ಪ್ರಥಮಾ ವಲ್ಲೀ
ॐ ನಮೋ ಭಗವತೇ ವೈವಸ್ವತಾಯ ಮೃತ್ಯವೇ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಚಾರ್ಯಾಯ, ನಚಿಕೇತಸೇ ಚ ।
ಅಥ ಕಾಠಕೋಪನಿಷದ್ವಲ್ಲೀನಾಂ ಸುಖಾರ್ಥಪ್ರಬೋಧನಾರ್ಥಮಲ್ಪಗ್ರಂಥಾ ವೃತ್ತಿರಾರಭ್ಯತೇ । ಸದೇರ್ಧಾತೋರ್ವಿಶರಣಗತ್ಯವಸಾದನಾರ್ಥಸ್ಯೋಪನಿಪೂರ್ವಸ್ಯ ಕ್ವಿಪ್ಪ್ರತ್ಯಯಾಂತಸ್ಯ ರೂಪಮಿದಮ್ ‘ಉಪನಿಷತ್’ ಇತಿ । ಉಪನಿಷಚ್ಛಬ್ದೇನ ಚ ವ್ಯಾಚಿಖ್ಯಾಸಿತಗ್ರಂಥಪ್ರತಿಪಾದ್ಯವೇದ್ಯವಸ್ತುವಿಷಯಾ ವಿದ್ಯಾ ಉಚ್ಯತೇ । ಕೇನ ಪುನರರ್ಥಯೋಗೇನೋಪನಿಷಚ್ಛಬ್ದೇನ ವಿದ್ಯೋಚ್ಯತ ಇತಿ, ಉಚ್ಯತೇ । ಯೇ ಮುಮುಕ್ಷವೋ ದೃಷ್ಟಾನುಶ್ರವಿಕವಿಷಯವಿತೃಷ್ಣಾಃ ಸಂತಃ ಉಪನಿಷಚ್ಛಬ್ದವಾಚ್ಯಾಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣಾಂ ವಿದ್ಯಾಮುಪಸದ್ಯೋಪಗಮ್ಯ ತನ್ನಿಷ್ಠತಯಾ ನಿಶ್ಚಯೇನ ಶೀಲಯಂತಿ ತೇಷಾಮವಿದ್ಯಾದೇಃ ಸಂಸಾರಬೀಜಸ್ಯ ವಿಶರಣಾದ್ಧಿಂಸನಾದ್ವಿನಾಶನಾದಿತ್ಯನೇನಾರ್ಥಯೋಗೇನ ವಿದ್ಯೋಪನಿಷದಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ । ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ
‘ನಿಚಾಯ್ಯ ತಂ ಮೃತ್ಯುಮುಖಾತ್ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ’ (ಕ. ಉ. ೧ । ೩ । ೧೫) ಇತಿ । ಪೂರ್ವೋಕ್ತವಿಶೇಷಣಾನ್ವಾ ಮುಮುಕ್ಷೂನ್ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಗಮಯತೀತಿ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಗಮಯಿತೃತ್ವೇನ ಯೋಗಾದ್ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ ಉಪನಿಷತ್ । ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ
‘ಬ್ರಹ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತೋ ವಿರಜೋಽಭೂದ್ವಿಮೃತ್ಯುಃ’ (ಕ. ಉ. ೨ । ೩ । ೧೮) ಇತಿ । ಲೋಕಾದಿರ್ಬ್ರಹ್ಮಜಜ್ಞೋ ಯೋಽಗ್ನಿಃ, ತದ್ವಿಷಯಾಯಾ ವಿದ್ಯಾಯಾ ದ್ವಿತೀಯೇನ ವರೇಣ ಪ್ರಾರ್ಥ್ಯಮಾನಾಯಾಃ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಫಲಪ್ರಾಪ್ತಿಹೇತುತ್ವೇನ ಗರ್ಭವಾಸಜನ್ಮಜರಾದ್ಯುಪದ್ರವಬೃಂದಸ್ಯ ಲೋಕಾಂತರೇ ಪೌನಃಪುನ್ಯೇನ ಪ್ರವೃತ್ತಸ್ಯಾವಸಾದಯಿತೃತ್ವೇನ ಶೈಥಿಲ್ಯಾಪಾದನೇನ ಧಾತ್ವರ್ಥಯೋಗಾದಗ್ನಿವಿದ್ಯಾಪಿ ಉಪನಿಷದಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ । ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ
‘ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಾ ಅಮೃತತ್ವಂ ಭಜಂತೇ’ (ಕ. ಉ. ೧ । ೧ । ೧೩) ಇತ್ಯಾದಿ । ನನು ಚೋಪನಿಷಚ್ಛಬ್ದೇನಾಧ್ಯೇತಾರೋ ಗ್ರಂಥಮಪ್ಯಭಿಲಪಂತಿ — ಉಪನಿಷದಮಧೀಮಹೇ ಉಪನಿಷದಮಧ್ಯಾಪಯಾಮ ಇತಿ ಚ । ನೈಷ ದೋಷಃ, ಅವಿದ್ಯಾದಿಸಂಸಾರಹೇತುವಿಶರಣಾದೇಃ ಸದಿಧಾತ್ವರ್ಥಸ್ಯ ಗ್ರಂಥಮಾತ್ರೇಽಸಂಭವಾದ್ವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಚ ಸಂಭವಾತ್ ಗ್ರಂಥಸ್ಯಾಪಿ ತಾದರ್ಥ್ಯೇನ ತಚ್ಛಬ್ದತ್ವೋಪಪತ್ತೇಃ
‘ಆಯುರ್ವೈ ಘೃತಮ್’ (ತೈ. ಸಂ. ೨ । ೩ । ೧೧) ಇತ್ಯಾದಿವತ್ । ತಸ್ಮಾದ್ವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಮುಖ್ಯಯಾ ವೃತ್ತ್ಯಾ ಉಪನಿಷಚ್ಛಬ್ದೋ ವರ್ತತೇ, ಗ್ರಂಥೇ ತು ಭಕ್ತ್ಯೇತಿ । ಏವಮುಪನಿಷನ್ನಿರ್ವಚನೇನೈವ ವಿಶಿಷ್ಟೋಽಧಿಕಾರೀ ವಿದ್ಯಾಯಾಮ್ ಉಕ್ತಃ । ವಿಷಯಶ್ಚ ವಿಶಿಷ್ಟ ಉಕ್ತೋ ವಿದ್ಯಾಯಾಃ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಪ್ರತ್ಯಗಾತ್ಮಭೂತಮ್ । ಪ್ರಯೋಜನಂ ಚಾಸ್ಯಾ ಆತ್ಯಂತಿಕೀ ಸಂಸಾರನಿವೃತ್ತಿರ್ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಲಕ್ಷಣಾ । ಸಂಬಂಧಶ್ಚೈವಂಭೂತಪ್ರಯೋಜನೇನೋಕ್ತಃ । ಅತೋ ಯಥೋಕ್ತಾಧಿಕಾರಿವಿಷಯಪ್ರಯೋಜನಸಂಬಂಧಾಯಾ ವಿದ್ಯಾಯಾಃ ಕರತಲನ್ಯಸ್ತಾಮಲಕವತ್ಪ್ರಕಾಶಕತ್ವೇನ ವಿಶಿಷ್ಟಾಧಿಕಾರಿವಿಷಯಪ್ರಯೋಜನಸಂಬಂಧಾ ಏತಾ ವಲ್ಲ್ಯೋ ಭವಂತೀತಿ । ಅತಸ್ತಾ ಯಥಾಪ್ರತಿಭಾನಂ ವ್ಯಾಚಕ್ಷ್ಮಹೇ ॥
ಉಶನ್ಹ ವೈ ವಾಜಶ್ರವಸಃ ಸರ್ವವೇದಸಂ ದದೌ । ತಸ್ಯ ಹ ನಚಿಕೇತಾ ನಾಮ ಪುತ್ರ ಆಸ ॥ ೧ ॥
ತತ್ರಾಖ್ಯಾಯಿಕಾ ವಿದ್ಯಾಸ್ತುತ್ಯರ್ಥಾ । ಉಶನ್ ಕಾಮಯಮಾನಃ । ಹ ವೈ ಇತಿ ವೃತ್ತಾರ್ಥಸ್ಮರಣಾರ್ಥೌ ನಿಪಾತೌ । ವಾಜಮ್ ಅನ್ನಮ್ , ತದ್ದಾನಾದಿನಿಮಿತ್ತಂ ಶ್ರವೋ ಯಶೋ ಯಸ್ಯ ಸಃ ವಾಜಶ್ರವಾಃ, ರೂಢಿತೋ ವಾ ; ತಸ್ಯಾಪತ್ಯಂ ವಾಜಶ್ರವಸಃ । ಸಃ ವಾಜಶ್ರವಸಃ ಕಿಲ ವಿಶ್ವಜಿತಾ ಸರ್ವಮೇಧೇನೇಜೇ ತತ್ಫಲಂ ಕಾಮಯಮಾನಃ । ಸಃ ತಸ್ಮಿನ್ಕ್ರತೌ ಸರ್ವವೇದಸಂ ಸರ್ವಸ್ವಂ ಧನಂ ದದೌ ದತ್ತವಾನ್ । ತಸ್ಯ ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಹ ನಚಿಕೇತಾ ನಾಮ ಪುತ್ರಃ ಕಿಲ ಆಸ ಬಭೂವ ॥
ತꣳ ಹ ಕುಮಾರꣳ ಸಂತಂ ದಕ್ಷಿಣಾಸು ನೀಯಮಾನಾಸು ಶ್ರದ್ಧಾವಿವೇಶ ಸೋಽಮನ್ಯತ ॥ ೨ ॥
ತಂ ಹ ನಚಿಕೇತಸಂ ಕುಮಾರಂ ಪ್ರಥಮವಯಸಂ ಸಂತಮ್ ಅಪ್ರಾಪ್ತಪ್ರಜನನಶಕ್ತಿಂ ಬಾಲಮೇವ ಶ್ರದ್ಧಾ ಆಸ್ತಿಕ್ಯಬುದ್ಧಿಃ ಪಿತುರ್ಹಿತಕಾಮಪ್ರಯುಕ್ತಾ ಆವಿವೇಶ ಪ್ರವಿಷ್ಟವತೀ । ಕಸ್ಮಿನ್ಕಾಲೇ ಇತಿ, ಆಹ — ಋತ್ವಿಗ್ಭ್ಯಃ ಸದಸ್ಯೇಭ್ಯಶ್ಚ ದಕ್ಷಿಣಾಸು ನೀಯಮಾನಾಸು ವಿಭಾಗೇನೋಪನೀಯಮಾನಾಸು ದಕ್ಷಿಣಾರ್ಥಾಸು ಗೋಷು, ಸಃ ಆವಿಷ್ಟಶ್ರದ್ಧೋ ನಚಿಕೇತಾಃ ಅಮನ್ಯತ ॥
ಪೀತೋದಕಾ ಜಗ್ಧತೃಣಾದುಗ್ಧದೋಹಾ ನಿರಿಂದ್ರಿಯಾಃ ।
ಅನಂದಾ ನಾಮ ತೇ ಲೋಕಾಸ್ತಾನ್ಸ ಗಚ್ಛತಿ ತಾ ದದತ್ ॥ ೩ ॥
ಕಥಮಿತಿ, ಉಚ್ಯತೇ — ಪೀತೋದಕಾ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ದಕ್ಷಿಣಾರ್ಥಾ ಗಾವೋ ವಿಶೇಷ್ಯಂತೇ । ಪೀತಮುದಕಂ ಯಾಭಿಸ್ತಾಃ ಪೀತೋದಕಾಃ । ಜಗ್ಧಂ ಭಕ್ಷಿತಂ ತೃಣಂ ಯಾಭಿಸ್ತಾ ಜಗ್ಧತೃಣಾಃ । ದುಗ್ಧೋ ದೋಹಃ ಕ್ಷೀರಾಖ್ಯೋ ಯಾಸಾಂ ತಾಃ ದುಗ್ಧದೋಹಾಃ । ನಿರಿಂದ್ರಿಯಾಃ ಪ್ರಜನನಾಸಮರ್ಥಾಃ ಜೀರ್ಣಾಃ, ನಿಷ್ಫಲಾ ಗಾವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಯಾಸ್ತಾಃ ಏವಂಭೂತಾಃ ಗಾಃ ಋತ್ವಿಗ್ಭ್ಯೋ ದಕ್ಷಿಣಾಬುದ್ಧ್ಯಾ ದದತ್ ಪ್ರಯಚ್ಛನ್ ಅನಂದಾಃ ಅನಾನಂದಾಃ ಅಸುಖಾ ನಾಮೇತ್ಯೇತತ್ । ಯೇ ತೇ ಲೋಕಾಃ, ತಾನ್ ಸಃ ಯಜಮಾನಃ ಗಚ್ಛತಿ ॥
ಸ ಹೋವಾಚ ಪಿತರಂ ತತ ಕಸ್ಮೈ ಮಾಂ ದಾಸ್ಯಸೀತಿ ದ್ವಿತೀಯಂ ತೃತೀಯಂ ತಂ ಹೋವಾಚ ಮೃತ್ಯವೇ ತ್ವಾ ದದಾಮೀತಿ ॥ ೪ ॥
ತದೇವಂ ಕ್ರತ್ವಸಂಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಪಿತುರನಿಷ್ಟಂ ಫಲಂ ಪುತ್ರೇಣ ಸತಾ ನಿವಾರಣೀಯಂ ಮಯಾ ಆತ್ಮಪ್ರದಾನೇನಾಪಿ ಕ್ರತುಸಂಪತ್ತಿಂ ಕೃತ್ವೇತ್ಯೇವಂ ಮನ್ಯಮಾನಃ ಪಿತರಮುಪಗಮ್ಯ ಸ ಹೋವಾಚ ಪಿತರಮ್ — ಹೇ ತತ ತಾತ ಕಸ್ಮೈ ಋತ್ವಿಗ್ವಿಶೇಷಾಯ ದಕ್ಷಿಣಾರ್ಥಂ ಮಾಂ ದಾಸ್ಯಸೀತಿ ಪ್ರಯಚ್ಛಸೀತ್ಯೇತತ್ । ಸ ಏವಮುಕ್ತೇನ ಪಿತ್ರಾ ಉಪೇಕ್ಷ್ಯಮಾಣೋಽಪಿ ದ್ವಿತೀಯಂ ತೃತೀಯಮಪಿ ಉವಾಚ — ಕಸ್ಮೈ ಮಾಂ ದಾಸ್ಯಸಿ ಕಸ್ಮೈ ಮಾಂ ದಾಸ್ಯಸೀತಿ । ನಾಯಂ ಕುಮಾರಸ್ವಭಾವ ಇತಿ ಕ್ರುದ್ಧಃ ಸನ್ ಪಿತಾ ತಂ ಹ ಪುತ್ರಂ ಕಿಲ ಉವಾಚ ಮೃತ್ಯವೇ ವೈವಸ್ವತಾಯ ತ್ವಾ ತ್ವಾಂ ದದಾಮೀತಿ ॥
ಬಹೂನಾಮೇಮಿ ಪ್ರಥಮೋ ಬಹೂನಾಮೇಮಿ ಮಧ್ಯಮಃ ।
ಕಿಂ ಸ್ವಿದ್ಯಮಸ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯಂ ಯನ್ಮಯಾದ್ಯ ಕರಿಷ್ಯತಿ ॥ ೫ ॥
ಸ ಏವಮುಕ್ತಃ ಪುತ್ರಃ ಏಕಾಂತೇ ಪರಿದೇವಯಾಂಚಕಾರ । ಕಥಮಿತಿ, ಉಚ್ಯತೇ — ಬಹೂನಾಂ ಶಿಷ್ಯಾಣಾಂ ಪುತ್ರಾಣಾಂ ವಾ ಏಮಿ ಗಚ್ಛಾಮಿ ಪ್ರಥಮಃ ಸನ್ ಮುಖ್ಯಯಾ ಶಿಷ್ಯಾದಿವೃತ್ತ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಮಧ್ಯಮಾನಾಂ ಚ ಬಹೂನಾಂ ಮಧ್ಯಮಃ ಮಧ್ಯಮಯೈವ ವೃತ್ತ್ಯಾ ಏಮಿ । ನಾಧಮಯಾ ಕದಾಚಿದಪಿ । ತಮೇವಂ ವಿಶಿಷ್ಟಗುಣಮಪಿ ಪುತ್ರಂ ಮಾಮ್ ‘ಮೃತ್ಯವೇ ತ್ವಾ ದದಾಮಿ’ ಇತ್ಯುಕ್ತವಾನ್ ಪಿತಾ । ಸಃ ಕಿಂಸ್ವಿತ್ ಯಮಸ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯಂ ಪ್ರಯೋಜನಂ ಮಯಾ ಪ್ರದತ್ತೇನ ಕರಿಷ್ಯತಿ ಯತ್ಕರ್ತವ್ಯಮ್ ಅದ್ಯ ? ನೂನಂ ಪ್ರಯೋಜನಮನಪೇಕ್ಷ್ಯೈವ ಕ್ರೋಧವಶಾದುಕ್ತವಾನ್ ಪಿತಾ । ತಥಾಪಿ ತತ್ಪಿತುರ್ವಚೋ ಮೃಷಾ ಮಾ ಭೂದಿತಿ ॥
ಅನುಪಶ್ಯ ಯಥಾ ಪೂರ್ವೇ ಪ್ರತಿಪಶ್ಯ ತಥಾ ಪರೇ ।
ಸಸ್ಯಮಿವ ಮರ್ತ್ಯಃ ಪಚ್ಯತೇ ಸಸ್ಯಮಿವಾಜಾಯತೇ ಪುನಃ ॥ ೬ ॥
ಏವಂ ಮತ್ವಾ ಪರಿದೇವನಾಪೂರ್ವಕಮಾಹ ಪಿತರಂ ಶೋಕಾವಿಷ್ಟಂ ಕಿಂ ಮಯೋಕ್ತಮಿತಿ — ಅನುಪಶ್ಯ ಆಲೋಚಯ ವಿಭಾವಯಾನುಕ್ರಮೇಣ ಯಥಾ ಯೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ವೃತ್ತಾಃ ಪೂರ್ವೇ ಅತಿಕ್ರಾಂತಾಃ ಪಿತೃಪಿತಾಮಹಾದಯಸ್ತವ । ತಾಂದೃಷ್ಟ್ವಾ ಚ ತೇಷಾಂ ವೃತ್ತಮಾಸ್ಥಾತುಮರ್ಹಸಿ । ವರ್ತಮಾನಾಶ್ಚ ಅಪರೇ ಸಾಧವೋ ಯಥಾ ವರ್ತಂತೇ ತಾಂಶ್ಚ ತಥಾ ಪ್ರತಿಪಶ್ಯ ಆಲೋಚಯ । ನ ಚ ತೇಷಾಂ ಮೃಷಾಕರಣಂ ವೃತ್ತಂ ವರ್ತಮಾನಂ ವಾ ಅಸ್ತಿ । ತದ್ವಿಪರೀತಮಸತಾಂ ಚ ವೃತ್ತಂ ಮೃಷಾಕರಣಮ್ । ನ ಚ ಮೃಷಾಭೂತಂ ಕೃತ್ವಾ ಕಶ್ಚಿದಜರಾಮರೋ ಭವತಿ ; ಯತಃ ಸಸ್ಯಮಿವ ಮರ್ತ್ಯಃ ಮನುಷ್ಯಃ ಪಚ್ಯತೇ ಜೀರ್ಣೋ ಮ್ರಿಯತೇ, ಮೃತ್ವಾ ಚ ಸಸ್ಯಮಿವ ಆಜಾಯತೇ ಆವಿರ್ಭವತಿ ಪುನಃ ; ಏವಮನಿತ್ಯೇ ಜೀವಲೋಕೇ ಕಿಂ ಮೃಷಾಕರಣೇನ ? ಪಾಲಯಾತ್ಮನಃ ಸತ್ಯಮ್ । ಪ್ರೇಷಯ ಮಾಂ ಯಮಾಯೇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ ॥
ವೈಶ್ವಾನರಃ ಪ್ರವಿಶತಿ ಅತಿಥಿರ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಗೃಹಾನ್ ।
ತಸ್ಯೈತಾಂ ಶಾಂತಿಂ ಕುರ್ವಂತಿ ಹರ ವೈವಸ್ವತೋದಕಮ್ ॥ ೭ ॥
ಸ ಏವಮುಕ್ತಃ ಪಿತಾ ಆತ್ಮನಃ ಸತ್ಯತಾಯೈ ಪ್ರೇಷಯಾಮಾಸ । ಸ ಚ ಯಮಭವನಂ ಗತ್ವಾ ತಿಸ್ರೋ ರಾತ್ರೀರುವಾಸ ಯಮೇ ಪ್ರೋಷಿತೇ । ಪ್ರೋಷ್ಯಾಗತಂ ಯಮಮ್ ಅಮಾತ್ಯಾ ಭಾರ್ಯಾ ವಾ ಊಚುರ್ಬೋಧಯಂತಃ — ವೈಶ್ವಾನರಃ ಅಗ್ನಿರೇವ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪ್ರವಿಶತಿ ಅತಿಥಿಃ ಸನ್ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಃ ಗೃಹಾನ್ ದಹನ್ನಿವ । ತಸ್ಯ ದಾಹಂ ಶಮಯಂತ ಇವಾಗ್ನೇಃ ಏತಾಂ ಪಾದ್ಯಾಸನಾದಿದಾನಲಕ್ಷಣಾಂ ಶಾಂತಿಂ ಕುರ್ವಂತಿ ಸಂತೋಽತಿಥೇರ್ಯತಃ, ಅತಃ ಹರ ಆಹರ ಹೇ ವೈವಸ್ವತ, ಉದಕಂ ನಚಿಕೇತಸೇ ಪಾದ್ಯಾರ್ಥಮ್ ॥
ಆಶಾಪ್ರತೀಕ್ಷೇ ಸಂಗತಂ ಸೂನೃತಾಂ ಚ ಇಷ್ಟಾಪೂರ್ತೇ ಪುತ್ರಪಶೂಂಶ್ಚ ಸರ್ವಾನ್ ।
ಏತದ್ವೃಂಕ್ತೇ ಪುರುಷಸ್ಯಾಲ್ಪಮೇಧಸೋ ಯಸ್ಯಾನಶ್ನನ್ವಸತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಗೃಹೇ ॥ ೮ ॥
ಯತಶ್ಚಾಕರಣೇ ಪ್ರತ್ಯವಾಯಃ ಶ್ರೂಯತೇ — ಆಶಾಪ್ರತೀಕ್ಷೇ, ಅನಿರ್ಜ್ಞಾತಪ್ರಾಪ್ಯೇಷ್ಟಾರ್ಥಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಆಶಾ, ನಿರ್ಜ್ಞಾತಪ್ರಾಪ್ಯಾರ್ಥಪ್ರತೀಕ್ಷಣಂ ಪ್ರತೀಕ್ಷಾ, ತೇ ಆಶಾಪ್ರತೀಕ್ಷೇ ; ಸಂಗತಂ ಸತ್ಸಂಯೋಗಜಂ ಫಲಮ್ , ಸೂನೃತಾಂ ಚ ಸೂನೃತಾ ಹಿ ಪ್ರಿಯಾ ವಾಕ್ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಂ ಚ, ಇಷ್ಟಾಪೂರ್ತೇ ಇಷ್ಟಂ ಯಾಗಜಂ ಫಲಂ ಪೂರ್ತಮ್ ಆರಾಮಾದಿಕ್ರಿಯಾಜಂ ಫಲಮ್ , ಪುತ್ರಪಶೂಂಶ್ಚ ಪುತ್ರಾಂಶ್ಚ ಪಶೂಂಶ್ಚ ಸರ್ವಾನ್ , ಏತತ್ ಸರ್ವಂ ಯಥೋಕ್ತಂ ವೃಂಕ್ತೇ ವರ್ಜಯತಿ ವಿನಾಶಯತೀತ್ಯೇತತ್ । ಪುರುಷಸ್ಯ ಅಲ್ಪಮೇಧಸಃ ಅಲ್ಪಪ್ರಜ್ಞಸ್ಯ, ಯಸ್ಯ ಅನಶ್ನನ್ ಅಭುಂಜಾನಃ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಃ ಗೃಹೇ ವಸತಿ । ತಸ್ಮಾದನುಪೇಕ್ಷಣೀಯಃ ಸರ್ವಾವಸ್ಥಾಸ್ವಪ್ಯತಿಥಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥
ತಿಸ್ರೋ ರಾತ್ರೀರ್ಯದವಾತ್ಸೀರ್ಗೃಹೇ ಮೇ ಅನಶ್ನನ್ಬ್ರಹ್ಮನ್ನತಿಥಿರ್ನಮಸ್ಯಃ ।
ನಮಸ್ತೇಽಸ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನ್ಸ್ವಸ್ತಿ ಮೇಽಸ್ತು ತಸ್ಮಾತ್ಪ್ರತಿ ತ್ರೀನ್ವರಾನ್ವೃಣೀಷ್ವ ॥ ೯ ॥
ಏವಮುಕ್ತೋ ಮೃತ್ಯುರುವಾಚ ನಚಿಕೇತಸಮುಪಗಮ್ಯ ಪೂಜಾಪುರಃಸರಮ್ — ತಿಸ್ರಃ ರಾತ್ರೀಃ ಯತ್ ಯಸ್ಮಾತ್ ಅವಾತ್ಸೀಃ ಉಷಿತವಾನಸಿ ಗೃಹೇ ಮೇ ಮಮ ಅನಶ್ನನ್ ಹೇ ಬ್ರಹ್ಮನ್ ಅತಿಥಿಃ ಸನ್ ನಮಸ್ಯಃ ನಮಸ್ಕಾರಾರ್ಹಶ್ಚ, ತಸ್ಮಾತ್ ನಮಃ ತೇ ತುಭ್ಯಮ್ ಅಸ್ತು ಭವತು । ಹೇ ಬ್ರಹ್ಮನ್ ಸ್ವಸ್ತಿ ಭದ್ರಂ ಮೇ ಅಸ್ತು । ತಸ್ಮಾತ್ ಭವತೋಽನಶನೇನ ಮದ್ಗೃಹವಾಸನಿಮಿತ್ತಾದ್ದೋಷಾತ್ । ತತ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯುಪಶಮೇನ ಯದ್ಯಪಿ ಭವದನುಗ್ರಹೇಣ ಸರ್ವಂ ಮಮ ಸ್ವಸ್ತಿ ಸ್ಯಾತ್ , ತಥಾಪಿ ತ್ವದಧಿಕಸಂಪ್ರಸಾದನಾರ್ಥಮನಶನೇನೋಷಿತಾಮೇಕೈಕಾಂ ರಾತ್ರಿಂ ಪ್ರತಿ ತ್ರೀನ್ ವರಾನ್ ವೃಣೀಷ್ವ ಅಭಿಪ್ರೇತಾರ್ಥವಿಷಯಾನ್ಪ್ರಾರ್ಥಯಸ್ವ ಮತ್ತಃ ॥
ಶಾಂತಸಂಕಲ್ಪಃ ಸುಮನಾ ಯಥಾ ಸ್ಯಾದ್ವೀತಮನ್ಯುರ್ಗೌತಮೋ ಮಾಭಿಮೃತ್ಯೋ ।
ತ್ವತ್ಪ್ರಸೃಷ್ಟಂ ಮಾಭಿವದೇತ್ಪ್ರತೀತ ಏತತ್ತ್ರಯಾಣಾಂ ಪ್ರಥಮಂ ವರಂ ವೃಣೇ ॥ ೧೦ ॥
ನಚಿಕೇತಾಸ್ತ್ವಾಹ — ಯದಿ ದಿತ್ಸುರ್ವರಾನ್ , ಶಾಂತಸಂಕಲ್ಪಃ ಉಪಶಾಂತಃ ಸಂಕಲ್ಪೋ ಯಸ್ಯ ಮಾಂ ಪ್ರತಿ ‘ಯಮಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಕಿಂ ನು ಕರಿಷ್ಯತಿ ಮಮ ಪುತ್ರಃ’ ಇತಿ, ಸಃ ಶಾಂತಸಂಕಲ್ಪಃ ಸುಮನಾಃ ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತಶ್ಚ ಯಥಾ ಸ್ಯಾತ್ ವೀತಮನ್ಯುಃ ವಿಗತರೋಷಶ್ಚ ಗೌತಮಃ ಮಮ ಪಿತಾ ಮಾ ಅಭಿ ಮಾಂ ಪ್ರತಿ ಹೇ ಮೃತ್ಯೋ ; ಕಿಂಚ, ತ್ವತ್ಪ್ರಸೃಷ್ಟಂ ತ್ವಯಾ ವಿನಿರ್ಮುಕ್ತಂ ಪ್ರೇಷಿತಂ ಗೃಹಂ ಪ್ರತಿ ಮಾ ಮಾಮ್ ಅಭಿವದೇತ್ ಪ್ರತೀತಃ ಲಬ್ಧಸ್ಮೃತಿಃ, ‘ಸ ಏವಾಯಂ ಪುತ್ರೋ ಮಮಾಗತಃ’ ಇತ್ಯೇವಂ ಪ್ರತ್ಯಭಿಜಾನನ್ನಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಏತತ್ಪ್ರಯೋಜನಂ ತ್ರಯಾಣಾಂ ವರಾಣಾಂ ಪ್ರಥಮಮ್ ಆದ್ಯಂ ವರಂ ವೃಣೇ ಪ್ರಾರ್ಥಯೇ ಯತ್ಪಿತುಃ ಪರಿತೋಷಣಮ್ ॥
ಯಥಾ ಪುರಸ್ತಾದ್ಭವಿತಾ ಪ್ರತೀತ ಔದ್ದಾಲಕಿರಾರುಣಿರ್ಮತ್ಪ್ರಸೃಷ್ಟಃ ।
ಸುಖಂ ರಾತ್ರೀಃ ಶಯಿತಾ ವೀತಮನ್ಯುಸ್ತ್ವಾಂ ದದೃಶಿವಾನ್ಮೃತ್ಯುಮುಖಾತ್ಪ್ರಮುಕ್ತಮ್ ॥ ೧೧ ॥
ಮೃತ್ಯುರುವಾಚ — ಯಥಾ ಬುದ್ಧಿಃ ತ್ವಯಿ ಪುರಸ್ತಾತ್ ಪೂರ್ವಮ್ ಆಸೀತ್ಸ್ನೇಹಸಮನ್ವಿತಾ ಪಿತುಸ್ತವ, ಭವಿತಾ ಪ್ರೀತಿಸಮನ್ವಿತಸ್ತವ ಪಿತಾ ತಥೈವ ಪ್ರತೀತಃ ಪ್ರತೀತವಾನ್ಸನ್ । ಔದ್ದಾಲಕಿಃ ಉದ್ದಾಲಕ ಏವ ಔದ್ದಾಲಕಿಃ ಅರುಣಸ್ಯಾಪತ್ಯಮ್ ಆರುಣಿಃ ದ್ವ್ಯಾಮುಷ್ಯಾಯಣೋ ವಾ ಮತ್ಪ್ರಸೃಷ್ಟಃ ಮಯಾನುಜ್ಞಾತಃ ಸನ್ ಉತ್ತರಾ ಅಪಿ ರಾತ್ರೀಃ ಸುಖಂ ಪ್ರಸನ್ನಮನಾಃ ಶಯಿತಾ ಸ್ವಪ್ತಾ ವೀತಮನ್ಯುಃ ವಿಗತಮನ್ಯುಶ್ಚ ಭವಿತಾ ಸ್ಯಾತ್ , ತ್ವಾಂ ಪುತ್ರಂ ದದೃಶಿವಾನ್ ದೃಷ್ಟವಾನ್ ಸನ್ ಮೃತ್ಯುಮುಖಾತ್ ಮೃತ್ಯುಗೋಚರಾತ್ ಪ್ರಮುಕ್ತಂ ಸಂತಮ್ ॥
ಸ್ವರ್ಗೇ ಲೋಕೇ ನ ಭಯಂ ಕಿಂಚನಾಸ್ತಿ ನ ತತ್ರ ತ್ವಂ ನ ಜರಯಾ ಬಿಭೇತಿ ।
ಉಭೇ ತೀರ್ತ್ವಾ ಅಶನಾಯಾಪಿಪಾಸೇ ಶೋಕಾತಿಗೋ ಮೋದತೇ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕೇ ॥ ೧೨ ॥
ನಚಿಕೇತಾ ಉವಾಚ — ಸ್ವರ್ಗೇ ಲೋಕೇ ರೋಗಾದಿನಿಮಿತ್ತಂ ಭಯಂ ಕಿಂಚನ ಕಿಂಚಿದಪಿ ನಾಸ್ತಿ । ನ ಚ ತತ್ರ ತ್ವಂ ಮೃತ್ಯೋ ಸಹಸಾ ಪ್ರಭವಸಿ, ಅತೋ ಜರಯಾ ಯುಕ್ತ ಇಹ ಲೋಕ ಇವ ತ್ವತ್ತೋ ನ ಬಿಭೇತಿ ಕಶ್ಚಿತ್ತತ್ರ । ಕಿಂ ಚ ಉಭೇ ಅಶನಾಯಾಪಿಪಾಸೇ ತೀರ್ತ್ವಾ ಅತಿಕ್ರಮ್ಯ ಶೋಕಮತೀತ್ಯ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಶೋಕಾತಿಗಃ ಸನ್ ಮಾನಸೇನ ದುಃಖೇನ ವರ್ಜಿತಃ ಮೋದತೇ ಹೃಷ್ಯತಿ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕೇ ದಿವಿ ॥
ಸ ತ್ವಮಗ್ನಿಂ ಸ್ವರ್ಗ್ಯಮಧ್ಯೇಷಿ ಮೃತ್ಯೋ ಪ್ರಬ್ರೂಹಿ ತಂ ಶ್ರದ್ದಧಾನಾಯ ಮಹ್ಯಮ್ ।
ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಾ ಅಮೃತತ್ವಂ ಭಜಂತ ಏತದ್ದ್ವಿತೀಯೇನ ವೃಣೇ ವರೇಣ ॥ ೧೩ ॥
ಏವಂ ಗುಣವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಸ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಸಾಧನಭೂತಮ್ ಅಗ್ನಿಂ ಸ್ವರ್ಗ್ಯಂ ಸ ತ್ವಂ ಮೃತ್ಯುಃ ಅಧ್ಯೇಷಿ ಸ್ಮರಸಿ, ಜಾನಾಸೀತ್ಯರ್ಥಃ । ಹೇ ಮೃತ್ಯೋ, ಯತಃ ತಂ ಪ್ರಬ್ರೂಹಿ ಕಥಯ ಶ್ರದ್ದಧಾನಾಯ ಶ್ರದ್ಧಾವತೇ ಮಹ್ಯಂ ಸ್ವರ್ಗಾರ್ಥಿನೇ । ಯೇನಾಗ್ನಿನಾ ಚಿತೇನ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಾಃ ಸ್ವರ್ಗೋ ಲೋಕೋ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಾಃ ಯಜಮಾನಾಃ ಅಮೃತತ್ವಮ್ ಅಮರಣತಾಂ ದೇವತ್ವಂ ಭಜಂತೇ ಪ್ರಾಪ್ನುವಂತಿ, ತತ್ ಏತತ್ ಅಗ್ನಿವಿಜ್ಞಾನಂ ದ್ವಿತೀಯೇನ ವರೇಣ ವೃಣೇ ॥
ಪ್ರ ತೇ ಬ್ರವೀಮಿ ತದು ಮೇ ನಿಬೋಧ ಸ್ವರ್ಗ್ಯಮಗ್ನಿಂ ನಚಿಕೇತಃ ಪ್ರಜಾನನ್ ।
ಅನಂತಲೋಕಾಪ್ತಿಮಥೋ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಂ ವಿದ್ಧಿ ತ್ವಮೇತಂ ನಿಹಿತಂ ಗುಹಾಯಾಮ್ ॥ ೧೪ ॥
ಮೃತ್ಯೋಃ ಪ್ರತಿಜ್ಞೇಯಮ್ — ತೇ ತುಭ್ಯಂ ಪ್ರಬ್ರವೀಮಿ ; ಯತ್ತ್ವಯಾ ಪ್ರಾರ್ಥಿತಂ ತತ್ ಉ ಮೇ ಮಮ ವಚಸಃ ನಿಬೋಧ ಬುಧ್ಯಸ್ವ ಏಕಾಗ್ರಮನಾಃ ಸನ್ । ಸ್ವರ್ಗ್ಯಂ ಸ್ವರ್ಗಾಯ ಹಿತಂ ಸ್ವರ್ಗಸಾಧನಮ್ ಅಗ್ನಿಂ ಹೇ ನಚಿಕೇತಃ ಪ್ರಜಾನನ್ ವಿಜ್ಞಾತವಾನ್ಸನ್ನಹಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಪ್ರಬ್ರವೀಮಿ ತನ್ನಿಬೋಧೇತಿ ಚ ಶಿಷ್ಯಬುದ್ಧಿಸಮಾಧಾನಾರ್ಥಂ ವಚನಮ್ । ಅಧುನಾಗ್ನಿಂ ಸ್ತೌತಿ — ಅನಂತಲೋಕಾಪ್ತಿಂ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಫಲಪ್ರಾಪ್ತಿಸಾಧನಮಿತ್ಯೇತತ್ , ಅಥೋ ಅಪಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಮ್ ಆಶ್ರಯಂ ಜಗತೋ ವಿರಾಟ್ಸ್ವರೂಪೇಣ, ತಮ್ ಏತಮ್ ಅಗ್ನಿಂ ಮಯೋಚ್ಯಮಾನಂ ವಿದ್ಧಿ ವಿಜಾನೀಹಿ ತ್ವಂ ನಿಹಿತಂ ಸ್ಥಿತಂ ಗುಹಾಯಾಮ್ । ವಿದುಷಾಂ ಬುದ್ಧೌ ನಿವಿಷ್ಟಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥
ಲೋಕಾದಿಮಗ್ನಿಂ ತಮುವಾಚ ತಸ್ಮೈ ಯಾ ಇಷ್ಟಕಾ ಯಾವತೀರ್ವಾ ಯಥಾ ವಾ ।
ಸ ಚಾಪಿ ತತ್ಪ್ರತ್ಯವದದ್ಯಥೋಕ್ತಮಥಾಸ್ಯ ಮೃತ್ಯುಃ ಪುನರೇವಾಹ ತುಷ್ಟಃ ॥ ೧೫ ॥
ಇದಂ ಶ್ರುತೇರ್ವಚನಮ್ — ಲೋಕಾದಿಂ ಲೋಕಾನಾಮಾದಿಂ ಪ್ರಥಮಶರೀರಿತ್ವಾತ್ ಅಗ್ನಿಂ ತಂ ಪ್ರಕೃತಂ ನಚಿಕೇತಸಾ ಪ್ರಾರ್ಥಿತಮ್ ಉವಾಚ ಉಕ್ತವಾನ್ಮೃತ್ಯುಃ ತಸ್ಮೈ ನಚಿಕೇತಸೇ । ಕಿಂಚ, ಯಾಃ ಇಷ್ಟಕಾಃ ಚೇತವ್ಯಾಃ ಸ್ವರೂಪೇಣ ಯಾವತೀರ್ವಾ ಸಂಖ್ಯಯಾ ಯಥಾ ವಾ ಚೀಯತೇಽಗ್ನಿರ್ಯೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಸರ್ವಮೇತದುಕ್ತವಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಸ ಚಾಪಿ ನಚಿಕೇತಾಃ ತತ್ ಮೃತ್ಯುನೋಕ್ತಂ ಪ್ರತ್ಯವದತ್ ಯಥಾವತ್ಪ್ರತ್ಯಯೇನಾವದತ್ ಪ್ರತ್ಯುಚ್ಚಾರಿತವಾನ್ । ಅಥ ಅಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯುಚ್ಚಾರಣೇನ ತುಷ್ಟಃ ಸನ್ ಮೃತ್ಯುಃ ಪುನರೇವಾಹ ವರತ್ರಯವ್ಯತಿರೇಕೇಣಾನ್ಯಂ ವರಂ ದಿತ್ಸುಃ ॥
ತಮಬ್ರವೀತ್ಪ್ರೀಯಮಾಣೋ ಮಹಾತ್ಮಾ ವರಂ ತವೇಹಾದ್ಯ ದದಾಮಿ ಭೂಯಃ ।
ತವೈವ ನಾಮ್ನಾ ಭವಿತಾಯಮಗ್ನಿಃ ಸೃಂಕಾಂ ಚೇಮಾಮನೇಕರೂಪಾಂ ಗೃಹಾಣ ॥ ೧೬ ॥
ಕಥಮ್ ? ತಂ ನಚಿಕೇತಸಮ್ ಅಬ್ರವೀತ್ ಪ್ರೀಯಮಾಣಃ ಶಿಷ್ಯಸ್ಯ ಯೋಗ್ಯತಾಂ ಪಶ್ಯನ್ಪ್ರೀಯಮಾಣಃ ಪ್ರೀತಿಮನುಭವನ್ ಮಹಾತ್ಮಾ ಅಕ್ಷುದ್ರಬುದ್ಧಿಃ ವರಂ ತವ ಚತುರ್ಥಮ್ ಇಹ ಪ್ರೀತಿನಿಮಿತ್ತಮ್ ಅದ್ಯ ಇದಾನೀಂ ದದಾಮಿ ಭೂಯಃ ಪುನಃ ಪ್ರಯಚ್ಛಾಮಿ । ತವೈವ ನಚಿಕೇತಸಃ ನಾಮ್ನಾ ಅಭಿಧಾನೇನ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ ಭವಿತಾ ಮಯೋಚ್ಯಮಾನಃ ಅಯಮ್ ಅಗ್ನಿಃ । ಕಿಂಚ, ಸೃಂಕಾಂ ಶಬ್ದವತೀಂ ರತ್ನಮಯೀಂ ಮಾಲಾಮ್ ಇಮಾಮ್ ಅನೇಕರೂಪಾಂ ವಿಚಿತ್ರಾಂ ಗೃಹಾಣ ಸ್ವೀಕುರು । ಯದ್ವಾ, ಸೃಂಕಾಮ್ ಅಕುತ್ಸಿತಾಂ ಗತಿಂ ಕರ್ಮಮಯೀಂ ಗೃಹಾಣ । ಅನ್ಯದಪಿ ಕರ್ಮವಿಜ್ಞಾನಮನೇಕಫಲಹೇತುತ್ವಾತ್ಸ್ವೀಕುರ್ವಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥
ತ್ರಿಣಾಚಿಕೇತಸ್ತ್ರಿಭಿರೇತ್ಯ ಸಂಧಿಂ ತ್ರಿಕರ್ಮಕೃತ್ತರತಿ ಜನ್ಮಮೃತ್ಯೂ ।
ಬ್ರಹ್ಮಜಜ್ಞಂ ದೇವಮೀಡ್ಯಂ ವಿದಿತ್ವಾ ನಿಚಾಯ್ಯೇಮಾಂ ಶಾಂತಿಮತ್ಯಂತಮೇತಿ ॥ ೧೭ ॥
ಪುನರಪಿ ಕರ್ಮಸ್ತುತಿಮೇವಾಹ — ತ್ರಿಣಾಚಿಕೇತಃ ತ್ರಿಃ ಕೃತ್ವಾ ನಾಚಿಕೇತೋಽಗ್ನಿಶ್ಚಿತೋ ಯೇನ ಸಃ ತ್ರಿಣಾಚಿಕೇತಃ ; ತದ್ವಿಜ್ಞಾನವಾನ್ವಾ । ತ್ರಿಭಿಃ ಮಾತೃಪಿತ್ರಾಚಾರ್ಯೈಃ ಏತ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಸಂಧಿಂ ಸಂಧಾನಂ ಸಂಬಂಧಮ್ , ಮಾತ್ರಾದ್ಯನುಶಾಸನಂ ಯಥಾವತ್ಪ್ರಾಪ್ಯೇತ್ಯೇತತ್ । ತದ್ಧಿ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಕಾರಣಂ ಶ್ರುತ್ಯಂತರಾದವಗಮ್ಯತೇ
‘ಯಥಾ ಮಾತೃಮಾನ್ಪಿತೃಮಾನ್’ (ಬೃ. ಉ. ೪ । ೧ । ೨) ಇತ್ಯಾದೇಃ । ವೇದಸ್ಮೃತಿಶಿಷ್ಟೈರ್ವಾ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾನುಮಾನಾಗಮೈರ್ವಾ । ತೇಭ್ಯೋ ಹಿ ವಿಶುದ್ಧಿಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾ । ತ್ರಿಕರ್ಮಕೃತ್ ಇಜ್ಯಾಧ್ಯಯನದಾನಾನಾಂ ಕರ್ತಾ ತರತಿ ಅತಿಕ್ರಾಮತಿ ಜನ್ಮಮೃತ್ಯೂ । ಕಿಂಚ, ಬ್ರಹ್ಮಜಜ್ಞಮ್ , ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಾಜ್ಜಾತೋ ಬ್ರಹ್ಮಜಃ ಬ್ರಹ್ಮಜಶ್ಚಾಸೌ ಜ್ಞಶ್ಚೇತಿ ಬ್ರಹ್ಮಜಜ್ಞಃ । ಸರ್ವಜ್ಞೋ ಹ್ಯಸೌ । ತಂ ದೇವಂ ದ್ಯೋತನಾಜ್ಜ್ಞಾನಾದಿಗುಣವಂತಮ್ , ಈಡ್ಯಂ ಸ್ತುತ್ಯಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಶಾಸ್ತ್ರತಃ, ನಿಚಾಯ್ಯ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಚಾತ್ಮಭಾವೇನ ಇಮಾಂ ಸ್ವಬುದ್ಧಿಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾಂ ಶಾಂತಿಮ್ ಉಪರತಿಮ್ ಅತ್ಯಂತಮ್ ಏತಿ ಅತಿಶಯೇನೈತಿ । ವೈರಾಜಂ ಪದಂ ಜ್ಞಾನಕರ್ಮಸಮುಚ್ಚಯಾನುಷ್ಠಾನೇನ ಪ್ರಾಪ್ನೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥
ತ್ರಿಣಾಚಿಕೇತಸ್ತ್ರಯಮೇತದ್ವಿದಿತ್ವಾ ಯ ಏವಂ ವಿದ್ವಾಂಶ್ಚಿನುತೇ ನಾಚಿಕೇತಮ್ ।
ಸ ಮೃತ್ಯುಪಾಶಾನ್ಪುರತಃ ಪ್ರಣೋದ್ಯ ಶೋಕಾತಿಗೋ ಮೋದತೇ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕೇ ॥ ೧೮ ॥
ಇದಾನೀಮಗ್ನಿವಿಜ್ಞಾನಚಯನಫಲಮುಪಸಂಹರತಿ, ಪ್ರಕರಣಂ ಚ — ತ್ರಿಣಾಚಿಕೇತಃ ತ್ರಯಂ ಯಥೋಕ್ತಮ್ ‘ಯಾ ಇಷ್ಟಕಾ ಯಾವತೀರ್ವಾ ಯಥಾ ವಾ’ ಇತಿ । ಏತತ್ ವಿದಿತ್ವಾ ಅವಗಮ್ಯ ಯಶ್ಚ ಏವಮ್ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪೇಣ ಅಗ್ನಿಂ ವಿದ್ವಾನ್ ಚಿನುತೇ ನಿರ್ವರ್ತಯತಿ ನಾಚಿಕೇತಮಗ್ನಿಂ ಕ್ರತುಮ್ , ಸಃ ಮೃತ್ಯುಪಾಶಾನ್ ಅಧರ್ಮಾಜ್ಞಾನರಾಗದ್ವೇಷಾದಿಲಕ್ಷಣಾನ್ ಪುರತಃ ಅಗ್ರತಃ, ಪೂರ್ವಮೇವ ಶರೀರಪಾತಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ, ಪ್ರಣೋದ್ಯ ಅಪಹಾಯ, ಶೋಕಾತಿಗಃ ಮಾನಸೈರ್ದುಃಖೈರ್ವಿಗತ ಇತ್ಯೇತತ್ , ಮೋದತೇ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕೇ ವೈರಾಜೇ ವಿರಾಡಾತ್ಮಸ್ವರೂಪಪ್ರತಿಪತ್ತ್ಯಾ ॥
ಏಷ ತೇಽಗ್ನಿರ್ನಚಿಕೇತಃ ಸ್ವರ್ಗ್ಯೋ ಯಮವೃಣೀಥಾ ದ್ವಿತೀಯೇನ ವರೇಣ ।
ಏತಮಗ್ನಿಂ ತವೈವ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಂತಿ ಜನಾಸಸ್ತೃತೀಯಂ ವರಂ ನಚಿಕೇತೋ ವೃಣೀಷ್ವ ॥ ೧೯ ॥
ಏಷಃ ತೇ ತುಭ್ಯಮ್ ಅಗ್ನಿಃ ವರಃ ಹೇ ನಚಿಕೇತಃ, ಸ್ವರ್ಗ್ಯಃ ಸ್ವರ್ಗಸಾಧನಃ, ಯಮ್ ಅಗ್ನಿಂ ವರಮ್ ಅವೃಣೀಥಾಃ ವೃತವಾನ್ ಪ್ರಾರ್ಥಿತವಾನಸಿ ದ್ವಿತೀಯೇನ ವರೇಣ, ಸೋಽಗ್ನಿರ್ವರೋ ದತ್ತ ಇತ್ಯುಕ್ತೋಪಸಂಹಾರಃ । ಕಿಂಚ, ಏತಮ್ ಅಗ್ನಿಂ ತವೈವ ನಾಮ್ನಾ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಂತಿ ಜನಾಸಃ ಜನಾ ಇತ್ಯೇತತ್ । ಏಷ ವರೋ ದತ್ತೋ ಮಯಾ ಚತುರ್ಥಸ್ತುಷ್ಟೇನ । ತೃತೀಯಂ ವರಂ ನಚಿಕೇತಃ ವೃಣೀಷ್ವ । ತಸ್ಮಿನ್ಹ್ಯದತ್ತೇ ಋಣವಾನೇವಾಹಮಿತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ ॥
ಯೇಯಂ ಪ್ರೇತೇ ವಿಚಿಕಿತ್ಸಾ ಮನುಷ್ಯೇ ಅಸ್ತೀತ್ಯೇಕೇ ನಾಯಮಸ್ತೀತಿ ಚೈಕೇ ।
ಏತದ್ವಿದ್ಯಾಮನುಶಿಷ್ಟಸ್ತ್ವಯಾಹಂ ವರಾಣಾಮೇಷ ವರಸ್ತೃತೀಯಃ ॥ ೨೦ ॥
ಏತಾವದ್ಧ್ಯತಿಕ್ರಾಂತೇನ ವಿಧಿಪ್ರತಿಷೇಧಾರ್ಥೇನ ಮಂತ್ರಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನಾವಗಂತವ್ಯಂ ಯದ್ವರದ್ವಯಸೂಚಿತಂ ವಸ್ತು ನಾತ್ಮತತ್ತ್ವವಿಷಯಯಾಥಾತ್ಮ್ಯವಿಜ್ಞಾನಮ್ । ಅತೋ ವಿಧಿಪ್ರತಿಷೇಧಾರ್ಥವಿಷಯಸ್ಯ ಆತ್ಮನಿ ಕ್ರಿಯಾಕಾರಕಫಲಾಧ್ಯಾರೋಪಣಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಸ್ಯಾಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಸಂಸಾರಬೀಜಸ್ಯ ನಿವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಂ ತದ್ವಿಪರೀತಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮೈಕತ್ವವಿಜ್ಞಾನಂ ಕ್ರಿಯಾಕಾರಕಫಲಾಧ್ಯಾರೋಪಣಶೂನ್ಯಮಾತ್ಯಂತಿಕನಿಃಶ್ರೇಯಸಪ್ರಯೋಜನಂ ವಕ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯುತ್ತರೋ ಗ್ರಂಥ ಆರಭ್ಯತೇ । ತಮೇತಮರ್ಥಂ ದ್ವಿತೀಯವರಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾಪ್ಯಕೃತಾರ್ಥತ್ವಂ ತೃತೀಯವರಗೋಚರಮಾತ್ಮಜ್ಞಾನಮಂತರೇಣೇತ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ಪ್ರಪಂಜಯತಿ । ಯತಃ ಪೂರ್ವಸ್ಮಾತ್ಕರ್ಮಗೋಚರಾತ್ಸಾಧ್ಯಸಾಧನಲಕ್ಷಣಾದನಿತ್ಯಾದ್ವಿರಕ್ತಸ್ಯಾತ್ಮಜ್ಞಾನೇಽಧಿಕಾರ ಇತಿ ತನ್ನಿಂದಾರ್ಥಂ ಪುತ್ರಾದ್ಯುಪನ್ಯಾಸೇನ ಪ್ರಲೋಭನಂ ಕ್ರಿಯತೇ । ನಚಿಕೇತಾ ಉವಾಚ ‘ತೃತೀಯಂ ವರಂ ನಚಿಕೇತೋ ವೃಣೀಷ್ವ’ ಇತ್ಯುಕ್ತಃ ಸನ್ — ಯೇಯಂ ವಿಚಿಕಿತ್ಸಾ ಸಂಶಯಃ ಪ್ರೇತೇ ಮೃತೇ ಮನುಷ್ಯೇ, ಅಸ್ತಿ ಇತ್ಯೇಕೇ ಅಸ್ತಿ ಶರೀರೇಂದ್ರಿಯಮನೋಬುದ್ಧಿವ್ಯತಿರಿಕ್ತೋ ದೇಹಾಂತರಸಂಬಂಧ್ಯಾತ್ಮಾ ಇತ್ಯೇಕೇ ಮನ್ಯಂತೇ, ನಾಯಮಸ್ತಿ ಇತಿ ಚೈಕೇ ನಾಯಮೇವಂವಿಧೋಽಸ್ತೀತಿ ಚೈಕೇ । ಅತ್ರ ಚಾಸ್ಮಾಕಂ ನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೇಣ ನಾಪ್ಯನುಮಾನೇನ ನಿರ್ಣಯವಿಜ್ಞಾನಮ್ । ಏತದ್ವಿಜ್ಞಾನಾಧೀನೋ ಹಿ ಪರಃ ಪುರುಷಾರ್ಥ ಇತ್ಯತಃ ಏತತ್ ವಿದ್ಯಾಂ ವಿಜಾನೀಯಾಮ್ ಅಹಮ್ ಅನುಶಿಷ್ಟಃ ಜ್ಞಾಪಿತಃ ತ್ವಯಾ । ವರಾಣಾಮೇಷ ವರಸ್ತೃತೀಯೋಽವಶಿಷ್ಟಃ ॥
ದೇವೈರತ್ರಾಪಿ ವಿಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಪುರಾ ನ ಹಿ ಸುವಿಜ್ಞೇಯಮಣುರೇಷ ಧರ್ಮಃ ।
ಅನ್ಯಂ ವರಂ ನಚಿಕೇತೋ ವೃಣೀಷ್ವ ಮಾ ಮೋಪರೋತ್ಸೀರತಿ ಮಾ ಸೃಜೈನಮ್ ॥ ೨೧ ॥
ಕಿಮಯಮೇಕಾಂತತೋ ನಿಃಶ್ರೇಯಸಸಾಧನಾತ್ಮಜ್ಞಾನಾರ್ಹೋ ನ ವೇತ್ಯೇತತ್ಪರೀಕ್ಷಣಾರ್ಥಮಾಹ — ದೇವೈರಪಿ ಅತ್ರ ಏತಸ್ಮಿನ್ವಸ್ತುನಿ ವಿಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಸಂಶಯಿತಂ ಪುರಾ ಪೂರ್ವಮ್ । ನ ಹಿ ಸುವಿಜ್ಞೇಯಂ ಸುಷ್ಠು ವಿಜ್ಞೇಯಮ್ ಅಸಕೃಚ್ಛ್ರುತಮಪಿ ಪ್ರಾಕೃತೈರ್ಜನೈಃ, ಯತಃ ಅಣುಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಃ ಏಷಃ ಆತ್ಮಾಖ್ಯಃ ಧರ್ಮಃ । ಅತಃ ಅನ್ಯಮ್ ಅಸಂದಿಗ್ಧಫಲಂ ವರಂ ನಚಿಕೇತಃ, ವೃಣೀಷ್ವ । ಮಾ ಮಾಂ ಮಾ ಉಪರೋತ್ಸೀಃ ಉಪರೋಧಂ ಮಾ ಕಾರ್ಷೀಃ ಅಧಮರ್ಣಮಿವೋತ್ತಮರ್ಣಃ । ಅತಿಸೃಜ ವಿಮುಂಚ ಏನಂ ವರಂ ಮಾ ಮಾಂ ಪ್ರತಿ ॥
ದೇವೈರತ್ರಾಪಿ ವಿಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಕಿಲ ತ್ವಂ ಚ ಮೃತ್ಯೋ ಯನ್ನ ಸುಜ್ಞೇಯಮಾತ್ಥ ।
ವಕ್ತಾ ಚಾಸ್ಯ ತ್ವಾದೃಗನ್ಯೋ ನ ಲಭ್ಯೋ ನಾನ್ಯೋ ವರಸ್ತುಲ್ಯ ಏತಸ್ಯ ಕಶ್ಚಿತ್ ॥ ೨೨ ॥
ಏವಮುಕ್ತೋ ನಚಿಕೇತಾ ಆಹ — ದೇವೈರತ್ರಾಪಿ ವಿಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಕಿಲೇತಿ ಭವತ ಏವ ನಃ ಶ್ರುತಮ್ । ತ್ವಂ ಚ ಮೃತ್ಯೋ, ಯತ್ ಯಸ್ಮಾತ್ ನ ಸುಜ್ಞೇಯಮ್ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವಮ್ ಆತ್ಥ ಕಥಯಸಿ । ಅತಃ ಪಂಡಿತೈರಪ್ಯವೇದನೀಯತ್ವಾತ್ ವಕ್ತಾ ಚ ಅಸ್ಯ ಧರ್ಮಸ್ಯ ತ್ವಾದೃಕ್ ತ್ವತ್ತುಲ್ಯಃ ಅನ್ಯಃ ಪಂಡಿತಶ್ಚ ನ ಲಭ್ಯಃ ಅನ್ವಿಷ್ಯಮಾಣೋಽಪಿ । ಅಯಂ ತು ವರೋ ನಿಃಶ್ರೇಯಸಪ್ರಾಪ್ತಿಹೇತುಃ । ಅತಃ ನ ಅನ್ಯಃ ವರಃ ತುಲ್ಯಃ ಸದೃಶಃ ಅಸ್ತಿ ಏತಸ್ಯ ಕಶ್ಚಿದಪಿ । ಅನಿತ್ಯಫಲತ್ವಾದನ್ಯಸ್ಯ ಸರ್ವಸ್ಯೈವೇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ ॥
ಶತಾಯುಷಃ ಪುತ್ರಪೌತ್ರಾನ್ವೃಣೀಷ್ವ ಬಹೂನ್ಪಶೂನ್ಹಸ್ತಿಹಿರಣ್ಯಮಶ್ವಾನ್ ।
ಭೂಮೇರ್ಮಹದಾಯತನಂ ವೃಣೀಷ್ವ ಸ್ವಯಂ ಚ ಜೀವ ಶರದೋ ಯಾವದಿಚ್ಛಸಿ ॥ ೨೩ ॥
ಏವಮುಕ್ತೋಽಪಿ ಪುನಃ ಪ್ರಲೋಭಯನ್ನುವಾಚ ಮೃತ್ಯುಃ — ಶತಾಯುಷಃ ಶತಂ ವರ್ಷಾಣಿ ಆಯೂಂಷಿ ಯೇಷಾಂ ತಾನ್ ಶತಾಯುಷಃ ಪುತ್ರಪೌತ್ರಾನ್ ವೃಣೀಷ್ವ । ಕಿಂಚ, ಗವಾದಿಲಕ್ಷಣಾನ್ ಬಹೂನ್ ಪಶೂನ್ ಹಸ್ತಿಹಿರಣ್ಯಮ್ , ಹಸ್ತೀ ಚ ಹಿರಣ್ಯಂ ಚ ಹಸ್ತಿಹಿರಣ್ಯಮ್ , ಅಶ್ವಾಂಶ್ಚ । ಕಿಂಚ, ಭೂಮೇಃ ಪೃಥಿವ್ಯಾಃ ಮಹತ್ ವಿಸ್ತೀರ್ಣಮ್ ಆಯತನಮ್ ಆಶ್ರಯಂ ಮಂಡಲಂ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಂ ವೃಣೀಷ್ವ । ಕಿಂಚ, ಸರ್ವಮಪ್ಯೇತದನರ್ಥಕಂ ಸ್ವಯಂ ಚೇದಲ್ಪಾಯುರಿತ್ಯತ ಆಹ — ಸ್ವಯಂ ಚ ತ್ವಂ ಜೀವ ಧಾರಯ ಶರೀರಂ ಸಮಗ್ರೇಂದ್ರಿಯಕಲಾಪಂ ಶರದಃ ವರ್ಷಾಣಿ ಯಾವತ್ ಇಚ್ಛಸಿ ಜೀವಿತುಮ್ ॥
ಏತತ್ತುಲ್ಯಂ ಯದಿ ಮನ್ಯಸೇ ವರಂ ವೃಣೀಷ್ವ ವಿತ್ತಂ ಚಿರಜೀವಿಕಾಂ ಚ ।
ಮಹಾಭೂಮೌ ನಚಿಕೇತಸ್ತ್ವಮೇಧಿ ಕಾಮಾನಾಂ ತ್ವಾ ಕಾಮಭಾಜಂ ಕರೋಮಿ ॥ ೨೪ ॥
ಏತತ್ತುಲ್ಯಮ್ ಏತೇನ ಯಥೋಪದಿಷ್ಟೇನ ಸದೃಶಮ್ ಅನ್ಯಮಪಿ ಯದಿ ಮನ್ಯಸೇ ವರಮ್ , ತಮಪಿ ವೃಣೀಷ್ವ । ಕಿಂಚ, ವಿತ್ತಂ ಪ್ರಭೂತಂ ಹಿರಣ್ಯರತ್ನಾದಿ ಚಿರಜೀವಿಕಾಂ ಚ ಸಹ ವಿತ್ತೇನ ವೃಣೀಷ್ವೇತ್ಯೇತತ್ । ಕಿಂ ಬಹುನಾ ? ಮಹಾಭೂಮೌ ಮಹತ್ಯಾಂ ಭೂಮೌ ರಾಜಾ ನಚಿಕೇತಃ ತ್ವಮ್ ಏಧಿ ಭವ । ಕಿಂಚಾನ್ಯತ್ , ಕಾಮಾನಾಂ ದಿವ್ಯಾನಾಂ ಮಾನುಷಾಣಾಂ ಚ ತ್ವಾ ತ್ವಾಂ ಕಾಮಭಾಜಂ ಕಾಮಭಾಗಿನಂ ಕಾಮಾರ್ಹಂ ಕರೋಮಿ, ಸತ್ಯಸಂಕಲ್ಪೋ ಹ್ಯಹಂ ದೇವಃ ॥
ಯೇ ಯೇ ಕಾಮಾ ದುರ್ಲಭಾ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕೇ ಸರ್ವಾನ್ಕಾಮಾಂಶ್ಛಂದತಃ ಪ್ರಾರ್ಥಯಸ್ವ ।
ಇಮಾ ರಾಮಾಃ ಸರಥಾಃ ಸತೂರ್ಯಾ ನ ಹೀದೃಶಾ ಲಂಭನೀಯಾ ಮನುಷ್ಯೈಃ ।
ಆಭಿರ್ಮತ್ಪ್ರತ್ತಾಭಿಃ ಪರಿಚಾರಯಸ್ವ ನಚಿಕೇತೋ ಮರಣಂ ಮಾನುಪ್ರಾಕ್ಷೀಃ ॥ ೨೫ ॥
ಯೇ ಯೇ ಕಾಮಾಃ ಪ್ರಾರ್ಥನೀಯಾಃ ದುರ್ಲಭಾಶ್ಚ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕೇ, ಸರ್ವಾನ್ ತಾನ್ ಕಾಮಾನ್ ಛಂದತಃ ಇಚ್ಛಾತಃ ಪ್ರಾರ್ಥಯಸ್ವ । ಕಿಂಚ, ಇಮಾಃ ದಿವ್ಯಾ ಅಪ್ಸರಸಃ, ರಮಯಂತಿ ಪುರುಷಾನಿತಿ ರಾಮಾಃ, ಸಹ ರಥೈರ್ವರ್ತಂತ ಇತಿ ಸರಥಾಃ, ಸತೂರ್ಯಾಃ ಸವಾದಿತ್ರಾಃ, ತಾಶ್ಚ ನ ಹಿ ಲಂಭನೀಯಾಃ ಪ್ರಾಪಣೀಯಾಃ ಈದೃಶಾಃ ಏವಂವಿಧಾಃ ಮನುಷ್ಯೈಃ ಮರ್ತ್ಯೈಃ ಅಸ್ಮದಾದಿಪ್ರಸಾದಮಂತರೇಣ । ಆಭಿಃ ಮತ್ಪ್ರತ್ತಾಭಿಃ ಮಯಾ ಪ್ರದತ್ತಾಭಿಃ ಪರಿಚಾರಿಕಾಭಿಃ ಪರಿಚಾರಯಸ್ವ ಆತ್ಮಾನಮ್ , ಪಾದಪ್ರಕ್ಷಾಲನಾದಿಶುಶ್ರೂಷಾಂ ಕಾರಯಾತ್ಮನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಹೇ ನಚಿಕೇತಃ, ಮರಣಂ ಮರಣಸಂಬದ್ಧಂ ಪ್ರಶ್ನಂ ಪ್ರೇತ್ಯಾಸ್ತಿ ನಾಸ್ತೀತಿ ಕಾಕದಂತಪರೀಕ್ಷಾರೂಪಂ ಮಾ ಅನುಪ್ರಾಕ್ಷೀಃ ಮೈವಂ ಪ್ರಷ್ಟುಮರ್ಹಸಿ ॥
ಶ್ವೋಭಾವಾ ಮರ್ತ್ಯಸ್ಯ ಯದಂತಕೈತತ್ಸರ್ವೇಂದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಜರಯಂತಿ ತೇಜಃ ।
ಅಪಿ ಸರ್ವಂ ಜೀವಿತಮಲ್ಪಮೇವ ತವೈವ ವಾಹಾಸ್ತವ ನೃತ್ಯಗೀತೇ ॥ ೨೬ ॥
ಮೃತ್ಯುನಾ ಏವಂ ಪ್ರಲೋಭ್ಯಮಾನೋಽಪಿ ನಚಿಕೇತಾ ಮಹಾಹ್ರದವದಕ್ಷೋಭ್ಯ ಆಹ — ಶ್ವೋ ಭವಿಷ್ಯಂತಿ ನ ವೇತಿ ಸಂದಿಹ್ಯಮಾನ ಏವ ಯೇಷಾಂ ಭಾವೋ ಭವನಂ ತ್ವಯೋಪನ್ಯಸ್ತಾನಾಂ ಭೋಗಾನಾಂ ತೇ ಶ್ವೋಭಾವಾಃ । ಕಿಂಚ, ಮರ್ತ್ಯಸ್ಯ ಮನುಷ್ಯಸ್ಯ ಅಂತಕ ಹೇ ಮೃತ್ಯೋ, ಯತ್ ಏತತ್ ಸರ್ವೇಂದ್ರಿಯಾಣಾಂ ತೇಜಃ ತತ್ ಜರಯಂತಿ ಅಪಕ್ಷಪಯಂತಿ । ಅಪ್ಸರಃಪ್ರಭೃತಯೋ ಭೋಗಾ ಅನರ್ಥಾಯೈವೈತೇ, ಧರ್ಮವೀರ್ಯಪ್ರಜ್ಞಾತೇಜೋಯಶಃಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಕ್ಷಪಯಿತೃತ್ವಾತ್ । ಯಾಂ ಚಾಪಿ ದೀರ್ಘಜೀವಿಕಾಂ ತ್ವಂ ದಿತ್ಸಸಿ ತತ್ರಾಪಿ ಶೃಣು । ಸರ್ವಂ ಯದ್ಬ್ರಹ್ಮಣೋಽಪಿ ಜೀವಿತಮ್ ಆಯುಃ ಅಲ್ಪಮೇವ, ಕಿಮುತಾಸ್ಮದಾದಿದೀರ್ಘಜೀವಿಕಾ । ಅತಃ ತವೈವ ತಿಷ್ಠಂತು ವಾಹಾಃ ರಥಾದಯಃ, ತಥಾ ತವ ನೃತ್ಯಗೀತೇ ಚ ॥
ನ ವಿತ್ತೇನ ತರ್ಪಣೀಯೋ ಮನುಷ್ಯೋ ಲಪ್ಸ್ಯಾಮಹೇ ವಿತ್ತಮದ್ರಾಕ್ಷ್ಮ ಚೇತ್ತ್ವಾ ।
ಜೀವಿಷ್ಯಾಮೋ ಯಾವದೀಶಿಷ್ಯಸಿ ತ್ವಂ ವರಸ್ತು ಮೇ ವರಣೀಯಃ ಸ ಏವ ॥ ೨೭ ॥
ಕಿಂಚ, ನ ಪ್ರಭೂತೇನ ವಿತ್ತೇನ ತರ್ಪಣೀಯೋ ಮನುಷ್ಯಃ । ನ ಹಿ ಲೋಕೇ ವಿತ್ತಲಾಭಃ ಕಸ್ಯಚಿತ್ತೃಪ್ತಿಕರೋ ದೃಷ್ಟಃ । ಯದಿ ನಾಮಾಸ್ಮಾಕಂ ವಿತ್ತತೃಷ್ಣಾ ಸ್ಯಾತ್ , ಲಪ್ಸ್ಯಾಮಹೇ ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯಾಮಹೇ ವಿತ್ತಮ್ , ಅದ್ರಾಕ್ಷ್ಮ ದೃಷ್ಟವಂತೋ ವಯಂ ಚೇತ್ ತ್ವಾ ತ್ವಾಮ್ । ಜೀವಿತಮಪಿ ತಥೈವ — ಜೀವಿಷ್ಯಾಮಃ ಯಾವತ್ ಯಾಮ್ಯೇ ಪದೇ ತ್ವಮ್ ಈಶಿಷ್ಯಸಿ ಈಶಿಷ್ಯಸೇ ಪ್ರಭುಃ ಸ್ಯಾಃ । ಕಥಂ ಹಿ ಮರ್ತ್ಯಸ್ತ್ವಯಾ ಸಮೇತ್ಯಾಲ್ಪಧನಾಯುರ್ಭವೇತ್ ? ವರಸ್ತು ಮೇ ವರಣೀಯಃ ಸ ಏವ ಯದಾತ್ಮವಿಜ್ಞಾನಮ್ ॥
ಅಜೀರ್ಯತಾಮಮೃತಾನಾಮುಪೇತ್ಯ ಜೀರ್ಯನ್ಮರ್ತ್ಯಃ ಕ್ವಧಃಸ್ಥಃ ಪ್ರಜಾನನ್ ।
ಅಭಿಧ್ಯಾಯನ್ವರ್ಣರತಿಪ್ರಮೋದಾನತಿದೀರ್ಘೇ ಜೀವಿತೇ ಕೋ ರಮೇತ ॥ ೨೮ ॥
ಯತಶ್ಚ ಅಜೀರ್ಯತಾಂ ವಯೋಹಾನಿಮಪ್ರಾಪ್ನುವತಾಮ್ ಅಮೃತಾನಾಂ ಸಕಾಶಮ್ ಉಪೇತ್ಯ ಉಪಗಮ್ಯ ಆತ್ಮನ ಉತ್ಕೃಷ್ಟಂ ಪ್ರಯೋಜನಾಂತರಂ ಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯಂ ತೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಜಾನನ್ ಉಪಲಭಮಾನಃ ಸ್ವಯಂ ತು ಜೀರ್ಯನ್ ಮರ್ತ್ಯಃ ಜರಾಮರಣವಾನ್ ಕ್ವಧಃಸ್ಥಃ ಕುಃ ಪೃಥಿವೀ ಅಧಶ್ಚಾಸಾವಂತರಿಕ್ಷಾದಿಲೋಕಾಪೇಕ್ಷಯಾ ತಸ್ಯಾಂ ತಿಷ್ಠತೀತಿ ಕ್ವಧಃಸ್ಥಃ ಸನ್ ಕಥಮೇವಮವಿವೇಕಿಭಿಃ ಪ್ರಾರ್ಥನೀಯಂ ಪುತ್ರವಿತ್ತಾದ್ಯಸ್ಥಿರಂ ವೃಣೀತೇ । ‘ಕ್ವ ತದಾಸ್ಥಃ’ ಇತಿ ವಾ ಪಾಠಾಂತರಮ್ । ಅಸ್ಮಿನ್ಪಕ್ಷೇ ಚೈವಮಕ್ಷರಯೋಜನಾ— ತೇಷು ಪುತ್ರಾದಿಷು ಆಸ್ಥಾ ಆಸ್ಥಿತಿಃ ತಾತ್ಪರ್ಯೇಣ ವರ್ತನಂ ಯಸ್ಯ ಸ ತದಾಸ್ಥಃ । ತತೋಽಧಿಕತರಂ ಪುರುಷಾರ್ಥಂ ದುಷ್ಪ್ರಾಪಮಪಿ ಅಭಿಪ್ರೇಪ್ಸುಃ ಕ್ವ ತದಾಸ್ಥೋ ಭವೇತ್ ? ನ ಕಶ್ಚಿತ್ತದಸಾರಜ್ಞಸ್ತದರ್ಥೀ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಸರ್ವೋ ಹ್ಯುಪರ್ಯುಪರ್ಯೇವ ಬುಭೂಷತಿ ಲೋಕಃ । ತಸ್ಮಾನ್ನ ಪುತ್ರವಿತ್ತಾದಿಲೋಭೈಃ ಪ್ರಲೋಭ್ಯೋಽಹಮ್ । ಕಿಂಚ, ಅಪ್ಸರಃಪ್ರಮುಖಾನ್ ವರ್ಣರತಿಪ್ರಮೋದಾನ್ ಅನವಸ್ಥಿತರೂಪತಯಾ ಅಭಿಧ್ಯಾಯನ್ ನಿರೂಪಯನ್ ಯಥಾವತ್ ಅತಿದೀರ್ಘೇ ಜೀವಿತೇ ಕಃ ವಿವೇಕೀ ರಮೇತ ॥
ಯಸ್ಮಿನ್ನಿದಂ ವಿಚಿಕಿತ್ಸಂತಿ ಮೃತ್ಯೋ ಯತ್ಸಾಂಪರಾಯೇ ಮಹತಿ ಬ್ರೂಹಿ ನಸ್ತತ್ ।
ಯೋಽಯಂ ವರೋ ಗೂಢಮನುಪ್ರವಿಷ್ಟೋ ನಾನ್ಯಂ ತಸ್ಮಾನ್ನಚಿಕೇತಾ ವೃಣೀತೇ ॥ ೨೯ ॥
ಅತೋ ವಿಹಾಯಾನಿತ್ಯೈಃ ಕಾಮೈಃ ಪ್ರಲೋಭನಮ್ , ಯನ್ಮಯಾ ಪ್ರಾರ್ಥಿತಂ ಯಸ್ಮಿನ್ ಪ್ರೇತೇ ಇದಂ ವಿಚಿಕಿತ್ಸನಂ ವಿಚಿಕಿತ್ಸಂತಿ ಅಸ್ತಿ ನಾಸ್ತೀತ್ಯೇವಂಪ್ರಕಾರಂ ಹೇ ಮೃತ್ಯೋ, ಸಾಂಪರಾಯೇ ಪರಲೋಕವಿಷಯೇ ಮಹತಿ ಮಹಾಪ್ರಯೋಜನನಿಮಿತ್ತೇ ಆತ್ಮನೋ ನಿರ್ಣಯವಿಜ್ಞಾನಂ ಯತ್ , ತತ್ ಬ್ರೂಹಿ ಕಥಯ ನಃ ಅಸ್ಮಭ್ಯಮ್ । ಕಿಂ ಬಹುನಾ, ಯೋಽಯಂ ಪ್ರಕೃತ ಆತ್ಮವಿಷಯಃ ವರಃ ಗೂಢಂ ಗಹನಂ ದುರ್ವಿವೇಚನಂ ಪ್ರಾಪ್ತಃ ಅನುಪ್ರವಿಷ್ಟಃ, ತಸ್ಮಾತ್ ವರಾತ್ ಅನ್ಯಮ್ ಅವಿವೇಕಿಭಿಃ ಪ್ರಾರ್ಥನೀಯಮನಿತ್ಯವಿಷಯಂ ವರಂ ನಚಿಕೇತಾಃ ನ ವೃಣೀತೇ ಮನಸಾಪಿ ಇತಿ ಶ್ರುತೇರ್ವಚನಮಿತಿ ॥
ಇತಿ ಪ್ರಥಮವಲ್ಲೀಭಾಷ್ಯಮ್ ॥
ದ್ವಿತೀಯಾ ವಲ್ಲೀ
ಅನ್ಯಚ್ಛ್ರೇಯೋಽನ್ಯದುತೈವ ಪ್ರೇಯಸ್ತೇ ಉಭೇ ನಾನಾರ್ಥೇ ಪುರುಷಂ ಸಿನೀತಃ ।
ತಯೋಃ ಶ್ರೇಯ ಆದದಾನಸ್ಯ ಸಾಧು ಭವತಿ ಹೀಯತೇಽರ್ಥಾದ್ಯ ಉ ಪ್ರೇಯೋ ವೃಣೀತೇ ॥ ೧ ॥
ಪರೀಕ್ಷ್ಯ ಶಿಷ್ಯಂ ವಿದ್ಯಾಯೋಗ್ಯತಾಂ ಚಾವಗಮ್ಯಾಹ — ಅನ್ಯತ್ ಪೃಥಗೇವ ಶ್ರೇಯಃ ನಿಃಶ್ರೇಯಸಂ ತಥಾ ಅನ್ಯತ್ ಉತೈವ ಅಪಿ ಚ ಪ್ರೇಯಃ ಪ್ರಿಯತರಮಪಿ ತೇ ಶ್ರೇಯಃಪ್ರೇಯಸೀ ಉಭೇ ನಾನಾರ್ಥೇ ಭಿನ್ನಪ್ರಯೋಜನೇ ಸತೀ ಪುರುಷಮ್ ಅಧಿಕೃತಂ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಾದಿವಿಶಿಷ್ಟಂ ಸಿನೀತಃ ಬಧ್ನೀತಃ । ತಾಭ್ಯಾಂ ವಿದ್ಯಾವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಮಾತ್ಮಕರ್ತವ್ಯತಯಾ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ ಸರ್ವಃ ಪುರುಷಃ । ಪ್ರೇಯಃಶ್ರೇಯಸೋರ್ಹಿ ಅಭ್ಯುದಯಾಮೃತತ್ವಾರ್ಥೀ ಪುರುಷಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ । ಅತಃ ಶ್ರೇಯಃಪ್ರೇಯಃಪ್ರಯೋಜನಕರ್ತವ್ಯತಯಾ ತಾಭ್ಯಾಂ ಬದ್ಧ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಸರ್ವಃ ಪುರುಷಃ । ತೇ ಯದ್ಯಪ್ಯೇಕೈಕಪುರುಷಾರ್ಥಸಂಬಂಧಿನೀ ವಿದ್ಯಾವಿದ್ಯಾರೂಪತ್ವಾದ್ವಿರುದ್ಧೇ ಇತ್ಯನ್ಯತರಾಪರಿತ್ಯಾಗೇನೈಕೇನ ಪುರುಷೇಣ ಸಹಾನುಷ್ಠಾತುಮಶಕ್ಯತ್ವಾತ್ತಯೋಃ ಹಿತ್ವಾ ಅವಿದ್ಯಾರೂಪಂ ಪ್ರೇಯಃ, ಶ್ರೇಯ ಏವ ಕೇವಲಮ್ ಆದದಾನಸ್ಯ ಉಪಾದಾನಂ ಕುರ್ವತಃ ಸಾಧು ಶೋಭನಂ ಶಿವಂ ಭವತಿ । ಯಸ್ತ್ವದೂರದರ್ಶೀ ವಿಮೂಢೋ ಹೀಯತೇ ವಿಯುಜ್ಯತೇ ಅರ್ಥಾತ್ ಪುರುಷಾರ್ಥಾತ್ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕಾತ್ಪ್ರಯೋಜನಾನ್ನಿತ್ಯಾತ್ ಪ್ರಚ್ಯವತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಕೋಽಸೌ ? ಯ ಉ ಪ್ರೇಯಃ ವೃಣೀತೇ ಉಪಾದತ್ತೇ ಇತ್ಯೇತತ್ ॥
ಶ್ರೇಯಶ್ಚ ಪ್ರೇಯಶ್ಚ ಮನುಷ್ಯಮೇತಸ್ತೌ ಸಂಪರೀತ್ಯ ವಿವಿನಕ್ತಿ ಧೀರಃ ।
ಶ್ರೇಯೋ ಹಿ ಧೀರೋಽಭಿ ಪ್ರೇಯಸೋ ವೃಣೀತೇ ಪ್ರೇಯೋ ಮಂದೋ ಯೋಗಕ್ಷೇಮಾದ್ವೃಣೀತೇ ॥ ೨ ॥
ಯದ್ಯುಭೇ ಅಪಿ ಕರ್ತುಂ ಸ್ವಾಯತ್ತೇ ಪುರುಷೇಣ, ಕಿಮರ್ಥಂ ಪ್ರೇಯ ಏವಾದತ್ತೇ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಲೋಕ ಇತಿ, ಉಚ್ಯತೇ । ಸತ್ಯಂ ಸ್ವಾಯತ್ತೇ ; ತಥಾಪಿ ಸಾಧನತಃ ಫಲತಶ್ಚ ಮಂದಬುದ್ಧೀನಾಂ ದುರ್ವಿವೇಕರೂಪೇ ಸತೀ ವ್ಯಾಮಿಶ್ರೀಭೂತೇ ಇವ ಮನುಷ್ಯಂ ಪುರುಷಮ್ ಆ ಇತಃ ಏತಃ ಪ್ರಾಪ್ನುತಃ ಶ್ರೇಯಶ್ಚ ಪ್ರೇಯಶ್ಚ । ಅತೋ ಹಂಸ ಇವಾಂಭಸಃ ಪಯಃ, ತೌ ಶ್ರೇಯಃಪ್ರೇಯಃಪದಾರ್ಥೌ ಸಂಪರೀತ್ಯ ಸಮ್ಯಕ್ಪರಿಗಮ್ಯ ಮನಸಾ ಆಲೋಚ್ಯ ಗುರುಲಾಘವಂ ವಿವಿನಕ್ತಿ ಪೃಥಕ್ಕರೋತಿ ಧೀರಃ ಧೀಮಾನ್ । ವಿವಿಚ್ಯ ಚ ಶ್ರೇಯೋ ಹಿ ಶ್ರೇಯ ಏವ ಅಭಿವೃಣೀತೇ ಪ್ರೇಯಸೋಽಭ್ಯರ್ಹಿತತ್ವಾಚ್ಛ್ರೇಯಸಃ । ಕೋಽಸೌ ? ಧೀರಃ । ಯಸ್ತು ಮಂದಃ ಅಲ್ಪಬುದ್ಧಿಃ ಸಃ ಸದಸದ್ವಿವೇಕಾಸಾಮರ್ಥ್ಯಾತ್ ಯೋಗಕ್ಷೇಮಾತ್ ಯೋಗಕ್ಷೇಮನಿಮಿತ್ತಂ ಶರೀರಾದ್ಯುಪಚಯರಕ್ಷಣನಿಮಿತ್ತಮಿತ್ಯೇತತ್ । ಪ್ರೇಯಃ ಪಶುಪುತ್ರಾದಿಲಕ್ಷಣಂ ವೃಣೀತೇ ॥
ಸ ತ್ವಂ ಪ್ರಿಯಾನ್ಪ್ರಿಯರೂಪಾಂಶ್ಚ ಕಾಮಾನಭಿಧ್ಯಾಯನ್ನಚಿಕೇತೋಽತ್ಯಸ್ರಾಕ್ಷೀಃ ।
ನೈತಾಂ ಸೃಂಕಾಂ ವಿತ್ತಮಯೀಮವಾಪ್ತೋ ಯಸ್ಯಾಂ ಮಜ್ಜಂತಿ ಬಹವೋ ಮನುಷ್ಯಾಃ ॥ ೩ ॥
ಸ ತ್ವಂ ಪುನಃ ಪುನಃ ಮಯಾ ಪ್ರಲೋಭ್ಯಮಾನೋಽಪಿ ಪ್ರಿಯಾನ್ ಪುತ್ರಾದೀನ್ ಪ್ರಿಯರೂಪಾಂಶ್ಚ ಅಪ್ಸರಃಪ್ರಭೃತಿಲಕ್ಷಣಾನ್ ಕಾಮಾನ್ ಅಭಿಧ್ಯಾಯನ್ ಚಿಂತಯನ್ ತೇಷಾಮನಿತ್ಯತ್ವಾಸಾರತ್ವಾದಿದೋಷಾನ್ ಹೇ ನಚಿಕೇತಃ, ಅತ್ಯಸ್ರಾಕ್ಷೀಃ ಅತಿಸೃಷ್ಟವಾನ್ ಪರಿತ್ಯಕ್ತವಾನಸಿ ; ಅಹೋ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತಾ ತವ । ನ ಏತಾಮ್ ಅವಾಪ್ತವಾನಸಿ ಸೃಂಕಾಂ ಸೃತಿಂ ಕುತ್ಸಿತಾಂ ಮೂಢಜನಪ್ರವೃತ್ತಾಂ ವಿತ್ತಮಯೀಂ ಧನಪ್ರಾಯಾಮ್ ; ಯಸ್ಯಾಂ ಸೃತೌ ಮಜ್ಜಂತಿ ಸೀದಂತಿ ಬಹವಃ ಅನೇಕೇ ಮೂಢಾ ಮನುಷ್ಯಾಃ ॥
ದೂರಮೇತೇ ವಿಪರೀತೇ ವಿಷೂಚೀ ಅವಿದ್ಯಾ ಯಾ ಚ ವಿದ್ಯೇತಿ ಜ್ಞಾತಾ ।
ವಿದ್ಯಾಭೀಪ್ಸಿನಂ ನಚಿಕೇತಸಂ ಮನ್ಯೇ ನ ತ್ವಾ ಕಾಮಾ ಬಹವೋಽಲೋಲುಪಂತ ॥ ೪ ॥
‘ತಯೋಃ ಶ್ರೇಯ ಆದದಾನಸ್ಯ ಸಾಧು ಭವತಿ ಹೀಯತೇಽರ್ಥಾದ್ಯ ಉ ಪ್ರೇಯೋ ವೃಣೀತೇ’ ಇತಿ ಹ್ಯುಕ್ತಮ್ ; ತತ್ಕಸ್ಮಾತ್ ? ಯತಃ ದೂರಂ ದೂರೇಣ ಮಹತಾಂತರೇಣ ಏತೇ ವಿಪರೀತೇ ಅನ್ಯೋನ್ಯವ್ಯಾವೃತ್ತರೂಪೇ ವಿವೇಕಾವಿವೇಕಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್ ತಮಃಪ್ರಕಾಶಾವಿವ ವಿಷೂಚೀ ವಿಷೂಚ್ಯೌ ನಾನಾಗತೀ ಭಿನ್ನಫಲೇ ಸಂಸಾರಮೋಕ್ಷಹೇತುತ್ವೇನೇತ್ಯೇತತ್ । ಕೇ ತೇ ಇತಿ, ಉಚ್ಯತೇ । ಯಾ ಚ ಅವಿದ್ಯಾ ಪ್ರೇಯೋವಿಷಯಾ ವಿದ್ಯೇತಿ ಚ ಶ್ರೇಯೋವಿಷಯಾ ಜ್ಞಾತಾ ನಿರ್ಜ್ಞಾತಾ ಅವಗತಾ ಪಂಡಿತೈಃ । ತತ್ರ ವಿದ್ಯಾಭೀಪ್ಸಿನಂ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಂ ನಚಿಕೇತಸಂ ತ್ವಾಮಹಂ ಮನ್ಯೇ । ಕಸ್ಮಾತ್ ? ಯಸ್ಮಾದವಿದ್ವದ್ಬುದ್ಧಿಪ್ರಲೋಭಿನಃ ಕಾಮಾಃ ಅಪ್ಸರಃಪ್ರಭೃತಯಃ ಬಹವೋಽಪಿ ತ್ವಾ ತ್ವಾಂ ನ ಅಲೋಲುಪಂತ ನ ವಿಚ್ಛೇದಂ ಕೃತವಂತಃ ಶ್ರೇಯೋಮಾರ್ಗಾದಾತ್ಮೋಪಭೋಗಾಭಿವಾಂಛಾಸಂಪಾದನೇನ । ಅತೋ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಂ ಶ್ರೇಯೋಭಾಜನಂ ಮನ್ಯೇ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ ॥
ಅವಿದ್ಯಾಯಾಮಂತರೇ ವರ್ತಮಾನಾಃ ಸ್ವಯಂ ಧೀರಾಃ ಪಂಡಿತಂಮನ್ಯಮಾನಾಃ ।
ದಂದ್ರಮ್ಯಮಾಣಾಃ ಪರಿಯಂತಿ ಮೂಢಾ ಅಂಧೇನೈವ ನೀಯಮಾನಾ ಯಥಾಂಧಾಃ ॥ ೫ ॥
ಯೇ ತು ಸಂಸಾರಭಾಜೋ ಜನಾಃ, ಅವಿದ್ಯಾಯಾಮ್ ಅಂತರೇ ಮಧ್ಯೇ ಘನೀಭೂತ ಇವ ತಮಸಿ ವರ್ತಮಾನಾಃ ವೇಷ್ಟ್ಯಮಾನಾಃ ಪುತ್ರಪಶ್ವಾದಿತೃಷ್ಣಾಪಾಶಶತೈಃ, ಸ್ವಯಂ ಧೀರಾಃ ಪ್ರಜ್ಞಾವಂತಃ ಪಂಡಿತಾಃ ಶಾಸ್ತ್ರಕುಶಲಾಶ್ಚೇತಿ ಮನ್ಯಮಾನಾಃ ತೇ ದಂದ್ರಮ್ಯಮಾಣಾಃ ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಕುಟಿಲಾಮನೇಕರೂಪಾಂ ಗತಿಂ ಗಚ್ಛಂತಃ ಜರಾಮರಣರೋಗಾದಿದುಃಖೈಃ ಪರಿಯಂತಿ ಪರಿಗಚ್ಛಂತಿ ಮೂಢಾಃ ಅವಿವೇಕಿನಃ ಅಂಧೇನೈವ ದೃಷ್ಟಿವಿಕಲೇನೈವ ನೀಯಮಾನಾಃ ವಿಷಮೇ ಪಥಿ ಯಥಾ ಬಹವಃ ಅಂಧಾಃ ಮಹಾಂತಮನರ್ಥಮೃಚ್ಛಂತಿ, ತದ್ವತ್ ॥
ನ ಸಾಂಪರಾಯಃ ಪ್ರತಿಭಾತಿ ಬಾಲಂ ಪ್ರಮಾದ್ಯಂತಂ ವಿತ್ತಮೋಹೇನ ಮೂಢಮ್ ।
ಅಯಂ ಲೋಕೋ ನಾಸ್ತಿ ಪರ ಇತಿ ಮಾನೀ ಪುನಃ ಪುನರ್ವಶಮಾಪದ್ಯತೇ ಮೇ ॥ ೬ ॥
ಅತ ಏವ ಮೂಢತ್ವಾತ್ ನ ಸಾಂಪರಾಯಃ ಪ್ರತಿಭಾತಿ । ಸಂಪರೇಯತ ಇತಿ ಸಂಪರಾಯಃ ಪರಲೋಕಃ, ತತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಪ್ರಯೋಜನಃ ಸಾಧನವಿಶೇಷಃ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯಃ ಸಾಂಪರಾಯಃ । ಸ ಚ ಬಾಲಮ್ ಅವಿವೇಕಿನಂ ಪ್ರತಿ ನ ಪ್ರತಿಭಾತಿ ನ ಪ್ರಕಾಶತೇ ನೋಪತಿಷ್ಠತ ಇತ್ಯೇತತ್ । ಪ್ರಮಾದ್ಯಂತಂ ಪ್ರಮಾದಂ ಕುರ್ವಂತಂ ಪುತ್ರಪಶ್ವಾದಿಪ್ರಯೋಜನೇಷ್ವಾಸಕ್ತಮನಸಂ ತಥಾ ವಿತ್ತಮೋಹೇನ ವಿತ್ತನಿಮಿತ್ತೇನಾವಿವೇಕೇನ ಮೂಢಂ ತಮಸಾಚ್ಛನ್ನಮ್ । ಸ ತು ಅಯಮೇವ ಲೋಕಃ ಯೋಽಯಂ ದೃಶ್ಯಮಾನಃ ಸ್ತ್ರ್ಯನ್ನಪಾನಾದಿವಿಶಿಷ್ಟಃ ನಾಸ್ತಿ ಪರಃ ಅದೃಷ್ಟೋ ಲೋಕಃ ಇತ್ಯೇವಂ ಮನನಶೀಲಃ ಮಾನೀ ಪುನಃ ಪುನಃ ಜನಿತ್ವಾ ವಶಮ್ ಅಧೀನತಾಮ್ ಆಪದ್ಯತೇ ಮೇ ಮೃತ್ಯೋರ್ಮಮ । ಜನನಮರಣಾದಿಲಕ್ಷಣದುಃಖಪ್ರಬಂಧಾರೂಢ ಏವ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥
ಶ್ರವಣಾಯಾಪಿ ಬಹುಭಿರ್ಯೋ ನ ಲಭ್ಯಃ ಶೃಣ್ವಂತೋಽಪಿ ಬಹವೋ ಯಂ ನ ವಿದ್ಯುಃ ।
ಆಶ್ಚರ್ಯೋ ವಕ್ತಾ ಕುಶಲೋಽಸ್ಯ ಲಬ್ಧಾ ಆಶ್ಚರ್ಯೋ ಜ್ಞಾತಾ ಕುಶಲಾನುಶಿಷ್ಟಃ ॥ ೭ ॥
ಪ್ರಾಯೇಣ ಹ್ಯೇವಂವಿಧ ಏವ ಲೋಕಃ । ಯಸ್ತು ಶ್ರೇಯೋರ್ಥೀ ಸ ಸಹಸ್ರೇಷು ಕಶ್ಚಿದೇವಾತ್ಮವಿದ್ಭವತಿ ತ್ವದ್ವಿಧಃ ಯಸ್ಮಾತ್ ಶ್ರವಣಾಯಾಪಿ ಶ್ರವಣಾರ್ಥಂ ಶ್ರೋತುಮಪಿ ಯಃ ನ ಲಭ್ಯಃ ಆತ್ಮಾ ಬಹುಭಿಃ ಅನೇಕೈಃ, ಶೃಣ್ವಂತೋಽಪಿ ಬಹವಃ ಅನೇಕೇ ಅನ್ಯೇ ಯಮ್ ಆತ್ಮಾನಂ ನ ವಿದ್ಯುಃ ನ ವಿದಂತಿ ಅಭಾಗಿನಃ ಅಸಂಸ್ಕೃತಾತ್ಮಾನೋ ನ ವಿಜಾನೀಯುಃ । ಕಿಂಚ, ಅಸ್ಯ ವಕ್ತಾಪಿ ಆಶ್ಚರ್ಯಃ ಅದ್ಭುತವದೇವ, ಅನೇಕೇಷು ಕಶ್ಚಿದೇವ ಭವತಿ । ತಥಾ ಶ್ರುತ್ವಾಪಿ ಅಸ್ಯ ಆತ್ಮನಃ ಕುಶಲಃ ನಿಪುಣ ಏವಾನೇಕೇಷು ಲಬ್ಧಾ ಕಶ್ಚಿದೇವ ಭವತಿ । ಯಸ್ಮಾತ್ ಆಶ್ಚರ್ಯಃ ಜ್ಞಾತಾ ಕಶ್ಚಿದೇವ ಕುಶಲಾನುಶಿಷ್ಟಃ ಕುಶಲೇನ ನಿಪುಣೇನಾಚಾರ್ಯೇಣಾನುಶಿಷ್ಟಃ ಸನ್ ॥
ನ ನರೇಣಾವರೇಣ ಪ್ರೋಕ್ತ ಏಷ ಸುವಿಜ್ಞೇಯೋ ಬಹುಧಾ ಚಿಂತ್ಯಮಾನಃ ।
ಅನನ್ಯಪ್ರೋಕ್ತೇ ಗತಿರತ್ರ ನಾಸ್ತಿ ಅಣೀಯಾನ್ಹ್ಯತರ್ಕ್ಯಮಣುಪ್ರಮಾಣಾತ್ ॥ ೮ ॥
ಕಸ್ಮಾತ್ ? ನ ಹಿ ನರೇಣ ಮನುಷ್ಯೇಣ ಅವರೇಣ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಅವರೇಣ ಹೀನೇನ ಪ್ರಾಕೃತಬುದ್ಧಿನೇತ್ಯೇತತ್ । ಉಕ್ತಃ ಏಷಃ ಆತ್ಮಾ ಯಂ ತ್ವಂ ಮಾಂ ಪೃಚ್ಛಸಿ । ನ ಹಿ ಸುಷ್ಠು ಸಮ್ಯಕ್ ವಿಜ್ಞೇಯಃ ವಿಜ್ಞಾತುಂ ಶಕ್ಯಃ ಯಸ್ಮಾತ್ ಬಹುಧಾ ಅಸ್ತಿ ನಾಸ್ತಿ ಕರ್ತಾಕರ್ತಾ ಶುದ್ಧೋಽಶುದ್ಧ ಇತ್ಯಾದ್ಯನೇಕಧಾ ಚಿಂತ್ಯಮಾನಃ ವಾದಿಭಿಃ । ಕಥಂ ಪುನಃ ಸುವಿಜ್ಞೇಯ ಇತಿ, ಉಚ್ಯತೇ — ಅನನ್ಯಪ್ರೋಕ್ತೇ ಅನನ್ಯೇನ ಅಪೃಥಗ್ದರ್ಶಿನಾಚಾರ್ಯೇಣ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮಭೂತೇನ ಪ್ರೋಕ್ತೇ ಉಕ್ತೇ ಆತ್ಮನಿ ಗತಿಃ, ಅನೇಕಧಾ ಅಸ್ತಿನಾಸ್ತೀತ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣಾ ಚಿಂತಾ ಗತಿಃ, ಅತ್ರ ಅಸ್ಮಿನ್ನಾತ್ಮನಿ ನಾಸ್ತಿ ನ ವಿದ್ಯತೇ ಸರ್ವವಿಕಲ್ಪಗತಿಪ್ರತ್ಯಸ್ತಮಿತರೂಪತ್ವಾದಾತ್ಮನಃ । ಅಥವಾ ಸ್ವಾತ್ಮಭೂತೇ ಅನನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಆತ್ಮನಿ ಪ್ರೋಕ್ತೇ ಅನನ್ಯಪ್ರೋಕ್ತೇ ಗತಿಃ ಅತ್ರ ಅನ್ಯಾವಗತಿರ್ನಾಸ್ತಿ ಜ್ಞೇಯಸ್ಯಾನ್ಯಸ್ಯಾಭಾವಾತ್ । ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಹ್ಯೇಷಾ ಪರಾ ನಿಷ್ಠಾ ಯದಾತ್ಮೈಕತ್ವವಿಜ್ಞಾನಮ್ । ಅತಃ ಗಂತವ್ಯಾಭಾವಾನ್ನ ಗತಿರತ್ರಾವಶಿಷ್ಯತೇ ಸಂಸಾರಗತಿರ್ವಾತ್ರ ನಾಸ್ತ್ಯನನ್ಯ ಆತ್ಮನಿ ಪ್ರೋಕ್ತೇ ನಾಂತರೀಯಕತ್ವಾತ್ತದ್ವಿಜ್ಞಾನಫಲಸ್ಯ ಮೋಕ್ಷಸ್ಯ । ಅಥವಾ ಪ್ರೋಚ್ಯಮಾನಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮಭೂತೇನಾಚಾರ್ಯೇಣ ಅನನ್ಯತಯಾ ಪ್ರೋಕ್ತೇ ಆತ್ಮನಿ ಅಗತಿಃ ಅನವಬೋಧೋಽಪರಿಜ್ಞಾನಮತ್ರ ನಾಸ್ತಿ । ಭವತ್ಯೇವಾವಗತಿಸ್ತದ್ವಿಷಯಾ ಶ್ರೋತುಸ್ತದನನ್ಯೋಽಹಮಿತ್ಯಾಚಾರ್ಯಸ್ಯೇವೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಏವಂ ಸುವಿಜ್ಞೇಯ ಆತ್ಮಾ ಆಗಮವತಾಚಾರ್ಯೇಣಾನನ್ಯತಯಾ ಪ್ರೋಕ್ತಃ । ಇತರಥಾ ಅಣೀಯಾನ್ ಅಣುತರಃ ಅಣುಪ್ರಮಾಣಾದಪಿ ಸಂಪದ್ಯತ ಆತ್ಮಾ । ಅತರ್ಕ್ಯಮ್ ಅತರ್ಕ್ಯಃ, ಅಣುಪ್ರಮಾಣೋ ನ ತರ್ಕ್ಯಃ ಸ್ವಬುದ್ಧ್ಯಭ್ಯೂಹೇನ ಕೇವಲೇನ ತರ್ಕೇಣ । ತರ್ಕ್ಯಮಾಣೇಽಣುಪರಿಮಾಣೇ ಕೇನಚಿತ್ಸ್ಥಾಪಿತೇ ಆತ್ಮನಿ ತತೋಽಣುತರಮನ್ಯೋಽಭ್ಯೂಹತಿ ತತೋಽಪ್ಯನ್ಯೋಽಣುತರಮಿತಿ । ನ ಹಿ ತರ್ಕಸ್ಯ ನಿಷ್ಠಾ ಕ್ವಚಿದ್ವಿದ್ಯತೇ ॥
ನೈಷಾ ತರ್ಕೇಣ ಮತಿರಾಪನೇಯಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾನ್ಯೇನೈವ ಸುಜ್ಞಾನಾಯ ಪ್ರೇಷ್ಠ ।
ಯಾಂ ತ್ವಮಾಪಃ ಸತ್ಯಧೃತಿರ್ಬತಾಸಿ ತ್ವಾದೃಙ್ ನೋ ಭೂಯಾನ್ನಚಿಕೇತಃ ಪ್ರಷ್ಟಾ ॥ ೯ ॥
ಅತೋಽನನ್ಯಪ್ರೋಕ್ತ ಆತ್ಮನ್ಯುತ್ಪನ್ನಾ ಯೇಯಮಾಗಮಪ್ರಭವಾ ಮತಿಃ, ನೈಷಾ ತರ್ಕೇಣ ಸ್ವಬುದ್ಧ್ಯಭ್ಯೂಹಮಾತ್ರೇಣ ಆಪನೇಯಾ ನಾಪನೀಯಾ ನ ಪ್ರಾಪಣೀಯೇತ್ಯರ್ಥಃ ; ನಾಪನೇತವ್ಯಾ ವಾ ; ನೋಪಹಂತವ್ಯಾ । ತಾರ್ಕಿಕೋ ಹ್ಯನಾಗಮಜ್ಞಃ ಸ್ವಬುದ್ಧಿಪರಿಕಲ್ಪಿತಂ ಯತ್ಕಿಂಚಿದೇವ ಕಲ್ಪಯತಿ । ಅತ ಏವ ಚ ಯೇಯಮಾಗಮಪ್ರಭೂತಾ ಮತಿಃ ಅನ್ಯೇನೈವ ಆಗಮಾಭಿಜ್ಞೇನಾಚಾರ್ಯೇಣೈವ ತಾರ್ಕಿಕಾತ್ , ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಸತೀ ಸುಜ್ಞಾನಾಯ ಭವತಿ ಹೇ ಪ್ರೇಷ್ಠ ಪ್ರಿಯತಮ । ಕಾ ಪುನಃ ಸಾ ತರ್ಕಾಗಮ್ಯಾ ಮತಿಃ ಇತಿ, ಉಚ್ಯತೇ — ಯಾಂ ತ್ವಂ ಮತಿಂ ಮದ್ವರಪ್ರದಾನೇನ ಆಪಃ ಪ್ರಾಪ್ತವಾನಸಿ । ಸತ್ಯಾ ಅವಿತಥವಿಷಯಾ ಧೃತಿರ್ಯಸ್ಯ ತವ ಸ ತ್ವಂ ಸತ್ಯಧೃತಿಃ । ಬತಾಸೀತ್ಯನುಕಂಪಯನ್ನಾಹ ಮೃತ್ಯುರ್ನಚಿಕೇತಸಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣವಿಜ್ಞಾನಸ್ತುತಯೇ । ತ್ವಾದೃಕ್ ತ್ವತ್ತುಲ್ಯಃ ನಃ ಅಸ್ಮಭ್ಯಂ ಭೂಯಾತ್ ಭವತಾತ್ । ಭವತ್ವನ್ಯಃ ಪುತ್ರಃ ಶಿಷ್ಯೋ ವಾ ಪ್ರಷ್ಟಾ । ಕೀದೃಕ್ ? ಯಾದೃಕ್ತ್ವಂ ಹೇ ನಚಿಕೇತಃ ಪ್ರಷ್ಟಾ ॥
ಜಾನಾಮ್ಯಹಂ ಶೇವಧಿರಿತ್ಯನಿತ್ಯಂ ನ ಹ್ಯಧ್ರುವೈಃ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ಹಿ ಧ್ರುವಂ ತತ್ ।
ತತೋ ಮಯಾ ನಾಚಿಕೇತಶ್ಚಿತೋಽಗ್ನಿರನಿತ್ಯೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ ಪ್ರಾಪ್ತವಾನಸ್ಮಿ ನಿತ್ಯಮ್ ॥ ೧೦ ॥
ಪುನರಪಿ ತುಷ್ಟ ಆಹ — ಜಾನಾಮ್ಯಹಂ ಶೇವಧಿಃ ನಿಧಿಃ ಕರ್ಮಫಲಲಕ್ಷಣಃ ನಿಧಿರಿವ ಪ್ರಾರ್ಥ್ಯತ ಇತಿ । ಅಸೌ ಅನಿತ್ಯಮ್ ಅನಿತ್ಯ ಇತಿ ಜಾನಾಮಿ । ನ ಹಿ ಯಸ್ಮಾತ್ ಅನಿತ್ಯೈಃ ಅಧ್ರುವೈಃ ಯತ್ ನಿತ್ಯಂ ಧ್ರುವಮ್ , ತತ್ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ಪರಮಾತ್ಮಾಖ್ಯಃ ಶೇವಧಿಃ । ಯಸ್ತ್ವನಿತ್ಯಸುಖಾತ್ಮಕಃ ಶೇವಧಿಃ, ಸ ಏವಾನಿತ್ಯೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ಹಿ ಯತಃ, ತತಃ ತಸ್ಮಾತ್ ಮಯಾ ಜಾನತಾಪಿ ನಿತ್ಯಮನಿತ್ಯಸಾಧನೈಃ ಪ್ರಾಪ್ಯತ ಇತಿ ನಾಚಿಕೇತಃ ಚಿತಃ ಅಗ್ನಿಃ ಅನಿತ್ಯೈಃ ದ್ರವ್ಯೈಃ ಪಶ್ವಾದಿಭಿಃ ಸ್ವರ್ಗಸುಖಸಾಧನಭೂತೋಽಗ್ನಿಃ ನಿರ್ವರ್ತಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ತೇನಾಹಮಧಿಕಾರಾಪನ್ನೋ ನಿತ್ಯಂ ಯಾಮ್ಯಂ ಸ್ಥಾನಂ ಸ್ವರ್ಗಾಖ್ಯಂ ನಿತ್ಯಮಾಪೇಕ್ಷಿಕಂ ಪ್ರಾಪ್ತವಾನಸ್ಮಿ ॥
ಕಾಮಸ್ಯಾಪ್ತಿಂ ಜಗತಃ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಂ ಕ್ರತೋರನಂತ್ಯಮಭಯಸ್ಯ ಪಾರಮ್ ।
ಸ್ತೋಮಮಹದುರುಗಾಯಂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಧೃತ್ಯಾ ಧೀರೋ ನಚಿಕೇತೋಽತ್ಯಸ್ರಾಕ್ಷೀಃ ॥ ೧೧ ॥
ತ್ವಂ ತು ಕಾಮಸ್ಯ ಆಪ್ತಿಂ ಸಮಾಪ್ತಿಮ್ , ಅತ್ರ ಹಿ ಸರ್ವೇ ಕಾಮಾಃ ಪರಿಸಮಾಪ್ತಾಃ, ಜಗತಃ ಸಾಧ್ಯಾತ್ಮಾಧಿಭೂತಾಧಿದೈವಾದೇಃ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಮ್ ಆಶ್ರಯಂ ಸರ್ವಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್ , ಕ್ರತೋಃ ಉಪಾಸನಾಯಾಃ ಫಲಂ ಹೈರಣ್ಯಗರ್ಭಂ ಪದಮ್ , ಅನಂತ್ಯಮ್ ಆನಂತ್ಯಮ್ , ಅಭಯಸ್ಯ ಚ ಪಾರಂ ಪರಾಂ ನಿಷ್ಠಾಮ್ , ಸ್ತೋಮಂ ಸ್ತುತ್ಯಂ ಮಹತ್ ಅಣಿಮಾದ್ಯೈಶ್ವರ್ಯಾದ್ಯನೇಕಗುಣಸಂಹತಮ್ , ಸ್ತೋಮಂ ಚ ತನ್ಮಹಚ್ಚ ನಿರತಿಶಯತ್ವಾತ್ ಸ್ತೋಮಮಹತ್ , ಉರುಗಾಯಂ ವಿಸ್ತೀರ್ಣಾಂ ಗತಿಮ್ , ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಂ ಸ್ಥಿತಿಮಾತ್ಮನೋಽನುತ್ತಮಾಮಪಿ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಧೃತ್ಯಾ ಧೈರ್ಯೇಣ ಧೀರಃ ನಚಿಕೇತಃ, ಧೀಮಾನ್ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ಸನ್ ಅತ್ಯಸ್ರಾಕ್ಷೀಃ ಪರಮೇವಾಕಾಂಕ್ಷನ್ನತಿಸೃಷ್ಟವಾನಸಿ ಸರ್ವಮೇತತ್ಸಂಸಾರಭೋಗಜಾತಮ್ । ಅಹೋ ಬತಾನುತ್ತಮಗುಣೋಽಸಿ ॥
ತಂ ದುರ್ದರ್ಶಂ ಗೂಢಮನುಪ್ರವಿಷ್ಟಂ ಗುಹಾಹಿತಂ ಗಹ್ವರೇಷ್ಠಂ ಪುರಾಣಮ್ ।
ಅಧ್ಯಾತ್ಮಯೋಗಾಧಿಗಮೇನ ದೇವಂ ಮತ್ವಾ ಧೀರೋ ಹರ್ಷಶೋಕೌ ಜಹಾತಿ ॥ ೧೨ ॥
ಯಂ ತ್ವಂ ಜ್ಞಾತುಮಿಚ್ಛಸ್ಯಾತ್ಮಾನಂ ತಂ ದುರ್ದರ್ಶಂ ದುಃಖೇನ ದರ್ಶನಮಸ್ಯೇತಿ ದುರ್ದರ್ಶಃ ಅತಿಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವಾತ್ ತಮ್ , ಗೂಢಂ ಗಹನಮ್ , ಅನುಪ್ರವಿಷ್ಟಂ ಪ್ರಾಕೃತವಿಷಯವಿಜ್ಞಾನೈಃ ಪ್ರಚ್ಛನ್ನಮಿತ್ಯೇತತ್ । ಗುಹಾಹಿತಂ ಗುಹಾಯಾಂ ಬುದ್ಧೌ ಹಿತಂ ನಿಹಿತಂ ಸ್ಥಿತಂ ತತ್ರೋಪಲಭ್ಯಮಾನತ್ವಾತ್ । ಗಹ್ವರೇಷ್ಠಂ ಗಹ್ವರೇ ವಿಷಮೇ ಅನೇಕಾನರ್ಥಸಂಕಟೇ ತಿಷ್ಠತೀತಿ ಗಹ್ವರೇಷ್ಠಮ್ । ಯತ ಏವಂ ಗೂಢಮನುಪ್ರವಿಷ್ಟೋ ಗುಹಾಹಿತಶ್ಚ, ಅತೋಽಸೌ ಗಹ್ವರೇಷ್ಠಃ ; ಅತೋ ದುರ್ದರ್ಶಃ । ತಂ ಪುರಾಣಂ ಪುರಾತನಮ್ ಅಧ್ಯಾತ್ಮಯೋಗಾಧಿಗಮೇನ ವಿಷಯೇಭ್ಯಃ ಪ್ರತಿಸಂಹೃತ್ಯ ಚೇತಸ ಆತ್ಮನಿ ಸಮಾಧಾನಮಧ್ಯಾತ್ಮಯೋಗಃ ತಸ್ಯಾಧಿಗಮಃ ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ತೇನ ಮತ್ವಾ ದೇವಮ್ ಆತ್ಮಾನಂ ಧೀರಃ ಹರ್ಷಶೋಕೌ ಆತ್ಮನ ಉತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷಯೋರಭಾವಾತ್ ಜಹಾತಿ ॥
ಏತಚ್ಛ್ರುತ್ವಾ ಸಂಪರಿಗೃಹ್ಯ ಮರ್ತ್ಯಃ ಪ್ರವೃಹ್ಯ ಧರ್ಮ್ಯಮಣುಮೇತಮಾಪ್ಯ ।
ಸ ಮೋದತೇ ಮೋದನೀಯಂ ಹಿ ಲಬ್ಧ್ವಾ ವಿವೃತಂ ಸದ್ಮ ನಚಿಕೇತಸಂ ಮನ್ಯೇ ॥ ೧೩ ॥
ಕಿಂಚ, ಏತದಾತ್ಮತತ್ತ್ವಂ ಯದಹಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ, ತಚ್ಛ್ರುತ್ವಾ ಆಚಾರ್ಯಸಕಾಶಾತ್ ಸಮ್ಯಗಾತ್ಮಭಾವೇನ ಪರಿಗೃಹ್ಯ ಉಪಾದಾಯ ಮರ್ತ್ಯಃ ಮರಣಧರ್ಮಾ ಧರ್ಮಾದನಪೇತಂ ಧರ್ಮ್ಯಂ ಪ್ರವೃಹ್ಯ ಉದ್ಯಮ್ಯ ಪೃಥಕ್ಕೃತ್ಯ ಶರೀರಾದೇಃ ಅಣುಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಮ್ ಏತಮ್ ಆತ್ಮಾನಮ್ ಆಪ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಸಃ ಮರ್ತ್ಯಃ ವಿದ್ವಾನ್ ಮೋದತೇ ಮೋದನೀಯಂ ಹಿ ಹರ್ಷಣೀಯಮಾತ್ಮಾನಂ ಲಬ್ಧ್ವಾ । ತದೇತದೇವಂವಿಧಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಸದ್ಮ ಭವನಂ ನಚಿಕೇತಸಂ ತ್ವಾಂ ಪ್ರತ್ಯಪಾವೃತದ್ವಾರಂ ವಿವೃತಮ್ ಅಭಿಮುಖೀಭೂತಂ ಮನ್ಯೇ, ಮೋಕ್ಷಾರ್ಹಂ ತ್ವಾಂ ಮನ್ಯೇ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ ॥
ಅನ್ಯತ್ರ ಧರ್ಮಾದನ್ಯತ್ರಾಧರ್ಮಾದನ್ಯತ್ರಾಸ್ಮಾತ್ಕೃತಾಕೃತಾತ್ ।
ಅನ್ಯತ್ರ ಭೂತಾಚ್ಚ ಭವ್ಯಾಚ್ಚ ಯತ್ತತ್ಪಶ್ಯಸಿ ತದ್ವದ ॥ ೧೪ ॥
ಏತಚ್ಛ್ರುತ್ವಾ ನಚಿಕೇತಾಃ ಪುನರಾಹ — ಯದ್ಯಹಂ ಯೋಗ್ಯಃ, ಪ್ರಸನ್ನಶ್ಚಾಸಿ ಭಗವನ್ , ಮಾಂ ಪ್ರತಿ ಅನ್ಯತ್ರ ಧರ್ಮಾತ್ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯಾದ್ಧರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನಾತ್ತತ್ಫಲಾತ್ತತ್ಕಾರಕೇಭ್ಯಶ್ಚ ಪೃಥಗ್ಭೂತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ತಥಾ ಅನ್ಯತ್ರ ಅಧರ್ಮಾತ್ ವಿಹಿತಾಕರಣರೂಪಾತ್ ಪಾಪಾತ್ , ತಥಾ ಅನ್ಯತ್ರಾಸ್ಮಾತ್ಕೃತಾಕೃತಾತ್ , ಕೃತಂ ಕಾರ್ಯಮಕೃತಂ ಕಾರಣಮಸ್ಮಾದನ್ಯತ್ರ । ಕಿಂಚ, ಅನ್ಯತ್ರ ಭೂತಾಚ್ಚ ಅತಿಕ್ರಾಂತಾತ್ಕಾಲಾತ್ ಭವ್ಯಾಚ್ಚ ಭವಿಷ್ಯತಶ್ಚ ತಥಾ ಅನ್ಯತ್ರ ವರ್ತಮಾನಾತ್ । ಕಾಲತ್ರಯೇಣ ಯನ್ನ ಪರಿಚ್ಛಿದ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಯದೀದೃಶಂ ವಸ್ತು ಸರ್ವವ್ಯವಹಾರಗೋಚರಾತೀತಂ ಪಶ್ಯಸಿ ಜಾನಾಸಿ ತದ್ವದ ಮಹ್ಯಮ್ ॥
ಸರ್ವೇ ವೇದಾ ಯತ್ಪದಮಾಮನಂತಿ ತಪಾಂಸಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಚ ಯದ್ವದಂತಿ ।
ಯದಿಚ್ಛಂತೋ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಂ ಚರಂತಿ ತತ್ತೇ ಪದಂ ಸಂಗ್ರಹೇಣ ಬ್ರವೀಮ್ಯೋಮಿತ್ಯೇತತ್ ॥ ೧೫ ॥
ಇತ್ಯೇವಂ ಪೃಷ್ಟವತೇ ಮೃತ್ಯುರುವಾಚ, ಪೃಷ್ಟಂ ವಸ್ತು ವಿಶೇಷಣಾಂತರಂ ಚ ವಿವಕ್ಷನ್ । ಸರ್ವೇ ವೇದಾ ಯತ್ಪದಂ ಪದನೀಯಂ ಗಮನೀಯಮ್ ಅವಿಭಾಗೇನ ಅವಿರೋಧೇನ ಆಮನಂತಿ ಪ್ರತಿಪಾದಯಂತಿ, ತಪಾಂಸಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಚ ಯದ್ವದಂತಿ ಯತ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯರ್ಥಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ । ಯದಿಚ್ಛಂತೋ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಂ ಗುರುಕುಲವಾಸಲಕ್ಷಣಮನ್ಯದ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಚರಂತಿ, ತತ್ ತೇ ತುಭ್ಯಂ ಪದಂ ಯಜ್ಜ್ಞಾತುಮಿಚ್ಛಸಿ ಸಂಗ್ರಹೇಣ ಸಂಕ್ಷೇಪತಃ ಬ್ರವೀಮಿ ಓಂ ಇತ್ಯೇತತ್ । ತದೇತತ್ಪದಂ ಯದ್ಬುಭುತ್ಸಿತಂ ತ್ವಯಾ ತದೇತದೋಮಿತಿ ಓಂಶಬ್ದವಾಚ್ಯಮೋಂಶಬ್ದಪ್ರತೀಕಂ ಚ ॥
ಏತದ್ಧ್ಯೇವಾಕ್ಷರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಏತದ್ಧ್ಯೇವಾಕ್ಷರಂ ಪರಮ್ ।
ಏತದ್ಧ್ಯೇವಾಕ್ಷರಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಯೋ ಯದಿಚ್ಛತಿ ತಸ್ಯ ತತ್ ॥ ೧೬ ॥
ಅತಃ ಏತದ್ಧ್ಯೇವಾಕ್ಷರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಅಪರಮ್ ಏತದ್ಧ್ಯೇವಾಕ್ಷರಂ ಪರಂ ಚ । ತಯೋರ್ಹಿ ಪ್ರತೀಕಮೇತದಕ್ಷರಮ್ । ಏತದ್ಧ್ಯೇವಾಕ್ಷರಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಉಪಾಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮೇತಿ ಯೋ ಯದಿಚ್ಛತಿ ಪರಮಪರಂ ವಾ ತಸ್ಯ ತತ್ ಭವತಿ । ಪರಂ ಚೇತ್ ಜ್ಞಾತವ್ಯಮ್ , ಅಪರಂ ಚೇತ್ ಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯಮ್ ॥
ಏತದಾಲಂಬನಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಮೇತದಾಲಂಬನಂ ಪರಮ್ ।
ಏತದಾಲಂಬನಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಮಹೀಯತೇ ॥ ೧೭ ॥
ಯತ ಏವಮ್ , ಅತ ಏವ ಏತತ್ ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾಲಂಬನಾನಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಪ್ರಶಸ್ಯತಮಮ್ । ಏತದಾಲಂಬನಂ ಪರಮ್ ಅಪರಂ ಚ, ಪರಾಪರಬ್ರಹ್ಮವಿಷಯತ್ವಾತ್ । ಏತದಾಲಂಬನಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಮಹೀಯತೇ । ಪರಸ್ಮಿನ್ಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಪರಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತೋ ಬ್ರಹ್ಮವದುಪಾಸ್ಯೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥
ನ ಜಾಯತೇ ಮ್ರಿಯತೇ ವಾ ವಿಪಶ್ಚಿನ್ನಾಯಂ ಕುತಶ್ಚಿನ್ನ ಬಭೂವ ಕಶ್ಚಿತ್ ।
ಅಜೋ ನಿತ್ಯಃ ಶಾಶ್ವತೋಽಯಂ ಪುರಾಣೋ ನ ಹನ್ಯತೇ ಹನ್ಯಮಾನೇ ಶರೀರೇ ॥ ೧೮ ॥
ಅನ್ಯತ್ರ ಧರ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿನಾ ಪೃಷ್ಟಸ್ಯಾತ್ಮನೋಽಶೇಷವಿಶೇಷರಹಿತಸ್ಯಾಲಂಬನತ್ವೇನ ಪ್ರತೀಕತ್ವೇನ ಚೋಂಕಾರೋ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ ಅಪರಸ್ಯ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಮಂದಮಧ್ಯಮಪ್ರತಿಪತ್ತೄನ್ಪ್ರತಿ । ಅಥೇದಾನೀಂ ತಸ್ಯೋಂಕಾರಾಲಂಬನಸ್ಯಾತ್ಮನಃ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಸ್ವರೂಪನಿರ್ದಿಧಾರಯಿಷಯೇದಮುಚ್ಯತೇ । ನ ಜಾಯತೇ ನೋತ್ಪದ್ಯತೇ ಮ್ರಿಯತೇ ವಾ ನ ಮ್ರಿಯತೇ ಚ ಉತ್ಪತ್ತಿಮತೋ ವಸ್ತುನೋಽನಿತ್ಯಸ್ಯಾನೇಕಾ ವಿಕ್ರಿಯಾಃ, ತಾಸಾಮಾದ್ಯಂತೇ ಜನ್ಮವಿನಾಶಲಕ್ಷಣೇ ವಿಕ್ರಿಯೇ ಇಹಾತ್ಮನಿ ಪ್ರತಿಷಿಧ್ಯೇತೇ ಪ್ರಥಮಂ ಸರ್ವವಿಕ್ರಿಯಾಪ್ರತಿಷೇಧಾರ್ಥಂ ನ ಜಾಯತೇ ಮ್ರಿಯತೇ ವೇತಿ । ವಿಪಶ್ಚಿತ್ ಮೇಧಾವೀ ಅಪರಿಲುಪ್ತಚೈತನ್ಯಸ್ವಭಾವತ್ವಾತ್ । ಕಿಂಚ, ನಾಯಮಾತ್ಮಾ ಕುತಶ್ಚಿತ್ ಕಾರಣಾಂತರಾತ್ ಬಭೂವ ನ ಪ್ರಭೂತಃ । ಅಸ್ಮಾಚ್ಚಾತ್ಮನೋ ನ ಬಭೂವ ಕಶ್ಚಿದರ್ಥಾಂತರಭೂತಃ । ಅತೋಽಯಮಾತ್ಮಾ ಅಜೋ ನಿತ್ಯಃ ಶಾಶ್ವತಃ ಅಪಕ್ಷಯವಿವರ್ಜಿತಃ । ಯೋ ಹ್ಯಶಾಶ್ವತಃ, ಸೋಽಪಕ್ಷೀಯತೇ ; ಅಯಂ ತು ಶಾಶ್ವತಃ ಅತ ಏವ ಪುರಾಣಃ ಪುರಾಪಿ ನವ ಏವೇತಿ । ಯೋ ಹ್ಯವಯವೋಪಚಯದ್ವಾರೇಣಾಭಿನಿರ್ವರ್ತ್ಯತೇ, ಸ ಇದಾನೀಂ ನವಃ, ಯಥಾ ಕುಡ್ಯಾದಿಃ ; ತದ್ವಿಪರೀತಸ್ತ್ವಾತ್ಮಾ ಪುರಾಣೋ ವೃದ್ಧಿವಿವರ್ಜಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಯತ ಏವಮ್ , ಅತಃ ನ ಹನ್ಯತೇ ನ ಹಿಂಸ್ಯತೇ ಹನ್ಯಮಾನೇ ಶಸ್ತ್ರಾದಿಭಿಃ ಶರೀರೇ ; ತತ್ಸ್ಥೋಽಪ್ಯಾಕಾಶವದೇವ ॥
ಹಂತಾ ಚೇನ್ಮನ್ಯತೇ ಹಂತುಂ ಹತಶ್ಚೇನ್ಮನ್ಯತೇ ಹತಮ್ ।
ಉಭೌ ತೌ ನ ವಿಜಾನೀತೋ ನಾಯಂ ಹಂತಿ ನ ಹನ್ಯತೇ ॥ ೧೯ ॥
ಏವಂ ಭೂತಮಪ್ಯಾತ್ಮಾನಂ ಶರೀರಮಾತ್ರಾತ್ಮದೃಷ್ಟಿಃ ಹಂತಾ ಚೇತ್ ಯದಿ ಮನ್ಯತೇ ಚಿಂತಯತಿ ಇಚ್ಛತಿ ಹಂತುಂ ಹನಿಷ್ಯಾಮ್ಯೇನಮಿತಿ ಯೋಽಪ್ಯನ್ಯೋ ಹತಃ ಸೋಽಪಿ ಚೇನ್ಮನ್ಯತೇ ಹತಮಾತ್ಮಾನಂ ಹತೋಽಹಮಿತಿ ಉಭಾವಪಿ ತೌ ನ ವಿಜಾನೀತಃ ಸ್ವಮಾತ್ಮಾನಮ್ ; ಯತಃ ನಾಯಂ ಹಂತಿ ಅವಿಕ್ರಿಯತ್ವಾದಾತ್ಮನಃ, ತಥಾ ನ ಹನ್ಯತೇ ಆಕಾಶವದವಿಕ್ರಿಯತ್ವಾದೇವ । ಅತೋಽನಾತ್ಮಜ್ಞವಿಷಯ ಏವ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಾದಿಲಕ್ಷಣಃ ಸಂಸಾರಃ ನಾತ್ಮಜ್ಞಸ್ಯ, ಶ್ರುತಿಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಾನ್ನ್ಯಾಯಾಚ್ಚ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಾದ್ಯನುಪಪತ್ತೇಃ ॥
ಅಣೋರಣೀಯಾನ್ಮಹತೋ ಮಹೀಯಾನಾತ್ಮಾಸ್ಯ ಜಂತೋರ್ನಿಹಿತೋ ಗುಹಾಯಾಮ್ ।
ತಮಕ್ರತುಃ ಪಶ್ಯತಿ ವೀತಶೋಕೋ ಧಾತುಪ್ರಸಾದಾನ್ಮಹಿಮಾನಮಾತ್ಮನಃ ॥ ೨೦ ॥
ಕಥಂ ಪುನರಾತ್ಮಾನಂ ಜಾನಾತೀತಿ, ಉಚ್ಯತೇ — ಅಣೋಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾತ್ ಅಣೀಯಾನ್ ಶ್ಯಾಮಾಕಾದೇರಣುತರಃ । ಮಹತೋ ಮಹತ್ಪರಿಮಾಣಾತ್ ಮಹೀಯಾನ್ ಮಹತ್ತರಃ ಪೃಥಿವ್ಯಾದೇಃ ; ಅಣು ಮಹದ್ವಾ ಯದಸ್ತಿ ಲೋಕೇ ವಸ್ತು, ತತ್ತೇನೈವಾತ್ಮನಾ ನಿತ್ಯೇನಾತ್ಮವತ್ಸಂಭವತಿ । ತದಾತ್ಮನಾ ವಿನಿರ್ಮುಕ್ತಮಸತ್ಸಂಪದ್ಯತೇ । ತಸ್ಮಾದಸಾವೇವಾತ್ಮಾ ಅಣೋರಣೀಯಾನ್ಮಹತೋ ಮಹೀಯಾನ್ , ಸರ್ವನಾಮರೂಪವಸ್ತೂಪಾಧಿಕತ್ವಾತ್ । ಸ ಚ ಆತ್ಮಾ ಅಸ್ಯ ಜಂತೋಃ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಸ್ತಂಬಪರ್ಯಂತಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಿಜಾತಸ್ಯ ಗುಹಾಯಾಂ ಹೃದಯೇ ನಿಹಿತಃ ಆತ್ಮಭೂತಃ ಸ್ಥಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ತಮ್ ಆತ್ಮಾನಂ ದರ್ಶನಶ್ರವಣಮನನವಿಜ್ಞಾನಲಿಂಗಮ್ ಅಕ್ರತುಃ ಅಕಾಮಃ, ದೃಷ್ಟಾದೃಷ್ಟಬಾಹ್ಯವಿಷಯೇಭ್ಯ ಉಪರತಬುದ್ಧಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಯದಾ ಚೈವಂ ತದಾ ಮನಆದೀನಿ ಕರಣಾನಿ ಧಾತವಃ ಶರೀರಸ್ಯ ಧಾರಣಾತ್ಪ್ರಸೀದಂತೀತ್ಯೇಷಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ಪ್ರಸಾದಾದಾತ್ಮನೋ ಮಹಿಮಾನಂ ಕರ್ಮನಿಮಿತ್ತವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯರಹಿತಂ ಪಶ್ಯತಿ ಅಯಮಹಮಸ್ಮೀತಿ ಸಾಕ್ಷಾದ್ವಿಜಾನಾತಿ ; ತತೋ ವಿಗತಶೋಕೋ ಭವತಿ ॥
ಆಸೀನೋ ದೂರಂ ವ್ರಜತಿ ಶಯಾನೋ ಯಾತಿ ಸರ್ವತಃ ।
ಕಸ್ತಂ ಮದಾಮದಂ ದೇವಂ ಮದನ್ಯೋ ಜ್ಞಾತುಮರ್ಹತಿ ॥ ೨೧ ॥
ಅನ್ಯಥಾ ದುರ್ವಿಜ್ಞೇಯೋಽಯಮಾತ್ಮಾ ಕಾಮಿಭಿಃ ಪ್ರಾಕೃತಪುರುಷೈರ್ಯಸ್ಮಾತ್ ಆಸೀನಃ ಅವಸ್ಥಿತೋಽಚಲ ಏವ ಸನ್ ದೂರಂ ವ್ರಜತಿ ಶಯಾನಃ ಯಾತಿ ಸರ್ವತಃ, ಏವಮಸಾವಾತ್ಮಾ ದೇವೋ ಮದಾಮದಃ ಸಮದೋಽಮದಶ್ಚ ಸಹರ್ಷೋಽಹರ್ಷಶ್ಚ ವಿರುದ್ಧಧರ್ಮವಾನತೋಽಶಕ್ಯತ್ವಾಜ್ಜ್ಞಾತುಂ ಕಃ ತಂ ಮದಾಮದಂ ದೇವಂ ಮದನ್ಯೋ ಜ್ಞಾತುಮರ್ಹತಿ । ಅಸ್ಮದಾದೇರೇವ ಸೂಕ್ಷ್ಮಬುದ್ಧೇಃ ಪಂಡಿತಸ್ಯ ವಿಜ್ಞೇಯೋಽಯಮಾತ್ಮಾ ಸ್ಥಿತಿಗತಿನಿತ್ಯಾನಿತ್ಯಾದಿವಿರುದ್ಧಾನೇಕಧರ್ಮೋಪಾಧಿಕತ್ವಾದ್ವಿರುದ್ಧಧರ್ಮವಾನ್ ವಿಶ್ವರೂಪ ಇವ ಚಿಂತಾಮಣಿವತ್ಕಸ್ಯಚಿದವಭಾಸತೇ । ಅತೋ ದುರ್ವಿಜ್ಞೇಯತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ — ಕಸ್ತಂ ಮದನ್ಯೋ ಜ್ಞಾತುಮರ್ಹತೀತಿ । ಕರಣಾನಾಮುಪಶಮಃ ಶಯನಂ ಕರಣಜನಿತಸ್ಯೈಕದೇಶವಿಜ್ಞಾನಸ್ಯೋಪಶಮಃ ಶಯಾನಸ್ಯ ಭವತಿ । ಯದಾ ಚೈವಂ ಕೇವಲಸಾಮಾನ್ಯವಿಜ್ಞಾನತ್ವಾತ್ಸರ್ವತೋ ಯಾತೀವ ಯದಾ ವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನಸ್ಥಃ ಸ್ವೇನ ರೂಪೇಣ ಸ್ಥಿತ ಏವ ಸನ್ ಮನಆದಿಗತಿಷು ತದುಪಾಧಿಕತ್ವಾದ್ದೂರಂ ವ್ರಜತೀವ । ಸ ಚೇಹೈವ ವರ್ತತೇ ॥
ಅಶರೀರಂ ಶರೀರೇಷು ಅನವಸ್ಥೇಷ್ವವಸ್ಥಿತಮ್ ।
ಮಹಾಂತಂ ವಿಭುಮಾತ್ಮಾನಂ ಮತ್ವಾ ಧೀರೋ ನ ಶೋಚತಿ ॥ ೨೨ ॥
ತದ್ವಿಜ್ಞಾನಾಚ್ಚ ಶೋಕಾತ್ಯಯ ಇತ್ಯಪಿ ದರ್ಶಯತಿ — ಅಶರೀರಃ ಸ್ವೇನ ರೂಪೇಣಾಕಾಶಕಲ್ಪ ಆತ್ಮಾ ತಮ್ ಅಶರೀರಂ ಶರೀರೇಷು ದೇವಪಿತೃಮನುಷ್ಯಾದಿಶರೀರೇಷು ಅನವಸ್ಥೇಷು ಅವಸ್ಥಿತಿರಹಿತೇಷ್ವನಿತ್ಯೇಷು ಅವಸ್ಥಿತಂ ನಿತ್ಯಮ್ ಅವಿಕೃತಮಿತ್ಯೇತತ್ । ಮಹಾಂತಮ್ । ಮಹತ್ತ್ವಸ್ಯಾಪೇಕ್ಷಿಕತ್ವಶಂಕಾಯಾಮಾಹ — ವಿಭುಂ ವ್ಯಾಪಿನಮ್ ಆತ್ಮಾನಮ್ ; ಆತ್ಮಗ್ರಹಣಂ ಸ್ವತೋಽನನ್ಯತ್ವಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್ । ಆತ್ಮಶಬ್ದಃ ಪ್ರತ್ಯಗಾತ್ಮವಿಷಯ ಏವ ಮುಖ್ಯಃ ತಮೀದೃಶಾಮಾತ್ಮಾನಂ ಮತ್ವಾ ಅಯಮಹಮಿತಿ, ಧೀರಃ ಧೀಮಾನ್ ನ ಶೋಚತಿ । ನ ಹ್ಯೇವಂವಿಧಸ್ವಾತ್ಮವಿದಃ ಶೋಕೋಪಪತ್ತಿಃ ॥
ನಾಯಮಾತ್ಮಾ ಪ್ರವಚನೇನ ಲಭ್ಯೋ ನ ಮೇಧಯಾ ನ ಬಹುನಾ ಶ್ರುತೇನ ।
ಯಮೇವೈಷ ವೃಣುತೇ ತೇನ ಲಭ್ಯಸ್ತಸ್ಯೈಷ ಆತ್ಮಾ ವಿವೃಣುತೇ ತನೂಂಸ್ವಾಮ್ ॥ ೨೩ ॥
ಯದ್ಯಪಿ ದುರ್ವಿಜ್ಞೇಯೋಽಯಮಾತ್ಮಾ ತಥಾಪ್ಯುಪಾಯೇನ ಸುವಿಜ್ಞೇಯ ಏವೇತ್ಯಾಹ — ನಾಯಮಾತ್ಮಾ ಪ್ರವಚನೇನ ಅನೇಕವೇದಸ್ವೀಕರಣೇನ ಲಭ್ಯಃ ಜ್ಞೇಯಃ ; ನಾಪಿ ಮೇಧಯಾ ಗ್ರಂಥಾರ್ಥಧಾರಣಶಕ್ತ್ಯಾ ; ನ ಬಹುನಾ ಶ್ರುತೇನ ನ ಬಾಹುಶ್ರುತ್ಯೇನ ಕೇವಲೇನ । ಕೇನ ತರ್ಹಿ ಲಭ್ಯ ಇತಿ, ಉಚ್ಯತೇ — ಯಮೇವ ಸ್ವಮಾತ್ಮಾನಮ್ ಏಷ ಸಾಧಕೋ ವೃಣುತೇ ಪ್ರಾರ್ಥಯತೇ, ತೇನೈವಾತ್ಮನಾ ವರಿತ್ರಾ ಸ್ವಯಮಾತ್ಮಾ ಲಭ್ಯಃ ಜ್ಞಾಯತ ಇತ್ಯೇತತ್ । ನಿಷ್ಕಾಮಶ್ಚಾತ್ಮಾನಮೇವ ಪ್ರಾರ್ಥಯತೇ । ಆತ್ಮನೈವಾತ್ಮಾ ಲಭ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಕಥಂ ಲಭ್ಯತ ಇತಿ, ಉಚ್ಯತೇ — ತಸ್ಯಾತ್ಮಕಾಮಸ್ಯ ಏಷ ಆತ್ಮಾ ವಿವೃಣುತೇ ಪ್ರಕಾಶಯತಿ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕೀಂ ಸ್ವಾಂ ತನೂಂ ಸ್ವಕೀಯಂ ಯಾಥಾತ್ಮ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥
ನಾವಿರತೋ ದುಶ್ಚರಿತಾನ್ನಾಶಾಂತೋ ನಾಸಮಾಹಿತಃ ।
ನಾಶಾಂತಮಾನಸೋ ವಾಪಿ ಪ್ರಜ್ಞಾನೇನೈನಮಾಪ್ನುಯಾತ್ ॥ ೨೪ ॥
ಕಿಂಚಾನ್ಯತ್ । ನ ದುಶ್ಚರಿತಾತ್ ಪ್ರತಿಷಿದ್ಧಾಚ್ಛ್ರುತಿಸ್ಮೃತ್ಯವಿಹಿತಾತ್ಪಾಪಕರ್ಮಣಃ ಅವಿರತಃ ಅನುಪರತಃ । ನಾಪಿ ಇಂದ್ರಿಯಲೌಲ್ಯಾತ್ ಅಶಾಂತಃ ಅನುಪರತಃ । ನಾಪಿ ಅಸಮಾಹಿತಃಅನೇಕಾಗ್ರಮನಾಃ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತಚಿತ್ತಃ । ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತೋಽಪಿ ಸನ್ಸಮಾಧಾನಫಲಾರ್ಥಿತ್ವಾತ್ ನಾಪಿ ಅಶಾಂತಮಾನಸಃ ವ್ಯಾಪೃತಚಿತ್ತೋ ವಾ । ಪ್ರಜ್ಞಾನೇನ ಬ್ರಹ್ಮವಿಜ್ಞಾನೇನ ಏನಂ ಪ್ರಕೃತಮಾತ್ಮಾನಮ್ ಆಪ್ನುಯಾತ್ , ಯಸ್ತು ದುಶ್ಚರಿತಾದ್ವಿರತ ಇಂದ್ರಿಯಲೌಲ್ಯಾಚ್ಚ, ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತಃ ಸಮಾಧಾನಫಲಾದಪ್ಯುಪಶಾಂತಮಾನಸಶ್ಚಾಚಾರ್ಯವಾನ್ ಪ್ರಜ್ಞಾನೇನ ಏವಂ ಯಥೋಕ್ತಮಾತ್ಮಾನಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥
ಯಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮ ಚ ಕ್ಷತ್ರಂ ಚ ಉಭೇ ಭವತ ಓದನಃ ।
ಮೃತ್ಯುರ್ಯಸ್ಯೋಪಸೇಚನಂ ಕ ಇತ್ಥಾ ವೇದ ಯತ್ರ ಸಃ ॥ ೨೫ ॥
ಯಸ್ತ್ವನೇವಂಭೂತಃ ಯಸ್ಯ ಆತ್ಮನಃ ಬ್ರಹ್ಮ ಚ ಕ್ಷತ್ರಂ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಕ್ಷತ್ರೇ ಸರ್ವಧರ್ಮವಿಧಾರಕೇ ಅಪಿ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಭೂತೇ ಉಭೇ ಓದನಃ ಅಶನಂ ಭವತಃ ಸ್ಯಾತಾಮ್ , ಸರ್ವಹರೋಽಪಿ ಮೃತ್ಯುಃ ಯಸ್ಯ ಉಪಸೇಚನಮಿವೌದನಸ್ಯ, ಅಶನತ್ವೇಽಪ್ಯಪರ್ಯಾಪ್ತಃ, ತಂ ಪ್ರಾಕೃತಬುದ್ಧಿರ್ಯಥೋಕ್ತಸಾಧನಾನಭಿಯುಕ್ತಃ ಸನ್ ಕಃ ಇತ್ಥಾ ಇತ್ಥಮೇವಂ ಯಥೋಕ್ತಸಾಧನವಾನಿವೇತ್ಯರ್ಥಃ, ವೇದ ವಿಜಾನಾತಿ ಯತ್ರ ಸಃ ಆತ್ಮೇತಿ ॥
ಇತಿ ದ್ವಿತೀಯವಲ್ಲೀಭಾಷ್ಯಮ್ ॥
ತೃತೀಯಾ ವಲ್ಲೀ
ಋತಂ ಪಿಬಂತೌ ಸುಕೃತಸ್ಯ ಲೋಕೇ ಗುಹಾಂ ಪ್ರವಿಷ್ಟೌ ಪರಮೇ ಪರಾರ್ಧೇ ।
ಛಾಯಾತಪೌ ಬ್ರಹ್ಮವಿದೋ ವದಂತಿ ಪಂಚಾಗ್ನಯೋ ಯೇ ಚ ತ್ರಿಣಾಚಿಕೇತಾಃ ॥ ೧ ॥
ಋತಂ ಪಿಬಂತಾವಿತ್ಯಸ್ಯಾ ವಲ್ಲ್ಯಾಃ ಸಂಬಂಧಃ — ವಿದ್ಯಾವಿದ್ಯೇ ನಾನಾ ವಿರುದ್ಧಫಲೇ ಇತ್ಯುಪನ್ಯಸ್ತೇ, ನ ತು ಸಫಲೇ ತೇ ಯಥಾವನ್ನಿರ್ಣೀತೇ । ತನ್ನಿರ್ಣಯಾರ್ಥಾ ರಥರೂಪಕಕಲ್ಪನಾ, ತಥಾ ಚ ಪ್ರತಿಪತ್ತಿಸೌಕರ್ಯಮ್ । ಏವಂ ಚ ಪ್ರಾಪ್ತೃಪ್ರಾಪ್ಯಗಂತೃಗಂತವ್ಯವಿವೇಕಾರ್ಥಂ ರಥರೂಪಕದ್ವಾರಾ ದ್ವಾವಾತ್ಮಾನಾವುಪನ್ಯಸ್ಯೇತೇ — ಋತಂ ಸತ್ಯಮ್ ಅವಶ್ಯಂಭಾವಿತ್ವಾತ್ಕರ್ಮಫಲಂ ಪಿಬಂತೌ ; ಏಕಸ್ತತ್ರ ಕರ್ಮಫಲಂ ಪಿಬತಿ ಭುಂಕ್ತೇ ನೇತರಃ, ತಥಾಪಿ ಪಾತೃಸಂಬಂಧಾತ್ಪಿಬಂತಾವಿತ್ಯುಚ್ಯೇತೇ ಚ್ಛತ್ರಿನ್ಯಾಯೇನ । ಸುಕೃತಸ್ಯ ಸ್ವಯಂಕೃತಸ್ಯ ಕರ್ಮಣಃ ಋತಮಿತಿ ಪೂರ್ವೇಣ ಸಂಬಂಧಃ । ಲೋಕೇ ಅಸ್ಮಿಞ್ಶರೀರೇ, ಗುಹಾಂ ಗುಹಾಯಾಂ ಬುದ್ಧೌ ಪ್ರವಿಷ್ಟೌ, ಪರಮೇ, ಬಾಹ್ಯಪುರುಷಾಕಾಶಸಂಸ್ಥಾನಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಪರಮಮ್ , ಪರಾರ್ಧೇ ಪರಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣೋಽರ್ಧಂ ಸ್ಥಾನಂ ಪರಾರ್ಧಂ ಹಾರ್ದಾಕಾಶಮ್ । ತಸ್ಮಿನ್ಹಿ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮೋಪಲಭ್ಯತೇ । ತತಃ ತಸ್ಮಿನ್ಪರಮೇ ಪರಾರ್ಧೇ ಹಾರ್ದಾಕಾಶೇ ಪ್ರವಿಷ್ಟಾವಿತ್ಯರ್ಥಃ । ತೌ ಚ ಚ್ಛಾಯಾತಪಾವಿವ ವಿಲಕ್ಷಣೌ ಸಂಸಾರಿತ್ವಾಸಂಸಾರಿತ್ವೇನ ಬ್ರಹ್ಮವಿದೋ ವದಂತಿ ಕಥಯಂತಿ । ನ ಕೇವಲಮಕರ್ಮಿಣ ಏವ ವದಂತಿ । ಪಂಚಾಗ್ನಯೋ ಗೃಹಸ್ಥಾಃ । ಯೇ ಚ ತ್ರಿಣಾಚಿಕೇತಾಃ ತ್ರಿಃಕೃತ್ವೋ ನಾಚಿಕೇತೋಽಗ್ನಿಶ್ಚಿತೋ ಯೈಸ್ತೇ ತ್ರಿಣಾಚಿಕೇತಾಃ ॥
ಯಃ ಸೇತುರೀಜಾನಾನಾಮಕ್ಷರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಯತ್ಪರಮ್ ।
ಅಭಯಂ ತಿತೀರ್ಷತಾಂ ಪಾರಂ ನಾಚಿಕೇತಂ ಶಕೇಮಹಿ ॥ ೨ ॥
ಯಃ ಸೇತುಃ ಸೇತುರಿವ ಸೇತುಃ ಈಜಾನಾನಾಂ ಯಜಮಾನಾನಾಂ ಕರ್ಮಿಣಾಮ್ , ದುಃಖಸಂತರಣಾರ್ಥತ್ವಾತ್ । ನಾಚಿಕೇತಂ ನಾಚಿಕೇತೋಽಗ್ನಿಃ ತಮ್ , ವಯಂ ಜ್ಞಾತುಂ ಚೇತುಂ ಚ ಶಕೇಮಹಿ ಶಕ್ತವಂತಃ । ಕಿಂಚ, ಯಚ್ಚ ಅಭಯಂ ಭಯಶೂನ್ಯಂ ಸಂಸಾರಸ್ಯ ಪಾರಂ ತಿತೀರ್ಷತಾಂ ತರಿತುಮಿಚ್ಛತಾಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿದಾಂ ಯತ್ಪರಮ್
ಆಶ್ರಯಮ್ ಅಕ್ಷರಮ್ ಆತ್ಮಾಖ್ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮ, ತಚ್ಚ ಜ್ಞಾತುಂ ಶಕೇಮಹಿ । ಪರಾಪರೇ ಬ್ರಹ್ಮಣೀ ಕರ್ಮಿಬ್ರಹ್ಮವಿದಾಶ್ರಯೇ ವೇದಿತವ್ಯೇ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ ; ತಯೋರೇವ ಹ್ಯುಪನ್ಯಾಸಃ ಕೃತಃ ‘ಋತಂ ಪಿಬಂತೌ’ ಇತಿ ॥
ಆತ್ಮಾನಂ ರಥಿನಂ ವಿದ್ಧಿ ಶರೀರಂ ರಥಮೇವ ತು ।
ಬುದ್ಧಿಂ ತು ಸಾರಥಿಂ ವಿದ್ಧಿ ಮನಃ ಪ್ರಗ್ರಹಮೇವ ಚ ॥ ೩ ॥
ತತ್ರ ಯಃ ಉಪಾಧಿಕೃತಃ ಸಂಸಾರೀ ವಿದ್ಯಾವಿದ್ಯಯೋರಧಿಕೃತೋ ಮೋಕ್ಷಗಮನಾಯ ಸಂಸಾರಗಮನಾಯ ಚ, ತಸ್ಯ ತದುಭಯಗಮನೇ ಸಾಧನೋ ರಥಃ ಕಲ್ಪ್ಯತೇ — ತತ್ರಾತ್ಮಾನಮ್ ಋತಪಂ ಸಂಸಾರಿಣಂ ರಥಿನಂ ರಥಸ್ವಾಮಿನಂ ವಿದ್ಧಿ ವಿಜಾನೀಹಿ ; ಶರೀರಂ ರಥಮ್ ಏವ ತು ರಥಬದ್ಧಹಯಸ್ಥಾನೀಯೈರಿಂದ್ರಿಯೈರಾಕೃಷ್ಯಮಾಣತ್ವಾಚ್ಛರೀರಸ್ಯ । ಬುದ್ಧಿಂ ತು ಅಧ್ಯವಸಾಯಲಕ್ಷಣಾಂ ಸಾರಥಿಂ ವಿದ್ಧಿ ; ಬುದ್ಧಿನೇತೃಪ್ರಧಾನತ್ವಾಚ್ಛರೀರಸ್ಯ, ಸಾರಥಿನೇತೃಪ್ರಧಾನ ಇವ ರಥಃ । ಸರ್ವಂ ಹಿ ದೇಹಗತಂ ಕಾರ್ಯಂ ಬುದ್ಧಿಕರ್ತವ್ಯಮೇವ ಪ್ರಾಯೇಣ । ಮನಃ ಸಂಕಲ್ಪವಿಕಲ್ಪಾದಿಲಕ್ಷಣಂ ಪ್ರಗ್ರಹಮೇವ ಚ ರಶನಾಮೇವ ವಿದ್ಧಿ । ಮನಸಾ ಹಿ ಪ್ರಗೃಹೀತಾನಿ ಶ್ರೋತ್ರಾದೀನಿ ಕರಣಾನಿ ಪ್ರವರ್ತಂತೇ ರಶನಯೇವಾಶ್ವಾಃ ॥
ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಹಯಾನಾಹುರ್ವಿಷಯಾಂಸ್ತೇಷು ಗೋಚರಾನ್ ।
ಆತ್ಮೇಂದ್ರಿಯಮನೋಯುಕ್ತಂ ಭೋಕ್ತೇತ್ಯಾಹುರ್ಮನೀಷಿಣಃ ॥ ೪ ॥
ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಚಕ್ಷುರಾದೀನಿ ಹಯಾನಾಹುಃ ರಥಕಲ್ಪನಾಕುಶಲಾಃ, ಶರೀರರಥಾಕರ್ಷಣಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ । ತೇಷು ಇಂದ್ರಿಯೇಷು ಹಯತ್ವೇನ ಪರಿಕಲ್ಪಿತೇಷು ಗೋಚರಾನ್ ಮಾರ್ಗಾನ್ ರೂಪಾದೀನ್ವಿಷಯಾನ್ ವಿದ್ಧಿ । ಆತ್ಮೇಂದ್ರಿಯಮನೋಯುಕ್ತಂ ಶರೀರೇಂದ್ರಿಯಮನೋಭಿಃ ಸಹಿತಂ ಸಂಯುತಮಾತ್ಮಾನಂ ಭೋಕ್ತೇತಿ ಸಂಸಾರೀತಿ ಆಹುಃ ಮನೀಷಿಣಃ ವಿವೇಕಿನಃ । ನ ಹಿ ಕೇವಲಸ್ಯಾತ್ಮನೋ ಭೋಕ್ತೃತ್ವಮಸ್ತಿ ; ಬುದ್ಧ್ಯಾದ್ಯುಪಾಧಿಕೃತಮೇವ ತಸ್ಯ ಭೋಕ್ತೃತ್ವಮ್ । ತಥಾ ಚ ಶ್ರುತ್ಯಂತರಂ ಕೇವಲಸ್ಯಾಭೋಕ್ತೃತ್ವಮೇವ ದರ್ಶಯತಿ —
‘ಧ್ಯಾಯತೀವ ಲೇಲಾಯತೀವ’ (ಬೃ. ಉ. ೪ । ೩ । ೭) ಇತ್ಯಾದಿ । ಏವಂ ಚ ಸತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣರಥಕಲ್ಪನಯಾ ವೈಷ್ಣವಸ್ಯ ಪದಸ್ಯಾತ್ಮತಯಾ ಪ್ರತಿಪತ್ತಿರುಪಪದ್ಯತೇ, ನಾನ್ಯಥಾ, ಸ್ವಭಾವಾನತಿಕ್ರಮಾತ್ ॥
ಯಸ್ತ್ವವಿಜ್ಞಾನವಾನ್ಭವತ್ಯಯುಕ್ತೇನ ಮನಸಾ ಸದಾ ।
ತಸ್ಯೇಂದ್ರಿಯಾಣ್ಯವಶ್ಯಾನಿ ದುಷ್ಟಾಶ್ವಾ ಇವ ಸಾರಥೇಃ ॥ ೫ ॥
ತತ್ರೈವಂ ಸತಿ ಯಸ್ತು ಬುದ್ಧ್ಯಾಖ್ಯಃ ಸಾರಥಿಃ ಅವಿಜ್ಞಾನವಾನ್ ಅನಿಪುಣೋಽವಿವೇಕೀ ಪ್ರವೃತ್ತೌ ಚ ನಿವೃತ್ತೌ ಚ ಭವತಿ ಯಥೇತರೋ ರಥಚರ್ಯಾಯಾಮ್ ಅಯುಕ್ತೇನ ಅಪ್ರಗೃಹೀತೇನ ಅಸಮಾಹಿತೇನ ಮನಸಾ ಪ್ರಗ್ರಹಸ್ಥಾನೀಯೇನ ಸದಾ ಯುಕ್ತೋ ಭವತಿ, ತಸ್ಯ ಅಕುಶಲಸ್ಯ ಬುದ್ಧಿಸಾರಥೇಃ ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಅಶ್ವಸ್ಥಾನೀಯಾನಿ ಅವಶ್ಯಾನಿ ಅಶಕ್ಯನಿವಾರಣಾನಿ ದುಷ್ಟಾಶ್ವಾಃ ಅದಾಂತಾಶ್ವಾಃ ಇವ ಇತರಸಾರಥೇಃ ಭವಂತಿ ॥
ಯಸ್ತು ವಿಜ್ಞಾನವಾನ್ಭವತಿ ಯುಕ್ತೇನ ಮನಸಾ ಸದಾ ।
ತಸ್ಯೇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ವಶ್ಯಾನಿ ಸದಶ್ವಾ ಇವ ಸಾರಥೇಃ ॥ ೬ ॥
ಯಸ್ತು ಪುನಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತವಿಪರೀತಸಾರಥಿರ್ಭವತಿ ತಸ್ಯ ಫಲಮಾಹ — ಯಸ್ತು ವಿಜ್ಞಾನವಾನ್ ನಿಪುಣಃ ವಿವೇಕವಾನ್ ಯುಕ್ತೇನ ಮನಸಾ ಪ್ರಗೃಹೀತಮನಾಃ ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತಃ ಸದಾ, ತಸ್ಯ ಅಶ್ವಸ್ಥಾನೀಯಾನೀಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಪ್ರವರ್ತಯಿತುಂ ನಿವರ್ತಯಿತುಂ ವಾ ಶಕ್ಯಾನಿ ವಶ್ಯಾನಿ ದಾಂತಾಃ ಸದಶ್ವಾ ಇವೇತರಸಾರಥೇಃ ॥
ಯಸ್ತ್ವವಿಜ್ಞಾನವಾನ್ಭವತ್ಯಮನಸ್ಕಃ ಸದಾಶುಚಿಃ ।
ನ ಸ ತತ್ಪದಮಾಪ್ನೋತಿ ಸಂಸಾರಂ ಚಾಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥ ೭ ॥
ತತ್ರ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಸ್ಯಾವಿಜ್ಞಾನವತೋ ಬುದ್ಧಿಸಾರಥೇರಿದಂ ಫಲಮಾಹ — ಯಸ್ತ್ವವಿಜ್ಞಾನವಾನ್ಭವತಿ । ಅಮನಸ್ಕಃ ಅಪ್ರಗೃಹೀತಮನಸ್ಕಃ ಸಃ ತತ ಏವ ಅಶುಚಿಃ ಸದೈವ । ನ ಸಃ ರಥೀ ತತ್ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಮಕ್ಷರಂ ಯತ್ಪರಂ ಪದಮ್ ಆಪ್ನೋತಿ ತೇನ ಸಾರಥಿನಾ । ನ ಕೇವಲಂ ತನ್ನಾಪ್ನೋತಿ, ಸಂಸಾರಂ ಚ ಜನ್ಮಮರಣಲಕ್ಷಣಮ್ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥
ಯಸ್ತು ವಿಜ್ಞಾನವಾನ್ಭವತಿ ಸಮನಸ್ಕಃ ಸದಾ ಶುಚಿಃ ।
ಸ ತು ತತ್ಪದಮಾಪ್ನೋತಿ ಯಸ್ಮಾದ್ಭೂಯೋ ನ ಜಾಯತೇ ॥ ೮ ॥
ಯಸ್ತು ದ್ವಿತೀಯೋ ವಿಜ್ಞಾನವಾನ್ ಭವತಿ ವಿಜ್ಞಾನವತ್ಸಾರಥ್ಯುಪೇತೋ ರಥೀ, ವಿದ್ವಾನಿತ್ಯೇತತ್ । ಯುಕ್ತಮನಾಃ ಸಮನಸ್ಕಃ ಸಃ ತತ ಏವ ಸದಾ ಶುಚಿಃ । ಸ ತು ತತ್ಪದಮಾಪ್ನೋತಿ, ಯಸ್ಮಾದಾಪ್ತಾತ್ಪದಾದಪ್ರಚ್ಯುತಃ ಸನ್ ಭೂಯಃ ಪುನಃ ನ ಜಾಯತೇ ಸಂಸಾರೇ ॥
ವಿಜ್ಞಾನಸಾರಥಿರ್ಯಸ್ತು ಮನಃಪ್ರಗ್ರಹವಾನ್ನರಃ ।
ಸೋಽಧ್ವನಃ ಪಾರಮಾಪ್ನೋತಿ ತದ್ವಿಷ್ಣೋಃ ಪರಮಂ ಪದಮ್ ॥ ೯ ॥
ಕಿಂ ತತ್ಪದಮಿತ್ಯಾಹ — ವಿಜ್ಞಾನಸಾರಥಿಃ ಯಸ್ತು ಯೋ ವಿವೇಕಬುದ್ಧಿಸಾರಥಿಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಃ ಮನಃಪ್ರಗ್ರಹವಾನ್ ಪ್ರಗೃಹೀತಮನಾಃ ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತಃ ಸನ್ ಶುಚಿರ್ನರೋ ವಿದ್ವಾನ್ , ಸಃ ಅಧ್ವನಃ ಸಂಸಾರಗತೇಃ ಪಾರಂ ಪರಮೇವ, ಅಧಿಗಂತವ್ಯಮಿತ್ಯೇತತ್ , ಆಪ್ನೋತಿ, ಮುಚ್ಯತೇ ಸರ್ವಸಂಸಾರಬಂಧನೈಃ । ತತ್ ವಿಷ್ಣೋಃ ವ್ಯಾಪನಶೀಲಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪರಮಾತ್ಮನೋ ವಾಸುದೇವಾಖ್ಯಸ್ಯ ಪರಮಂ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಂ ಪದಂ ಸ್ಥಾನಮ್ , ಸತತ್ತ್ವಮಿತ್ಯೇತತ್ , ಯತ್ ಅಸಾವಾಪ್ನೋತಿ ವಿದ್ವಾನ್ ॥
ಇಂದ್ರಿಯೇಭ್ಯಃ ಪರಾ ಹ್ಯರ್ಥಾ ಅರ್ಥೇಭ್ಯಶ್ಚ ಪರಂ ಮನಃ ।
ಮನಸಸ್ತು ಪರಾ ಬುದ್ಧಿರ್ಬುದ್ಧೇರಾತ್ಮಾ ಮಹಾನ್ಪರಃ ॥ ೧೦ ॥
ಅಧುನಾ ಯತ್ಪದಂ ಗಂತವ್ಯಂ ತಸ್ಯೇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಸ್ಥೂಲಾನ್ಯಾರಭ್ಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮತಾರತಮ್ಯಕ್ರಮೇಣ ಪ್ರತ್ಯಗಾತ್ಮತಯಾಧಿಗಮಃ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತ್ಯೇವಮರ್ಥಮಿದಮಾರಭ್ಯತೇ । ಸ್ಥೂಲಾನಿ ತಾವದಿಂದ್ರಿಯಾಣಿ, ತಾನಿ ಯೈಃ ಪರೈರರ್ಥೈರಾತ್ಮಪ್ರಕಾಶನಾಯಾರಬ್ಧಾನಿ ತೇಭ್ಯ ಇಂದ್ರಿಯೇಭ್ಯಃ ಸ್ವಕಾರ್ಯೇಭ್ಯಃ ತೇ ಪರಾ ಹಿ ಅರ್ಥಾಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾ ಮಹಾಂತಶ್ಚ ಪ್ರತ್ಯಗಾತ್ಮಭೂತಾಶ್ಚ । ತೇಭ್ಯೋಽಪಿ ಅರ್ಥೇಭ್ಯಶ್ಚ ಪರಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮತರಂ ಮಹತ್ಪ್ರತ್ಯಗಾತ್ಮಭೂತಂ ಚ ಮನಃ । ಮನಃಶಬ್ದವಾಚ್ಯಂ ಮನಸ ಆರಂಭಕಂ ಭೂತಸೂಕ್ಷ್ಮಮ್ , ಸಂಕಲ್ಪವಿಕಲ್ಪಾದ್ಯಾರಂಭಕತ್ವಾತ್ । ಮನಸೋಽಪಿ ಪರಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮತರಾ ಮಹತ್ತರಾ ಪ್ರತ್ಯಗಾತ್ಮಭೂತಾ ಚ ಬುದ್ಧಿಃ, ಬುದ್ಧಿಶಬ್ದವಾಚ್ಯಮಧ್ಯವಸಾಯಾದ್ಯಾರಂಭಕಂ ಭೂತಸೂಕ್ಷ್ಮಮ್ । ಬುದ್ಧೇರಾತ್ಮಾ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಬುದ್ಧೀನಾಂ ಪ್ರತ್ಯಗಾತ್ಮಭೂತತ್ವಾದಾತ್ಮಾ ಮಹಾನ್ ಸರ್ವಮಹತ್ತ್ವಾತ್ ಅವ್ಯಕ್ತಾದ್ಯತ್ಪ್ರಥಮಂ ಜಾತಂ ಹೈರಣ್ಯಗರ್ಭಂ ತತ್ತ್ವಂ ಬೋಧಾಬೋಧಾತ್ಮಕಂ ಮಹಾನಾತ್ಮಾ ಬುದ್ಧೇಃ ಪರ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ॥
ಮಹತಃ ಪರಮವ್ಯಕ್ತಮವ್ಯಕ್ತಾತ್ಪುರುಷಃ ಪರಃ ।
ಪುರುಷಾನ್ನ ಪರಂ ಕಿಂಚಿತ್ಸಾ ಕಾಷ್ಠಾ ಸಾ ಪರಾ ಗತಿಃ ॥ ೧೧ ॥
ಮಹತೋಽಪಿ ಪರಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮತರಂ ಪ್ರತ್ಯಗಾತ್ಮಭೂತಂ ಸರ್ವಮಹತ್ತರಂ ಚ ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಸರ್ವಸ್ಯ ಜಗತೋ ಬೀಜಭೂತಮವ್ಯಾಕೃತನಾಮರೂಪಂ ಸತತ್ತ್ವಂ ಸರ್ವಕಾರ್ಯಕಾರಣಶಕ್ತಿಸಮಾಹಾರರೂಪಮ್ ಅವ್ಯಕ್ತಮ್ ಅವ್ಯಾಕೃತಾಕಾಶಾದಿನಾಮವಾಚ್ಯಂ ಪರಮಾತ್ಮನ್ಯೋತಪ್ರೋತಭಾವೇನ ಸಮಾಶ್ರಿತಂ ವಟಕಣಿಕಾಯಾಮಿವ ವಟವೃಕ್ಷಶಕ್ತಿಃ । ತಸ್ಮಾದವ್ಯಕ್ತಾತ್ ಪರಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮತರಃ ಸರ್ವಕಾರಣಕಾರಣತ್ವಾತ್ಪ್ರತ್ಯಗಾತ್ಮತ್ವಾಚ್ಚ ಮಹಾಂಶ್ಚ, ಅತ ಏವ ಪುರುಷಃ ಸರ್ವಪೂರಣಾತ್ । ತತೋಽನ್ಯಸ್ಯ ಪರಸ್ಯ ಪ್ರಸಂಗಂ ನಿವಾರಯನ್ನಾಹ — ಪುರುಷಾನ್ನ ಪರಂ ಕಿಂಚಿದಿತಿ । ಯಸ್ಮಾನ್ನಾಸ್ತಿ ಪುರುಷಾಚ್ಚಿನ್ಮಾತ್ರಘನಾತ್ಪರಂ ಕಿಂಚಿದಪಿ ವಸ್ತ್ವಂತರಮ್ , ತಸ್ಮಾತ್ಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವಮಹತ್ತ್ವಪ್ರತ್ಯಗಾತ್ಮತ್ವಾನಾಂ ಸಾ ಕಾಷ್ಠಾ ನಿಷ್ಠಾ ಪರ್ಯವಸಾನಮ್ । ಅತ್ರ ಹಿ ಇಂದ್ರಿಯೇಭ್ಯ ಆರಭ್ಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವಾದಿ ಪರಿಸಮಾಪ್ತಮ್ । ಅತ ಏವ ಚ ಗಂತೄಣಾಂ ಸರ್ವಗತಿಮತಾಂ ಸಂಸಾರಿಣಾಂ ಸಾ ಪರಾ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಾ ಗತಿಃ,
‘ಯದ್ಗತ್ವಾ ನ ನಿವರ್ತಂತೇ’ (ಭ. ಗೀ. ೧೫ । ೬) ಇತಿ ಸ್ಮೃತೇಃ ॥
ಏಷ ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು ಗೂಢೋಽತ್ಮಾ ನ ಪ್ರಕಾಶತೇ ।
ದೃಶ್ಯತೇ ತ್ವಗ್ನ್ಯಯಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮಯಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮದರ್ಶಿಭಿಃ ॥ ೧೨ ॥
ನನು ಗತಿಶ್ಚೇದಾಗತ್ಯಾಪಿ ಭವಿತವ್ಯಮ್ , ಕಥಮ್
‘ಯಸ್ಮಾದ್ಭೂಯೋ ನ ಜಾಯತೇ’ (ಕ. ಉ. ೧ । ೩ । ೮) ಇತಿ ? ನೈಷ ದೋಷಃ । ಸರ್ವಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಗಾತ್ಮತ್ವಾದವಗತಿರೇವ ಗತಿರಿತ್ಯುಪಚರ್ಯತೇ । ಪ್ರತ್ಯಗಾತ್ಮತ್ವಂ ಚ ದರ್ಶಿತಮ್ ಇಂದ್ರಿಯಮನೋಬುದ್ಧಿಪರತ್ವೇನ । ಯೋ ಹಿ ಗಂತಾ ಸೋಽಯಮಪ್ರತ್ಯಗ್ರೂಪಂ ಪೂರುಷಂ ಗಚ್ಛತಿ ಅನಾತ್ಮಭೂತಂ ನ ವಿಂದತಿ ಸ್ವರೂಪೇಣ । ತಥಾ ಚ ಶ್ರುತಿಃ
‘ಅನಧ್ವಗಾ ಅಧ್ವಸು ಪಾರಯಿಷ್ಣವಃ’ ( ? ) ಇತ್ಯಾದ್ಯಾ । ತಥಾ ಚ ದರ್ಶಯತಿ ಪ್ರತ್ಯಗಾತ್ಮತ್ವಂ ಸರ್ವಸ್ಯ — ಏಷ ಪುರುಷಃ ಸರ್ವೇಷು ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಸ್ತಂಬಪರ್ಯಂತೇಷು ಭೂತೇಷು ಗೂಢಃ ಸಂವೃತಃ ದರ್ಶನಶ್ರವಣಾದಿಕರ್ಮಾ ಅವಿದ್ಯಾಮಾಯಾಚ್ಛನ್ನಃ ಅತ ಏವ ಆತ್ಮಾ ನ ಪ್ರಕಾಶತೇ ಆತ್ಮತ್ವೇನ ಕಸ್ಯಚಿತ್ । ಅಹೋ ಅತಿಗಂಭೀರಾ ದುರವಗಾಹ್ಯಾ ವಿಚಿತ್ರಾ ಚೇಯಂ ಮಾಯಾ, ಯದಯಂ ಸರ್ವೋ ಜಂತುಃ ಪರಮಾರ್ಥತಃ ಪರಮಾರ್ಥಸತತ್ತ್ವೋಽಪ್ಯೇವಂ ಬೋಧ್ಯಮಾನೋಽಹಂ ಪರಮಾತ್ಮೇತಿ ನ ಗೃಹ್ಣಾತಿ, ಅನಾತ್ಮಾನಂ ದೇಹೇಂದ್ರಿಯಾದಿಸಂಘಾತಮಾತ್ಮನೋ ದೃಶ್ಯಮಾನಮಪಿ ಘಟಾದಿವದಾತ್ಮತ್ವೇನಾಹಮಮುಷ್ಯ ಪುತ್ರ ಇತ್ಯನುಚ್ಯಮಾನೋಽಪಿ ಗೃಹ್ಣಾತಿ । ನೂನಂ ಪರಸ್ಯೈವ ಮಾಯಯಾ ಮೋಮುಹ್ಯಮಾನಃ ಸರ್ವೋ ಲೋಕೋಽಯಂ ಬಂಭ್ರಮೀತಿ । ತಥಾ ಚ ಸ್ಮರಣಮ್ —
‘ನಾಹಂ ಪ್ರಕಾಶಃ ಸರ್ವಸ್ಯ ಯೋಗಮಾಯಾಸಮಾವೃತಃ’ (ಭ. ಗೀ. ೭ । ೨೫) ಇತ್ಯಾದಿ । ನನು ವಿರುದ್ಧಮಿದಮುಚ್ಯತೇ — ಮತ್ವಾ ಧೀರೋ ನ ಶೋಚತಿ, ನ ಪ್ರಕಾಶತ ಇತಿ ಚ । ನೈತದೇವಮ್ । ಅಸಂಸ್ಕೃತಬುದ್ಧೇರವಿಜ್ಞೇಯತ್ವಾನ್ನ ಪ್ರಕಾಶತ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್ । ದೃಶ್ಯತೇ ತು ಸಂಸ್ಕೃತಯಾ ಅಗ್ನ್ಯಯಾ, ಅಗ್ರಮಿವಾಗ್ನ್ಯಾ ತಯಾ, ಏಕಾಗ್ರತಯೋಪೇತಯೇತ್ಯೇತತ್ ; ಸೂಕ್ಷ್ಮಯಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಸ್ತುನಿರೂಪಣಪರಯಾ । ಕೈಃ ? ಸೂಕ್ಷ್ಮದರ್ಶಿಭಿಃ ‘ಇಂದ್ರಿಯೇಭ್ಯಃ ಪರಾ ಹ್ಯರ್ಥಾಃ’ಇತ್ಯಾದಿಪ್ರಕಾರೇಣ ಸೂಕ್ಷ್ಮತಾಪಾರಂಪರ್ಯದರ್ಶನೇನ ಪರಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ದ್ರಷ್ಟುಂ ಶೀಲಂ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮದರ್ಶಿನಃ, ತೈಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮದರ್ಶಿಭಿಃ, ಪಂಡಿತೈರಿತ್ಯೇತತ್ ॥
ಯಚ್ಛೇದ್ವಾಙ್ಮನಸೀ ಪ್ರಾಜ್ಞಸ್ತದ್ಯಚ್ಛೇಜ್ಜ್ಞಾನ ಆತ್ಮನಿ ।
ಜ್ಞಾನಮಾತ್ಮನಿ ಮಹತಿ ನಿಯಚ್ಛೇತ್ತದ್ಯಚ್ಛೇಚ್ಛಾಂತ ಆತ್ಮನಿ ॥ ೧೩ ॥
ತತ್ಪ್ರತಿಪತ್ತ್ಯುಪಾಯಮಾಹ — ಯಚ್ಛೇತ್ ನಿಯಚ್ಛೇದುಪಸಂಹರೇತ್ ಪ್ರಾಜ್ಞಃ ವಿವೇಕೀ । ಕಿಮ್ ? ವಾಕ್ ವಾಚಮ್ ; ವಾಗತ್ರೋಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಾ ಸರ್ವೇಷಾಮಿಂದ್ರಿಯಾಣಾಮ್ । ಕ್ವ ? ಮನಸೀ ಮನಸಿ । ಛಾಂದಸಂ ದೈರ್ಘ್ಯಮ್ । ತಚ್ಚ ಮನಃ ಯಚ್ಛೇತ್ ಜ್ಞಾನೇ ಪ್ರಕಾಶಸ್ವರೂಪೇ ಬುದ್ಧಾವಾತ್ಮನಿ । ಬುದ್ಧಿರ್ಹಿ ಮನಆದಿಕರಣಾನ್ಯಾಪ್ನೋತೀತ್ಯಾತ್ಮಾ ಪ್ರತ್ಯಕ್ ಚ ತೇಷಾಮ್ । ಜ್ಞಾನಂ ಬುದ್ಧಿಮ್ ಆತ್ಮನಿ ಮಹತಿ ಪ್ರಥಮಜೇ ನಿಯಚ್ಛೇತ್ । ಪ್ರಥಮಜವತ್ಸ್ವಚ್ಛಸ್ವಭಾವಕಮಾತ್ಮನೋ ವಿಜ್ಞಾನಮಾಪಾದಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ತಂ ಚ ಮಹಾಂತಮಾತ್ಮಾನಂ ಯಚ್ಛೇತ್ ಶಾಂತೇ ಸರ್ವವಿಶೇಷಪ್ರತ್ಯಸ್ತಮಿತರೂಪೇ ಅವಿಕ್ರಿಯೇ ಸರ್ವಾಂತರೇ ಸರ್ವಬುದ್ಧಿಪ್ರತ್ಯಯಸಾಕ್ಷಿಣಿ ಮುಖ್ಯೇ ಆತ್ಮನಿ ॥
ಉತ್ತಿಷ್ಠತ ಜಾಗ್ರತ ಪ್ರಾಪ್ಯ ವರಾನ್ನಿಬೋಧತ ।
ಕ್ಷುರಸ್ಯ ಧಾರಾ ನಿಶಿತಾ ದುರತ್ಯಯಾ ದುರ್ಗಂ ಪಥಸ್ತತ್ಕವಯೋ ವದಂತಿ ॥ ೧೪ ॥
ಏವಂ ಪುರುಷೇ ಆತ್ಮನಿ ಸರ್ವಂ ಪ್ರವಿಲಾಪ್ಯ ನಾಮರೂಪಕರ್ಮತ್ರಯಂ ಯನ್ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನವಿಜೃಂಭಿತಂ ಕ್ರಿಯಾಕಾರಕಫಲಲಕ್ಷಣಂ ಸ್ವಾತ್ಮಯಾಥಾತ್ಮ್ಯಜ್ಞಾನೇನ ಮರೀಚ್ಯುದಕರಜ್ಜುಸರ್ಪಗಗನಮಲಾನೀವ ಮರೀಚಿರಜ್ಜುಗಗನಸ್ವರೂಪದರ್ಶನೇನೈವ ಸ್ವಸ್ಥಃ ಪ್ರಶಾಂತಃ ಕೃತಕೃತ್ಯೋ ಭವತಿ ಯತಃ, ಅತಸ್ತದ್ದರ್ಶನಾರ್ಥಮನಾದ್ಯವಿದ್ಯಾಪ್ರಸುಪ್ತಾಃ ಉತ್ತಿಷ್ಠತ ಹೇ ಜಂತವಃ, ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಾಭಿಮುಖಾ ಭವತ ; ಜಾಗ್ರತ ಅಜ್ಞಾನನಿದ್ರಾಯಾ ಘೋರರೂಪಾಯಾಃ ಸರ್ವಾನರ್ಥಬೀಜಭೂತಾಯಾಃ ಕ್ಷಯಂ ಕುರುತ । ಕಥಮ್ ? ಪ್ರಾಪ್ಯ ಉಪಗಮ್ಯ ವರಾನ್ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಾನಾಚಾರ್ಯಾಂಸ್ತತ್ತ್ವವಿದಃ, ತದುಪದಿಷ್ಟಂ ಸರ್ವಾಂತರಮಾತ್ಮಾನಮಹಮಸ್ಮೀತಿ ನಿಬೋಧತ ಅವಗಚ್ಛತ ; ನ ಹ್ಯುಪೇಕ್ಷಿತವ್ಯಮಿತಿ ಶ್ರುತಿರನುಕಂಪಯಾ ಆಹ ಮಾತೃವತ್ , ಅತಿಸೂಕ್ಷ್ಮಬುದ್ಧಿವಿಷಯತ್ವಾಜ್ಜ್ಞೇಯಸ್ಯ । ಕಿಮಿವ ಸೂಕ್ಷ್ಮಬುದ್ಧಿರಿತಿ, ಉಚ್ಯತೇ — ಕ್ಷುರಸ್ಯ ಧಾರಾ ಅಗ್ರಂ ನಿಶಿತಾ ತೀಕ್ಷ್ಣೀಕೃತಾ ದುರತ್ಯಯಾ ದುಃಖೇನಾತ್ಯಯೋ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ದುರತ್ಯಯಾ । ಯಥಾ ಸಾ ಪದ್ಭ್ಯಾಂ ದುರ್ಗಮನೀಯಾ ತಥಾ ದುರ್ಗಂ ದುಃಸಂಪಾದ್ಯಮಿತ್ಯೇತತ್ ; ಪಥಃ ಪಂಥಾನಂ ತತ್ ತಂ ಜ್ಞಾನಲಕ್ಷಣಂ ಮಾರ್ಗಂ ಕವಯಃ ಮೇಧಾವಿನೋ ವದಂತಿ । ಜ್ಞೇಯಸ್ಯಾತಿಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವಾತ್ತದ್ವಿಷಯಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗಸ್ಯ ದುಃಸಂಪಾದ್ಯತ್ವಂ ವದಂತೀತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ ॥
ಅಶಬ್ದಮಸ್ಪರ್ಶಮರೂಪಮವ್ಯಯಂ ತಥಾರಸಂ ನಿತ್ಯಮಗಂಧವಚ್ಚ ಯತ್ ।
ಅನಾದ್ಯನಂತಂ ಮಹತಃ ಪರಂ ಧ್ರುವಂ ನಿಚಾಯ್ಯ ತಂ ಮೃತ್ಯುಮುಖಾತ್ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ ॥ ೧೫ ॥
ತತ್ಕಥಮತಿಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಸ್ಯೇತಿ, ಉಚ್ಯತೇ । ಸ್ಥೂಲಾ ತಾವದಿಯಂ ಮೇದಿನೀ ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗಂಧೋಪಚಿತಾ ಸರ್ವೇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಭೂತಾ ತಥಾ ಶರೀರಮ್ । ತತ್ರೈಕೈಕಗುಣಾಪಕರ್ಷೇಣ ಗಂಧಾದೀನಾಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವಮಹತ್ತ್ವವಿಶುದ್ಧತ್ವನಿತ್ಯತ್ವಾದಿತಾರತಮ್ಯಂ ದೃಷ್ಟಮಬಾದಿಷು ಯಾವದಾಕಾಶಮಿತಿ । ತೇ ಗಂಧಾದಯಃ ಸರ್ವ ಏವ ಸ್ಥೂಲತ್ವಾದ್ವಿಕಾರಾಃ ಶಬ್ದಾಂತಾಃ ಯತ್ರ ನ ಸಂತಿ, ಕಿಮು ತಸ್ಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವಾದಿನಿರತಿಶಯತ್ವಂ ವಕ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯೇತದ್ದರ್ಶಯತಿ ಶ್ರುತಿಃ — ಅಶಬ್ದಮಸ್ಪರ್ಶಮರೂಪಮರಸಮಗಂಧವಚ್ಚ ಯತ್ , ಏತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಂ ಬ್ರಹ್ಮ । ಅವ್ಯಯಮ್ , ಯದ್ಧಿ ಶಬ್ದಾದಿಮತ್ , ತದ್ವ್ಯೇತಿ ; ಇದಂ ತ್ವಶಬ್ದಾದಿಮತ್ತ್ವಾದವ್ಯಯಂ ನ ವ್ಯೇತಿ ನ ಕ್ಷೀಯತೇ ; ಅತ ಏವ ಚ ನಿತ್ಯಮ್ ; ಯದ್ಧಿ ವ್ಯೇತಿ, ತದನಿತ್ಯಮ್ ; ಇದಂ ತು ನ ವ್ಯೇತಿ ; ಅತೋ ನಿತ್ಯಮ್ । ಇತಶ್ಚ ನಿತ್ಯಮ್ — ಅನಾದಿ ಅವಿದ್ಯಮಾನಃ ಆದಿಃ ಕಾರಣಮಸ್ಯ ತದಿದಮನಾದಿ । ಯಚ್ಚಾದಿಮತ್ , ತತ್ಕಾರ್ಯತ್ವಾದನಿತ್ಯಂ ಕಾರಣೇ ಪ್ರಲೀಯತೇ ಯಥಾ ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿ ; ಇದಂ ತು ಸರ್ವಕಾರಣತ್ವಾದಕಾರ್ಯಮ್ , ಅಕಾರ್ಯತ್ವಾನ್ನಿತ್ಯಮ್ ; ನ ತಸ್ಯ ಕಾರಣಮಸ್ತಿ ಯಸ್ಮಿನ್ಪ್ರಲೀಯೇತ । ತಥಾ ಅನಂತಮ್ ಅವಿದ್ಯಮಾನೋಽಂತಃ ಕಾರ್ಯಮಸ್ಯ ತದನಂತಮ್ । ಯಥಾ ಕದಲ್ಯಾದೇಃ ಫಲಾದಿಕಾರ್ಯೋತ್ಪಾದನೇನಾಪ್ಯನಿತ್ಯತ್ವಂ ದೃಷ್ಟಮ್ , ನ ಚ ತಥಾಪ್ಯಂತವತ್ತ್ವಂ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ; ಅತೋಽಪಿ ನಿತ್ಯಮ್ । ಮಹತಃ ಮಹತ್ತತ್ತ್ವಾದ್ಬುದ್ಧ್ಯಾಖ್ಯಾತ್ ಪರಂ ವಿಲಕ್ಷಣಂ ನಿತ್ಯವಿಜ್ಞಪ್ತಿಸ್ವರೂಪತ್ವಾತ್ ; ಸರ್ವಸಾಕ್ಷಿ ಹಿ ಸರ್ವಭೂತಾತ್ಮತ್ವಾದ್ಬ್ರಹ್ಮ । ಉಕ್ತಂ ಹಿ —
‘ಏಷ ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು’ (ಕ. ಉ. ೧ । ೩ । ೧೨) ಇತ್ಯಾದಿ । ಧ್ರುವಂ ಚ ಕೂಟಸ್ಥಂ ನಿತ್ಯಂ ನ ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿವದಾಪೇಕ್ಷಿಕಂ ನಿತ್ಯತ್ವಮ್ । ತತ್ ಏವಂಭೂತಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಆತ್ಮಾನಂ ನಿಚಾಯ್ಯ ಅವಗಮ್ಯ ತಮ್ ಆತ್ಮಾನಂ ಮೃತ್ಯುಮುಖಾತ್ ಮೃತ್ಯುಗೋಚರಾದವಿದ್ಯಾಕಾಮಕರ್ಮಲಕ್ಷಣಾತ್ ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ ವಿಯುಜ್ಯತೇ ॥
ನಾಚಿಕೇತಮುಪಾಖ್ಯಾನಂ ಮೃತ್ಯುಪ್ರೋಕ್ತಂ ಸನಾತನಮ್ ।
ಉಕ್ತ್ವಾ ಶ್ರುತ್ವಾ ಚ ಮೇಧಾವೀ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಮಹೀಯತೇ ॥ ೧೬ ॥
ಪ್ರಸ್ತುತವಿಜ್ಞಾನಸ್ತುತ್ಯರ್ಥಮಾಹ ಶ್ರುತಿಃ — ನಾಚಿಕೇತಂ ನಚಿಕೇತಸಾ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ನಾಚಿಕೇತಂ ಮೃತ್ಯುನಾ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಮೃತ್ಯುಪ್ರೋಕ್ತಮ್ ಇದಮಾಖ್ಯಾನಮುಪಾಖ್ಯಾನಂ ವಲ್ಲೀತ್ರಯಲಕ್ಷಣಂ ಸನಾತನಂ ಚಿರಂತನಂ ವೈದಿಕತ್ವಾತ್ ಉಕ್ತ್ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಭ್ಯಃ ಶ್ರುತ್ವಾ ಚ ಆಚಾರ್ಯೇಭ್ಯಃ ಮೇಧಾವೀ ಬ್ರಹ್ಮೈವ ಲೋಕೋ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಃ ತಸ್ಮಿನ್ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಮಹೀಯತೇ ಆತ್ಮಭೂತ ಉಪಾಸ್ಯೋ ಭವತೀತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ ॥
ಯ ಇಮಂ ಪರಮಂ ಗುಹ್ಯಂ ಶ್ರಾವಯೇದ್ಬ್ರಹ್ಮಸಂಸದಿ । ಪ್ರಯತಃ ಶ್ರಾದ್ಧಕಾಲೇ ವಾ ತದಾನಂತ್ಯಾಯ ಕಲ್ಪತೇ ॥
ತದಾನಂತ್ಯಾಯ ಕಲ್ಪತ ಇತಿ ॥ ೧೭ ॥
ಯಃ ಕಶ್ಚಿದಿಮಂ ಗ್ರಂಥಂ ಪರಮಂ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಂ ಗುಹ್ಯಂ ಗೋಪ್ಯಂ ಶ್ರಾವಯೇತ್ ಗ್ರಂಥತೋಽರ್ಥತಶ್ಚ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಾಂ ಸಂಸದಿ ಬ್ರಹ್ಮಸಂಸದಿ ಪ್ರಯತಃ ಶುಚಿರ್ಭೂತ್ವಾ ಶ್ರಾದ್ಧಕಾಲೇ ವಾ ಶ್ರಾವಯೇತ್ ಭುಂಜಾನಾಮ್ , ತತ್ ಶ್ರಾದ್ಧಮ್ ಅಸ್ಯ ಆನಂತ್ಯಾಯ ಅನಂತಫಲಾಯ ಕಲ್ಪತೇ ಸಮರ್ಥ್ಯತೇ । ದ್ವಿರ್ವಚನಮಧ್ಯಾಯಪರಿಸಮಾಪ್ತ್ಯರ್ಥಮ್ ॥
ಇತಿ ತೃತೀಯವಲ್ಲೀಭಾಷ್ಯಮ್ ॥
ಇತಿ ಶ್ರೀಮತ್ಪರಮಹಂಸಪರಿವ್ರಾಜಕಾಚಾರ್ಯಸ್ಯ ಶ್ರೀಗೋವಿಂದಭಗವತ್ಪೂಜ್ಯಪಾದಶಿಷ್ಯಸ್ಯ ಶ್ರೀಮಚ್ಛಂಕರಭಗವತಃ ಕೃತೌ ಕಾಠಕೋಪನಿಷದ್ಭಾಷ್ಯೇ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥