अन्वेषणम् - फलितांशः

१६ फलितांशाः

अद्वैतसिद्धिःद्वितीयः परिच्छेदःअथ ब्रह्मनिर्गुणत्वोपपत्तिः

………मैवेदं सर्व मि’ ति श्रुतेन जीवब्रह्मणोः सार्वात्म्येन चाक्षिप्तं विश्वमिथ्यात्वं ब्रह्मसत्त्वं जीवब्रह्मैक्यं च विश्वं सत्यमित्यनेन असद्वा इत्यनेन ‘द्वा सुपर्णे त्यनेन च निषेद्धं ‘नेह नानेत्यनेन' सत्यं ज्ञानमित्यनेन' तत्त्वमसीत्यनैन चानूद्यत इति स्यादिति, तन्न; ‘विश्वं सत्यं द्वा सुपर्णे त्यत्र च निषेधद्योतकपदाभावेन निषेधकत्वासंभवात् , असद्वा इत्यत्र तु नसत्वेऽपि नामपदसमभिव्याहृतत्वेन निषेधकत्वासंभवात्, ‘द्वासुपर्णे'त्यस्य पैङ्गिरहस्यब्राह्मणे बुद्धिजीवपरतया व्याकृतत्वेन जीवब्रह्मभेदाबोधकत्वात् , फलतो निषेधत्वोपपादने दृष्टान्तदाष्टान्तिकयोवैषम्यात् । तथा हि—सार्वइयस्य निषेधप्रतियोगितया मिथ्याभूतत्वेऽपि नाक्षेपानुपपत्तिः; आरोपितेनाप्याक्षेपकजगत्कर्तृत्वनिर्वाहात्, आक्षिविश्वमिथ्यात्वब्रह्मसत्त्वजीवब्रह्मैक्यानां निषेधे तु ज्ञातनिवर्त्यत्वादीनां त्रयाणामाक्षेपकाणामसंभवः स्यात् सत्यस्य ज्ञानादनिवृत्तेः, असत्यस्य अधिष्ठानत्वायोगात्………

अग्रे पठन्तु...

अद्वैतसिद्धिःद्वितीयः परिच्छेदःअथ विशेषतो भेदखण्डनम्

………ननु निरपेक्षस्वरूपत्वे सापेक्षत्वानुपपत्तिरिति यदुक्तं, तत्तावदयुक्तम् ; अविद्यानिवृत्तेर्जीवब्रह्मैक्यस्य च तव मते मतद्वयेऽपि स्थितौ व्यक्तिसापेक्षस्य जातिमात्रस्य प्रतीतौ सापेक्षस्य नीलतरत्वादेरिवार्थप्रकाशात्मकज्ञानस्य ब्रह्मणि ब्रह्माभेदस्य ‘अस्ति ब्रह्मे'त्यादौ कालसापेक्षस्यास्तित्वस्य निरपेक्षब्रह्मव्यक्त्यादिरूपताया दर्शनादिति चेन्न; अविद्यानिवृत्तिजीवब्रह्मैक्ययोः प्रतीतौ सापेक्षत्वस्याविद्यकतया तात्त्विकनिरपेक्षत्वविरोधित्वाभावात् । जातिमात्रस्य व्यक्त्यभेदासिद्धिः; व्यक्तिसमानसत्ताकघटत्वादौ तदभावात् ,………

अग्रे पठन्तु...

अद्वैतसिद्धिःद्वितीयः परिच्छेदःअथ अहं ब्रह्मास्मीत्याद्यनेकश्रुतिस्मृत्यर्थकथनम्

………तदभवदि'ति ब्रह्माभेदपरत्वेन भेदपरत्वाभावात् । न च–अत्र वाक्ये ब्रह्मण एव प्रकृतत्वान्नानेन जीवब्रह्मैक्यसिद्धिरिति-शङ्क्यम्; यो देवानामिति जीवपरामर्शिवाक्यशेषानुसारेण ब्रह्मपदस्य कार्यब्रह्मपरत्वात् , शुद्धब्रह्मपरत्वे च बोधनिमित्तस्य………

अग्रे पठन्तु...

वेदान्तपरिभाषाविषयः

………तत्र ब्रह्मस्वरूपावगाहिप्रमाणव्यतिरिक्तानां सर्वप्रमाणानामाद्यं प्रामाण्यम् , तद्विषयाणां व्यवहारदशायां बाधाभावात् । द्वितीयन्तु जीवब्रह्मैक्यपराणां " सदेव सोम्येदमग्र आसीत्"(छा.उ. ६.२.१.) इत्यादीनां "………

अग्रे पठन्तु...

सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसङ्ग्रहःश्लोक

………विषयः शुद्धचैतन्यं जीवब्रह्मैक्यलक्षणम् । यत्रैव दृश्यते सर्ववेदान्तानां समन्वयः ॥ ८ ॥ ………

अग्रे पठन्तु...

वेदान्तसारः

………(उपदेशसाहस्री ३२४ । १६ । ७२) इति ॥ विषयः - जीवब्रह्मैक्यम् , शुद्धचैतन्यं प्रमेयम् , तत्र एव वेदान्तानां तात्पर्यात् ।………

अग्रे पठन्तु...

भाष्यरत्नप्रभाव्याख्या

……… जीवब्रह्मैक्ये 'त्रयाणाम्' इति सूत्रं कथमित्यत आह सूत्रं त्विति । ………

अग्रे पठन्तु...

भाष्यरत्नप्रभाव्याख्या

………च करणोत्पत्तिक्रमेण भूतक्रमस्य बाधाभावेऽपि जीवोत्पत्तिक्रमेण बाधः स्यादिति प्रत्युदाहरणसङ्गतिः । पूर्वपक्षे जीवब्रह्मैक्यासिद्धिः, सिद्धान्ते तत्सिद्धिरिति भेदः । चेतनजन्माद्युद्देशेन चेतनस्य तस्य जन्मान्तरीयफलसाधनं जातकर्मादिसंस्कारो………

अग्रे पठन्तु...

न्यायनिर्णयव्याख्या

………ब्रह्मणो जीवे कथमात्मपदं प्रत्युक्तमित्याशङ्क्याह — अथ त्विति । तत्त्वतोऽविरोधाद्दृष्टितो विरोधस्य बिम्बप्रतिबिम्बयोर्व्यभिचाराज्जीवब्रह्मैक्याद्ब्रह्मणो जीवे युक्तमात्मपदमित्यर्थः । ………

अग्रे पठन्तु...

न्यायनिर्णयव्याख्या

……… जीवब्रह्मैक्ये वरदानोपक्रमाविरोधमुक्त्वा जीवप्रश्नस्याव्यवहितप्रत्युक्तिमत्त्वं, लाभान्तरमाह — ततश्चेति । ………

अग्रे पठन्तु...

न्यायनिर्णयव्याख्या

……… कुतो जीवब्रह्मैक्य मिथो विरोधादित्याशङ्क्य तात्त्विको विरोधो नास्तीत्याह - पारमेश्वरमिति ।………

अग्रे पठन्तु...

न्यायनिर्णयव्याख्या

……… यद्यपि शब्दादेव प्रमित इत्यादिषु जीवब्रह्मैक्यं श्रुतिभिरुक्तं तथापि तासामेव विरुद्धार्थत्वादुपचरितविषयत्वमाशङ्क्यात्र समाधीयते । विरोधसमाधेरविरोधाध्यायसङ्गतत्वेऽपि महावाक्यार्थविरोधसमाधेः समाधावन्तरङ्गत्वादिह………

अग्रे पठन्तु...

वक्तव्यकाशिका

……… सम्भावनार्थवावान्दतामितिदतामिति । मृदादिदृष्टान्ते स्फटिकलोहित्येतिलौहित्यप्रतिबिम्बरज्जुरज्जुः सर्पः इतिसर्पघटाकाशतप्तपरशुदृष्टान्तैश्च उपन्यस्ता युक्तयोऽद्वितीयत्वं कर्तृत्वादेरारोपितत्वं जीवब्रह्मैक्यं प्रपञ्चासत्यत्वम् असङ्गत्वं जीवब्रह्मैक्यसत्यत्वं च सम्भवतीति सम्भावनाबुद्धिहेतुत्वेनार्थवादतां प्रतिपद्यमाना इत्यर्थः । ………

अग्रे पठन्तु...

वैयासिकन्यायमाला

………गवानयनप्रपञ्चस्यार्थवादत्वे श्रुतेर्विवक्षितार्थः कोऽपि न सिध्येत् - इति चेत् । न, जीवब्रह्मैक्यस्य विवक्षितत्वात् । "आत्मा वै" - इत्युपक्रम्य "स एतमेव पुरुषं………

अग्रे पठन्तु...

वैयासिकन्यायमाला

………यो मण्डलवर्ती, स एवास्मद्देहादिवर्ती' इति । तत्र – स्वदेहरविमण्डलयोरन्योन्यव्यतिहारे श्रूयमाणेऽपि जीवब्रह्मैक्यलक्षणस्य वस्तुन एकत्वादेकधैव बुद्धिः कर्तव्या । न च व्यतिहारपाठवैयर्थ्यम् ,………

अग्रे पठन्तु...

वैयासिकन्यायमाला

………ब्रह्मैक्यमवलोक्येत, तदा जीवत्वापाये सत्युपासकत्वं हीयेत । अथ – उपास्योपासकस्वरूपलोभेन कार्यकारणैक्यं जीवब्रह्मैक्यं च न पर्यालोच्येत, तदा गोमहिषवदत्यन्तभिन्नयोः प्रतीकोपासकयोर्नास्त्येकत्वयोग्यता । तस्मात् -………

अग्रे पठन्तु...