तत्तद्देशभेदसम्भिन्नविद्यासु गुणानुपसंहारोक्तिप्रसङ्गात्कालभेदवद्विद्यायां गुणानुपसंहारमाह -
पुरुषेति ।
विषयमाह -
अस्तीति ।
पुरुषो वाव यज्ञ इति सामानाधिकरण्यश्रुतेरर्थमाह -
तत्रेति ।
छान्दोग्यशाखाभेदः सप्तम्यर्थः ।
तस्य यानि चतुर्विंशतिवर्षाणि तत्प्रातःसवनमथ यानि चतुश्चत्वारिंशद्वर्षाणि तन्माध्यन्दिनं सवनमथ यान्यष्टाचत्वारिंशद्वर्षाणि तत्तृतीयं सवनमिति प्रसिद्धयज्ञसाम्यार्थं सवनत्रयं कल्पितमित्याह -
तदीयमिति ।
स यदशिशिषति यत्पिपासति यन्न रमते ता अस्य दीक्षा अथ यद्धसति यज्जक्षति तत्स्तुतशस्त्रे शब्दवत्त्वसाम्यादित्याह -
अशिशिषेति ।
तं चेदेतस्मिन्वयसि किञ्चिद्व्याध्याद्युपतपेत्स ब्रूयात्प्राणा वा वसव इदं मे प्रातःसवनं माध्यन्दिनं सवनमनुसन्तनुतेत्यादिराशीः । सोऽन्तवेलायामेतत्त्रयं प्रतिपद्येताक्षितमस्यच्युतमसि प्राणसंशितमसीति मन्त्रप्रयोगस्तदाह -
अन्ये चेति ।
संशयार्थं शाखान्तरीयपुरुषविद्यामुदाहरति -
तैत्तिरीयका इति ।
तद्गतयोर्विदुषो यज्ञस्येति षष्ठ्योः सामानाधिकरण्यवैयधिकरण्यानिश्चयात्पुरुषविद्यामधिकृत्य संशयमाह -
तत्रेति ।
इतरत्रेति च्छान्दोग्यभेदोक्तिः । अत्र च भेदानुपसंहारोक्त्या वाक्यार्थधीहेतुचिन्तनात्पादादिसङ्गतिः ।
पूर्वपक्षे विद्याभेदादुपसंहारः सिद्धान्ते तद्भेदादनुपसंहार इत्यभिप्रेत्योभयत्रापि मरणावभृथविशिष्टसाम्पादिकपुरुषयज्ञत्वलक्षणरूपैक्याद्विद्यैक्यं गुणोपसंहारश्चेति पूर्वपक्षयति -
पुरुषेति ।
निषादस्थपतिन्यायेन विदुषो यज्ञस्येति सामानाधिकरण्यात्पुरुषयज्ञस्योभयविशेषादभेदोपसंहारावित्यर्थः ।
सिद्धान्तयति -
आचक्ष्मह इति ।
पूर्वोक्तायतनविशेषयोगाभावादुपसंहारसिद्धिरिति शङ्कते -
कस्मादिति ।
विद्यैङ्क्यसाधकवेद्यैक्याभावात्तद्भेदे नोपसंहार इत्याह -
तदिति ।
उक्तेऽर्थे सूत्रं पातयति -
तदाहेति ।
तदक्षराणि व्याचष्टे -
यथेति ।
अतो विद्याभेदादनुपसंहार इति शेषः ।
यत्तु रूपैक्याद्विद्यैक्यं गुणोपसंहारश्चेति, तत्राह -
तेषां हीति ।
तत्र हेतुमाह -
पत्नीति ।
‘आत्मा यजमानः श्रद्धा पत्नी शरीरमिध्ममुरो वेदिर्लोमानि बर्हिर्वेदः शिखा हृदयं यूपः काम आज्यं मन्युः पशुस्तपोऽग्निर्दमः शमयिता दक्षिणा वाग्घोता प्राण उद्गाता चक्षुरध्वर्युर्मनो ब्रह्मा श्रोत्रमग्नीत्’ इत्यादिबहुतरवैलक्षण्यान्न तद्रूपैक्यमित्यर्थः ।
वैलक्षण्यान्तरमाह -
यदपीति ।
छान्दोग्ये हि पुरुषस्यायुस्त्रेधा विभज्य सवनत्रयमुक्तम् । तैत्तिरीये तु सायं प्राप्तर्मध्यन्दिनमिति सवनसम्पादनमितरविलक्षणं लक्ष्यते, तेन विद्याभेद इत्यर्थः । ‘मरणमेवावभृथः’ इति छान्दोग्ये । ‘यन्मरणं तदवभृथः’ इति तैत्तिरीये । ‘यद्रमते तदुपसदः’ इति चोभयत्रापि तुल्यम् ।
अतो रूपैक्याद्विद्यैक्यमिति चोद्यमनुवदिति -
यदपीति ।
बहुतरवैलक्षण्ये सति किञ्चिन्मात्रसालक्षण्यान्न विद्यैक्यमतिप्रसङ्गादित्याह -
तदपीति ।
यत्तु पुरुषयज्ञत्वाविशेषादिति, तत्राह -
नचेति ।
निषादस्थपतिन्यायेन षष्ठ्योः सामानाधिकरण्यात्पुरुषस्य यज्ञत्वमुक्तमित्याशङ्क्याह -
विदुष इति ।
सामानाधिकरण्याभावे हेतुमाह -
नहीति ।
अर्थानुपपत्त्यभावे न्यायोऽवतरति । प्रकृते च पुरुषस्य कर्तृत्वाद्यज्ञस्य क्रियात्वादचैतन्याच्च पुरुषैक्यायोगान्न्यायाप्रवृत्तिरित्यर्थः ।
कथं तर्हि षष्ठ्योरन्वयः, तत्राह -
व्यधिकरणे त्विति ।
अर्थानुपपत्तिस्तत्रापि तुल्येत्याशङ्क्याह -
भवतीति ।
अन्यत्र तथाभावेऽपि प्रकृते पुरुषस्य यज्ञत्वमेवेत्याशङ्क्योक्तम् -
सत्यां चेति ।
यज्ञस्य ज्ञानवद्योगित्वं मानान्तरसिद्धमपूर्वसम्बन्धकल्पनया न त्याज्यं तदनुवादेन विद्याप्रशंसनार्थं पत्न्यादिसम्पादनसम्भवादित्यर्थः ।
यजमानतया पुरुषस्य यज्ञसम्बन्धितावचनादपि न यज्ञात्मतेत्याह -
आत्मेति ।
इतोऽपि तैत्तिरीयकेषु पुरुषयज्ञत्वं नेष्टमित्याह -
अपिचेति ।
यथा प्रमितेऽर्थे प्रवृत्तं प्रमाणमनुवादकं तथा यज्ञस्य प्रमाणान्तरसिद्धविद्वद्योगितानुवादेन विशेषणविधिश्रुतौ प्रमितविशेषणानामनूदितविशेष्यगामित्वेनैकवाक्यत्वसम्भवे विशेष्यस्य विशेषणानां च पृथक्प्रतिपादनेन वाक्यभेदः स्यादित्यर्थः ।
इतश्चोभयत्र भिन्ना पुरुषविद्येत्याह -
अपिचेति ।
संन्यासेनाङ्गेन सहितामङ्गितया स्थितामात्मविद्यां पुरस्तात्प्राजापत्यो हारुणिरित्यादावनुवाके न्यास इति ब्रह्मेत्यादिनोक्त्वा तस्यैवंविदुष इति पूर्वोक्तपरामर्शात्तच्छेषत्वमस्य भातीत्याह -
ससंन्यासामिति ।
इतश्च पूर्वशेषोऽयमाम्नायो न स्वतन्त्र इत्याह -
तथाचेति ।
तैत्तिरीयाणां पुरुषविद्याम्नायस्य पारतन्त्र्यमुक्त्वा पैङ्गिनां ताण्डिनां च तदाम्नायस्य स्वातन्त्रयमाह -
इतरेषां त्विति ।
तत्र हेतुमाह -
आयुरिति ।
षोडशाघिकं वर्षशतं प्रकर्षेण व्याध्याद्यनुपद्रुतो जीवत्युक्तप्रकारेणात्मानं यज्ञाद्यात्मकं विद्वानिति विद्यया सहायुरभिवृद्धिफलस्य सङ्कीर्तनात्तत्फलत्वेन स्वातन्त्र्यं पुरुषविद्यायाः सिद्धमित्यर्थः ।
स्वतन्त्रपरतन्त्रयोरैक्यायोगे फलितमाह -
तस्मादिति ॥ २४ ॥
पूर्वत्रात्मविद्यासंनिधौ श्रवणात्तैत्तिरीयगतपुरुषयज्ञो ज्ञानाङ्गमित्यङ्गीकृत्यायुरभिवृद्धिफलविद्यातो भेदोऽस्य दर्शितः । सम्प्रति प्रवर्ग्यादीनामपि विद्यासंनिध्यविशेषात्तदङ्गत्वमित्याशङ्क्यान्यत्रानुपसंहारार्थं तेषामङ्गत्वं निरस्यति -
वेधादीति ।