सम्प्रति पूर्वपक्षयति -
धर्ममिति ।
सूत्रं विभजते -
जैमिनिस्त्विति ।
श्रुतेरित्युक्तं व्यनक्ति -
श्रूयत इति ।
कथमेतावता फलहेतुत्वं कर्मणः सिद्धं, तत्राह -
तत्र चेति ।
विधिश्रुतिर्विध्यर्थस्तस्य लिङाद्यर्थस्य प्रेरणात्मनो यागो विषयस्तद्भावावगमाद्यागः स्वर्गस्य साधनमिति गम्यते पुरुषाभिलषितस्वर्गसाधनत्वाभावे यागस्य तत्र प्रेरणायोगादित्यर्थः ।
पुरुषप्रवृत्तेरर्थभावनाया भाव्याकाङ्क्षत्वादेकपदोपात्ततया यागस्य संनिहितत्वाद्भाव्यत्वेन सम्बन्धो न विषयत्वेनेत्याशङ्क्याह -
अन्यथेति ।
योग्यतायाः संनिधेः सकाशादन्तरङ्गत्वाद्यागस्य च क्लेशात्मकत्वेन फलार्थं प्रवृत्तभावनाभाव्यत्वायोगात्पुरुषविशेषणत्वेन श्रुतस्वर्गादेरेव भावनोद्देश्यरूपभाव्यत्वसिद्धेरपुरुषार्थे पुरुषस्याप्रवृत्तेः स्वर्गादेरेव भाव्यत्वं यागस्य तु करणतया साध्यतेत्यर्थः ।
कर्म न कालान्तरीयफलदं क्षणिकत्वादित्युक्तं स्मारयति -
नन्विति ।
श्रुत्यवष्टम्भेन निराचष्टे -
नेति ।
तदेव व्यनक्ति -
श्रुतिश्चेदिति ।
उपपत्तिमेव व्यतिरेकद्वारा दर्शयति -
नचेति ।
कर्मावान्तरव्यापारत्वमुपेत्य कर्मणो वेत्युक्तम् । फलोत्पत्त्यन्यथानुपपत्त्या कल्प्यमानत्वं गृहीत्वा फलस्य वेत्युक्तम् । उपपत्तेश्चेति द्वितीयहेतुं विवृणोति -
उपपद्यते चेति ।
तत्र विधिश्रुतेरित्यादिरुक्तः प्रकारः । श्रुत्युपपत्तिभ्यां स्वपक्षमुक्त्वा सिद्धान्तं प्रत्याह -
ईश्वरस्त्विति ।
एकरूपात्कारणान्नानेकरूपं कार्यं कार्यान्तराणामाकस्मिकत्वापातादित्यर्थः ।
शुभाशुभफलदातृत्वे रागद्वेषादिमत्त्वापत्तेश्च नेश्वरात्फलमित्याह -
वैषम्येति ।
ईश्वरस्य फलदातृत्वे कर्मानुष्ठानवैयर्थ्यं दोषान्तरमाह -
तदिति ।
उक्तदोषनिवृत्त्यर्थमपूर्वादेव फलं नेश्वरादित्युक्तमुपसंहरति -
तस्मादिति ॥ ४० ॥