प्रमा­णा­दि­प्र­ति­ज्ञानां श्रौत­त्व­म­भि­प्रेत्य शङ्कते —
नन्विति ।
'षष्ठी शेषे’ इति सम्बन्धमात्रे तद्विधानेऽपि व्यवहारस्य विशे­ष­नि­ष्ठ­त्वात् , सकर्मकक्रियायां कर्म­णोऽ­न्त­र­ङ्ग­त्वात् , ब्रह्मणा कर्मणा जिज्ञासानिरूपणं सिध्यतीत्यर्थः ।

एकस्यापि प्रधानस्य श्रौतत्वं न बहूनामपि गुणानामिति समाधत्ते —
एवमपीति ।

प्रत्यक्षं शब्दवाच्यं, प्रथमापेक्षितं वा परोक्षमार्थिकं जघन्यं वा । शेषषष्ठीवादी स्वाभिप्रायमाह —
नेत्यादिना ।
शेषष्ठीपक्षे सामान्येन यत्कि­ञ्चि­द्ब्र­ह्म­यो­गि­मा­न­यु­क्त्यादि तत्सर्वं जिज्ञा­स्य­त्वे­नोक्तं स्यात् , प्रतिज्ञातव्यं चैतदन्यथा विचा­र्य­त्वा­यो­गात् , अतः सम्ब­न्ध­मा­त्र­मे­वा­त्रे­ष्टम् । सामान्ये विशे­षा­न्त­र्भा­वा­दि­त्यर्थः ।

सिद्धान्ती स्वाभिसन्धिमाह —
न, प्रधानेति ।

मानादीनामपि स्वविचारेषु तुल्यं प्राधान्यं नेत्याह —
ब्रह्मेति ।

तथापि ब्रह्मो­पा­स्य­मि­त्युक्ते माना­द्य­जि­ज्ञा­सा­व­त्प्र­कृ­तेऽ­पी­त्या­श­ङ्क्याह —
तस्मिन्निति ।
अप्रधानानां मुख्यवृत्त्या शब्दोपादानं प्रधा­न­स्या­र्था­क्षे­प­श्चो­चि­तो­क्ति­स­म्भवो नेति भावः ।

उक्तमर्थं दृष्टान्तेन स्फुटयति —
यथेति ।

कर्मणि षष्ठीत्यत्र युक्त्यन्तरमाह —
श्रुतीति ।
एत­त्सू­त्र­मू­ल­श्रुतौ ब्रह्मणः कर्मत्वदृष्टेः, सूत्रेऽपि षष्ठ्‌या तदेव ग्राह्यमिति भावः ।

कथं कूटस्थस्य ब्रह्मणः श्रुतौ कर्मत्वमुक्तं, तत्राह —
यत इति ।
प्रत्यक्षमिति स्फुटत्वोक्तिः । अविद्याद्वारा तत्क­र्म­त्व­श्रु­ति­रिति भावः ।

श्रौतेऽपि कर्मत्वे ब्रह्मणः सौत्रं शेषत्वमेव किं न स्यात्तत्राह —
तच्चेति ।
न हि श्रुति­सू­त्र­यो­र्मू­ल­मू­लि­नो­र्वि­प्र­ति­प्र­त्ति­र्यु­क्तेति भावः ।

षष्ठ्य­र्थ­मु­प­सं­ह­रति —
तस्मादिति ।

जिज्ञा­सा­प­द­स्या­व­य­वा­र्थ­माह —
ज्ञातुमिति ।

ब्रह्मणि ज्ञाते तज्ज्ञा­न­स्या­प्त­त्वात् , तदिच्छायोगात् , अज्ञा­त­वि­शे­ष­णा­ज्ञा­नात् तज्ज्ञा­ने­च्छा­सि­द्धेर्न जिज्ञा­से­त्या­श­ङ्क्याह —
अवगतीति ।

ज्ञाना­व­ग­त्यो­रै­क्या­त्कथं भेद­क­ते­त्या­शङ्क्य हेतु­फ­ल­भा­वे­ने­त्याह —
ज्ञानेनेति ।

ब्रह्मा­व­ग­ते­र­पी­ष्टा­नि­ष्ट­प्रा­प्ति­हा­नि­त­द्धे­तु­त्वा­भा­वात् , नेष्ट­त्व­मि­त्या­श­ङ्क्यो­क्तम् —
ब्रह्मेति ।

पुमर्थत्वे तस्या हेतुं हिशब्दसूचितं विशदयति —
निःशेषेति ।
सम­स्त­सं­सा­र­बी­ज­म­ना­दि­र­विद्या तस्याः, तामादित्वेनादाय प्रवृ­त्ता­न­र्थस्य च तस्यैव संसा­र­स्यो­क्ता­व­गत्या ध्वस्तेरिति यावत् ।

सूत्रा­क्ष­र­व्या­ख्या­मु­प­सं­ह­रति —
तस्मादिति ।
विशि­ष्टा­धि­का­रि­सत्त्वं तदर्थः । ब्रह्म­ज्ञा­तु­का­मेन ब्रह्म विचारयितव्यम् । इदं शास्त्रं श्रोत­व्य­मि­त्यर्थः ।

बन्धमिथ्यात्वेन सिद्धेऽपि विषयादौ विधान्तरेण तदाक्षिप्य समाधातुं वर्ण­का­न्त­र­म­व­ता­र­य­न्ना­दा­वा­क्षि­पति —
तदिति ।

प्रागेव जिज्ञा­सा­या­स्त­द्ब्रह्म कुत­श्चि­ज्ज्ञा­त­म­ज्ञातं वेति विकल्पार्थः । आद्ये शास्त्रा­प्र­ति­पा­द्य­तया नास्य ब्रह्म विषयः, अन­न्य­ल­भ्य­त्वा­भा­वात् । अतोऽ­ने­ना­न­व­ग­मा­न्नास्य फलमपि तदवगतिरिति विष­या­द्य­सि­द्धि­रि­त्याह —
यदीति ।

यन्न कदाचिदपि केनचिदाकारेण बुद्धावारोहति तस्य प्रति­पा­द्य­त्वेऽ­श­क्य­प्र­ति­पा­द्य­तया न शास्त्रेण सम्बन्धः, अप्रतिपाद्यत्वे तदवगतिर्न फलमपीति सम्ब­न्धा­द्य­सिद्ध्या द्वितीयं दूषयति —
अथेत्यादिना ।

ब्रह्मणः सामान्यतो ज्ञातस्य विशेषतो विना विचा­र­म­ज्ञा­ना­द्वि­चा­र­यो­ग्य­तेति त्रितयमपि समाधत्ते —
उच्यत इति ।

तत्र प्रसि­द्ध­त्वोक्त्या ब्रह्मणः शक्य­प्र­ति­पा­द्य­तया सम्बन्धं साधयति —
अस्तीति ।

प्रसि­द्ध­त्व­म­स्ति­त्वम् , प्रसि­द्ध­म­प्र­सिद्धं वेत्यधिकारात् , ब्रह्मणो निरुपाधिकं रूपमाह —
नित्येति ।
कार्यै­क्य­व्या­वृत्त्यै नित्यपदम् ।

तत्तादात्म्यं व्यासेद्धुम् —
शुद्धेति ।

अख­ण्ड­जा­ड्य­स्वा­भाव्यं व्यावर्तयति —
बुद्धेति ।

तादृ­ग्जा­ड्यै­क्या­भा­से­ना­ध्य­स्त­चै­तन्यं व्युदस्यति —
मुक्तेति ।

मोक्षा­व­स्था­या­मेव नित्य­त्वा­दी­त्या­श­ङ्क्याह —
स्वभावमिति ।
भानाभानकृता मुक्ति­ब­न्ध­यो­र्भे­द­बु­द्धि­रिति भावः ।

सोपाधिकं ब्रह्मरूपमाह —
सर्वज्ञमिति ।

ननु न सामान्येनापि लोके ब्रह्म ज्ञातं, तस्यो­क्त­रू­प­स्या­ध्य­क्षा­द्य­ग­म्य­त्वात् । नापि श्रुत्या तद्धीः, तद्ग­त­ब्र­ह्म­श­ब्द­स्या­ज्ञा­त­स­ङ्ग­ति­त्वात् , अत एव न पदमात्रादपि तद्धीः, तत्राह —
ब्रह्मेति ।
श्रुति­सू­त्र­यो­र्ब्र­ह्म­श­ब्दोऽ­न्य­था­नु­प­पन्नो निग­मा­द्य­नु­गृ­हीतो विशि­ष्ट­वा­क्या­र्था­न्व­यि­प­दा­र्था­का­ङ्क्षा­नु­गृ­ही­तश्च निय­त­प­दा­र्थ­धी­हे­तु­तया विशिष्टेऽपि ब्रह्मणि सम्भा­व­ना­हे­तु­रिति युक्ता तस्य प्रसि­द्धि­रि­त्यर्थः ।

बृंह­ति­धा­त्वा­लो­च­ना­या­मपि तत्प्र­सि­द्धि­रि­त्याह —
बृंहतेरिति ।
सङ्को­च­क­प्र­क­र­णो­प­प­दा­भावे वृद्धिकर्मणो बृंह­ति­धा­तो­र्नि­र­ङ्कु­श­म­ह­त्त्व­बो­धि­त­त्वात् , अव­च्छे­द­त्र­य­शू­न्य­त्व­सि­द्धे­र्नि­त्य­प­दस्य तत्परत्वात् , दोष­भू­यि­ष्ठ­त्वा­द्य­भा­वेन शुद्धत्वात् , अजडत्वेन बुद्धत्वात् , अवि­द्या­द्य­प­र­त­न्त्र­तया मुक्तत्वात् , कुत­श्चि­द­प्य­व्या­वृ­त्त­ज्ञा­न­श­क्ति­तया सर्व­ज्ञ­ता­दि­सिद्धेः, धात्व­र्था­नु­रो­धा­दे­वो­क्त­ब्र­ह्म­सिद्धिः, नित्य­त्वा­दि­शून्ये निर­ङ्कु­श­म­ह­त्त्वा­यो­गात् । तथाच पदशक्तेरेव प्रसिद्धं ब्रह्मेत्यर्थः ।

तत्पदार्थस्य नित्यत्वादिना प्रसि­द्धि­मुक्त्वा त्वम्प­दा­र्था­त्म­नापि प्रसिद्धिमाह —
सर्वस्येति ।

आत्मापि प्रत्य­क्षा­द्य­गो­च­र­त्वा­त्प्र­सिद्धो नेत्याशङ्क्याह —
सर्वो हीति ।

प्रमा­णा­प्र­मा­ण­सा­धा­रणीं प्रती­ति­म­प्र­ती­ति­नि­रा­सेन स्फोरयति —
न नेति ।
अहमस्मीति न न प्रत्येति किं तु प्रत्येत्येवेति योजना ।

आत्मनः शून्यस्यैव प्रती­ते­र्ना­स्ति­त्व­प्र­सि­द्धि­रिति शून्य­वा­द­मा­श­ङ्क्याह —
यदीति ।
आत्मनः शून्यस्य प्रतीतावहं नास्मीति प्रतीतिः स्यात् , सर्वश्च लोकोऽहमस्मीति प्रत्येति अत­स्त­द­स्ति­त्व­धी­रि­त्यर्थः ।

आत्म­प्र­सि­द्धा­वपि कथं ब्रह्म­प्र­सि­द्धि­स्त­त्राह —
आत्मा चेति ।
चैतन्याविशेषात् ‘अयमात्मा ब्रह्म’ इत्या­दि­श्रु­तेश्च ब्रह्मा­त्म­नो­रै­क्य­मि­त्यर्थः ।

प्रसि­द्ध­त्वोक्त्या सम्बन्धादौ सिद्धे तत्पक्षोक्तं दोषं स्मारयति पूर्वपक्षी —
यदीति ।
व्यवहारभूमौ विना विचारमात्मत्वेन ब्रह्म यदि प्रसिद्धमस्ति तर्हि ततो लोकादेव ज्ञातं ब्रह्मे­त्य­न­न्या­ल­भ्य­त्वेन शास्त्रा­वि­ष­य­त्वात् , तद­व­ग­ते­श्चा­फ­ल­त्वात् , पुनरपि प्राप्त­म­जि­ज्ञा­स्य­त्व­मिति योजना ।

‘धर्मं प्रति विप्रतिपन्ना बहुविदः’ इतिन्यायेन परिहरति —
नेत्यादिना ।
आत्मनः अहमिति प्रत्यात्मं प्रसिद्धत्वेऽपि तद्विशेषे विप्रतिपत्तेः, तस्या वस्तुतो ब्रह्मविषयतया सामान्येन सिद्धमपि तद्वि­शे­ष­तोऽ­सिद्धेः, तद्धेतोः शास्त्रस्य भवति विषयः । भवति च तदवगतिस्तत्फलम् । सामान्यतः सिद्धत्वाच्च विशेषतः शक्यं प्रति­पा­द­यि­तु­मिति सम्ब­न्ध­सि­द्धि­रिति युक्ता ब्रह्म­जि­ज्ञा­स्य­तेति भावः ।

विप्रतिपत्तीरेव दर्शयन्नादौ स्थूलदृशां मतमाह —
देहेति ।
देहातिरिक्तं चैतन्यं स्वत­न्त्र­म­स्व­तन्त्रं वा नास्ति देहा­का­र­प­रि­ण­त­भू­त­च­तु­ष्ट­या­न्त­र्भू­त­मेव तदिति मात्रचो ग्रहणम् । मृत­दे­ह­व्या­वृ­त्त्यर्थं चैत­न्य­वि­शि­ष्ट­मि­त्यु­क्तम् । आत्मे­त्य­ह­मा­ल­म्ब­न­मु­च्यते । प्राकृताः शास्त्रा­सं­स्कृ­त­धियो दृष्टमात्रा विक­ल्पि­त­प्र­वृ­त्तयो जना जन्म­म­र­ण­मा­त्र­ध­र्माणः, लोकायतिका भूत­च­तु­ष्ट­य­त­त्त्व­वा­दिनः । देह­स्त्व­गि­न्द्रि­य­स्या­न­पे­क्ष­म­धि­क­रणं तत्र मनुष्योऽहमिति बुद्धे­रा­त्म­ते­त्यर्थः ।

सत्यपि देहे नेत्रादौ चासति स्वापादौ स्वरू­पा­द्य­ज्ञा­नात् , तेषा­मि­न्द्रि­या­नु­वि­धा­नात् , चैत­न्य­दृ­ष्टे­स्तेषु चाह­म्बु­द्धे­स्ते­षा­मे­वा­त्म­तेति पक्षान्तरमाह —
इन्द्रियाणीति ।
न च तेष्वनेकेषु भोगायोगः, वरगोष्ठीवन्मिथो गुण­प्रा­धा­न्या­त्क्र­मेण तद्योगात् । न च नानात्वे प्रत्य­भि­ज्ञा­नु­प­पत्तिः । एक­दे­हा­श्रि­त­त्वे­नो­प­प­त्ति­रिति भावः ।

स्वप्ने नेत्रा­द्य­भा­वेऽपि केवले मनसि ज्ञानदृष्टेः, अहन्धियश्च तस्मि­न्न­वै­क­ल्यात् , इन्द्रि­या­नु­वि­धा­नस्य च रूपादिधियां तदधर्मत्वेऽपि तत्क­र­ण­त्वा­दु­प­पत्तेः, एकदेहस्थत्वेन प्रत्य­भि­ज्ञा­या­मे­क­प्रा­सा­द­स्था­ना­मपि तत्प्रसङ्गान्मन एवात्मेति मतान्तरमाह —
मन इति ।

लोका­य­त­म­त­भे­दा­नुक्त्वा योगाचारमतमाह —
विज्ञानेति ।
आश्रयं व्यावर्तयितुं मात्रपदम् । सिद्धा­न्ता­द्वि­शे­षार्थं क्षणिकमिति । देहा­दे­र्ज्ञे­य­त्वा­द्ध­ट­तु­ल्य­त्वात् , मन­सोऽ­न­न्त­र­बु­द्ध्य­न­ति­रे­कात् , आश्र­या­न्त­र­स्या­दृ­ष्ट­त्वात् , क्षणि­क­ज्ञा­ने­ष्वपि सादृ­श्या­त्प्र­त्य­भि­ज्ञा­नात् , बन्धमोक्षयोः सन्ता­ना­श्र­य­त्वात् , युक्तं योगा­चा­र­म­त­मि­त्यर्थः ।

माध्यमिकमतमाह —
शून्यमिति ।
स्वापे धियोऽप्यभावात् , अक­स्मा­त्पु­न­र­ह­मि­त्यु­द­यात् , अस­दा­ल­म्ब­नाऽ­ह­न्धी­रि­त्यर्थः ।

तार्किकादिमतमाह —
अस्तीति ।
शून्या­ति­रि­क्त­म­स्ति­त्वम् , अह­म­स्मी­त्य­नु­भ­वात् , तदा­ल­म्ब­न­स्या­त्म­त्वात् तस्य प्रत्य­भि­ज्ञ­या­स्था­यि­त्वात् , तस्या­श्चा­भ्रा­न्ति­तया सादृ­श्या­न­धी­न­त्वात् , अविकारस्य क्रिया­फ­ल­त्वा­यो­गात् , क्रिया­वे­शा­त्म­त्वा­त्क­र्तृ­त्व­स्यै­व­मा­त्म­त्वाच्च संसारस्यात्मनो युक्तै­वं­रू­प­ते­त्यर्थः ।

साङ्ख्यमतमाह —
भोक्तेति ।
करोमि, जानामीति धियोऽ­ह­ङ्का­रा­नु­ग­मात् , केवलात्मायोगात् , भोगस्य चिदवसानत्वात् , तद्रूपात्मनो युक्ता यथो­क्त­रू­प­ते­त्यर्थः ।

त्वमर्थे विवादद्वारा तदर्थे तं सूचयित्वा साक्षादेव तत्र विवादमाह —
अस्तीति ।
देहा­द्य­ति­रि­क्ता­द्भो­क्तु­र­प्य­ति­रि­क्तत्वं तद्व्य­ति­रि­क्तत्वं, तत्समर्थनार्थं सर्वज्ञ इत्यादिविशेषणम् ।

स्वपक्षमाह —
आत्मेति ।
स हीश्वरो भोक्तुः स्वरूपम् । बृंह­त्य­र्था­न्व­येन स्वतोऽ­न­व­च्छि­न्न­त्व­स्यो­क्त­त्वा­च्चै­तन्ये भेदायोगात् , ऐक्य­श्रु­ते­श्चे­श्व­र­स्या­ता­ट­स्थ्या­दिति भावः ।

विप्र­ति­प­त्ती­रु­प­सं­ह­रति —
एवमिति ।

मानयुक्ती विना विवादमात्रान्न पूर्व­प­क्ष­ते­त्या­श­ङ्क्याह —
युक्तीति ।
अन्त्य­प­क्ष­वा­दिनो युक्ति­वा­क्या­श्रया अन्ये तदाभासाश्रया इत्यु­त्त­रा­धि­क­र­णेषु व्यक्तीभविष्यति ।

तथापि यस्य यस्मिन्पक्षे श्रद्धा स तमाश्रित्य स्वार्थं साधयिष्यति किं विचारेणेति तत्राह —
तत्रेति ।
विवादः सप्तम्यर्थः । मिथो विरुद्धधीषु कस्या­श्चि­त्त­त्व­धी­त्वात् , तस्या विचा­र­सा­ध्य­त्वा­त्त­द्धी­न­स्त­त्त्व­धी­वै­धु­र्यान्न पुम­र्थ­भा­गि­त्यर्थः ।

किञ्चाविचारे तत्त्वाज्ञानात् , नास्तिकत्वे ‘ये के चात्महनो जनाः’ इति श्रुतेः, श्रुत्य­र्थ­ब­हि­र्मु­खोऽ­नर्थं गच्छेदित्याह —
अनर्थं चेयादिति ।

सूत्र­ता­त्प­र्य­मु­प­सं­ह­रति —
तस्मादिति ।
विषयादिसत्त्वं तदर्थः । ब्रह्म­जि­ज्ञा­सो­प­न्या­स­मु­खेन विशिष्टा मीमांसा स्तूयत इति सम्बन्धः । विशि­ष्ट­ज्ञा­ने­च्छो­क्ति­व्या­जेन विचारारम्भपरं सूत्रम् । न हीच्छा ज्ञानं वा साक्षा­त्क­र्त­व्यम् । तथा चेष्य­मा­ण­ज्ञा­नो­पा­य­वि­चा­र­का­र्य­तार्थं सूत्रमित्यर्थः ।

किमुपकरणा सेति तत्राह —
तदविरोधीति ।
तेषां वेदा­न्ता­ना­म­वि­रो­धि­न­स्तर्का मीमांसायां न्याये च वेद­प्रा­मा­ण्य­शु­द्ध्या­द्यु­प­यो­गिनो यस्या उपकरणं सा तथा । मीमां­सा­या­स्त­र्क­त्वेऽपि तर्का­न्त­रा­णा­मु­प­क­र­ण­तेति भावः ।

किम्प्रयोजना सेत्यत आह —
निःश्रेयसेति ।
ब्रह्म­ज्ञा­न­द्वा­रेति शेषः ॥ १ ॥

प्रथमसूत्रेण शास्त्रा­र­म्भ­मु­प­पाद्य तदारभमाणो जन्मादिसूत्रस्य पातनिकामाह —
ब्रह्मेति ।
जिज्ञा­सा­प­द­स्या­व­य­वा­र्थ­त्या­गे­ना­न्त­र्णी­त­वि­चा­रा­र्थ­त्व­मु­पेत्य ब्रह्म­ज्ञा­तु­का­मे­नेदं शास्त्रं ज्ञात­व्य­मि­त्यु­क्त­मि­त्यर्थः ।

ब्रह्मणो जिज्ञा­स्य­त्वो­क्त्या­र्था­त्प्र­मा­णा­दि­वि­चा­राणां प्रति­ज्ञा­त­व्येऽपि ब्रह्मप्रमाणं ब्रह्म­यु­क्ति­रि­त्या­दि­वि­शि­ष्ट­वि­चा­राणां विशे­ष­ण­व­त्य­पे­क्ष­त्वा­दादौ ब्रह्मस्वरूपं वाच्यमित्याह —
किंलक्षणमिति ।

श्रौतस्य ब्रह्मणः श्रौत­ल­क्ष­ण­द्व­या­वे­दकं सूत्रं सूत्रकारं पूजयन्नवतारयति —
अत इति ।

'यतो वा इमानि’ इत्यादिवाक्यं ब्रह्म न लक्षयति, लक्षयति वेत्ये­क­स्यो­भ­य­हे­तु­त्वा­स­म्भ­व­स­म्भ­वाभ्यां सन्देहे, श्रुते­र­नु­मा­ना­नु­गु­ण्या­दे­क­स्यो­भ­य­हे­तुत्वे दृष्टा­न्ता­भा­वे­ना­श­क्या­नु­मा­न­त्वात् , एकतरहेतुत्वस्य लक्षणत्वे वस्तु­प­रि­च्छे­दात् , लक्ष्य­स्या­ब्र­ह्म­त्वान्न लक्षयतीति प्राप्ते, पुरु­ष­म­ति­प्र­भ­व­त्वे­ना­नु­मा­नस्य सम्भावितदोषस्य अपौ­रु­षे­य­त्वे­ना­पा­स्त­दो­षा­ग­मा­नु­ग्रा­ह­क­त­र्क­त्वात् , अतीन्द्रयेऽर्थे स्वतोऽ­प्रा­मा­ण्यात् , आग­मि­को­भ­य­हे­तुत्वे सुखा­दि­दृ­ष्टा­न्तेन सम्भा­व­ना­मा­त्र­हे­तु­त्वात् , वस्तु­तोऽ­प­रि­च्छे­दा­ल्ल­क्ष्यस्य ब्रह्म­त्व­सि­द्धे­र्ज­ग­न्नि­मि­त्तो­पा­दानं सच्चिदानन्दं ब्रह्मेति लक्षयतीति सिद्धान्तमाह —
जन्मादीति ।
पूर्वा­धि­क­र­णे­ना­स्यो­त्था­प्यो­त्था­प­कत्वं सङ्गतिरुक्ता । अधी­ति­वि­ध्यु­पा­दा­पि­तो­प­नि­ष­द्वा­क्यस्य स्पष्ट­ब्र­ह्म­लि­ङ्गस्य लक्षणद्वयवति ब्रह्मणि समन्वयोक्तेः श्रुति­शा­स्त्रा­ध्या­य­पा­द­स­ङ्ग­तयः । पूर्वाधिकरणस्य ब्रह्म­ल­क्ष­ण­प­री­क्ष­णा­त्त­त्फ­ल­मेव पूर्वो­त्त­र­प­क्ष­यो­रत्र फलम् ।

पदच्छेदः, पदार्थोक्तिः, पदविग्रह इति त्रयं व्याख्याङ्गं दर्शयति —
जन्मेति ।
जन्मस्थितिभङ्गं षष्ठ्योच्यते । तद्गुणसंविज्ञान इत्यत्र, तदा बहुव्रीह्यर्थो गृह्यते तस्य गुणत्वेन संविज्ञानं यत्र समासे स तथा । सर्वस्य विशेषणत्वे समा­सा­यो­गा­त्त­द­र्थै­क­दे­श­स्तथा । तेन विशेष्यैकदेशं विशेषणं कृत्वा समास इत्यर्थः ।

तत्र फलमाह —
जन्मस्थितीति ।
जन्मादिरस्य स्थित्या­दे­रि­त्य­त­द्गु­ण­सं­वि­ज्ञाने स्थिति­भ­ङ्ग­मात्रं जन्मा­दि­श­ब्दार्थः स्यात् । तत­श्चो­भ­य­का­र­ण­त्व­ला­भा­न्नो­प­ल­क्ष­णत्वं सिध्येत् । न च स्थिति­ल­य­मा­त्र­हे­तुत्वं तथा, जन्म­हे­तो­र­न्यत्वे लक्ष्यस्य परि­च्छे­दा­द­ब्र­ह्म­त्वात् । अतो जन्मनोऽपि विशे­ष्या­न्त­र्भा­वा­द्ध­र्म­जा­तस्य संहतिप्रधानस्य हेतु­र्ब्र­ह्मे­त्यु­प­ल­क्ष­ण­सि­द्धि­रि­त्यर्थः । तादृग्धर्मजातं गृहीत्वा नपुंसकप्रयोगः ।

नन्वनादौ संसारे कथमादित्वं जन्मनो गृह्यते तत्राह —
जन्मनश्चेति ।
एत­त्सू­त्र­ल­क्षि­त­श्रुतौ जन्मादावुच्यते तदपेक्षं सूत्रेऽपि तस्या­दि­त्व­मि­त्यर्थः ।

श्रुत्यापि कथ­मु­क्त­मि­त्या­श­ङ्क्याह —
वस्त्विति ।
वस्तुनो वृत्तं जनित्वा, स्थित्वा, लीयत इति स्वभावः, जन्मना लब्धात्मकस्य स्थित्या­दि­यो­गात् । अतो नानादेः संसा­र­स्या­दि­र्जन्म किन्तु प्रतिवस्तु तस्यादित्वमिति, तदपेक्षं श्रुति­सू­त्र­यो­स्त­दा­दि­त्व­मि­त्यर्थः ।

श्रुतिनिर्देशं विशदयति —
श्रुतीति ।
अनुकूलो जन्मा­दि­त्व­स्येति शेषः । तत्र हेतुर्यत इति ।

वस्तुवृत्तं विभजते —
वस्त्विति ।

जन्मा­दि­त्व­स्या­नु­गुणं वस्तुवृत्तमिति विवक्षित्वा हेतुमाह —
जन्मनेति ।

इदमः संनि­हि­त­वा­चि­त्वा­त्प्र­त्य­क्ष­मा­त्र­प­रा­म­र्शि­त्व­मा­शङ्क्य प्रतीतिमात्रं संनिधिरिति गृहीत्वा प्राति­प­दि­का­र्थ­माह —
अस्येति ।

सर्वस्य जगतो न जन्मास्ति, विज­या­दे­र­ना­दि­त्वात् , इत्याशङ्क्य विय­द­धि­क­र­ण­न्या­येन विभक्त्यर्थमाह —
षष्ठीति ।

जगतो जन्मादेर्वा ब्रह्मा­स­म्ब­न्धान्न लक्ष­ण­ते­त्या­श­ङ्क्याह —
यत इति ।
न जगज्जन्मादि वा ब्रह्मलक्षणं किन्तु तत्कारणत्वं तच्चाज्ञाते ब्रह्मणि सम्भा­वि­त­मि­त्यर्थः ।

सूत्रपदान्येवं व्याख्याय पूर्व­सू­त्रा­द्ब्र­ह्म­प­दा­नु­ष­ङ्गेण तच्छ­ब्दा­ध्या­हा­रेण च वाक्यार्थमाह —
अस्येत्यादिना ।

प्रधा­ना­दि­हे­तु­त्व­नि­रा­सेन ब्रह्महेतुत्वं सम्भावयितुं कार्यप्रपञ्चं श्रुतिसिद्धं द्वैराश्येन विशिनष्टि —
नामेति ।
तृतीयेत्थम्भावे । घटादौ स्वना­म­रू­प­ग­र्भ­वि­क­ल्प­पू­र्व­क­व्या­क्रि­या­दृष्टेः जगतोऽपि तथा­त्वा­नु­मा­ना­द­चे­ना­भा­व­क­र्तृ­क­त्व­म­यु­क्तम् । विमतं चेतनभावकर्तृकं, नाम­रू­पा­त्म­क­त्वात् , घटादिवदित्यर्थः ।

तर्हि चेताना भावाश्च जीवभेदा नामरूपे बुद्धावालिख्य जगज्जनयिष्यन्ति किं ब्रह्म­णे­त्य­श­ङ्क्याह —
अनेकेति ।
न चान्य­त­र­स्या­र्थि­क­त्वा­दु­भ­य­ग्र­ह­णा­न­र्थक्यं, ऋत्विगादीनां कर्तृ­त्वेऽ­प्य­भो­क्तृ­त्वात् , पित्रादीनां च श्राद्धादौ भोक्तृ­त्वेऽ­प्य­क­र्तृ­त्वात् । तथा च जीवानामपि स्रष्ट­व्य­को­टि­नि­वे­शा­ज्ज­ग­त्क­र्तृ­त्वा­यो­ग्य­ते­त्यर्थः ।

सेवा­दि­फ­ल­व­द्व्य­व­हि­त­फ­ल­त्वात् , कर्म­फ­ल­स्ये­श्व­र­प्र­दा­तृ­क­त्वा­नु­मा­नात् , तदात्मकं जग­दी­श्व­र­क­र्तृ­क­मि­त्याह —
प्रतिनियतेति ।
प्रतिनियतानि देश­का­ल­नि­मि­त्तानि येषां क्रियाफलानां तदाश्रयो जगत्तस्येति विग्रहः । प्रतिनियतो देशः, स्वर्गफलस्य मेरुपृष्ठम् । ग्रामा­दे­र्भू­म­ण्ड­लम् । कालोऽपि स्वर्गस्य प्रतिनियतो देह­पा­ता­दूर्ध्वं, पुत्रफलस्य बाल्यादूर्ध्वम् । निमित्तमपि प्रति­नि­य­त­मु­त्त­रा­य­ण­म­र­णादि स्वर्गादेः । ग्रामादेस्तु राजप्रसादादि । न चेदमीदृशं जगदसर्वज्ञो निर्मा­तु­म­र्ह­ती­त्यर्थः ।

विचि­त्र­का­र्य­त्वाच्च जगतो विशि­ष्ट­बु­द्धि­म­त्क­र्तृ­कत्वं प्रासा­दा­दि­व­द­नु­मे­य­मि­त्याह —
मनसेति ।
एतेन कर्तुः सर्वशक्तित्वं सम्भावितम् ।

कल्पितकारणत्वेन सजा­ती­य­प्र­धा­ना­दे­र्वि­जा­ती­याच्च कार्या­द्ब्र­ह्म­व्य­व­च्छे­द­क­तया जगद्धेतुत्वे तटस्थलक्षणे स्थिते ब्रह्मणः स्वरूपलक्षणं विव­क्ष­न्वि­शि­नष्टि —
सर्वज्ञादिति ।
अद्वितीयत्वं, सत्य­चि­दा­त्मत्वं, स्वतन्त्रतया निरतिशयसुखत्वं, विशेषणाभ्यां विवक्षितम् ।

नन्वन्येऽपि परिणामादयो विकारा जन्मा­दी­त्या­दि­ग्र­ह­णेन किं न गृह्यन्ते तत्राह —
अन्येषामिति ।
अजा­त­स्या­स्थि­त­स्या­न­ष्टस्य च परि­णा­मा­द्य­यो­गात् , तेषां तद­धी­न­त्वा­त्त­द्ग्र­ह­णे­नैव ग्रहात् , जन्म­स्थि­ति­ना­शा­ना­मे­वा­त्रो­पा­दा­न­मि­त्यर्थः ।

ननु निरुक्तकारस्य ‘जायते, अस्ति, वर्धते, विपरिणमते अपक्षीयते, विनश्यति ‘ इति सूत्रं मूलीकृत्य जन्मादिशब्देन षण्णामपि विकाराणां ग्रहणे नान्त­र्भा­वो­क्ति­क्ले­श­स्त­त्राह —
यास्केति ।
जन्मादिसूत्रस्य नैरु­क्तो­क्ति­मू­ल­त­या­नेन तदु­क्त­वि­का­र­ग्रहे तद्वाक्यस्य पौरु­षे­य­त्वा­न्मू­ल­मा­ना­पे­क्ष­त्वात् , आगमस्य तन्मूलत्वे सूत्रस्यैव तत्सिद्धौ नैरु­क्तो­क्ति­मू­ल­ता­न­र्थ­क्या­द­ध्यक्षं तदुक्तिमूलं वाच्यं तच्च महा­भू­त­स­र्गा­दूर्ध्वं सम्भावितं भैति­क­वि­का­र­गो­चरं, ततो यथो­क्ता­ध्य­क्षा­धी­न­नै­रु­क्तो­क्ति­मू­लत्वे सूत्रस्य जन्मादिषट्कं जगतो यतः तद्ब्र­ह्मे­त्युक्ते भूतपञ्चकस्य भौति­क­वि­का­र­हे­तु­त्वा­त्त­देव ब्रह्मेति लक्ष्येत । न भूतपञ्चकस्य जन्मादयो मूल­का­र­णा­द्ब्र­ह्मणो गृह्येरन् , एत­त्सू­त्र­मू­ल­भू­त­नै­रु­क्त­सू­त्रस्य तदगोचरत्वात् । तस्मान्मूलकारणं ब्रह्म न लक्षि­त­मि­त्या­शङ्कां निरसितुुं ब्रह्मणः सका­शा­दु­त्प­त्तिर्या जगतः श्रुता, यौ च तस्मिन्नेव तस्य स्थितिलयौ श्रृतौ ते जन्मादिशब्देन गृह्यन्ते, तेन तद्विषये ‘यतो वा ‘ इत्यादिवाक्ये बुद्धिस्थे जग­ज्ज­न्मा­दि­का­रणं ब्रह्म लक्षितं भवतीत्यर्थः । न चैवमपि जन्मैव सूत्र्यतां तन्नान्तरीयकतया स्थितिभङ्गं सेत्स्यतीति युक्तं, जन्ममात्रस्य निमित्तादपि सम्भवात् , त्रिभि­र­स्यो­पा­दा­न­ता­सू­च­ना­द­न्यत्र स्थितिलयायोगात् । न च लया­धा­र­त्वा­दे­वो­पा­दा­नत्वे जन्म­स्थि­ति­व­च­ना­न­र्थक्यं, प्रकृ­ति­वि­का­रा­भे­दे­ना­द्वै­त­सि­द्धये त्रया­णा­मा­दे­य­त्वात् । अन्यथा ब्रह्मणो जगदुपादानत्वे तदु­त्प­त्ति­स्थि­त्यो­र­न्योऽ­धि­ष्ठाता, कुम्भोद्भवे कुम्भकारवत् , राजस्थेम्नि राज­व­च्चे­त्या­श­ङ्क्येत तन्मा शङ्कीति त्रयाणां ग्रहणमिति भावः ।

युक्तिं विना लक्ष­ण­स्या­ति­व्या­प्त्य­स­मा­धे­र­र्था­द­नेन सापि सूत्रितेति तामुपन्यस्यति —
नेत्यादिना ।

नाम­रू­पा­भ्या­मि­त्या­दि­नो­क्त­वि­शे­ष­ण­च­तु­ष्ट­य­वि­शि­ष्ट­स्ये­त्याह —
यथोक्तेति ।

सर्वज्ञं सर्व­श­क्ति­स­म­न्वि­त­मि­त्युक्तं स्मारयति —
यथो­क्त­वि­शे­ष­ण­मिति ।
उक्तस्य जगतो नोक्तमीश्वरं मुक्त्वा­न्य­स्मा­दु­त्प­त्त्यादि सम्भावयितुं शक्यमिति सम्बन्धः ।

ननु सर्वे विकाराः सुख­दुः­ख­मो­ह­सा­मा­न्य­प्र­कृ­तिकाः, तद­न्वि­त­स्व­भा­वा­त्वात् । ये यद­न्वि­त­स्व­भा­वास्ते तत्प्रकृतिकाः यथा मृद­न्वि­त­स्व­भावाः शरावादयो मृत्प्रकृतिका इत्यनुमानात् , प्रधा­ना­ज्ज­ग­ज्ज­न्मादि स्यादि­त्या­श­ङ्क्याह —
न प्रधानादिति ।
तद्ध्यचेतनं जगदनभिज्ञं न तस्यो­त्प­त्त्यादि कर्तुमीष्टे । अन्त­र्ब­हि­र्भा­वेन सुखादीनां पटादीनां चाध्यक्षेण भेदग्रहात् एकार्थज्ञाने चैकस्यैव ज्ञातुः सुखा­द्या­त्म­त्वेन युग­प­त्त­द्ग्र­हा­पा­ता­द्धे­त्व­सि­द्धेर्न प्रधानकारणता रच­ना­नु­प­प­त्त्य­धि­क­रणे चैतद्वक्ष्यतीति भावः ।

सर्वं कार्यद्रव्यं, स्वप­रि­मा­णा­द­णु­त­र­प­रि­मा­ण­सं­यो­ग­स­चि­व­स­मा­न­जा­ती­या­ने­क­द्र­व्या­रब्धं, कार्य­द्र­व्य­त्वात् , घट­व­दि­त्य­नु­मा­नात् , अणुभ्यो जगज्जन्मादि सम्भा­वि­त­मि­त्या­श­ङ्क्याह —
नाणुभ्य इति ।
दीर्घ­वि­स्ती­र्ण­दु­कू­ला­र­ब्ध­र­ज्जु­द्र­व्यस्य ह्रस्वस्यापि कार्य­द्र­व्य­त्वे­ना­नै­का­न्त्यात् , वैशेषिकाधिकरणे चाणु­का­र­ण­ता­नि­रा­क­र­णात् , न तेभ्यो जग­ज्ज­न्मा­दी­त्यर्थः ।

शून्यवादिनस्तु सर्वं कार्यम् , अभावपूर्वकं योग्यत्वे सत्य­दृ­ष्ट­पू­र्वा­व­स्थ­त्वात् , परकीयात्मवदिति व्यतिरेकिणा शून्यस्य जग­द्धे­तु­ता­मा­हु­स्ता­न्प्र­त्याह —
नाभावादिति ।
घटस्य पूर्वावस्था मृदध्यक्षेति हेत्वसिद्धेर्न शून्यस्य जग­द्धे­तु­ते­त्यर्थः ।

केचित्तु हिरण्यगर्भं संसारिणमेव आग­मा­ज्ज­ग­द्धे­तु­मा­च­क्षते तान्प्र­त्यु­क्तम् —
न संसारिणो वेति ।
आगमस्य वेदविरुद्धत्वे प्रामा­ण्या­यो­गा­न्नासौ जग­द्धे­तु­रि­त्यर्थः ।

स्वभाववादं व्युदस्यति —
न चेति ।
उत्पत्त्यादि जगतः सम्भावयितुं न शक्यमिति सम्बन्धः । स्वभा­वा­दु­त्प­द्यत इति स्वयमेव स्वस्य निमित्तमिति वा निमि­त्ता­न­पे­क्ष­मिति वा विवक्षितम् । नाद्यः, स्वाश्रयत्वात् । न द्वितीयः, भावा­भा­व­यो­र­नि­मि­त्तत्वे यौगपद्यापातात् । स्वतः­सि­द्ध­सा­म­र्थ्यानां चार्थानां अन्यो­न्यो­प­का­र्यो­प­का­र­क­त्व­स्या­ध्य­क्ष­त्वा­दि­त्यर्थः ।

उक्त­ल­क्ष­ण­व्य­ति­रे­क्य­नु­मा­ना­दे­वो­क्त­यु­क्ति­स­हि­ता­द्ब्र­ह्म­णोऽ­स्ति­त्वा­दि­सिद्धेः, शास्त्र­यो­नि­त्वा­द्य­धि­क­र­ण­वै­य­र्थ्य­मि­त्य­श­ङ्क्याह —
एतदेवेति ।
युक्ति­म­दु­क्त­ल­क्ष­ण­मेव स्वत­न्त्र­म­नु­मानं सद्वि­शि­ष्टे­श्व­र­नि­श्चा­य­क­मिति यद्वै­शे­षि­का­दि­मतं तदयुक्तम् । लक्षणं हि युक्तिमदपि सिद्धस्य ब्रह्मणः सजा­ती­या­दि­व्या­व­र्तकं न तु तदीदृशमिति तत्स्व­रू­प­नि­श्चा­य­कम् । कार्य­लि­ङ्ग­का­नु­मानं च कारणसत्तामात्रे पर्य­व­स्य­त्त­दे­क­त्वादौ तटस्थम् । न च तदैक्यासिद्धौ तदीयं सर्वज्ञत्वादि ज्ञातुं शक्यम् । सोऽयं जगद्धेतौ नाना­त्वै­क­त्व­स्पर्शी संशयो लाघ­वा­दु­त्क­टै­क­को­टितां नीतो मूलकारणे विशिष्टे ब्रह्मणि सम्भा­व­ने­त्यु­च्यते । सम्भाविते तस्मि­न्प्र­मा­णा­व­का­शात् , उत्त­रा­धि­क­र­णा­र्थ­व­त्तेति भावः ।

अथेदं सूत्र­मु­क्त­ब्र­ह्म­नि­श्चा­यकं न वा । न चेद­प्रा­मा­ण्या­त्त­दु­क्त­ल­क्ष­णेऽपि विश्वासो न स्यात् । आद्ये व्यतिरेकिणो लक्षणस्य सूत्रो­क्त­का­र्य­लि­ङ्ग­का­नु­मा­न­व­न्ना­नि­श्चा­य­क­तेति चोदयति —
नन्विति ।
तदे­वे­त्ये­व­का­रे­णा­गमो वा तद­नु­गु­ण­यु­क्तिर्वा न सूत्रि­ते­त्यु­च्यते । प्रस्तुतानुमानं तदर्थः ।

‘नावे­द­वि­न्म­नुते’ ‘नैषा तर्केण’ इत्या­दि­श्रु­ते­र्वै­दिकं ब्रह्मे­त्यु­क्त­यु­क्त्य­नु­गृ­ही­त­ल­क्ष­णा­ख्य­व्य­ति­रे­क्या­त्म­का­ग­मो­क्ति­परं सूत्रमिति परिहरति —
नेत्यादिना ।
कार्यानुमानस्य ‘यतः’ इत्याा­दि­श्रु­त्यु­क्त­त्वेऽपि नानुमानात्मना निश्चायकत्वम् । तेन सम्भा­व­ना­मा­त्रा­भि­धा­ना­दा­ग­मा­त्मना निश्चायकत्वमिति भावः ।

उत्त­र­सू­त्रे­ष्वपि तुल्य­मा­ग­म­प्रा­धा­न्य­मिति वक्तुं सूत्रा­णा­मि­त्यु­क्तम् । सूत्रेषु कुसुमग्रथनवन्न वाक्यग्रथनं मुख्य­मि­त्या­श­ङ्क्याह —
वेदान्तेति ।

तेषा­म­पौ­रु­षे­य­त्वेन निर्दोषाणां स्वत एव स्वार्थ­नि­र्णा­य­क­त्वात् विचा­रा­न­र्थ­क्य­मि­त्या­श­ङ्क्याह —
वाक्यार्थेति ।
वाक्यस्य तदर्थस्य च तात्प­र्य­नि­श्च­यार्थं सम्भावनार्थं च विचारणा, तस्या­श्चा­ध्य­व­सानं तदुभयनिश्चयः, तेन निर्वृत्तो ब्रह्म­सा­क्षा­त्कारः, तस्मा­द्वि­चा­रोऽ­र्थ­वा­नि­त्यर्थः ।

विचा­रा­व­धा­रि­त­श­क्ति­ता­त्प­र्याभ्यां प्रमापकं शब्दं हित्वा शक्तिमात्रेण प्रमापकं प्रमाणान्तरं ब्रह्मणि लाघ­वा­दा­दे­य­मि­त्या­श­ङ्क्याह —
नेति ।
ब्रह्म­ण­स्त­द­गो­च­र­त्वा­दि­त्यर्थः ।

तर्हि शब्दादेव ब्रह्म­सि­द्धे­र्म­न­न­वि­धि­र्यु­क्ति­सू­त्रणं च कथ­मि­त्या­श­ङ्क्याह —
सत्स्विति ।

विम­त­म­भि­न्नो­पा­दा­ना­धि­ष्ठा­तृकं, कार्यत्वात् , सुखादिवत् । विमतं चेतनप्रकृतिकं, कार्यत्वात् , तद्वदित्याह —
अनुमानमपीति ।
तेषु सत्सु तदपि प्रमाणं भवन्न निवार्यत इति सम्बन्धः ।

विचा­र­सं­स्कृ­त­वे­दा­न्तानां स्वार्थ­बो­धि­त्व­सिद्धौ किं तेने­त्या­श­ङ्क्याह —
तदर्थेति ।
तेषामर्थो जग­तोऽ­भि­न्न­नि­मि­त्तो­पा­दा­नत्वं तस्य ग्रहणं स्वीकारस्तस्य दार्ढ्यं तदु­प­यो­गि­स­म्भा­व­नात्मा निश्च­य­स्त­द­र्थ­म­नु­मा­न­मि­त्यर्थः ।

विमतं भिन्नो­पा­दा­ना­धि­ष्ठा­तृकं, कार्य­द्र­व्य­त्वात् , घट­व­दि­त्य­नु­मा­न­बाध इति चेन्नेत्याह —
वेदान्तेति ।
जग­त­श्चे­त­नो­पा­दा­न­ता­नि­मि­त्त­त्व­वा­दि­वे­द­वि­रो­धान्न तेऽनुमानम् । मन्मते तद­वि­रो­धा­त्त­दर्थे सम्भा­व­ना­हे­तु­रि­त्यर्थः ।

जगद्धेतुर्न तर्कगम्यः, वैदिकत्वात् , परि­शु­द्ध­व­स्तु­व­दि­त्या­श­ङ्क्याह —
श्रुत्येति ।
तर्कस्य वस्तुनिश्चयाय श्रुत्यै­वे­ष्ट­तया साध्य­वि­क­ल­ते­त्यर्थः ।

कासौ श्रुति­रि­त्युक्ते श्रवणातिरेकेण मननं युक्त्य­नु­स­न्धानं विधदतीं श्रुतिमाह —
श्रोतव्य इति ।

न केवलं श्रौत­स्त­र्कोऽ­त्रो­प­यु­ज्यते किन्तु प्रति­ब­न्ध­नि­व­र्त­क­त्वेन लौकिकोऽपीत्यत्र श्रुतिमाह —
पण्डित इति ।
उक्ता­र्थ­धी­सा­मर्थ्यं पाण्डित्यम् । अनुक्तेऽपि प्रयो­ज­क­शि­क्ष­यो­त्प्रे­क्षा­श­क्ति­र्मे­धा­वि­त्वम् । यथा कश्चि­द्ग­न्धा­र­दे­शेभ्यः समानीय चौरैररण्ये बद्ध­च­क्षु­र्नि­क्षिप्तो देशि­को­प­दे­श­त­स्त­दु­क्तस्य साकल्येन ज्ञाता पण्डितः स्वय­मू­हा­पो­ह­क्षमो मेधावी गन्धारानेव प्राप्नोति, एवं ब्रह्मणः सकाशादाच्छिद्य विवेकदृशं निरु­ध्या­वि­द्या­दिभिः संसारारण्ये निहितो जन्तु­र­ति­का­रु­णि­क­गु­रू­प­दे­शतः स्वस्वभावं प्रतिपद्यत इत्यर्थः ।

श्रुति­ता­त्प­र्य­माह —
पुरुषेति ।
आत्मनः श्रुतेरित्यर्थः ।

ननु धर्म­वि­द­वि­शे­षा­द्ब्र­ह्मापि श्रुत्या­द्ये­वा­पे­क्षते तत्कथं तत्र श्रुतिस्तर्कं सहायीकरोति तत्राह —
नेत्यादिना ।
दृष्टान्ते जिज्ञास्यो धर्मो दार्ष्टान्तिके तादृग्ब्रह्म ग्राह्यम् । श्रुत्यादय इत्यादिशब्देन लिङ्ग­वा­क्य­प्र­क­र­ण­स्था­न­स­माख्या गृह्यन्ते । तत्र पदा­न्त­र­नि­र­पेक्षः शब्दः श्रुतिः । श्रुत­स्या­र्थ­स्या­र्था­न्त­रे­णा­वि­ना­भावो लिङ्गम् । अन्यो­न्या­का­ङ्क्षा­स­न्नि­धि­यो­ग्य­ता­वन्ति पदानि वाक्यम् । वाक्य­द्व­य­सा­म­र्थ्य­मा­र­भ्या­धी­त­वि­षयं प्रकरणम् । क्रमवर्तिनां पदार्थानां क्रम­व­र्ति­भि­र­र्थै­र्य­था­क्रमं सम्बन्धः स्थानम् । संज्ञासाम्यं समाख्या । गुणोपसंहारे चैषामुदाहरणानि वक्ष्यन्ते ।

किं तर्हि जिज्ञास्ये ब्रह्मणि प्रमाणान्तरमिति प्रश्नपूर्वकमाह —
किं त्विति ।
अनुभवो ब्रह्म­सा­क्षा­त्कारो विद्वदनुभवः । आदि­प­द­म­नु­मा­ना­दि­स­ङ्ग्र­हा­र्थम् ।

श्रुत्या­दी­ना­म­नु­मा­ना­दीनां च शब्द­श­क्ति­ता­त्प­र्या­व­धृ­ति­द्वा­रा­नु­भ­व­मु­त्पाद्य ब्रह्मणि प्रामाण्यम् , अनुभवस्य साक्षादेव तद­वि­द्या­ध्वं­सि­त्वे­नेति मत्वोक्तम् —
यथासम्भवमिति ।

वेदा­र्थ­त्वा­द्ध­र्म­व­द्ब्र­ह्म­ण्यपि नानुभवः सम्भ­व­ती­त्या­शङ्क्य तद­यो­ग्य­त्व­मु­पा­धि­रि­त्याह —
अनुभवेति ।
न हि ज्ञातेऽपि ब्रह्मण्यनुभवं विना नैरा­का­ङ्क्ष्य­म­त­स्त­ज्ज्ञा­न­स्या­नु­भ­वा­न्त­त्वा­त्त­स्मि­न्न­सा­व­स्ती­त्यर्थः ।

साध­न­व्या­प्ति­मा­श­ङ्क्याह —
भूतेति ।
चकारः शङ्कानिरासी ।

ननु कर्म­वा­क्या­ना­म­नु­भ­वा­न­पे­क्ष­फ­ल­व­ज्ज्ञा­न­ज­न­क­त्वात् , ब्रह्म­वा­क्या­ना­मपि वेद­प्र­मा­ण­त्वा­त्ता­दृ­ग्धी­ज­न­कत्वं, नेत्याह —
कर्तव्येति ।
धर्म­स्या­नु­भ­वा­यो­ग्य­त्वात् , तदनुष्ठानस्य च शाब्द­धी­मा­त्रा­देव सिद्धेः, धर्मवाक्यानां युक्त­मु­पा­धी­ज­न­क­त्वम् । ब्रह्मणि त्वनुभवयोग्ये तद्वाक्यानां नैवमित्यर्थः ।

धर्मस्यापि ब्रह्म­व­द­नु­भ­व­यो­ग्यत्वं, वेदार्थत्वात् , इत्या­श­ङ्क्या­का­र्य­त्वु­पा­धि­रि­त्याह —
पुरुषेति ।
चकारोऽत्रापि शङ्कानिरासी ।

कर्तव्येऽपि तुल्य­म­सा­ध्य­त्व­मि­त्या­शङ्क्य लौकिके वैदिके च कर्मणि साध्यत्वमाह —
कर्तुमिति ।

तत्र लौकिकमुदाहरति —
यथेति ।

तेन सह वैदिकं दृष्टान्तं समुच्चिनोति —
तथेति ।

कर्तु­म­क­र्तु­मि­त्यस्य दृष्टा­न्त­मुक्त्वा कर्तुमन्यथा वा कर्तुमित्यस्य दृष्टान्तमाह —
उदित इति ।

इतोऽपि कर्मणो नानु­भ­व­यो­ग्य­ते­त्याह —
विधीति ।
'यजेत’ इत्यादयो विधयो ‘न हन्यात्’ इत्यादयो निषेधाश्च कर्मणि सावकाशाः । तेन साध्य­त्वा­द­नु­भ­व­यो­ग्य­ते­त्यर्थः ।

तत्रैव हेत्वन्तरमाह —
विकल्पेति ।
उदि­ता­नु­दि­त­हो­मार्थो व्यवस्थितो विकल्पः । ग्रह­णा­ग्र­ह­णा­र्थ­स्त्वै­च्छिकः । ‘न हिंस्या­त्स­र्व­भू­तानि’ इत्युत्सर्गः । ‘अग्नीषोमीयं पशुमालभेत’ इत्यपवादः । ते च कर्मणि सावकाशाः । तथा चाव्यवस्थितं कर्मा­नु­भ­वा­यो­ग्य­मि­त्यर्थः ।

ब्रह्मण्यपि तुल्य­त्वा­द­व्य­व­स्थि­त­त्व­स्यो­क्तो­पा­ध्य­सि­द्धि­रि­त्या­श­ङ्क्याह —
न त्विति ।

प्रका­र­वि­क­ल्प­व­त्प्र­का­रि­वि­कल्पं निरस्यति —
अस्तीति ।

वस्तुन्यपि विकल्पा दृष्टा वादि­ना­मि­त्या­श­ङ्क्याह —
विक­ल्प­ना­स्त्विति ।

सम्य­ग्ज्ञा­ना­धी­न­त्वा­द्व­स्तुनः, तस्य च पुरुषाधीनत्वात् , वस्त्वपि तथेत्याशङ्क्याह —
न वस्त्विति ।

कथं तर्हि तदु­त्प­त्ति­रि­त्या­श­ङ्क्याह —
किं तर्हीति ।
पुरुषतन्त्रत्वं निषेद्धुमेवकारः । न मानाधीनत्वं निषिध्यते ।

विकल्पनानां मनः­स्प­न्दि­त­मा­त्र­त्वे­ना­स­म्य­ग्धीत्वं, सम्यग्धियश्च वस्त्व­धी­न­ते­त्यत्र दृष्टान्तमाह —
नहीति ।
आद्यो वाशब्दोऽवधारणे । पुरोवर्तिनि स्थाणा­वे­क­स्मि­न्नेव स्थाणु­रे­वे­त्य­दु­ष्ट­क­र­णस्य धीः, इतरस्य तत्रैव पुरुषो वा स्थाणुर्वेति संशयः । नहि तदुभयमपि सम्यग्ज्ञानम् , एक­स्यो­भ­य­त्वा­यो­गा­दि­त्यर्थः ।

कथं तर्हि विभागधीस्तत्राह —
तत्रेति ।
स्थाणुः सप्तम्यर्थः ।

उक्तन्यायं सञ्चारयति —
एवमिति ।

दार्ष्टा­न्ति­क­माह —
तत्रेति ।
विकल्पनानां बुद्धि­ज­न्य­त्वे­ना­व­स्त्व­नु­सा­रि­णी­ना­म­स­म्य­ग्धीत्वे, सम्यग्धियश्च वस्त्व­नु­सा­रित्वे पूर्वो­क्त­न्या­येन स्थिते सतीति यावत् । न पुरु­ष­त­न्त्र­मि­त्ये­व­का­रार्थः । ततो न धीद्वारा वस्तुनोऽपि तदधीनतेति शेषः ।

ब्रह्मज्ञानस्य वस्त्वधीनत्वेन सम्यग्धीत्वे हेतुमाह —
भूतेति ।
पर­मा­र्थ­व­स्त्व­व­गा­हि­त्वा­दि­त्यर्थः ।

ब्रह्मणः सिद्ध­त्वे­ना­सा­ध्य­तया धर्म­वै­ध­र्म्या­द­नु­भ­व­यो­ग्य­त्वा­त्त­त्रा­नु­भ­वा­पेक्षा युक्त्य­नु­प्र­वे­श­श्चे­त्यु­क्तम् । इदानीं ब्रह्मणि प्रमा­णा­न्त­र­प्र­वेशे जन्मा­दि­सू­त्र­म­नु­मा­नो­प­न्या­सा­र्थ­मि­त्य­नु­म­त­मिति शङ्कते —
नन्विति ।
सिद्ध­त्वा­द्ब्र­ह्मणो धर्मवैजात्येऽपि माना­न्त­र­ग­म्य­ते­त्य­नु­मा­ना­दि­वि­चारं हित्वा वाक्य­मा­त्र­वि­चा­रोऽ­युक्तः, ब्रह्म­ण्यु­भ­य­प्र­वे­शा­वि­शे­षात् । अतः सूत्राणां वेदा­न्त­वा­क्य­ग्र­थ­ना­र्थ­त्व­म­सि­द्ध­मि­त्यर्थः ।

ब्रह्मणि सम्भा­व­ना­हे­तु­श्रु­त्य­नु­गु­णा­नु­मा­ना­दि­प्र­वे­शात् , गुणतया तद्वि­चा­र­स्या­पी­ष्ट­त्वात् , प्राधान्येन वेदा­न्त­वा­क्य­ग्र­थ­ना­र्थता सूत्राणामिति समाधत्ते —
नेत्यादिना ।

मानान्तरमपि करणमेव ब्रह्म­प्र­मि­ता­विति पक्षे प्रत्य­क्ष­म­नु­मा­नादि वा तदितिविकल्प्य दूषयति —
इन्द्रियेति ।
ब्रह्मणि करणत्वेन माना­न्त­रा­प्र­वे­शा­दिति शेषः ।

‘पराञ्चि - ‘ इत्यादिश्रुत्या प्रत्य­क्षा­वि­ष­यत्वं ब्रह्मणो विवृणोति —
स्वभावत इति ।

सम्ब­न्धा­ग्र­ह­णा­दि­त्युक्तं व्यनक्ति —
सति हीति ।

ननु ब्रह्म­स­म्ब­द्ध­मिदं कार्यमिति धिया किं स्यात् , कार्यमेव गृह्यमाणं ब्रह्म ज्ञापयिष्यति, नेत्याह —
कार्येति ।
तन्मा­त्रा­द्धे­तु­मात्रं सिध्यति न सत्य­ज्ञा­ना­दि­रूपं ब्रह्म । तत्त्वागमादेव ज्ञेयमित्यर्थः ।

श्रौतार्थे सामान्यद्वारा सम्भा­व­ना­हे­तु­र्मा­ना­न्त­र­मिति युक्ता सूत्राणां वेदा­न्त­ग्र­थ­ना­र्थ­ते­त्यु­प­सं­ह­रति —
तस्मादिति ।

बहु­त्वा­द्वे­दा­न्ता­ना­मे­त­द­धि­क­र­ण­वि­ष­य­बु­भु­त्सया पृच्छति —
किं पुनरिति ।
जिज्ञास्यं लक्षितं ब्रह्म सप्तम्यर्थः ।

विशि­ष्टा­धि­का­रिणो ब्रह्म­ज्ञा­तु­का­मस्य जग­त्का­र­ण­त्वो­प­ल­क्ष­णा­नु­वा­देन ब्रह्म­प्र­ति­पा­दकं वाक्यं सोपक्रममाह —
भृगुरिति ।

ननु प्रकृ­ष्ट­प्र­का­श­श्चन्द्र इति स्वरू­प­ल­क्ष­णा­दृते यत्र शाखाग्रं स चन्द्र इत्यु­प­ल­क्ष­ण­मा­त्रा­च्च­न्द्र­स्व­रू­पा­दृष्टेः, उपलक्षितस्य स्वरूपलक्षणं वाच्यं तत्राह —
तस्येति ।
ब्रह्मणो जग­द्धे­तु­त्वा­नु­वा­देन स्वरू­प­नि­र्णा­य­क­मा­न­न्द­त्व­वि­धायि वाक्यम् । ततः सत्या­दि­वा­क्याच्च स्वप्र­का­शा­न­ति­श­या­न­न्द­ल­क्षणं ब्रह्मेति निर्णेतुं शक्यमित्यर्थः ।

तैत्ति­री­य­श्रु­ता­विव श्रुत्यन्तरे ब्रह्मणो लक्षणद्वयवादीनि वाक्यानि ‘यः सर्वज्ञः सर्ववित् ‘ ‘विज्ञा­न­मा­न­न्दम् ‘ इत्यादीनि सन्ति, तान्य­पी­हो­दा­ह­र­ण­त्वेन द्रष्ट­व्या­नी­त्याह —
अन्यान्यपीति ।

एवं­जा­ती­य­क­त्व­मे­वाह —
नित्येति ।
तदेवं सर्वासु शाखासु लक्ष­ण­द्व­य­वा­दि­वे­दा­न्त­वा­क्यानि जिज्ञास्ये ब्रह्मणि समन्वितानीति तद्धिया मुक्ति­र­य­त्न­ल­भ्ये­त्यर्थः ॥ २ ॥

सूत्रा­न्त­र­म­व­ता­र­य­न्पू­र्व­सू­त्र­स­ङ्ग­ति­माह —
जगदिति ।
सर्वकारणत्वं ब्रह्मलक्षणं सूत्रयता प्रध­ना­दा­व­ति­व्या­प्ति­नि­रा­साय तद्बललब्धं सर्व­ज्ञ­त्व­म­र्था­दुक्तं तदेवात्र साध्यते, तथा चार्थि­क­प्र­ति­ज्ञ­यास्य सङ्गतिरित्यर्थः ।

वेदानां नित्यत्वात् , तदकर्तृत्वे विश्व­क­र्तृ­त्वा­यो­गात् न तेनास्य सर्व­ज्ञ­ते­त्या­शङ्क्य श्रौत­प्र­ति­ज्ञ­यैव सङ्गतिमाह —
तदेवेति ।
वेदानां नित्यत्वेऽपि ब्रह्म­ण­स्त­त्क­र्तृ­त्व­स­म्भ­वोक्त्या तदेव जगद्धेतुत्वकृतं सर्वज्ञत्वमत्र दृढीक्रियते । तेन हेतुसाधनद्वारा तदी­य­सा­ध्य­सा­ध­नात् युक्तास्य श्रौत्या प्रतिज्ञया सङ्गतिरिति भावः ।

‘अस्य महतः’ इत्यादिवाक्यं ब्रह्मणो वेदकर्तृत्वेन सार्वज्ञ्यं न साधयतीति वेदस्य सापे­क्ष­त्व­प्र­स­ङ्गा­प्र­स­ङ्गाभ्यां सन्देहे, पाणि­न्या­दि­व­दर्थं दृष्ट्वा कर्तृत्वे वेदस्य पौरुषेयत्वेन सापे­क्ष­त्वा­पा­तात् न साधयतीति प्राप्ते सिद्धान्तमाह —
शास्त्रेति ।
न केवलं जग­द्यो­नि­त्वा­दस्य सार्वज्ञ्यं किन्तु शास्त्र­यो­नि­त्वा­द­पीति योजना । अत्र च वेद­क­र्तृ­त्वोक्तेः, एत­दु­क्त­मा­न­मे­या­ङ्गी­का­रेण शास्त्र­प्र­वृत्तेः, अस्ये­त्या­दि­स्प­ष्ट­ब्र­ह्म­लि­ङ्ग­वा­क्यस्य सर्वज्ञे ब्रह्मणि समन्वयोक्तेश्च श्रुत्या­दि­स­ङ्ग­तयः । फलं तु पूर्वपक्षे ब्रह्मणः सर्व­ज्ञ­त्वा­नि­र्धा­र­ण­मु­त्त­रत्र तन्निर्धारणमिति द्रष्टव्यम् ।

शास्त्र­यो­नि­त्वस्य सर्व­ज्ञ­ता­हे­तुत्वं वक्तुं शास्त्रं विशिनष्टि —
महत इत्यादिना ।

चातु­र्व­र्ण्य­चा­तु­रा­श्र­म्या­दि­म­हा­वि­ष­य­त्वा­न्म­ह­दृ­गा­दि­शा­स्त्रम् । न केवलं महा­वि­ष­य­त्वे­नास्य महत्त्वं किन्त्व­ने­का­ङ्गो­पा­ङ्गो­प­क­र­ण­त­या­पी­त्याह —
अनेकेति ।
पुरा­ण­न्या­य­मी­मां­सा­ध­र्म­शा­स्त्राणि व्याक­र­णा­दि­ष­ड­ङ्गानि च दश विद्यास्थानानि । तैस्त­त्त­द्द्वा­रो­प­कृ­त­स्येति यावत् । एतेन शिष्ट­स­ङ्ग्र­हा­द­प्रा­मा­ण्य­श­ङ्कापि शास्त्र­स्या­र्था­द­पास्ता । पुरा­णा­दि­प्र­णे­तारो महर्षयस्तथा तथा वेदा­न्व्या­च­क्षा­णा­स्त­दर्थं चाद­रे­णा­नु­ति­ष्ठन्तो वेदानादृतवन्तः, तत्कथं तदप्रामाण्यमिति भावः ।

अबो­धि­त्वा­स्प­ष्ट­बो­धि­त्व­यो­र­भा­वा­दपि वेदानां प्रामाण्यमित्यह —
प्रदीपवदिति ।

उक्तमुपजीव्य सर्व­ज्ञ­त्वो­प­युक्तं विशेषणान्तरमाह —
सर्वज्ञेति ।
तत्सदृशस्येति यावत् । सादृश्यं च सर्वज्ञज्ञानस्य सर्व­वि­ष­य­त्व­व­दु­क्ते­रपि शास्त्री­या­या­स्त­था­त्वम् । कल्प­प्र­त्य­योऽ­चे­त­न­त्वात् ।

उक्तविशेषणस्य वेदस्य निःश्व­सि­त­श्रुत्या विभ­क्त­त्व­हे­तू­प­कृ­तया ब्रह्म­का­र्य­ते­त्याह —
योनिरिति ।

व्यति­रे­क­मु­खे­नोक्तं व्यक्तीकुर्वाणः सर्वज्ञत्वं प्रतिजानीते —
न हीति ।
मह­त्त्वा­दि­वि­शे­ष­ण­व­त्त्व­मी­दृ­श­त्वम् ।

तस्य सर्व­ज्ञा­द­न्य­तोऽ­स­म्भवे हेतुं सूचयति —
सर्वज्ञेति ।
तस्यगुणः सर्वा­थं­ज्ञा­न­वत्त्वं तेनान्वितमिदं शास्त्रं, सर्वार्थत्वात् , अत­स्त­स्यो­त्पत्तिः सर्व­ज्ञा­दे­वे­त्यर्थः ।

उक्त­म­नु­मा­नी­कर्तुं व्याप्तिमाह —
यदिति ।
महा­वि­ष­य­त्वा­द्वे­दस्य ब्रह्मज्ञानेन तुल्या­र्थ­त्व­भ्रा­न्ति­नि­वृ­त्त्यर्थं विस्त­रा­र्थ­मि­त्यु­क्तम् । यच्छब्दत्रयस्य स ततोऽ­पी­त्यु­त्त­रेण सम्बन्धः । शास्त्र­प्र­णे­तु­रा­प्त­त्वार्थं पुरुषविशेषपदम् ।

यो यद्वा­क्य­प्र­मा­ण­प्र­णेता स तद्वि­ष­या­द­धि­का­र्थ­ज्ञा­न­वा­निति व्याप्तिभूमिमाह —
यथेति ।

ब्रह्मणः शास्त्र­क­र्तृ­त्वेऽपि पाणि­न्या­दि­व­द­स­र्व­ज्ञत्वं शङ्कित्वोक्तम् —
ज्ञेयेति ।
तस्य ज्ञेयै­क­दे­श­वि­ष­यत्वं तत्क­र्तु­र­सा­र्वज्ञ्ये हेतुरित्यर्थः । अपि­स्त­था­त्व­स­म्भा­व­नार्थः । यद्य­स्मा­त्पा­णि­न्यादेः सम्भवति स तस्मा­द­धि­का­र्थ­ज्ञा­न­वा­निष्टः । शब्दस्य ज्ञाना­न्न्यू­ना­र्थ­त्वा­द्य­थेदं तथान्यदपि मानभूतं शास्त्रं यस्मा­द­भि­यु­क्ता­दु­त्प­द्यते स तस्मा­द­धि­क­ज्ञा­न­वा­नि­त्यर्थः ।

उक्ते­र्ज्ञा­ना­न्न्यू­ना­र्थ­त्व­मि­क्षु­क्षी­रा­दि­मा­धु­र्य­स्या­वा­न्त­र­वै­ष­म्येऽपि तदाख्यातुं सुशिक्षितोऽपि न शक्ष्यतीति न्याय­सि­द्ध­मि­त्याह —
इति प्रसिद्धमिति ।

व्याप्ति­मुक्त्वा विव­क्षि­त­म­नु­मा­न­माह —
किम्विति ।
शास्त्र­स्यो­क्त­वि­शे­ष­ण­वतो यस्मान्महतो भूताद्योनेः सम्भवस्तस्य सर्व­ज्ञ­त्वा­द्य­न­ति­श­य­मिति किमु वक्तव्यमिति सम्बन्धः । ब्रह्म वेदा­र्था­द­धि­का­र्थ­ज्ञा­न­वत् , तत्कर्तृत्वात् , यो यद्वा­क्य­प्र­मा­ण­कर्ता स तद­र्था­द­धि­का­र्थ­ज्ञा­न­वान् , यथा पाणिनिः । यद्वा वेदः स्वार्था­द­धि­का­र्थ­ज्ञा­न­व­ज्जन्यः, वाक्य­प्र­मा­ण­त्वात् , पाणि­न्या­दि­वा­क्य­व­दि­त्यर्थः ।

शास्त्र­हे­तो­र्ब्र­ह्मणः सर्वज्ञता पक्ष­ध­र्म­ता­ब­ला­दिति वक्तुं शास्त्रस्य ग्रन्थतो महत्त्वमाह —
अनेकेति ।

महा­वि­ष­य­त्वे­नोक्तं महत्त्वं व्यनक्ति —
देवेति ।
आदिशब्देन वर्णाश्रमधर्मा गृह्यन्ते ।

प्रदी­प­व­त्स­र्वा­र्था­व­द्यो­तिन इत्युक्तं प्रकृ­तो­प­यो­गि­त्वे­ना­र्थ­तोऽ­नु­व­दति —
सर्वेति ।

यथोक्तं शास्त्रं ब्रह्मणो जायते चेत्तस्य पौरु­षे­य­त्वे­ना­न­पे­क्ष­त्व­प्रा­मा­ण्य­हा­नि­रि­त्या­श­ङ्क्याह —
अप्रयत्नेनेति ।
पौरुषेयत्वं पुरु­ष­नि­र्व­र्त्य­त्व­मात्रं वा नूत­ना­नु­पू­र्वी­र­चनं वा माना­न्त­र­दृ­ष्टा­र्थो­क्ति­र­चनं वा । नाद्यः, तवापि पदवाक्यादिषु तुल्यत्वात् । द्वितीये नूतनत्वं क्रमा­न्य­त्व­मात्रं वा विसदृशक्रमत्वं वा । नाद्यः, त्वयापि प्रति­पु­रु­ष­मु­पा­धि­भे­दा­दु­प­हि­त­क्र­मा­न्य­त्व­मा­त्र­स्ये­ष्ट­त्वात् । न द्वितीयः, मयापि क्रम­वै­सा­दृ­श्य­स्या­नि­ष्ट­त्वात् । न तृतीयः, अनङ्गीकारात् । अतो न पौरुषेयतया सापेक्षतेति भावः ।

अयत्नेन ब्रह्मणो वेदोत्पत्तौ मानमाह —
अस्येति ।
ब्रह्मणोऽनतिशयं महत्त्वं तात्त्विकं च सर्वज्ञतासाधकं, तद्रहिते तदनुपलम्भादिति मत्त्वा महतो भूतस्येति पुनरुक्तम् । यथा दीपा­दि­भा­स­न­शक्तेः स्वहे­तु­व­ह्नि­श­क्त्य­नु­मा­प­कत्वं तथा वेद­ग­त­स­र्वा­र्थ­भा­स­न­श­क्ते­रपि स्वाश्र­यो­पा­दा­न­स्थ­स­र्वा­र्थ­भा­स­न­श­क्त्य­नु­मा­प­क­तेति समुदायार्थः ।

शास्त्रं शास्त्र­क­र्तृत्वे सत्य­स­र्व­ज्ञ­त्वा­न­धि­क­र­ण­क­र्तृकं, कार्यत्वात् , घट­व­दि­त्य­नु­मा­ना­द्वे­दस्य सर्व­क­र्तृ­क­ते­त्यु­क्तम् । इदानीं जगद्धेतुत्वेन लक्षिते ब्रह्मणि मान­वि­शे­ष­चि­न्तायै वर्ण­का­न्त­र­म­व­ता­र­यति —
अथवेति ।

'तं त्वौपनिषदम् ‘ इत्यादि ब्रह्मणः शास्त्रै­क­ग­म्य­त्वम् । समर्थयेन्न वेति कार्यलिङ्गस्य हेतु­वि­शे­षा­व­सा­ना­न­व­सा­नाभ्यां संशये, विमतं सकर्तृकं, कार्यत्वात् , घटवदिति सिद्धे कर्तरि, तदे­क­त्वा­ने­क­त्व­स­न्देहे लाघवात्तदैक्यम् । स च ज्ञात्वैव सर्वं करोतीति सर्वज्ञः सर्व­श­क्ति­श्चे­त्य­नु­मा­न­मेव विचार्यमिति प्राप्ते प्रत्याह —
यथोक्तमिति ।

नित्यसिद्धस्य ब्रह्मणः शास्त्रं कार­ण­मि­त्य­यु­क्त­मि­त्या­श­ङ्क्याह —
प्रमाणमिति ।

अनुमानादपि लाघ­वा­नु­गृ­ही­ता­द्ब्र­ह्म­स्व­रू­प­धी­स­म्भ­वात् तत्र शास्रमेव मान­मि­त्या­श­ङ्क्याह —
शास्त्रादिति ।
न तावदप्रत्यक्षं ब्रह्म वह्नि­व­द्वि­शे­ष­तोऽ­नु­मेयं, कार्यमात्रस्य कर्तृ­मा­त्र­ग­म­क­त्वात् । न च लाघ­वा­त्त­दै­क्यधीः, विचि­त्र­प्रा­सा­दा­दे­र­ने­क­क­र्तृ­क­स्यापि दृष्ट­त्वे­ना­नि­र्ण­यात् । तथा च कर्तुर्न सर्व­ज्ञ­त्वा­द्य­नु­मा­न­ल­भ्यम् । शास्त्रे तु ‘यतः’ इत्ये­क­व­च­ना­त्क­र्त्रै­क्य­सिद्धौ सर्व­ज्ञ­त्वा­दि­सिद्धेः शास्त्रैकगम्यं ब्रह्मेति भावः ।

किं तद्ब्रह्मणि प्रमाणं शास्त्रं तदाह —
शास्त्रमिति ।

पूर्वसूत्रे शास्त्र­स्यो­क्तत्वे शास्त्रयोनित्वं पृथङ् न वाच्यमिति शङ्कते —
किमर्थमिति ।

एत­त्सू­त्रा­र्थ­वत्त्वं प्रतिजानीते —
उच्यत इति ।

तत्र शास्त्र­स्यो­क्त­त्वेऽपि सूत्रे तद्वा­च­का­भा­वा­ज्ज­न्मा­दि­लि­ङ्गकं स्वत­न्त्र­म­नु­मा­न­मु­क्त­मिति शङ्कां निरसितुमिदं सूत्रमिति तदर्थवत्तां समर्थयते —
तत्रेति ।
न च तर्हीदं पूर्वशेषतया तदन्तर्गमान्न पृथक्करणीयम् । तच्छेषत्वेऽपि सर्वज्ञत्वे शास्त्र­क­र्तृ­त्व­हे­तु­स­म­र्थ­न­न्या­य­भे­दा­द­धि­क­र­णा­न्त­र­त्व­सि­द्धे­रिति ॥ ३ ॥

वेदान्ता यथोक्ते ब्रह्मणि प्रमाणं न वेति सिद्धा­र्थ­ज्ञा­ना­त्फ­ल­भा­वा­भा­वाभ्यां सिद्धमर्थं रूपादिहीनं बोधयतो वाक्यस्य सापे­क्ष­त्वा­न­पे­क्ष­त्वाभ्यां वा संशये पूर्वा­धि­क­र­ण­द्वि­ती­य­व­र्ण­के­ना­क्षे­प­ल­क्षणां सङ्गतिं विव­क्ष­न्नु­त्त­र­सू­त्र­व्या­व­र्त्य­प­क्ष­माह —
कथमिति ।
'सदेव’ इत्या­दि­त­त्त­दा­म्ना­या­धी­त­स­र्वो­प­नि­षदां स्फुट­ब्र­ह्म­लि­ङ्गानां ब्रह्मणि समन्वयसाधनादत्र श्रुत्या­दि­स­ङ्ग­तयः । फलं तु पूर्वपक्षे परि­शु­द्ध­ब्र­ह्म­बु­द्ध्य­भा­वा­त्त­द­र्थि­ना­मु­प­नि­ष­त्स्व­प्र­वृत्तिः । सिद्धान्ते शुद्ध­ब्र­ह्म­बु­द्धि­सिद्धौ मुमु­क्षू­णा­मु­प­नि­षत्सु यत्नाधिक्यमिति विवेक्तव्यम् । कथमित्याक्षेपे हेतुर्यावतेति ।

‘वायुर्वै क्षेपिष्ठा देवता’ इत्या­द­योऽ­र्थ­वादा विध्यु­द्दे­शा­र्थ­वा­द­यो­र्मि­थो­पे­क्ष­णा­द्वि­ध्यु­द्दे­शे­नै­क­वा­क्य­तया धर्मे प्रमाणं न वेति संशये पूर्वपक्षयति —
अाम्नायस्येति ।

सर्वस्य वेदस्य विधि­नि­षे­धा­र्थ­वा­द­म­न्त्र­ना­म­धे­या­त्म­कस्य कार्य­त­च्छे­षा­र्थ­ता­ध्रौ­व्यात् , यानि वाक्यानि कार्यं वा तच्छेषं वा नाचक्षीरन् किन्तु शुद्धं सिद्ध­म­र्थ­म­भि­द­धी­रन् , अतदर्थानां तेषामानर्थक्यं - फल­व­द­भि­धे­य­वै­धु­र्य­म­तोऽ­नि­त्य­म­नि­यतं सापे­क्ष­मे­वो­च्यते वेदस्य प्रामा­ण्य­मि­त्यु­क्त­त्वात् यथा श्रुति­गृ­ही­ता­ना­म­र्थ­वा­दानां सन्तमसन्तं वा भूतमर्थं वदतां तदुक्त्यैव नैरा­का­ङ्क्ष्या­त्का­र्या­ध्या­हा­रा­सिद्धेः ‘ स एवैनं भूतिं गमयति’ इति विशि­ष्टा­र्था­वे­द­ने­नै­वा­व­सा­नात् , ‘वायव्यं श्वेतमालभेत’ इत्य­ने­नै­क­वा­क्य­त्वा­भा­वात् , मुख्यार्थसम्भवे प्राश­स्त्य­ल­क्ष­णा­यो­गात् , आख्या­यि­का­त्म­ना­मपि लोके शब्दानां दर्शनात् तेषां फल­व­द­र्था­व­बो­धा­नि­य­मात् , अध्य­य­न­वि­धे­र­क्ष­रा­वाप्त्या दृष्टार्थत्वात् , विध्यु­द्दे­श­स्यापि विशि­ष्टा­र्थ­वि­धिना चरितार्थत्वात् , मिथो­पे­क्षा­भा­वा­द­र्थ­वा­दा­न­र्थ­क्यात् , तत्तु­ल्य­म­न्त्रा­दे­रपि तथात्वात् , एषां धर्म­प्र­मा­प­क­त्वात् , एत­द्यु­क्त­चो­द­ना­ना­म­प्रा­मा­ण्यात् , अप्रमाणं सर्वो वेद इति प्राप्ते ‘विधिना त्वेक­वा­क्य­त्वा­त्स्तु­त्य­र्थेन विधीनां स्युः’ इति सूत्रेण सिद्धान्तमाह —
क्रियेति ।
'वायव्यं श्वेतमालभेत भूतिकामः’ इत्येवमन्तेन विध्युद्देशेन सह ‘वायुर्वै क्षेपिष्ठा’ इत्या­द्य­र्थ­वा­दानां क्षिप्र­दे­व­ता­साध्यं कर्म क्षिप्रमेव फलं दास्यतीति प्राश­स्त्या­र्थे­नै­क­वा­क्या­त्वात् तत्र प्रकृ­त­वि­ध्य­पे­क्षि­त­मर्थंं वद­न्तोऽ­र्थ­वा­दा­द­योऽ­र्थ­वन्तः स्युरित्युक्तः, अध्य­य­न­वि­धे­र्दृ­ष्टा­र्थ­त्वात् , अक्ष­रा­वा­प्ते­र­फ­ल­त्वात् , फल­व­द­र्था­व­सा­यि­ताया वेदमात्रस्य वाच्यत्वात् , अर्थवादानां च भूतार्थवेदने फलानवसायात् , आख्या­यि­का­त्म­क­लौ­कि­क­श­ब्दा­ना­म­फ­ल­त्व­स्या­नि­ष्ट­त्वात् विध्या­का­ङ्क्षि­त­प्रा­श­स्त्य­ल­क्ष­णया तदेकवाक्यत्वात् , विधेरेव प्रवृत्तौ प्राधान्येऽपि तदनुग्राहकतया स्तुत्य­पे­क्ष­णात् तदे­क­वा­क्या­ना­म­र्थ­वा­दानां तथैव प्रामाण्यात् मन्त्रादेरपि स्वाध्यायविधिना फल­व­त्त्व­सिद्धेः, विशि­ष्टा­र्थ­बो­धि­प्र­धा­न­वा­क्यार्थे प्रामाण्यात् तद्यु­क्त­चो­द­ना­ना­मपि तद्भावात् , युक्तं सर्व­स्यै­वा­म्ना­यस्य क्रिया­त­च्छे­ष­वि­ष­य­त्वेन प्रामाण्यम् ।

तदेवं पूर्वो­त्त­र­प­क्षाभ्यां शास्त्रमात्रस्य कार्यपरत्वं प्रमाणलक्षणे स्थितमित्यर्थः तथापि वेदान्तेषु किं जातमित्याशङ्क्य याव­ते­त्य­स्या­पे­क्षि­त­माह —
अत इति ।
अर्थ­मा­त्र­दृ­ष्टे­रा­न­र्थक्यं फल­व­द­भि­धे­य­रा­हित्यं, अक्रि­या­र्थ­त्वात् । कार्य­त­च्छे­ष­वा­चि­त्वा­भा­वा­दि­त्यर्थः ।

अध्य­य­न­वि­धि­वि­रो­धा­दा­न­र्थ­क्य­म­यु­क्त­मि­त्या­श­ङ्क्याह —
कर्त्रिति ।
फल­स­ङ्ग्र­हा­र्थ­मा­दि­प­दम् ।

उक्तं हि - ‘क्रत्व­र्थ­क­र्तृ­प्र­ति­पा­द­ने­नो­प­नि­षदां नैराकाङ्क्ष्यम् ‘ इति । कर्म­प्र­क­र­णो­त्ती­र्णो­प­नि­षदां कुत­स्त­द्वि­धि­शे­ष­ते­त्या­श­ङ्क्याह —
उपसनादीति ।
आदिशब्देन श्रवणादयो गृह्यन्ते ।

ननु वेदान्तानां न क्रिया­वि­धि­शे­षत्वं, उप­क्र­मो­प­सं­हा­रै­क­रू­प्या­दि­लि­ङ्गै­र्ब्र­ह्मणि तात्प­र्य­सि­द्धे­स्त­त्राह —
नहीति ।
मानान्तरयोग्ये ब्रह्मणि वेदान्तानां न तात्पर्यम् । तत्सं­वा­देऽ­नु­वा­दि­तया तद्विसंवादे च स्पर्श­न­धी­वि­रो­धि­चि­त्र­नि­म्नो­न्न­त­चा­क्षु­ष­धी­व­द्वि­रो­धा­देव तेषा­म­त­द्बो­धि­त्वा­दि­त्यर्थः ।

परि­नि­ष्ठि­तेऽर्थे वेदा­न्ता­प्रा­माण्ये हेत्वन्तरमाह —
तदिति ।
नहि भूता­र्थ­प्र­ति­पा­दने क्कचि­द्धा­न­मु­पा­दानं वा, तयोः प्रवृ­त्ति­नि­वृ­त्त्या­य­त्त­त्वात् , तयोश्च विधि­नि­षे­धा­धी­न­त्वात् , तयोरपि कर्यविषययोः सिद्धेऽ­र्थेऽ­स­म्भ­वात् । अत­स्त­द्वा­द­स्या­फ­ल­त्वा­त्फ­ला­धी­न­ता­त्प­र्या­भा­वान्न वेदान्ता भूतेऽर्थे मानम् । न च क्रियानपेक्षं भूतं वस्तु फलं तद्धेतुर्वा, सुख­दुः­खा­प्ति­हा­नि­त­द्धे­तु­त्वा­दृ­ष्टे­रि­त्यर्थः ।

माना­न्त­र­सि­द्ध­सि­द्धा­र्थ­बो­धि­त्वा­यो­गा­त्त­द्बो­धस्य चाफलत्वात् । न चेद्वे­दा­न्ता­स्तत्र प्रमाणं कथं तर्हि तेषा­म­र्थ­व­त्ते­त्या­श­ङ्क्या­र्थ­वा­दा­धि­क­र­ण­सि­द्धान्तं स्मारयति —
अत एवेति ।

वेदान्तानां मन्त्र­व­त्पृ­थ­ग­र्थ­स­म्भ­वात् किमि­त्य­र्थ­वा­द­व­द्वि­धिना पदै­क­वा­क्य­ते­त्या­शङ्क्य मन्त्रवदेव तर्हि विधि­भि­र्वा­क्यै­क­वा­क्यता तेषामित्याह —
मन्त्राणां चेति ।
अर्थवादाधिकरणं परिसमाप्य मन्त्रेषु चिन्तावतारिता प्रमाणलक्षणे - ‘इषे त्वा’ इत्यत्र ‘छिनद्‌मि’ इत्यध्याहारेण शाखा­च्छे­द­प्र­तीतेः ‘अग्निर्मूर्धा’ इत्यादौ च तद्धे­तु­दे­व­ता­दि­दृष्टेः, ‘इषे त्वा’ इत्यादयो मन्त्राः श्रुत्यादिना क्रतौ विनियुक्तविषयाः । ते किमु­च्चा­र­ण­मा­त्रे­णा­दृष्टं कुर्व­न्त­स्त­त्रो­प­कु­र्वन्ति आहो­स्वि­द्दृ­ष्टे­नै­वा­र्थ­प्र­का­श­ने­नेति संशये मन्त्राणां दृष्टार्थत्वे स्वाध्या­य­का­ल­सि­द्ध­त­द­र्थस्य चिन्तादिना स्मृतिसम्भवात् , ताव­न्मा­त्रा­र्थ­वतां तेषां नित्य­व­दा­म्ना­ना­न­र्थ­क्यात् , मन्त्रै­रे­वा­र्थ­प्र­त्या­य­न­नि­य­मात् , . अदृष्टकल्पने तदुच्चारणादेव पुरु­ष­व्या­पा­र­गो­च­रा­त्त­न्नि­यो­ग­वि­ष­या­त्त­त्क­ल्प­नस्य युक्तत्वात् उच्चा­र­ण­मा­त्रे­णा­दृष्टं कुर्वन्तोऽमी क्रता­वु­प­कु­र्व­न्तीति पूर्वपक्षमाह - ‘तद­र्थ­शा­स्त्रा­दिति । ‘ ‘इषे त्वेति छिनत्ति’ इत्यध्याहारात् क्रियो­क्ति­स­मर्थो मन्त्र­स्त­त्रै­वैनं मन्त्रम् ‘इषे त्वेति शाखा­मा­च्छि­नत्ति’ इति शास्त्रं निब­ध्ना­त्य­र्थोक्त्या क्रतूपकारे तद­र्थ­शा­स्त्रा­न­र्थ­क्यात् । तस्मा­त्त­दु­च्चा­र­ण­मा­त्रे­णैव क्रता­वु­प­का­रि­ता­स्ये­त्यर्थः । ‘मन्त्रैरेव देवतादि स्मर्तव्यम् ‘ इति नियमस्य दृष्टा­र्था­भा­वात् , अदृ­ष्टा­र्थ­क­ल्प­नेऽपि मन्त्रो­च्चा­र­णस्य तद­र्थ­स्मा­र­क­त्वेन दृष्टार्थत्वात् , अर्थस्मृतेश्च प्रयो­गा­र्थ­त्वात् , प्रयोगाच्च फलोदयात् , दृष्टे सत्य­दृ­ष्ट­क­ल्प­ना­यो­गात् , तदर्थशास्त्रस्य च परि­स­ङ्ख्या­र्थ­त्वात् , दृष्टे­नै­वा­र्थ­प्र­का­श­नेन मन्त्राणां क्रतूपकारितेति सिद्धान्तमाह - ‘अविशिष्टस्तु वाक्यार्थः’ इति । लोकवेदयोः शब्दा­ना­म­र्था­वि­शे­षात् , लोके फल­व­दु­च्चा­र­ण­दृष्टेः वेदेऽपि मन्त्रो­च्चा­र­णस्य तथात्वात् , अप्रकाशिते यज्ञे तदङ्गे च यागासिद्धेः, तद­र्थ­य­ज्ञा­दि­प्र­का­श­नेन कर्मण्युपकारो मन्त्रा­णा­मि­त्यर्थः । तदेवं वेदान्तानामपि मन्त्र­व­त्क­र्म­त­द्धे­तु­वा­दि­त्वेन विधि­भि­र्वा­क्यै­क­वा­क्य­तया कर्मसमवायित्वं सिद्धवत्कृत्य मन्त्राधिकरणं प्रवृत्तमिति भाष्यार्थः ।

कर्म­का­ण्डी­य­म­न्त्राणां विधि­भि­र्वा­क्यै­क­वा­क्य­त्वेऽपि प्रक­र­णा­न्त­र­स्थ­वे­दा­न्तानां स्वार्थ­नि­ष्ठ­त्वे­नैव प्रामा­ण्य­मि­त्या­श­ङ्क्याह —
नेति ।
विधि­नि­षे­धा­र्थ­वा­द­म­न्त्र­ना­म­धे­या­धि­का­रा­न्ग्र­हीतुं क्वचि­द­पी­त्यु­क्तम् ।

अदृष्टापि युक्ति­व­शा­देष्टुं शक्येत्याशङ्क्य न हि परि­नि­ष्ठि­ते­त्या­दि­नोक्तं मत्वाह —
उपपन्ना वेति ।

'पूषा प्रपिष्टभागः’ इत्यत्र यागा­वि­ना­भू­त­द्र­व्य­दे­व­ता­बुद्ध्या याग­वि­धि­क­ल्प­ना­व­द्वे­दा­न्ता­ना­मपि स्वार्थे विधिं परि­क­ल्प्या­र्थ­व­त्त्व­स­म्भवे किं कर्म­वि­धि­शे­ष­त्वे­ने­त्य­श­ङ्क्याह —
न चेति ।

'दध्ना जुहोति’ इत्यादाविव सिद्धेऽप्यर्थे विधिः स्यादि­त्या­श­ङ्क्याह —
क्रियेति ।
तत्र भावा­र्थ­स्या­न्यतो लब्धत्वात् तदनुवादेन विधेः सङ्क्रा­न्त­त्वात् , विना भावार्थं शुद्धस्य सिद्धस्य विध्यविषयतेति भावः ।

वार्ति­क­का­र­म­त­मु­प­सं­ह­रति —
तस्मादिति ।

तत्रारुचिं सूचयित्वा मतान्तरं निगमयति —
अथेत्यादिना ।

मतद्वयेऽपि संम­त­म­र्थ­मु­प­सं­ह­रति —
तस्मान्नेति ।

पूर्वपक्षमनूद्य सिद्धा­न्त­सू­त्र­म­व­ता­र­यति —
इति प्राप्त इति ।

तत्र पूर्व­प­क्ष­प्र­ति­क्षे­प­प्र­तिज्ञां व्याचष्टे —
तुशब्द इति ।

तत्पदोपात्तां सिद्धा­न्त­प्र­तिज्ञां विभजते —
तद्ब्रह्मेति ।
पूर्व­सू­त्र­यो­रुक्तं मेयभूतं ब्रह्म स्मारयितुं विशेषणानि ।

ननु वेदान्तवाक्यस्य लौकिकवाक्यवत् वाक्यत्वादेव संसृ­ष्टा­र्थ­त्वात् , अखण्डैकरसे ब्रह्मणि कथं प्रथाहेतुतेति पृच्छति —
कथमिति ।

अप­र्या­या­ने­क­श­ब्दा­ना­म­ख­ण्डा­र्थ­त्वस्य प्रकृ­ष्ट­प्र­का­शा­दि­वाक्ये दृष्टत्वात् , अस्यापि ब्रह्म­स्व­रू­प­मा­त्र­बो­ध­न­प्र­वृ­त्तस्य तद्धीहेतुता युक्तेति हेतुमादत्ते —
समन्वयादिति ।

हेतुं विवृणोति —
सर्वेष्विति ।

वेदा­न्ता­ना­मै­का­न्तिकीं ब्रह्मपरतां वक्तुं बहूनि वाक्या­न्यु­दा­ह­रति —
सदेवेत्यादिना ।
सदि­त्य­स्ति­ता­मा­त्रम् । एवेत्यवधारणे ।

किं तदवध्रियते तदाह —
इदमिति ।
यदिदं व्याकृतं जगत् तदग्रे प्रागुत्पत्तेः व्याकृ­त­रू­प­त्या­गेन सदेवसीत् । 'हे सोम्य प्रिय­द­र्शन' इति पित्रा पुत्रः संबोध्यते ।

स्थूलं पृथिव्यादीदं बुद्धिबोध्यं प्रागु­त्प­त्ते­र्मा­भूत् , अन्यत्तु मह­दा­दि­सू­क्ष्म­मा­सी­दे­वेति नेत्याह —
एकमिति ।
कार्यं सतोऽ­न्य­न्ना­सी­दे­वे­त्यर्थः ।

तथापि मृदो घटा­का­र­प­रि­णा­म­यि­तृ­कु­ला­ल­व­ज्ज­ग­न्नि­मित्तं सतोऽ­न्य­दा­सी­दि­त्या­श­ङ्क्याह —
अद्वितीयमिति ।

सतोऽपि चित्त्वं विना प्रधानवन्न हेतु­ते­त्या­शङ्क्य श्रुत्यन्तरमाह —
आत्मेति ।
आप्नोतीत्यात्मा मूलकारणम् । वैशब्देन प्रागवस्था स्मर्यते । इद­मि­त्या­द्यु­क्ता­र्थम् ।

तस्य निर्वि­शे­ष­त्वार्थं श्रुत्यन्तरं पठति —
तदेतदिति ।
तच्छब्देन ‘इन्द्रो मायाभिः’ इति प्रकृ­ता­त्मोक्तिः ।

विधेयं ब्रह्मापेक्ष्य नपुंसकं तदेतदेव यद्ब्रह्म तद्वा किंलक्षणं तत्राह —
अपूर्वमिति ।
नास्य पूर्वं कार­ण­मि­त्य­पू­र्व­म­का­र्य­मि­त्यर्थः । नास्यापरं कार्यं वास्त­व­म­स्ती­त्य­न­प­र­म­का­र­ण­मि­त्यर्थः । नास्यान्तरं जात्य­न्त­र­म­न्त­रा­लेऽ­स्ती­त्य­न­न्त­र­मे­क­र­स­मि­त्यर्थः ।

तथाविधमन्यदपि तटस्थमस्तीति नेत्याह —
अबाह्यमिति ।
बाह्य­म­स्मा­द­ना­त्म­भूतं नास्ती­त्य­द्वि­ती­य­मि­त्यर्थः ।

तस्या­प­रो­क्ष­त्व­माह —
अयमिति ।

तत्सिद्ध्यर्थं चित्स्व­भा­व­त्व­माह —
सर्वेति ।

ब्रह्मात्मा सर्वमनुभवति चेदनुभाव्यस्य पृथ­क्त्वा­न्ना­द्वै­त­मि­त्या­श­ङ्क्याह —
ब्रह्मेति ।
यत्पु­र­स्ता­त्पू­र्वस्यां दिश्य­ब्र­ह्मे­वा­वि­दुषां भाति तत्सर्वमिदममृतं ब्रह्मैव वस्तुत इत्यर्थः । आदिपदेन सत्य­ज्ञा­ना­दि­वा­क्यानि गृह्यन्ते ।

नन्वेषां वाक्या­ना­म­र्थ­वा­दा­धि­क­र­ण­न्या­येन कर्मा­पे­क्षि­त­क­र्त्रा­दि­प्र­का­श­नेन क्रिया­वि­धि­शे­ष­ते­त्युक्तं तत्राह —
न चेति ।

'वायुर्वै क्षेपिष्ठा’ इत्यादीनामिव क्रिया­वि­धि­शे­ष­त्वेऽपि तेषां न श्रुत­हा­नि­र­श्रु­त­क­ल्पना वेत्याशङ्क्याह —
न चेति ।
युक्त­म­र्थ­वा­दानां स्वार्थे पुम­र्थ­ही­ना­ना­म­ध्य­य­न­वि­धे­र्वि­ध्य­पे­क्षि­त­प्रा­श­स्त्य­द्वारा तच्छेषत्वम् । यथाहुः - ‘स्वाध्या­य­वि­धिना वेदः पुरुषार्थाय नीयते । तद्व­शे­ना­र्थ­वा­दानां प्राशस्त्येन प्रमाणता ॥ ‘ इति वेदान्तानां तु कर्मा­पे­क्षि­त­क­र्त्रा­द्य­बो­धि­त्वान्न तद्वि­धि­शे­ष­ते­त्यर्थः ।

ननु पर्णताया जुहूद्वारा क्रतु­शे­ष­ता­व­दा­त्म­नोऽपि ज्ञानद्वारा कर्मशेषत्वात् , तदर्था वेदा­न्ता­स्त­द्वि­धि­शेषा भविष्यन्ति, नेत्याह —
तदिति ।
तत्तत्र विद्यादशायां केन करणेन कं विषयं को वा कर्ता पश्ये­दि­त्या­दि­वा­क्ये­ना­त्म­वि­द्यया क्रिया­दि­नि­रा­स­श्रु­ते­र्नासौ कर्माङ्गम् । ततो धीद्वारा आत्म­न­स्त­द्वि­ध्य­शे­ष­त्वात् तद­र्थ­वे­दा­न्तानां न तच्छेषतेत्यर्थः ।

यत्तु न परि­नि­ष्ठि­त­व­स्तु­प्र­ति­पा­दनं, तस्या­ध्य­क्षा­दि­यो­ग्य­त्वा­दिति तत्राह —
न चेति ।
'तत्त्वमसि ‘ इति शास्त्र­म­न्त­रे­णेति सम्बन्धः । वेदान्तवेद्यस्य सिद्धत्वेऽपि माना­न्त­रा­यो­ग्य­त्वात् तत्सं­वा­द­वि­सं­वा­दा­भा­वा­द्युक्तं तत्रानपेक्षं तत्प्रा­मा­ण्य­मि­त्यर्थः ।

तत्प्रतिपादने च हेयोपादेयरहिते पुरु­षा­र्था­भा­वा­दि­त्य­त्रो­क्त­म­नु­व­दति —
यत्त्विति ।
पुर­स्ता­त्प­ञ्चम्या वस्तुन इत्यध्याहार्यम् ।

आनर्थक्यं हेया­दि­ही­ना­र्थत्वं वा विफलत्वं वा । तत्राद्यमुपेत्य द्वितीयं दूषयति —
नेति ।

यत्तु स्ववा­क्य­ग­तो­पा­स­ना­दि­प­रत्वं वेदान्तानां तत्किं कतिपयानामुत सर्वेषाम् । आद्यमङ्गीकरोति —
देवतादीति ।
आदिशब्देन देव­ता­सु­र­स­ङ्ग्रामो गुणजातं फल­वि­शे­ष­श्चो­च्यते । तस्य तत्प्र­क­र­ण­स्थो­पा­स्ति­शे­षत्वं प्रक­र­णा­दि­ष्ट­मे­वे­त्यर्थः ।

नेतरः, सर्वेषां वेदान्तानां तच्छेषत्वे मानाभावात् । तदर्थस्य च ब्रह्म­ण­स्त­च्छे­षत्वं ज्ञाना­त्प्रा­गूर्ध्वं वा । आद्येऽ­ध्य­स्त­गु­ण­व­त­स्तस्य तच्छेषत्वेऽपि न द्वितीय इत्याह —
नत्विति ।

देव­ता­दि­प्र­ति­पा­दनं दृष्टान्तयितुं तथेत्युक्तम् । तत्र हेतुः —
एकत्व इति ।
ज्ञाते सतीति शेषः, हेयो­पा­दे­य­शू­न्य­त­ये­त्यत्र ब्रह्मणो ज्ञात­स्या­द्वि­ती­य­स्ये­त्य­ध्या­हा­र्यम् । उपा­स्यो­पा­स­का­दि­भे­द­बु­द्ध्य­भा­वा­दु­पा­स्ति­वि­ध्य­यो­गान्न ब्रह्मणो ज्ञातस्य तच्छेषतेत्यर्थः ।

संस्का­रा­त्पु­न­र्द्वै­त­ज्ञा­नो­दये विध्या­दि­स­र्व­म­वि­रु­द्ध­मि­त्य­श­ङ्क्याह —
नहीति ।
संस्का­रो­त्थ­स्या­भा­स­त्वा­द्वि­ध्य­नि­मि­त्त­त्वान्न ब्रह्म­ण­स्त­च्छे­ष­ते­त्यर्थः ।

वेदान्ताः स्वार्थे न मानं, विधि­शू­न्य­वा­क्य­त्वात् , संम­त­व­दि­त्य­नु­मा­नात् , तेषां विधि­शे­ष­ते­त्य­शङ्क्य स्वार्थे फल­रा­हि­त्य­मु­पा­धि­रि­त्याह —
यद्यपीति ।
अन्यत्रेति कर्मकाण्डोक्तिः । वेदवाक्यानां ‘सोऽरोदीत्’ इत्यादीनामिति यावत् । तथापि स्वार्थे वैफल्यं तेषां विधि­स्प­र्श­म­न्त­रे­णा­प्रा­माण्ये हेतुरितिशेषः ।

साधनव्याप्तिं प्रत्याह —
आत्मेति ।
तद्वि­ष­य­स्ये­त्या­त्म­ज्ञानं तच्छब्दार्थः । शास्त्रस्य स्वार्थे फल­व­त्त्वा­त्त­त्रै­वेति शेषः । एतेन न क्कच्चि­द­पी­त्यादि व्याख्यातम् । अर्थ­वा­दा­धि­क­र­णस्य विषयभेदं वक्ष्यति । न च मन्त्र­व­द्वे­दा­न्तानां विधि­भि­र्वा­क्यै­क­वा­क्यत्वं, तेषां दृष्टद्वारा क्रतू­प­का­रि­त्व­व­देषां तदयोगात् , एत­दु­त्था­त्म­ज्ञा­नस्य कर्मा­धि­का­र­वि­रो­धि­त्वा­दिति द्रष्टव्यम् ।

ननु वेदान्ता विधिबोधिनः, मानत्वे सति वेदवाक्यत्वात् , संमतवत् । नेत्याह —
न चेति ।
वक्ष्य­मा­ण­न्या­येन निषेधवाक्ये व्यभिचारात् , अबा­धि­ता­न­धि­ग­ता­स­न्दि­ग्ध­बो­धि­त्वात् , युक्तं विधिस्पर्शं विना स्वार्थे वेदा­न्त­प्रा­मा­ण्य­मि­त्यर्थः ।

विध्य­सं­स्प­र्शिनो वेदवाक्यस्य स्वार्थे प्रामा­ण्य­म­न्य­त्रा­दृष्टं, निषेधवाक्येऽपि विप्र­ति­प­त्ते­रि­त्या­श­ङ्क्याह —
येनेति ।
शास्त्र­प्रा­मा­ण्य­स्या­नु­मा­न­ग­म्य­त्वे­नेति यावत् ।

अपेक्षेत ।
शास्त्र­प्र­मा­ण्य­मिति शेषः । न तथा तदनुमानगम्यं स्वारसिकत्वात् । उत्पन्नायां हि प्रमायां शास्त्रस्य तल्लिङ्गेन तज्ज­न­क­त्व­म­नु­मेयं, तत­स्त­दु­त्प­त्ति­रिति स्वीकारे पर­स्प­रा­श्र­य­त्वम् । तस्मादनुमानेन ज्ञेयमपि शास्त्र­प्रा­माण्यं न तद्गम्यत्वेन भवतीति नास्ति दृष्टा­न्ता­पे­क्षे­त्यर्थः ।

वर्ण­का­र्थ­मु­प­सं­ह­रति —
तस्मादिति ।
वेदान्तानां प्रामाण्ये विधितुल्यत्वं तच्छब्दार्थः । लौकिकोक्तीनां माना­न्त­रा­य­त्तानां सिद्धेऽर्थे प्रामा­ण्य­मु­पेत्य वेदान्तेषु विना कार्या­र्थ­ता­म­न­पे­क्षत्वं वा फलवत्त्वं वा न लभ्यमिति मतं, ब्रह्मात्मनो माना­न्त­रा­यो­ग्य­त्वेन तद्धी­मा­त्रा­त्फ­ल­ला­भेन च परास्तम् । सम्प्रति कार्यान्विते शब्द­श­क्ति­नि­य­मान्न सिद्धं वस्तु शाब्दमिति वद­ता­मु­पा­स्ति­वि­धि­नि­ष्ठा­न्वे­दा­न्ता­नि­च्छतां मतं निरसितुं वर्ण­का­न्त­र­मा­र­भ्यते । यद्वा, आरो­पि­त­ब्र­ह्म­त्वस्य जीव­स्यो­पा­स्ति­परा वेदान्ता न ब्रह्मात्मत्वे मानमिति पक्षं प्रतिक्षिप्य तेषां वस्तुनि मानत्वेऽपि विधिद्वारेति विशेषमाशङ्क्य वर्णकान्तरम् ।

तत्र ‘सदेव’ इत्यादिवेदान्ता विधे­य­धी­वि­ष­य­त्वेन ब्रह्मार्पयन्ति उत साक्षादिति सिद्धे व्युत्प­त्त्य­भा­व­भा­वाभ्यां संशये पूर्वपक्षयति —
अत्रेति ।
ब्रह्म कार्यस्पृष्टमेव शास्त्रगम्यं, केव­ल­म­पी­त्यु­भ­यत्र फलभेदः । सप्तम्या ब्रह्मणः शास्त्र­प्र­मा­ण­क­त्व­मु­क्तम् ।

तदेव वद­न्नु­क्त­म­ङ्गी­कृ­त्या­निष्टं प्रसञ्जयति —
यद्यपीति ।

प्रति­प­त्ति­वि­धि­वि­ष­य­तया ।
तद्वि­ष­य­प्र­ति­प­त्ति­वि­ष­य­त­येति यावत् । वस्तु­मा­त्र­नि­ष्ठत्वे ब्रह्मधियो हाना­द्य­र्थ­त्वा­भा­वा­दा­न­र्थ­क्य­मे­वे­त्यर्थः ।

कथं कार्य­प­र­वे­दा­न्तेभ्यो वस्तुधीः, वाक्य­भे­दा­दि­त्या­श­ङ्क्याह —
यथेति ।
'यूपे पशुं बध्नाति’ इति पशुबन्धनाय विनियुक्ते यूपे तस्या­लौ­कि­क­त्वात् कोऽसा­वि­त्या­का­ङ्क्षिते ‘खादिरो यूपो भवति । यूपं तक्षति । यूप­म­ष्टा­श्री­क­रोति' इत्या­दि­भि­स्त­क्ष­णा­धि­वि­धि­प­रै­रपि वाक्यै­र्वि­शि­ष्ट­सं­स्का­र­सं­स्थानं दारु यूप इति गम्यते । ‘यदाहवनीये जुहोति’ इति होमा­धा­र­त्वे­नो­क्ता­ह­व­नी­य­स्या­लौ­कि­क­त्वा­त्कोऽ­सा­विति वीक्षायां ‘वसन्ते ब्राह्म­णोऽ­ग्नी­ना­द­धीत’ इत्यादि तद्विधिपरैरेव वाक्यैः संस्कृ­तोऽ­ग्नि­र­सा­विति भाति । तथा देव­ता­स्व­र्गा­द्यपि विधिपरेणैव शास्त्रेणोच्यते । तथान्यपरेणापि तेन विध्या­क्षे­पा­दु­पा­दा­ना­द्वि­शिष्टं ब्रह्म सुबोधमित्यर्थः ।

ननु फलिनो द्रुमाः, भूभागो निधिमानित्यदिषु विनापि विधिं प्रयो­ग­धी­दृष्टेः, शास्त्रेणापि विध्यनपेक्षेण ब्रह्म­णोऽ­र्प­ण­मिति शङ्कते —
कुत इति ।

दृष्टान्तेऽपि कार्या­ध्या­हा­रा­द्य­भि­प्रे­त्याह —
प्रवृत्तीति ।
‘प्रवृत्तिर्वा निवृत्तिर्वा नित्येन कृतकेन वा । पुंसा येनोपदिश्येते तच्छा­स्र­म­भि­धी­यते ॥ ‘ इति न्यायात् , वेदान्तानामपि शास्त्र­त्वा­द­न्य­त­र­नि­य­मा­द्वि­धि­नि­ष्ठ­ता­ध्रौ­व्य­मि­त्यर्थः ।

प्रवृ­त्त्या­दि­प­र­स्यैव शास्त्रत्वं, शब्दशक्तिश्च कार्या­न्व­यि­न्ये­वे­त्यत्र वृद्धसंमतिमाह —
तथा हीति ।
'वेदमधीत्य स्नायात् ‘, इत्य­ध्य­य­न­स्ना­न­यो­र­व्य­व­धा­ना­धि­ग­मात् , अधीत्य स्नानमकृत्वा धर्मं जिज्ञासमानो वेद­मि­म­म­ति­क्रा­मेत् । अन­ति­क्र­मि­त­व्य­श्चा­सा­विति चोदिते भाष्यकृतोक्तम् - ‘अतिक्रमिष्याम इम­मा­म्ना­य­म­न­ति­क्रा­मन्तो वेदमर्थवन्तं सन्त­म­न­र्थ­क­म­व­ल्प­येम’ इति ।

कस्तर्हि वेद­स्या­र्थ­स्त­त्राह —
दृष्टो हीति ।
तस्य वेदस्य कर्मावबोधनं नियोगज्ञानं दृष्टोऽर्थो दृष्टं फलम् । नियोगश्च साध्य­त्वा­त्प्र­वृ­त्त्या­द्य­पेक्षः । तस्मा­त्प्र­वृ­त्त्या­दि­परं शास्त्र­मि­त्यर्थः ।

धर्म­जि­ज्ञा­सा­सू­त्रस्थं भाष्यमुक्त्वा तत्रैव चोदनासूत्रस्थं भाष्यमाह —
चोदनेतीति ।
चोदनासूत्रे हि चोदनेत्यनेन शब्देन क्रियाया नियोगस्य प्रव­र्त­क­म­नु­ष्ठा­पकं वच­न­मा­हु­र्वे­द­विदः । तेन शास्त्रं प्रव­र्त­क­मि­त्यर्थः ।

प्रवृ­त्त्या­दि­परं शास्त्र­मि­त्य­त्रैव सूत्रकारं संवा­द­य­न्नौ­त्प­त्ति­क­सू­त्रा­व­य­व­मा­दत्ते —
तस्येति ।
अध्य­क्षा­द्य­भा­वा­न्मा­ना­ग­म्यस्य धर्मस्य कथं धीरिति वीक्षायामुक्तम् - ‘औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्धस्तस्य ज्ञान­मु­प­दे­शोऽ­व्य­ति­रे­क­श्चा­र्थेऽ­नु­प­लब्धे तत्प्रमाणं बाद­रा­य­ण­स्या­न­पे­क्ष­त्वात् ‘ इति । उत्पत्तिर्भावः शब्दस्य वाचकस्यार्थेन वाच्येन शक्ति­स­म्ब­न्ध­स्त­यो­र्भा­वे­ना­वि­युक्तो नित्यो न तूत्प­न्न­यो­रु­त्त­र­भावी ।

तथापि धर्मे किं मानं, चोदनैवेत्याह —
तस्येति ।
अग्नि­हो­त्रा­दि­ध­र्म­स्या­ध्य­क्षा­द्य­सि­द्धस्य । ज्ञायतेऽनेनेति ज्ञानं तन्निमित्तं मानमुपदेश उप­दि­श्य­तेऽ­ने­नेति विधिवाक्यम् । अव्यतिरेकश्च शब्दोत्थस्य ज्ञानस्यार्थे व्यभिचाराभावः । न ह्यपौ­रु­षे­यो­क्ति­जन्यं ज्ञानं जातु विपर्येति । तस्मा­द­न्य­तोऽ­नु­प­ल­ब्धेऽर्थे धर्माख्ये तदे­वो­प­दे­श­श­ब्दितं विधिवाक्यं मानं, ज्ञानान्तरे पुरुषान्तरे वा तस्या­न­पे­क्ष­त्वात् । बादरायणस्यापि भगवतः संम­त­मे­त­दि­त्या­चार्यं पूजयितुं बाद­रा­य­णो­क्ति­रि­त्य­क्ष­रार्थः । तत्र लोके शब्दस्य माना­न्त­र­वे­द्य­त्वो­प­हि­त­स्वार्थे शक्तिनियमात् , देवदत्तादिपदे च सङ्के­ता­र्थ­धी­दृष्टेः सर्वशब्दानां तथै­वा­र्थ­बो­धि­त्वात् , अवेद्ये सङ्केतायोगात् , नास्य वेदा­र्थ­ते­त्य­भावो वेदा­र्थ­स्ये­त्या­शङ्क्य कार्य­बो­धा­धी­न­व्य­व­हा­रा­कृ­त­शक्तौ माना­न्त­रा­नि­वे­शात् , कार्या­न्वि­त­स्वा­र्थ­मात्रे शक्ते­र­व­धृ­त­त्वात् , वृद्ध­व्य­व­हा­रा­न्नि­श्चि­त­श­क्ते­र्ग­वा­दि­श­ब्दा­र्थ­धी­दृष्टेः देवदत्तादिपदे दृष्ट­स­ङ्के­ता­नु­मा­ना­यो­गात् , प्रसि­द्धा­र्थ­प­द­स­म­भि­व्या­हा­रा­द्व्यु­त्प­त्त्यु­प­ग­मा­द­पू­र्व­का­र्या­र्थता लिङादेः । शब्दान्तराणां तद­न्वि­त­स्वा­र्थ­व्यु­त्प­त्ते­र्मा­ना­न्त­रा­न­पे­क्षा­र्थत्वं स्वाभा­वि­क­स­म्ब­न्धा­द­पौ­रु­षे­य­व­च­सा­मिति चिन्तितम् । तथा चौत्प­त्ति­क­सू­त्रा­दपि शास्त्रं प्रवृ­त्त्या­दि­प­र­मे­वे­त्यर्थः ।

कार्यान्विते पद­श­क्ति­रि­त्य­त्रैव सूत्रं पठति —
तद्भूतानामिति ।
समा­म्ना­योऽ­र्थस्य तन्नि­मि­त्त­त्वा­दिति सूत्रशेषः । वेदवाक्यानि माना­न्त­र­सा­पे­क्षाणि, तन्निरपेक्षाणि वेति संशये वृद्धव्यवहारे वाक्या­त्त­द­र्थ­ज्ञा­नेऽपि वेदवाक्यस्य समु­दा­या­न्त­र­त्वा­द­र्थे­ना­ज्ञा­त­स­म्ब­न्ध­त्वात् , तत्कल्पने सङ्केतापातात् , वेदवाक्यानां साक्षे­प­त्वा­द­प्रा­मा­ण्य­मिति प्राप्ते, लोकवेदयोः शब्दार्थाभेदात् , वैदि­क­वा­क्या­र्थ­धियो लोक­व्यु­त्प­त्ति­मू­ल­त्वात् , कार्यान्विते ज्ञातशक्तीनामेव शब्दानां विशि­ष्टा­र्था­व­च्छे­द­कानां वाक्यत्वात् , वैदिकवाक्यानां संके­ता­न­पे­क्षाणां स्वार्थ­धी­हे­तु­त्वा­द­पौ­रु­षे­याणां तेषामनपेक्षं प्रामाण्यमिति राद्धान्तितम् । तेषु पदार्थेषु भूतानां वर्तमानानां पदानां कार्येण वाक्यार्थेन तत्प्र­ति­प­त्त्य­र्थ­त्वेन समाम्नायः सम्भूय वाक्य­त्वे­नो­च्चा­र­णम् । एकै­क­प­द­स्मृ­ता­र्थस्य मिलितार्थस्य वाक्या­र्थ­धी­नि­मि­त्त­त्वात् , पदा­र्थ­प्र­ति­त्त्य­वा­न्त­र­व्या­पा­राणि हि पदानि वाक्यार्यं बोधयन्तीति सूत्रार्थः ।

भूतार्थपरस्य न शास्त्र­ते­त्य­त्रापि सूत्र­का­रा­नु­म­ति­माह —
आम्नायस्येति ।

अभियुक्तोक्त्या फलितमाह —
अत इति ।
इष्टोपायो यागा­दि­र्वि­ष­य­वि­शेषः, अनिष्टोपायो हन­ना­दि­र्द्वि­तीयो विषयविशेषः ।

विधि­नि­षे­ध­का­ण्ड­स्यै­व­म­र्थ­व­त्त्वेऽपि कथमर्थवादादिषु तथेत्याशङ्क्याह —
तच्छेषतयेति ।

तथापि वेदान्तानां किमायातं, तदाह —
तत्सामान्यादिति ।
कर्मशास्त्रेण सामान्यं शास्त्रत्वं, तथैव प्रवर्तकत्वेन निवर्तकत्वेन तच्छेषत्वेन वेत्यर्थः ।

ननु वेदान्तेषु 'प्रति­ष्ठा­कामो रात्रिसत्रेण यजेत' इत्या­दि­व­द्वि­धे­या­भा­वा­न्नि­यो­ज्या­भा­वाच्च विध्ययोगान्न प्रवृ­त्त्या­दि­प­रत्वं, तत्राह —
सतीति ।
शास्त्र­त्वा­त्ते­षा­मपि विधि­प­र­त्व­ध्रौव्ये रात्रि­स­त्र­न्या­येन नियो­ज्य­वि­शे­ष­ला­भात् , आत्म­धि­य­श्चा­ग्नि­हो­त्रा­दि­व­द्वि­धे­य­त्वात् , विधिद्वारा वेदान्तानां प्रवृ­त्त्या­दि­प­र­ते­त्यर्थः ।

उक्तं स्मार­य­न्ब्र­ह्म­धियो विधे­य­त्व­मा­क्षि­पति —
नन्विति ।
इहेति काण्ड­द्व­य­स्या­द्य­सू­त्रस्य चोक्तिः ।

भूत­श­ब्द­स्या­र्था­न्तरं निरसितुं विशिनष्टि —
नित्येति ।

धीक­र्म­णो­र्वि­ष­य­वै­ष­म्येऽपि विधेयत्वे किं जातं तत्राह —
तत्रेति ।

ब्रह्म­धि­योऽ­सा­ध्य­फ­ल­त्वान्न कर्म­व­द्वि­धे­य­ते­त्ये­त­द्दू­ष­यति —
नेति ।
कृति­यो­ग्य­भा­वा­र्थ­वि­षयो नियोगोऽत्र कार्यविधिः, तदपेक्षितस्यैव ब्रह्मणो वेदान्तेषु प्रतिपादनात् , तस्य स्वतोऽ­सा­ध्य­त्वेऽपि विधे­य­क्रि­या­द्वारा साध्य­त्वा­त्क­र्म­फ­ल­व­द्धी­फ­ल­स्यापि नैयो­गि­क­त्वा­त्फ­ला­द्वै­ल­क्ष­ण्यात् , उभयोर्विधेयता तुल्येत्यर्थः ।

वेदान्तेषु विध्यश्रवणान्न तच्छेषतया ब्रह्मो­क्ति­रि­त्या­श­ङ्क्याह —
आत्मेति ।
'ब्रह्म वेद’ इत्यत्र रात्रि­स­त्र­व­द्विधिः । आदिपादत् ‘ब्रह्म­वि­दा­प्नोति’ इत्यादि गृह्यते ।

तथापि सत्यादिवाक्यानि वाक्यभेदेन विध्य­स्पृ­ष्ट­ब्र­ह्मा­भि­द­धी­र­न्नि­त्या­शङ्क्य वाक्यैक्ययोगे न तद्भे­द­क­ल्प­ने­त्याह —
कोऽसाविति ।

तानेव वेदान्तानाह —
नित्य इत्यादिना ।
क्षणि­क­बु­द्धे­र्दे­हा­च्चा­त्मानं व्यावर्तयितुं नित्यपदम् ।

‘पश्यंश्चक्षुः’ इत्या­दि­श्रु­ते­श्च­क्षु­रा­दि­मा­त्रा­व­च्छिन्नं रूपा­दि­ज्ञा­न­वत्त्वं व्यावर्त्य सर्व­त्रा­प्र­ति­ब­द्ध­ज्ञा­न­व­त्त्व­माह —
सर्वज्ञ इति ।

दिगम्बरेष्टं सर्वज्ञं पराचष्टे —
सर्वेति ।

साङ्ख्यं प्रत्यह —
नित्येति ।

जड­वि­शे­षै­रै­क्य­ता­दात्म्ये व्यासेद्धुम् —
नित्यशुद्धेति ।

अख­ण्ड­जा­ड्य­व्या­वृ­त्त्य­र्थम् —
बुद्धेति ।

विव­र्त­ही­ना­ख­ण्ड­ज­ड­श­क्त्यै­क्या­ध्य­स्त­श­ब­ल­चै­तन्यं निषेद्धुम् —
मुक्तेत्यादि ।
एतानि विशेषणानि तत्त­द्वा­क्यो­प­ल­क्ष­ण­त्वे­नो­क्तानि ।

अपरोक्षत्वमाह —
विज्ञानमिति ।

पर­म­पु­रु­षा­र्थ­त्व­माह —
आनन्दमिति ।
आदिशब्दः सत्यं ज्ञान­मि­त्या­दि­स­ङ्ग्र­हार्थः ।

ननूक्तविधिफलं दृष्टमदृष्टं वा । नाद्यः, विध्यानर्थक्या । न चाव­घा­ता­दि­व­त्त­द­र्थ­त्वम् , दृष्ट­मा­त्र­फ­ल­व­त्त्व­वि­रो­धा­त्तेषु निय­मा­दृ­ष्ट­स्ये­ष्ट­त्वात् । न द्वितीयः मानाभावात् । तत्राह —
तदुपासनाच्चेति ।
प्रत्यग्ब्रह्म तच्छब्दार्थः । शास्त्रं ‘ब्रह्म वेद’ इत्यादि । अन्व­य­व्य­ति­रे­का­सि­द्ध­त्व­म­दृ­ष्ट­त्वम् ।

ब्रह्मणो विध्य­नु­प्र­वे­श­मुक्त्वा विपक्षं प्रत्याह —
कर्तव्येति ।
ब्रह्मणो विधे­य­धी­वि­ष­य­त्वा­भावे विध्य­स्प­ष्ट­स्यै­वोक्तौ तत्र हाना­द्य­यो­गा­ल्लौ­कि­को­क्ति­व­दा­न­र्थ­क्य­मेव वेदा­न्ता­ना­मि­त्यर्थः ।

वस्तु­मा­त्रो­क्ता­वपि नानर्थक्यमिति दृष्टान्तेन शङ्कते —
नन्विति ।

वैषम्योक्त्या प्रत्याह —
स्यादिति ।

वाक्यो­त्थ­ज्ञा­ना­दे­वा­कृ­त­कृ­त्यत्वे हेत्वन्तरमाह —
श्रोतव्य इति ।

पूव­प­क्ष­मु­प­सं­ह­रति —
तस्मादिति ।
सिद्धेऽर्थे शब्दा­ना­म­ज्ञा­त­श­क्तित्वं, वेदान्तानां शास्त्रत्वं, अर्थवत्त्वं, श्रवणादूर्ध्वं मननादिविधिश्च तच्छब्दार्थः ।

प्रति­प­त्ती­त्यादि ।
प्रति­प­त्ते­र्वि­धि­र्नि­यो­ग­स्तस्य विषयभूतां प्रतिपत्तिं प्रत्य­व­च्छे­द­क­त्वेन विषयतयेत्यर्थः ।

प्राप्तं पक्षमनूद्य सिद्धान्तयति —
अत्रेति ।

परमतनिरासं प्रतिजानीते —
नेति ।

न कर्मवद्विधेया धीरि­त्यु­क्त­नि­षेधे हेतुमाह —
कर्मेति ।

तदेव वक्तुं कर्म भिनत्ति —
शारीरमिति ।

तत्तत्कर्मभेदे देहादेः सर्व­स्यो­प­यो­गेऽपि क्वचि­त्क­स्य­चि­त्प्रा­धा­न्या­त्त्रै­वि­ध्यम् । तत्र प्रमाणमाह —
श्रुतीति ।
'अग्नि­होत्रं जुहुयात् ‘ ‘ब्रह्मयज्ञेन यक्ष्यमाणः’ ‘सन्ध्यां मनसा ध्यायेत् ‘ इत्याद्या श्रुतिः । ‘शरी­र­वा­ङ्भ­नो­भि­र्य­त्कर्म प्रारभते नरः’ इत्याद्या स्मृतिः ।

लोकेऽपि तत्प्रसिद्धं मत्वोक्तम् —
धर्माख्यमिति ।

न्यायसिद्धं चैतदित्याह —
यद्विषयेति ।

स्वाध्या­या­ध्य­य­ना­न­न्तरं तस्य धर्म­जि­ज्ञा­सा­फ­ल­हे­तु­त्वा­त्त­न्नि­र्ण­यार्थं वेदवाक्यानि विचा­र­यि­त­व्या­नीति वदता धर्मस्यैव विचा­रि­त­त्वा­त्तस्य न्याय­सि­द्ध­त्वेऽपि कथमधर्मस्य तद्वि­ष­य­ते­त्या­शङ्क्य धर्म­श­ब्द­स्यो­प­ल­क्ष­ण­त्व­माह —
अधर्मोऽपीति ।
हिंसा­दि­रि­त्या­दि­प­द­म­भ­क्ष्य­भ­क्ष­णा­दि­स­ङ्ग्र­हा­र्थम् ।

चोद­ना­ल­क्ष­ण­त्वा­द्ध­र्मस्य जिज्ञा­स्य­त्वेऽपि कुतोऽधर्मस्य तथेत्यशङ्क्याह —
प्रतिषेधेति ।

धर्मो हि पुरुषं निःश्रेयसेन संयुनक्तीति तज्जिज्ञासा स्यात् , अधर्मजिज्ञासा तु विफ­ले­त्या­श­ङ्क्याह —
परिहारायेति ।

उक्तं कर्मरूपमनूद्य तत्फलरूपमाह —
तयोरिति ।

सर्व­लो­क­प्र­सि­द्ध­त्वेन विद्व­न्मा­त्र­सि­द्ध­वि­द्या­फ­ला­द्भेदं सूचयति —
प्रत्यक्ष इति ।

सुखमात्रं विद्याफलं, इदं दुःखमपीति भेदान्तरमाह —
सुखेत्यादिना ।

अकार्यकरणस्य विद्याफलं लभ्यं, कर्मफलं त्वन्यथेति विशेषान्तरमाह —
शरीरेति ।

नित्यसिद्धं विद्या­फ­ल­म­वि­द्या­पि­धा­न­म­ङ्ग­मा­त्रा­पेक्षं, कर्म­फ­ल­म­न्य­थे­त्य­परं विशेषमाह —
विषयेति ।

अज्ञेष्वपि सत्त्वाच्च कर्मफलं विद्या­फ­ल­वि­ल­क्ष­ण­मि­त्याह —
ब्रह्मादिष्विति ।

तार­त­म्य­भा­क्त्वा­दपि कर्मफलस्य विद्या­फ­ला­द­न­ति­श­या­द्भि­न्न­ते­त्याह —
मनुष्यत्वादिति ।
श्रुते­रु­क्ता­र्था­नु­सा­रि­त्व­म­नु­श­ब्दार्थः । 'स एको मानुष आनन्दः । ते ये शतं मानुषा आनन्दाः’ इत्याद्या श्रुतिः ।

फल­वै­ल­क्ष­ण्य­मु­प­ल­क्षणं कृत्वा साध­न­वै­ल­क्ष­ण्य­माह —
ततश्चेति ।
फले तारतम्यस्य श्रुतत्वादिति यावत् । हेतुवैचित्र्यं विना कार्य­वै­चि­त्र्य­स्या­क­स्मि­क­त्वा­प­त्ते­र्मोक्षे विद्यारूपं साधनमेकरूपमिति व्यक्तं विद्याकर्मणोः स्वरू­प­वै­चि­त्र्यम् ।

किञ्च विद्यायामेकरूपः साध­न­च­तु­ष्ट­य­वि­शि­ष्टोऽ­धि­कारी, नानारूपस्तु कर्म­णी­त्य­धि­का­र­भे­द­माह —
धर्मेति ।

कर्मा­धि­का­रि­ता­र­तम्ये हेत्वन्तरमाह —
प्रसिद्धं चेति ।
आदि­प­द­म­प­र्यु­दा­स­स­ङ्ग्र­हा­र्थम् ।

न केवलं प्रसि­द्ध­त्वा­द­धि­का­रि­ता­र­तम्यं किन्तु दक्षि­णो­त्त­र­ग­ति­श्रु­ते­र­पी­त्य­धि­का­रि­ता­र­तम्ये श्रुता­र्था­प­त्ति­माह —
तथा चेति ।
विद्ये­त्यु­पा­स­नोक्ता, समा­धि­रु­पा­स्येऽर्थे मनसः स्थिरीभावः, तयोर्विशेषो नाम प्रकर्षः ।

समु­च्च­या­नु­ष्ठा­यि­ना­म­र्चि­रा­द्यु­प­ल­क्षितं देवयानं पन्थानमुक्त्वा कर्म­मा­त्र­नि­ष्ठानां पथ्यन्तरमाह —
केवलैरिति ।
इष्टम् - ‘अग्निहोत्रं तपः सत्यं वेदानां चानुपालनम् । आतिथ्यं वैश्वदेवम् - ‘ इत्येवंविधं कर्म । पूर्तं वापी­कू­प­त­डा­गा­दि­दे­व­ता­य­त­ना­न्न­प्र­दा­ना­रा­मा­दि­रूपं स्मार्तं कर्म । दत्तं शर­णा­ग­त­त्रा­ण­म­हिंसा बहिर्वेदिदानं च ।