త్రైలోక్యనాథహరిమీడ్యముదారసత్త్వం శక్తేస్తనూజతనయం పరమేష్ఠికల్పమ్ ।
జీమూతముక్తవిమలామ్బరచారువర్ణం వాసిష్ఠముగ్రతపసం ప్రణతోఽస్మి నిత్యమ్ ॥ ౧ ॥
సకలం మనసా క్రియయా జనితం సమవేక్ష్య వినాశితయా తు జగత్ ।
నిరవిద్యత కశ్చిదతో నిఖిలాదవినాశి కృతేన న లభ్యమితి ॥ ౨ ॥
ప్రతిపిత్సురసావవినాశి పదం యతిధర్మరతో యతిమేవ గురుమ్ ।
విదితాత్మసతత్త్వముపేత్య కవిం ప్రణిపత్య నివేదితవాన్స్వమతమ్ ॥ ౩ ॥
భగవన్నుదధౌ మృతిజన్మజలే సుఖదుఃఖఝషే పతితం వ్యథితమ్ ।
కృపయా శరణాగతముద్ధర మామనుశాధ్యుుపసన్నమనన్యగతిమ్ ॥ ౪ ॥
వినివర్త్య రతిం విషయే విషమాం పరిముచ్య శరీరనిబద్ధమతిమ్ ।
పరమాత్మపదే భవ నిత్యరతో జహి మోహమయం భ్రమమాత్మమతేః ॥ ౫ ॥
విసృజాన్నమాయాదిషు పఞ్చసు తామహమస్మి మమేతి మతిం సతతమ్ ।
దృశిరూపమనన్తమృతం విగుణం హృదయస్థమవేహి సదాఽహమితి ॥ ౬ ॥
జలభేదకృతా బహుతేవ రవేర్ఘటికాదికృతా నభసోఽపి యథా ।
మతిభేదకృతా తు తథా బహుతా తవ బుద్ధిదృశోఽవికృతస్య సదా ॥ ౭ ॥
దినకృత్ప్రభయా సదృశేన సదా జనచిత్తర (చ్చరి)తం సకలం స్వచితా ।
విదితం భవతాఽవికృతేన సదా యత ఎవమతోఽసిత ఎవ సదా ॥ ౮ ॥
ఉపరాగమపేక్ష్య మతిర్విషయే విషయావధృతిం కురుతే తు యతః ।
తత ఎవ మతేర్విదితావిదితా విషయాస్తు తతః పరిణామవతీ ॥ ౯ ॥
మతివృత్తయ ఆత్మచితా విదితాః సతతం హి యతోఽవికృతశ్చ తతః ।
యది చాఽఽత్మచితిః పరిణామవతీ మతయో విదితావిదితాః స్యురిమాః ॥ ౧౦ ॥
చరితం తు ధియః సకలం సతతం విదితం భవతా పరిశుద్ధాచితా ।
మతిభేదగుణో నహి తేఽస్తి తతో యత ఎవమతోఽసదృశస్తు ధియా ॥ ౧౧ ॥
విదితత్వమవిప్రతిపన్నతయా మతిషు ప్రగతం విషయేషు యథా ।
యత ఎవమతః పరసంవిదితా విదితత్వత ఎవ యథా విషయాః ॥ ౧౨ ॥
పరసంవిదితాః సతతం హి యతో న విదుః స్వమమీ విషయాస్తు తతః ।
మతయోఽపి తథా పరసంవిదితా న విదుః స్వమమూర్విషయాస్తు యథా ॥ ౧౩ ॥
విషయాకృతిసంస్థితిరేకవిధా మనసస్తు సదా వ్యవహారవిధౌ ।
అహమిత్యపి తద్విషయా త్వపరా మతివృత్తిరవజ్వలితాఽఽత్మచితా ॥ ౧౪ ॥
పురుషస్య తు ధర్మవదుద్భవతి స్వరసేన మతేః స్వముణోఽపి సతీ ।
అత ఆత్మగుణం ప్రతియన్తి జనా మతివృత్తిమిమామహమిత్యబుధాః ॥ ౧౫ ॥
యది సా న భవేజ్జనమోహకరీ వ్యవహారమిమం న జనోఽనుభవేత్ ।
విఫలశ్చ తదా విషయానుభవో జ్ఞగుణో నహి సేతి యదా విదితా ॥ ౧౬ ॥
ఉపలభ్యఘటాదినిభైవ భవేన్మనసో యది సంస్థితిరేకవిధా ।
పురుషస్య చితిశ్చ న విక్రియతే మతివృత్తిమపేక్ష్య ఘటాదినిభామ్ ॥ ౧౭ ॥
అవగన్త్రవగమ్యచిదాత్మధియోరహమిత్యభిమానవిహీనతయా ।
స్థితయోరభిమానపురఃసరకం వ్యవహారపథం న జనోఽవతరేత్ ॥ ౧౮ ॥
అహమీక్ష ఇతి ప్రథమం హి ధియా సువిచిన్త్య తతో విషయాభిముఖమ్ ।
నయనం ప్రహిణోతి తథాఽన్యదపి శ్రవణాది వియత్ప్రముఖస్య గుణే ॥ ౧౯ ॥
అపహాయ న కశ్చిదహఙ్కరణం వ్యవహారముపైతి కదాచిదపి ।
ఉపపన్నతరా హి మతేస్తు తతో వ్యవహారపథం ప్రతి కారణతా ॥ ౨౦ ॥
చితిశక్తిగుణః కిమహఙ్కరణం కిము బుద్ధిగుణోఽథ భవేదుభయోః ।
ఇతి చిన్త్యమిదం మనసాఽనలసైరుపపత్తిభిరాత్మహితం యతిభిః ॥ ౨౧ ॥
ఉపలభ్యమహఙ్కరణం న భవేత్పురుషస్య గుణో యది తర్హి భవేత్ ।
గుణిరూపమథోఽవయయం గుణినో న విహాయ గుణః పృథగస్తి యతః ॥ ౨౨ ॥
న గుణో గుణిని స్థితవాన్ గుణినా విషయీ క్రియతే న చ తస్య గుణైః ।
నహి దేశకృతా న చ వస్తుకృతా గుణినోఽస్తి గుణస్య భిదా తు యతః ॥ ౨౩ ॥
న పరస్పరమగ్నిగుణోఽగ్నిగతో విషయత్వముపైతి కదాచిదపి ।
నహి బహ్నిరపి స్వగుణం స్వగతం విషయీ కురుతే స్వగుణేన భువి ॥ ౨౪ ॥
కణభుగ్యమచీక్లృపదాత్మగుణం గుణపూగమనిత్యమనాత్మగుణమ్ ।
అనయైవ దిశా స నిరాక్రియతాం నహి నిత్యమనిత్యగుణేన గుణి ॥ ౨౫ ॥
వియతః ప్రభవం ప్రవదన్తి యతః శ్రుతయో బహుశః ఖమనిత్యమతః ।
ఉపమానమనిత్యగుణం వియతో నహి నిత్యమిహాస్తి కణాదకృతే ॥ ౨౬ ॥
మనసా పురుషః పురుషేణ మనో నభసా ముసలం ముసలేన నభః ।
నహి యోగవియోగముపైతి కుతోఽవయవిత్వనిరాకరణాదముతః ॥ ౨౭ ॥
ఇహ రజ్జుఘటాది హి సావయవం సముపైతి యుజామితరేతరతః ।
ఇతి దృష్టమతోఽన్యదదృష్టమపి స్వయమూహ్యమిదం త్వపరిత్యజతా ॥ ౨౮ ॥
నహి సావయవం విగతావయవైర్విగతావయవం న చ సావయవైః ।
ఉపయాతి యుజామితి దృష్టమిదం యత ఎవమతః స్థితముక్తమదః ॥ ౨౯ ॥
నహి కల్పితభాగసమాగమనం విగతావయవస్య ఘటేత కుతః ।
వితథత్వమతిః సుదృఢా తు యతః పరికల్పితవస్తుషు ఇత్యముతః ॥ ౩౦ ॥
ఇహ వేదశిరఃసు తదర్థవిదః ప్రవదన్తి సమస్తజగత్ప్రకృతిమ్ ।
పరమాత్మపదం దృశిమాత్రవపుర్ధ్రువమేకమతోఽన్యదనిత్యమితి ॥ ౩౧ ॥
అత ఎవ న కిఞ్చిదుదాహరణం ధ్రువమస్తి పరస్య వినాశిగుణమ్ ।
యత ఎవమతః స్థితముక్తమదో నహి నిత్యమనిత్యగుణేన గుణి ॥ ౩౨ ॥
ఉపలభ్యమహఙ్కరణం భవితుం క్షమతే దృశిరూపగుణో న యతః ।
విషయాకృతిరఞ్జితధీగుణవద్ విషయత్వమహఙ్కరణస్య తతః ॥ ౩౩ ॥
విషయప్రకృతిం ప్రతిపన్నవతీం మతివృత్తిమహఙ్కరణం చ మతేః ।
ఉభయం పరిపశ్యతి యోఽవికృతః పరమాత్మసదుక్తిరసౌ పురుషః ॥ ౩౪ ॥
నను దేహభృదేష కథం భవతాఽభిహితః పరమాత్మసదుక్తిరితి ।
న విరుద్ధమవాదిషమేతదహం శ్రుతిరప్యముమర్థమువాచ యతః ॥ ౩౫ ॥
అమతం న మతేరమతస్తదిదం యదముత్ర తదేవ తు కశ్చిదితి ।
శ్రుతిషు ప్రతిపాదితమస్య దృశేః పరమాత్మపదత్వమమూషు భృశమ్ ॥ ౩౬ ॥
యదనభ్యుదితం వదనేన సదా నయనేన చ పశ్యతి యన్న సదా ।
శ్రవణేన చ యన్న శృణోతి సదా మనసాఽపి చ యన్మనుతే న సదా ॥ ౩౭ ॥
వదనం నయనం చ తథా శ్రవణం మన ఎవ చ యేన మతం సతతమ్ ।
అవగచ్ఛ తదేవ పదం పరమం త్వమితి శ్రుతిరీక్షితురుక్తవతీ ॥ ౩౮ ॥
పరమాత్మపదత్వ ఇయం చ మయా శ్రుతిరల్పకణోక్తిరిహాభిహితా ।
అణిమాదిగుణం సదితి ప్రకృతం తదసి త్వమితి శ్రుతిరప్యవదత్ ॥ ౩౯ ॥
నభసోఽవయవో వికృతిశ్చ యథా ఘటకాదినభో న భవేత్తు తథా ।
పరమాత్మన ఎష న చావయవో వికృతిశ్చ శరీరభృదిత్యమృషా ॥ ౪౦ ॥
కరకాదినిమిత్తకమేవ యథా కరకామ్బరనామ భవేద్వియతః ।
పరమాత్మదృశేరపి నామ తథా పురహేతుకమేవ తు జీవ ఇతి ॥ ౪౧ ॥
జనితం వియదగ్రణి యేన జగత్పరమాత్మసదక్షరనామభృతా ।
ప్రవివేశ స ఎవ జగత్స్వకృతం ఖమివేహ ఘటం ఘటసృష్టిమను ॥ ౪౨ ॥
ఉదపద్యత ఖప్రముఖం హి జగత్పరమాత్మన ఇత్యపి యాః శ్రుతయః ।
అవధార్యత ఆభిరభేదమతిః పరమాత్మసతత్త్వసమర్పణతః ॥ ౪౩ ॥
యది సృష్టివిధానపరం వచనం ఫలశూన్యమనర్థకమేవ భవేత్ ।
జగదిత్థమజాయత ధాతురితి శ్రవణం పురుషస్య ఫలాయ న హి ॥ ౪౪ ॥
అనృతత్వమవాద్యసకృద్వికృతేర్నిరధారి సదేవ తు సత్యమితి ।
శ్రుతిభిర్బహుధైతదతోఽవగతం జగతో న హి జన్మ విధేయమితి ॥ ౪౫ ॥
న చ తత్త్వమసీత్యసకృద్వచనం జగతో జనిమాత్రవిధౌ ఘటతే ।
పరమాత్మపదానుమతిం తు యదా జనయేత్పురుషస్య తదా ఘటతే ॥ ౪౬ ॥
స్థిరజఙ్గమదేహధియాం చరితం పరిపశ్యతి యోఽవికృతః పురుషః ।
పరమాత్మసదుక్తిరసావితి యద్భణితం తదతిష్ఠిపమిత్థమహమ్ ॥ ౪౭ ॥
పృథగేవ యదాఽక్షరతో మతివిన్మకరోదకవన్న ఘటామ్బరవత్ ।
న విరోత్స్యతి తత్త్వమసీతి తదా వచనం కథమేష స ఇత్యపి చ ॥ ౪౮ ॥
న తు వస్తుసతత్త్వవిబోధనకృద్వినివర్తయదప్రతిబోధమిదమ్ ।
సదుపాసనకర్మవిధానపరం తత ఎవ మతం న విరోత్స్యతి మే ॥ ౪౯ ॥
మనఆదిషు కారణదృష్టివిధిః ప్రతిమాసు చ దేవధియాం కరణమ్ ।
స్వమతిం త్వనపోహ్య యథా హి తథా త్వమసీతి సదాత్మమతిర్వచనాత్ ॥ ౫౦ ॥
అథవా త్వమితిధ్వనివాచ్యమిదం సదసీతి వదేద్వచనం గుణతః ।
విభయం పురుషం ప్రవదన్తి యథా మృగరాడయమీశ్వరగుప్త ఇతి ॥ ౫౧ ॥
యది వా స్తుతయే సదసీతి వదేన్మఘవానసి విష్ణురసీతి యథా ।
త్వమితిశ్రుతివాచ్యసతత్త్వకతామథవా సత ఎవ వదేద్వచనమ్ ॥ ౫౨ ॥
యది తత్త్వమితి ధ్వనినాఽభిహితః పరమాత్మసతత్త్వక ఎవ సదా ।
కిమితి స్వకమేవ న రూపమవేత్ప్రతిబోధ్యత ఎవ యతో వచనైః ॥ ౫౩ ॥
అత ఎవ హి జీవసదాత్మకతాం నహి తత్త్వమసీతి వదేద్వచనమ్ ।
యదపీదృశమన్యదతో వచనం తదపి ప్రథయేదనయైవ దిశా ॥ ౫౪ ॥
త్వదుదాహృతవాక్యవిలక్షణతా వచనస్య హి తత్త్వమసీతి యతః ।
అత ఎవ న దృష్టివిధానపరం సత ఎవ సదాత్మకతాగమకమ్ ॥ ౫౫ ॥
ఇతి శబ్దశిరస్కపదోక్తమతిర్విహితా మనఆదిషు తైర్వచనైః ।
న విధానమిహాస్తి తథా వచనే సువిలక్షణమేతదతో వచనాత్ ॥ ౫౬ ॥
మనసో వియతః సవితృప్రభృతేః ప్రవదన్తి న తాని సదాత్మకతామ్ ।
మనఆది హి ముఖ్యముపాస్యతయా ప్రవదన్తి యతోఽక్షరదృష్టియుతమ్ ॥ ౫౭ ॥
కరకో న మృదః పృథగస్తి యథా మనఆది సతోఽస్తి తథా న పృథక్ ।
ఇతి వస్తుసతత్త్వకతా తు యథా విధిశబ్ద ఇతిశ్చ తథా తు వృథా ॥ ౫౮ ॥
మనఆదిసమానవిభక్తితయా విధిశబ్దమితిం చ విహాయ యది ।
జనకేన సతా సహయోగమియాదనృతం తదితి స్ఫుటముక్తమభూత్ ॥ ౫౯ ॥
నను జీవసతోరపి తత్త్వమితి స్ఫుటమేకవిభక్త్యభిధానమిదమ్ ।
కథమస్య శరీరభృతోఽనృతతా న భవేదవిభక్తవిభక్తియుజః ॥ ౬౦ ॥
ప్రకృతేరభిధానపదేన యథా వికృతేరభిధానముపైతి యుజామ్ ।
అనృతత్వమతిస్తు తథా వికృతౌ మృదయం ఘట ఇత్యభిధాసు యథా ॥ ౬౧ ॥
వికృతిత్వమవాది మనఃప్రభృతేర్బహుశః శ్రుతిషు ప్రకృతేస్తు సతః ।
అత ఎవ సమానవిభక్తితయా మనఆది సువేద్యమసత్యమితి ॥ ౬౨ ॥
జనితత్వమవాది నహి శ్రుతిభిర్జనకేన సతాఽస్య శరీరభృతః ।
మనఆదివికారవిలక్షణతాం ప్రతియన్తి శరీరభృతస్తు తతః ॥ ౬౩ ॥
యదజీజనదమ్బరపూర్వమిదం జగదక్షరమీక్షణవిగ్రహకమ్ ।
ప్రవివేశ తదేవ జగత్స్వకృతం స చ జీవసమాఖ్య ఇతి శ్రుతయః ॥ ౬౪ ॥
పరమాత్మవికారవిభక్తమతిర్న భవత్యత ఎవ శరీరభృతః ।
యత ఎవ వికారవిభిన్నమతిర్న భవత్యత ఎవ మృషాత్వమతిః ॥ ౬౫ ॥
అవిభక్తవిభక్త్యభిధానకృతా పరమాత్మపదేన శరీరభృతః ।
న భవేదిహ తత్త్వమసిప్రభృతౌ లవణం జలమిత్యభిధాసు యథా ॥ ౬౬ ॥
పరమాత్మవికారనిరాకరణం కృతమస్య శరీరభృతస్తు యతః ।
పరమేశ్వరరూపవిలక్షణతా న మనాగపి దేహభృతోఽస్తి తతః ॥ ౬౭ ॥
నను జీవసతోరణుమాత్రమపి స్వగతం న విశేషణమస్తి యదా ।
వద తత్త్వమసీతి తదా వచనం కిము వక్తి తథైష త ఇత్యపి చ ॥ ౬౮ ॥
స్వగతం యది భేదకమిష్టమభూదణుమాత్రమపీశ్వరదేహభృతోః ।
అపనేతుమశక్యమదో వచనైరమునాఽస్య పృథక్త్వనిషేధపరైః ॥ ౬౯ ॥
ఇహ యస్య చ యో గుణ ఆత్మగతః స్వత ఎవ న జాతు భవేత్పరతః ।
వచనేన న తస్య నిరాకరణం క్రియతే స గుణః సహజస్తు యతః ॥ ౭౦ ॥
వచనం త్వవబోధకమేవ యతస్తత ఎవ న వస్తువిపర్యయకృత్ ।
ऩహి వస్త్వపి శబ్దవశాత్ప్రకృతిం ప్రజహాత్యనవస్థితిదోషభయాత్ ॥ ౭౧ ॥
యత ఎవమతో విషయస్య గుణం విషయేణ సహాత్మని మూఢధియా ।
అధిరోపితమప్స్వివ భూమిగుణం ప్రతిషేధతి తత్త్వమసీతి వచః ॥ ౭౨ ॥
అత ఎవ న దృష్టివిధానపరం గుణవాదపరం చ న తద్వచనమ్ ।
స్తుతివాద్యపి నైతదుపాస్యతయా విధిరత్ర న దేహభృతోఽస్తి యతః ॥ ౭౩ ॥
సత ఎవ హి నామ జగత్ప్రకృతేరుపధానవశాదిహ జీవ ఇతి ।
అత ఎవ న జీవసతత్త్వకతాం ప్రకృతస్య సతః ప్రతిపాదయతి ॥ ౭౪ ॥
యది జీవసతత్త్వకతాం గమయేదణిమాదిగుణస్య జగత్ప్రకృతేః ।
అణిమాదిగుణోక్తికతాఽస్య మృషా యది వాఽస్య శరీరభృదాత్మకతా ॥ ౭౫ ॥
ఇహ సంసృతిహేతునిరాకరణం కృతమస్య శరీరభృతోఽభిమతమ్ ।
పరమేశ్వరమాత్మతయా బ్రువతా వచనేన చ తత్త్వమసీత్యమునా ॥ ౭౬ ॥
త్వమసీతి పదద్వయమేతి యుజాం తదితి ధ్వనినా సహ తత్త్వమితి ।
క్రియయా సహ నామపదం సమియాన్నిరపేక్షముపైత్యనయా హి యుజామ్ ॥ ౭౭ ॥
నహి నామసహస్రమపి క్రియయా రహితం కిమపి ప్రతిపాదయతి ।
ప్రతిపాదకమేషు లిఙాది భవేద్విహితాదిమతేర్జనకం హి యతః ॥ ౭౮ ॥
భగవానపి మధ్యమమేవ యతో వినియచ్ఛతి యుష్మది నిత్యమతః ।
ప్రథమం త్వమసీతి పదే సమితశ్చరమం త్వసినా సమియాత్తదితి ॥ ౭౯ ॥
పురుషోఽభిహితస్త్వమసీతి యదా కిమసాని వదేతి తదాఽభిముఖః ।
శ్రవణాయ భవేదణిమాదిగుణం సదితి ప్రకృతం తదసీతి వదేత్ ॥ ౮౦ ॥
త్వమితి ధ్వనినాఽభిహితస్య యతస్తదితిశ్రుతివాచ్యసదాత్మకతామ్ ।
అవదద్వచనం తత ఎవ సతో నహి జీవసతత్త్వకతాం వదతి ॥ ౮౧ ॥
విషయాభిముఖాని (ణి) శరీరభృతః స్వరసేన సదా కరణాని యతః ।
స్వకమేష న రూపమవైతి తతః ప్రతిబోధ్యత ఎవ తతో వచనైః ॥ ౮౨ ॥
వచనం చ పరాఞ్చిపురఃసరకం బహు వైదికమత్ర తథా స్మరణమ్ ।
విషయేషు చ నావమివామ్భసి యన్మనసేన్ద్రియరశ్మివినిగ్రహవత్ ॥ ౮౩ ॥
ఇయతా హి న దేహభృతోఽస్తి భిదా పరమాత్మదృశేరితి వాచ్యమిదమ్ ।
స్థితికాల ఇహాపి చ సృష్టిముఖే సదనన్యతయా శ్రుత ఎష యతః ॥ ౮౪ ॥
ద్వయమప్యవిరోధి శరీరభృతో వచనీయమిదం రఘునన్దనవత్ ।
ఉపదేశమపేక్ష్య సదాఽఽత్మమతిః పరమాత్మసతత్త్వకతా చ సదా ॥ ౮౫ ॥
సదుపాసనమస్య విధేయతయా వచనస్య మమ ప్రతిభాతి యతః ।
అత ఎవ న జీవసదాత్మకతాం ప్రతిబోధయతీత్యవదత్తదసత్ ॥ ౮౬ ॥
సదుపాస్య ఇతి శ్రుతిరత్ర న న తే తదసి త్వమితి శ్రుతిరేవమియమ్ ।
యత ఎవమతో న విధిత్సితతా సదుపాసనకర్మణ ఇత్యమృషా ॥ ౮౭ ॥
యది తస్య కుతశ్చిదిహాఽఽనయనం క్రియతే తదనర్థకమేవ భవేత్ ।
పురుషేణ కృతస్య యతః శ్రుతితా న భవేదితి వేదవిదాం స్మరణమ్ ॥ ౮౮ ॥
కిమరే పురుషం ప్రతిబోధయితుం స్వకమర్థమశక్తమిదం వచనమ్ ।
యదతోఽన్యత ఆనయనం క్రియతే భవతా శ్రవణేన వినాఽపి విధేః ॥ ౮౯ ॥
శ్రుతహానిరిహాశ్రుతక్లృప్తిరపి శ్రుతివిత్సమయో న భవేత్తు యతః ।
శ్రుతిభక్తిమతా శ్రుతివక్తృగతం గ్రహణీయమతో న తు బుద్ధివశాత్ ॥ ౯౦ ॥
పురుషమ్య శరీరగతాత్మమతిం మృతిసమ్భవహేతుమనర్థకరీమ్ ।
అపనీయ సదాత్మమతిం దధతీ మహతే పురుషస్య హితాయ భవేత్ ॥ ౯౧ ॥
వినివర్తత ఎవ శరీరగతా విపరీతమతిః పురుషస్య తదా ।
వచనేన తు తత్త్వమసీతి యదా ప్రతిబోధ్యత ఎష త ఇత్యపి చ ॥ ౯౨ ॥
యది నాపనయేచ్ఛ్రుతిరాత్మమతిం పురుషస్య శరీరగతామనృతామ్ ।
తదహంమతిహేతుకకర్మగతిం సుఖదుఃఖఫలామవశోఽనుభవేత్ ॥ ౯౩ ॥
యది తత్త్వమసీతి వదేద్వచనం సదుపాసనకర్మ న తత్త్వమతిమ్ ।
పురుషస్య ఫలం సదుపాసనతో విమృశామి భవిష్యతి కీదృగితి ॥ ౯౪ ॥
పురుషస్య తు మర్త్యగుణస్య భవేత్సదుపాసనయా న సదాత్మకతా ।
న కథఞ్చిదపి ప్రజహాతి యతః ప్రకృతిం సహజామిహ కశ్చిదపి ॥ ౯౫ ॥
యది దేహభృదేష సదాత్మకతాం ప్రగమిష్యతి వై సదుపాసనయా ।
న జిహాసతి రూపమసౌ న నిజం యత ఐక్యగతిర్న భవత్యుభయోః ॥ ౯౬ ॥
రసవిద్ధమయః ప్రకృతిం సహజాం ప్రవిహాయ యథా కనకత్వమియాత్ ।
పురుషోఽపి తథా సదుపాసనయా ప్రతిపత్స్యత ఎవ సదాత్మకతామ్ ॥ ౯౭ ॥
అయసోఽవయవానభిభూయ రసః స్థితవాననలానుగృహీతిమను ।
కనకత్వమతిం జనయత్యయసి ప్రతిపన్నమయో న తు కాఞ్చనతామ్ ॥ ౯౮ ॥
ఉదకావయవానభిభూయ పయో రజతావయవాంశ్చ యథా కనకమ్ ।
విపరీతమతిం జనయత్యుదకే రజతే చ తథాఽయసి హేమమతిమ్ ॥ ౯౯ ॥
రసవీర్యవిపాకవినాశమను ప్రవినశ్యతి కాఞ్చనతాఽప్యయసః ।
కృతకం హి న నిత్యమతిప్రగతం సమవేతమవశ్యముపైతి యతః ॥ ౧౦౦ ॥
అమృతత్వమసత్పురుషస్య యది క్రియతే సదుపాసనయా యజివత్ ।
యజికార్యవదన్తవదేవ భవేత్కృతకస్య యతో విదితాఽధ్రువతా ॥ ౧౦౧ ॥
పురుషస్య సతశ్చ విధర్మకయోః సదుపాసనయా న భవేత్సమితిః ।
యది సఙ్గతిరిష్యత ఎవ తయోరవిముక్తతయా న చిరం వసతః ॥ ౧౦౨ ॥
ఫలమీదృగిదం సదుపాసనతః పురుషస్య భవిష్యతి నాన్యదతః ।
న చ తన్నిరవద్యతయాఽభిమతం విదుషాం బహుదోషసమీక్షణతః ॥ ౧౦౩ ॥
సదుపాసనకర్మవిధానపరం న భవేదత ఎవ హి తద్వచనమ్ ।
అహమస్మి శరీరమిదం చ మమేత్యవివేకమతిం వినివర్తయతి ॥ ౧౦౪ ॥
సకలోపనిషత్సు శరీరభృతః పరమాత్మపదైకవిభక్తితయా ।
ఉపదేశవచాంస్యనయైవ దిశా గమయేన్మతిమానభియుక్తతయా ॥ ౧౦౫ ॥
ద్రవిడోఽపి చ తత్త్వమసీతి వచో వినివర్తకమేవ నిరూపితవాన్ ।
శబరేణ వివర్ధితరాజశిశోర్నిజజన్మవిదుక్తినిదర్శనతః ॥ ౧౦౬ ॥
యత ఎవమతః స్వశరీరగతామహమిత్యవివేకమతిం సుదృఢామ్ ।
ప్రవిహాయ యదక్షరమద్వయకం త్మమవేహి తదక్షరమాత్మతయా ॥ ౧౦౭ ॥
న మనో న మతిః కరణాని చ నో న రజో న తమో న చ సత్త్వమపి ।
న మహీ న జలం న చ వహ్నిరపి శ్వసనో న నభశ్చ పదం పరమమ్ ॥ ౧౦౮ ॥
అమనస్కమబుద్ధిమనిన్ద్రియకమరజస్కమసత్త్వతమస్కమపి ।
అమహీజలవహ్న్యనిలామ్బరకం పరమక్షరమాత్మతయాఽఽశ్రయ భోః ॥ ౧౦౯ ॥
కరణాని హి యద్విషయాభిముఖం ప్రగమయ్య మతిర్విషయేషు చరేత్ ।
తదు జాగరితం ప్రవదన్తి బుధా న తదస్తి మమేత్యవగచ్ఛ దృశేః ॥ ౧౧౦ ॥
కరణాని యదోపరతాని తదా విషయానుభవాహితవాసనయా ।
విషయేణ వినా విషయప్రతిమం స్ఫురణం స్వపనం ప్రవదన్తి బుధాః ॥ ౧౧౧ ॥
కరణస్య ధియః స్ఫురణేన వినా విషయాకృతికేన తు యా స్థితతా ।
ప్రవదన్తి సుషుప్తిమమూం హి బుధా వినివృత్తతృషః శ్రుతితత్త్వవిదః ॥ ౧౧౨ ॥
ఇతి జాగరితం స్వపనం చ ధియః క్రమతోఽక్రమతశ్చ సుషుప్తమపి ।
న కదాచిదపి త్రయమస్తి మమేత్యవగచ్ఛ తదాఽస్మి తురీయమితి ॥ ౧౧౩ ॥
యదు జాగరితప్రభృతిత్రితయం పరికల్పితమాత్మని మూఢధియా ।
అభిధానమిదం తదపేక్ష్య భవేత్పరమాత్మపదస్య తురీయమితి ॥ ౧౧౪ ॥
యదపేక్ష్య భవేదభిధానమిదం పరమాత్మపదస్య తురీయమితి ।
తదసత్యమసత్యగుణశ్చ తతః పరినిర్మితవారణచేష్టితవత్ ॥ ౧౧౫ ॥
గగనప్రముఖం పృథివీచరమం విషయేన్ద్రియబుద్ధిమనఃసహితమ్ ।
జనిమజ్జగదేతదభూతమితి శ్రుతయః ప్రవదన్త్యుపమానశతైః ॥ ౧౧౬ ॥
కఫపిత్తసమీరణధాతుధృతం కుశరీరమిదం సతతం హి యథా ।
ప్రభవప్రభృతి ప్రలయాన్తమిదం జగదగ్నిరవీన్దుధృతం హి తథా ॥ ౧౧౭ ॥
జగతః స్థితికారణమిత్థమిదం ప్రథితం రవివహ్నిశశిత్రితయమ్ ।
స్మృతివేదజనేషు భృశం యదితి శ్రుతిరీరితవత్యనృనం తదితి ॥ ౧౧౮ ॥
యదు రోహితశుక్లసుకృష్ణామిదం జ్వలనాదిషు రూపమవైతి జనః ।
తదు తైజసమాప్యమథాన్నమితి బ్రువతీ త్రయమేవ తు సత్యమితి ॥ ౧౧౯ ॥
రుచకప్రముఖం కనకాదిమయం రుచకాద్యభిధాననిమిత్తమితి ।
అసదిత్యవగమ్యత ఎవ యతో వ్యభిచారవతీ రుచకాదిమతిః ॥ ౧౨౦ ॥
న కదాచిదపి వ్యభిచారవతీ కనకాదిమతిః పురుషస్య యతః ।
తత ఎవ హి సత్యతయాఽభిమతం కనకాది విపర్యయ ఎషు నహి ॥ ౧౨౧ ॥
రుచకాదిసమం జ్వలనాది భవేదనృతత్వగుణేన తు సత్యతయా ।
అరుణప్రముఖం జ్వలనప్రభృతిప్రకృతిత్రితయం కనకాదిసమమ్ ॥ ౧౨౨ ॥
అనయోపమయాఽనృతతామవదచ్ఛ్రుతిరగ్నిదివాకరచన్ద్రమసామ్ ।
అమృషాత్వమపి శ్రుతిరుక్తవతీ త్రితయస్య తు రక్తపురఃసరిణః ॥ ౧౨౩ ॥
అనృతత్వమిదం జ్వలనప్రభృతేర్యదవాది భవేత్తదుదాహరణమ్ ।
వితథా వికృతిః సతతం సకలా న తథా ప్రకృతిః శ్రుతినిశ్చయతః ॥ ౧౨౪ ॥
ప్రదిదర్శయిషుర్వసనస్య యథా వితథత్వమపాస్యతి తన్తుగుణమ్ ।
అపకృష్య తు తన్తుసమం త్రితయం జ్వలనప్రముఖస్య తథోక్తవతీ ॥ ౧౨౫ ॥
అవనిప్రముఖం వియదన్తమిదం వికృతిస్తు పరస్య భవత్యపరమ్ ।
అనృతం త్వపరం వికృతిస్తు యతోఽవితథం తు పరం ప్రకృతిస్తు యతః ॥ ౧౨౬ ॥
అత ఎతదసేధి సదుక్తి పరం న మృషేతి మృషా తు తతోఽన్యదితి ।
ఇతి సిద్ధమతో యదవాది మయా జనిమజ్జగదేతదభూతమితి ॥ ౧౨౭ ॥
మనసోఽప్యనృతత్వమసేధ్యముతః ప్రతిపాదితహేతుత ఎవ భవేత్ ।
చరితం చ తదీయమసత్యమతః పరినిర్మితవారణచేష్టితవత్ ॥ ౧౨౮ ॥
నను నాభ్యవదచ్ఛ్రుతిరుద్భవనం మనసస్తు సతో న చ ఖప్రముఖాత్ ।
కథమస్య భవేదనృతత్వగతిర్మనసో భగవన్ వద నిశ్చయతః ॥ ౧౨౯ ॥
నను సప్తమ ఆత్మన ఉద్భవనం మనసోఽభిదధావసునాఽపి సహ ।
కథమస్య భవేదమృతత్వగతిర్మనసో వికృతిత్వగుణస్య వద ॥ ౧౩౦ ॥
అసునా కరణైర్గగనప్రముఖైః సహ ముణ్డక ఉద్భవనం మనసః ।
పురుషాత్పరమాత్మన ఉక్తమతో వితథం మన ఇత్యవధారయ భోః ॥ ౧౩౧ ॥
మనసోఽన్నమయత్వమవాది యతస్తత ఎవ హి భూతమయత్వగతిః ।
కుశరీరవదేవ తతోఽపి భృశం వితథం మన ఇత్యవధారయ భోః ॥ ౧౩౨ ॥
కురు పక్షమిమం గగనప్రముఖం జనిమత్సకలం నహి సత్యమితి ।
ప్రథమం చరమం చ న చాస్తి యతో రుచకాదివదిత్యుపమాం చ వద ॥ ౧౩౩ ॥
కనకే రుచకాది న పూర్వమభూచ్చరమం చ న విద్యత ఇత్యనృతమ్ ।
అధునాఽపి తథైవ సమస్తమిదం జనిమద్వియదాది భవేదనృతమ్ ॥ ౧౩౪ ॥
కనకాదిషు యద్యుపజాతమభూద్రుచకప్రముఖం పృథగేవ తతః ।
అధికం పరిమాణమమీషు కుతో న భవేదితి వాచ్యమవశ్యమిదమ్ ॥ ౧౩౫ ॥
కనకప్రభృతేర్వ్యతిరిక్తమతో రుచకాది న విద్యత ఎవ కుతః ।
పృథగగ్రహణాత్కనకప్రభృతేరితి కారణమేవ సదన్యదసత్ ॥ ౧౩౬ ॥
నను నామ పృథగ్వికృతేః ప్రకృతేరథ రూపమథాపి చ కార్యమతః ।
కథమవ్యతిరిక్తతయాఽవగమః ప్రకృతేర్వికృతేరితి వాచ్యమిదమ్ ॥ ౧౩౭ ॥
ఇహ వీరణతన్తుసువర్ణమృదః కటశాటకహారఘటాకృతయః ।
ఉపలబ్ధృజనైరూపలబ్ధమతో న భిదాఽస్తి తతః ప్రకృతేర్వికృతేః ॥ ౧౩౮ ॥
వికృతిర్యది నాస్తి పృథక్ ప్రకృతేర్న ఘటేత భిదాఽప్యభిధాప్రభృతేః ।
ఇతి ధీర్విఫలా తవ యేన జనైర్వివిదే నయనేన మృదాద్యభిదా ॥ ౧౩౯ ॥
నను రూపమథో అపి కార్యమథో అభిధాఽపి నటస్య పృథగ్ విదితా ।
న పృథక్త్వముపైతి నటః కిమితి ప్రతివాచ్యమవశ్యమిదం కుశలైః ॥ ౧౪౦ ॥
అసతో న కథఞ్చన జన్మ భవేత్తదసత్త్వత ఎవ ఖపుష్పమివ ।
న సతోఽస్తి భవః పురుతోఽపి భవాద్యత ఆత్మవదేవ సదిష్టమితి ॥ ౧౪౧ ॥
కపిలాసురపఞ్చశిఖాదిమతం పరిగృహ్య వదేద్యది కశ్చిదిదమ్ ।
న కదా చన జన్మ వదామి సతః ప్రవదామి తు యచ్ఛృణు తత్త్వమపి ॥ ౧౪౨ ॥
ప్రకృతావవిశిష్టతయా యదభూదధునా తు తదేవ విశేషయుతమ్ ।
నిరవద్యమిదం ప్రతిభాతి మమ ప్రవదాత్ర విరోధమవైషి యది ॥ ౧౪౩ ॥
సదయుజ్యత యేన గుణేన పురా ప్రకృతౌ స ఇహాస్తి న వేతి వద ।
యది విద్యత ఎవ పురా ప్రకృతావధునాఽపి విశేషయుతత్వమసత్ ॥ ౧౪౪ ॥
యది నాస్తి పురా స గుణః ప్రకృతావసదుద్భవనం భవతోఽభిమతమ్ ।
జననేన చ సత్త్వముపాత్తవతో జనిమత్త్వత ఎవ వినష్టిరపి ॥ ౧౪౫ ॥
భవతోఽభిమతం పరిహర్తుమిదం న కథఞ్చన శక్యత ఇత్యముతః ।
కణభక్షమతేన సమత్వమిదం భవతోఽభిమతం శనకైరగమత్ ॥ ౧౪౬ ॥
అసతో భవనం నశనం చ సతః కణభోజిమతం విదితం కవిభిః ।
ఉపపత్తివిరుద్ధతయా సుభృశం తదభాణి మయాఽపి విరుద్ధతయా ॥ ౧౪౭ ॥
ప్రతిషిద్ధమిదం కణభోజిమతం హరిణాఽపి సమస్తగురోర్గురుణా ।
వచనేన తు నాసత ఇత్యమునా బ్రువతా చ పృథాతనయాయ హితమ్ ॥ ౧౪౮ ॥
అసతశ్చ సతశ్చ న జన్మ భవేదితి పూర్వమవాద్యుపపత్తియుతమ్ ।
సదసచ్చ న జాయత ఎవ కుతో నహి వస్తు తథావిధమస్తి యతః ॥ ౧౪౯ ॥
సదసత్త్వమతీత్య మనఃప్రభృతేర్న కథఞ్చన వృత్తిరిహాస్తి యతః ।
తత ఎవ మనఃప్రముఖస్య భవో న భవేదితి సర్వసువేద్యమితి ॥ ౧౫౦ ॥
యది నామ కథఞ్చిదముష్య భవః సదసత్త్వమపేక్ష్య భవిష్యతి వః ।
అమృషాత్వమముష్య తథాఽపి న తు శ్రుతిరస్య మృషాత్వమువాచ యతః ॥ ౧౫౧ ॥
మనసోఽనృతతైవమవాది యతస్తత ఎవ హి తస్య మృషా చరితమ్ ।
యత ఎవ మృషా మనసశ్చరితం తత ఎవ పురోదితసిద్ధిరభూత్ ॥ ౧౫౨ ॥
యదపేక్ష్య తు నామ భవేత్త్రితయం పరమాత్మపదస్య తురీయమితి ।
తదసత్యమసత్యగుణస్తు యతః పరినిర్మితసర్పవిసర్పణవత్ ॥ ౧౫౩ ॥
నిఖిలస్య మనఃప్రముఖస్య యతో వితథత్వమవాది పురా తు మయా ।
శ్రుతియుక్తిబలేన తతోఽద్వయకం పరమక్షరమేవ సదన్యదసత్ ॥ ౧౫౪ ॥
యదపూర్వమబాహ్యమనన్తరకం న చ కిఞ్చన తస్య భవత్యపరమ్ ।
ఇతి వేదవచోనుఽశశాస యతో వితయం పరతోఽన్యదతః ప్రగతమ్ ॥ ౧౫౫ ॥
ప్రతిషిధ్య యతో బహిరన్తరపి స్వవిలక్షణమాత్మన ఉక్తవతీ ।
అవవోధఘనత్వమతోఽన్యదసల్లవణైకరసత్వనిదర్శనతః ॥ ౧౫౬ ॥
లవణైకరసత్వసమం భణితం స్వవిలక్షణవస్తునిషేధనతః ।
అవబోధఘనం పరమాత్మపదం త్వమవేహి తదస్మి సదాఽహమితి ॥ ౧౫౭ ॥
అణు నో న చ తద్విపరీతగుణో న చ హ్నస్వమతో న చ దీర్ఘమపి ।
ప్రతిషిద్ధసమస్తవిశేషణకం పరమక్షరమాత్మతయాఽఽశ్రయ భోః ॥ ౧౫౮ ॥
అసుబుద్ధిశరీరగుణాన్ షడిమానవివేకిజనైర్దృశిధర్మతయా ।
ప్రతిపన్నతమాన్ ప్రవిహాయ శనైర్దృశిమాత్రమవేహి సదాఽహమితి ॥ ౧౫౯ ॥
అహినిర్ల్వయనీమహిరాత్మతయా జగృహే పరిమోక్షణతస్తు పురా ।
పరిముచ్య తు తామురగః స్వబిలే న పునః సమవేక్షత ఆత్మతయా ॥ ౧౬౦ ॥
అవివేకత ఆత్మతయా విదితం కుశరీరమిదం భవతాఽప్యహివత్ ।
అహివత్త్యజ దేహమిమం త్వమపి ప్రతిపద్య చిదాత్మకమాత్మతయా ॥ ౧౬౧ ॥
రజనీదివసౌ న రవేర్భవతః ప్రభయా సతతం యత ఎష యుతః ।
అవివేకవివేకగుణావపి తే భవతో న రవేరివ నిత్యదృశేః ॥ ౧౬౨ ॥
పరిశుద్ధవిబుద్ధవిముక్తదృశేరవివేకవివేకవివర్జనతః ।
మమ బన్ధవిమోక్షగుణౌ భవతో న కదాచిదపీత్యవగచ్ఛ భృశమ్ ॥ ౧౬౩ ॥
న మమ గ్రహణోజ్ఝనమస్తి మయా న పరేణ దృశేరితి నిశ్చిను భోః ।
నహి కస్యచిదాత్మని కర్మ భవేన్న చ కశ్చిదిహాస్తి మదన్య ఇతి ॥ ౧౬౪ ॥
అహమస్మి చరస్థిరదేహధియాం చరితస్య సదేక్షక ఎక ఇతి ।
న భవేదత ఎవ మదన్య ఇతి త్వమవేహి సుమేధ ఇదం సుదృఢమ్ ॥ ౧౬౫ ॥
గగనే విమలే జలదాదిమతేః సతి వాఽసతి వా న భిదాఽస్తి యథా ।
త్వయి సర్వగతే పరిశుద్ధదృశౌ న భిదాఽస్తి తథా ద్వయభేదకృతా ॥ ౧౬౬ ॥
అనృతం ద్వయమిత్యవదామ పురా వ్యవహారమపేక్ష్య తు గీతమిదమ్ ।
అనృతేన న సత్యముపైతి యుజాం న మరీచిజలేన నదీ హ్రదినీ ॥ ౧౬౭ ॥
బహునాఽభిహితేన కిము క్రియతే శృణు సఙ్గ్రహమత్ర వదామి తవ ।
త్వయి జాగరితప్రభృతిత్రితయం పరికల్పితమిత్యసదేవ సదా ॥ ౧౬౮ ॥
పరికల్పితమిత్యసదిత్యుదితం మన ఇత్యభిశబ్దితమాగమతః ।
ఉపపత్తిభిరేవ చ సిద్ధమతో భవతోఽన్యదశేషమభూతమితి ॥ ౧౬౯ ॥
యదబాహ్యమనన్తరమేకరసం యదకార్యమకారణమద్వయకమ్ ।
యదశేషవిశేషవిహీనతరం దృశిరూపమనన్తమృతం తదసి ॥ ౧౭౦ ॥
ఇయదేవ మయోపనిషత్సు పదం పరమం విదితం న తతోఽస్త్యధికమ్ ।
ఇతి పిప్పలభక్ష ఇవాభ్యవదద్ధ్యవశిష్టమతిం వినివారయితుమ్ ॥ ౧౭౧ ॥
ఇతరోఽపి గురుం ప్రణిపత్య జగౌ భగవన్నితి తారితవానసి మామ్ ।
అవబోధతరేణ సముద్రమిమం మృతిజన్మజలం సుఖదుఃఖఝషమ్ ॥ ౧౭౨ ॥
అధునాఽస్మి సునిర్వృత ఆత్మరతిః కృతకృత్య ఉపేక్షక ఎకమనాః ।
ప్రహసన్విషయాన్మృగతోయసమాన్విచరామి మహీం భవతా సహితః ॥ ౧౭౩ ॥
తవ దాస్యమహం భృశమామరణాత్ప్రతిపద్య శరీరధృతిం భగవన్ ।
కరవాణి మయా శకనీయమిదం తవ కర్తుమతోఽన్యదశక్యమితి ॥ ౧౭౪ ॥
గురుశిష్యకథాశ్రవ్రణేన మయా శ్రుతివచ్ఛ్రుతిసారసముద్ధరణమ్ ।
కృతమిత్థమవైతి య ఎతదసౌ న పతత్యుదధౌ మృతిజన్మజలే ॥ ౧౭౫ ॥
భగవద్భిరిదం గురుభక్తియుతైః పఠితవ్యమపాఠ్యమతోఽన్యజనైః ।
గురుభక్తిమతః ప్రతిభాతి యతో గురుణోక్తమతోఽన్యరతో న పఠేత్ ॥ ౧౭౬ ॥
నిగమోఽపి చ యస్య ఇతిప్రభృతిర్గురుభక్తిమతః కథితం గురుణా ।
ప్రతిభాతి మహాత్మన ఇత్యవదత్పఠితవ్యమతో గురుభక్తియుతైః ॥ ౧౭౭ ॥
యేషాం ధీసూర్యదీప్త్యా ప్రతిహతిమగమన్నాశమేకాన్తతో మే
ధ్వాన్తం స్వాన్తస్య హేతుర్జననమరణసన్తానదోలాధిరూఢేః ।
యేషాం పాదౌ ప్రపన్నాః శ్రుతిశమవినయైర్భూషితాః శిష్యసఙ్ఘాః
సద్యో ముక్తౌ స్థితాస్తాన్యతిపరమహితాన్యావదాయుర్నమామి ॥ ౧౭౮ ॥
భూః పాదౌ యస్య నాభిర్వియదసురనిలశ్చన్ద్రసూర్యౌ చ నేత్రే
కర్ణావాశా శిరో ద్యౌర్ముఖమపి దహనో యస్య వాస్తవ్యమబ్ధిః ।
అన్తఃస్థం యస్య విశ్వం సురనరఖగగోభోగిగన్ధర్వదైత్యై-
శ్చిత్రం రంరమ్యతే తం త్రిభువనవపుషం విష్ణుమీశం నమామి ॥ ౧౭౯ ॥
ఇతి శ్రీమచ్ఛఙ్కరభగవత్పూజ్యపాదశిష్యశ్రీతోటకాచార్యవిరచితం శ్రుతిసారసముద్ధరణాఖ్యం ప్రకరణం సమ్పూర్ణమ్ ॥