आयतनभेदाद्गुणानुपसंहारमुक्त्वा तेनैव हेतुना सम्भृतिप्रभृतीनां गुणानां विद्यान्तरेष्वनुपसंहारमाह -
सम्भृतीति ।
पूर्वन्यायेनैव वाक्यान्तरं व्याख्यातुमुदाहरति -
ब्रह्मेति ।
वीर्या वीर्याणि पराक्रमभेदाः । अन्ये हि पुरुषाः सहायानपेक्ष्य विक्रमान्बिभ्रति तेन तत्पराक्रमाणां तत एव नियतपूर्वत्वरूपकारणत्वे न ज्येष्ठा भवन्ति किन्तु तत्सहक्रारिणोऽपि ब्रह्मवीर्याणां तु ब्रह्मैव ज्येष्ठं ब्रह्म ज्येष्ठं येषां तानि तथा । ब्रह्म खल्वनन्यापेक्षं जगज्जन्मादि करोति । किञ्चान्येषां पराक्रममाणानां बलवद्भिर्मध्ये भङ्गः सम्भवति तेन ते स्ववीर्याणि न बिभ्रति । ब्रह्मवीर्याणि तु ब्रह्मणा सम्भृतान्यविघ्नेन सम्भृतानीत्यर्थः । तज्ज्येष्ठं ब्रह्माग्रे देवादिजन्मतः प्रागेव दिवं स्वर्गमाततान व्याप्तवन्नित्यमेव विश्वव्यापकमित्यर्थः । ‘ब्रह्म भूतानां प्रथमं तु जज्ञे तेनार्हति ब्रह्मणा स्पर्धितुं कः’ इत्युत्तरो भागः । खिलेषु विधिनिषेधहीनेषु परिशिष्टोपदेशेषु ग्रन्थेष्विति यावत् ।
विषयमुक्त्वा संशयं वक्तुं भूमिकां करोति -
तेषामिति ।
ब्रह्मसम्बन्धाद्विद्याभेददृष्ट्या च संशयमाह -
तास्विति ।
अत्र च विद्याभेदेन गुणानुपसंहारोक्त्या वाक्यार्थधीहेतोरेव चिन्तनात्पादादिसङ्गतिः ।
पूर्वपक्षे विद्याभेदस्य गुणव्यवस्थापकत्वासिद्धिः । सिद्धान्ते तत्सिद्धिरिति मत्वा पूर्वपक्षयति -
ब्रह्मेति ।
न चाधिदैविकगुणानामाध्यात्मिकविद्यास्वनुपसंहारः । एष हि सर्वेषु लोकेषु भातीत्यादिषु व्यभिचारात् । अनुपसंहारे च पृथगुपासनं तत्फलं च कल्प्यमिति गौरवम् । अतो द्युनिवेशादीनां ब्रह्मसम्बन्धेन सर्वत्र प्रत्यभिज्ञानादुपसंहार इत्यर्थः ।
सिद्धान्तमवतार्य योजयति -
एवमिति ।
सम्भृतिश्च द्युव्याप्तिश्च सम्भृतिद्युव्याप्ति तदपि सर्वत्र नोपसंहर्तव्यमुपनिषदोरिव विशेषयोगव्यवस्थानादित्यर्थपरतया सूत्रं व्याख्यातमित्यर्थः ।
इदानीं चकारस्यावधारणार्थत्वं गृहीत्वा हेतुं विवृणोति -
तथाहीति ।
आयतनभेदयोगमुक्तमुपसंहरति -
एवमिति ।
कथं तावता सम्भृत्यादीनामेतासु विद्यास्वनुपसंहारः, तत्राह -
आधिदैविक्यस्त्विति ।
आध्यात्मिकविद्यास्वपि सम्भृत्याद्याधिदैविकगुणानामुपसंहारः स्यादिति लिङ्गेन शङ्कते -
नन्विति ।
ज्यायान्दिव इति शाण्डिल्यविद्यायामेष उ एवेत्याद्युपकोसलविद्यायां यावान्वा अयमाकाश इति दहरविद्यायामिति भेदः । अध्यात्माधिदैवभेदादनुपसंहारश्चेत्तर्हि तद्भेदशून्योपासनासूपंहारः स्यादित्याह -
सन्ति चेति ।
आध्यात्मिकविद्यास्वाधिदैविकविभूतीनामायतनभेदशून्यब्रह्मधियां चास्मिन्प्रकरणे सत्त्वमङ्गीकरोति -
सत्यमिति ।
तर्हि षोडशकलाद्यासु ब्रह्मविद्यासु सम्भृत्यादिगुणानां किमित्युपसंहारो न स्यादित्याशङ्क्याह -
तथापीति ।
विशेषहेतुमेव विवृणोति -
समानेति ।
प्रकृतेऽपि विद्याप्रत्यमिज्ञया गुणोपसंहारः स्यादित्याशङ्क्याह -
सम्भृत्यादयस्त्विति ।
तद्धर्मविशिष्टब्रह्मणः शाण्डिल्यादिविद्यासु श्रुतमनोमयत्वादिधर्मकब्रह्मणश्च भेदान्न प्रत्यभिज्ञेति नोपसंहार इत्यर्थः ।
विशिष्टभेदेऽपि स्वरूपाभेदात्प्रत्यभिज्ञयोपसंहारसिद्धिमाशङ्क्याह -
नचेति ।
कतिपयगुणविशिष्टतयोभयत्राम्नानं विना स्वरूपमात्रस्यैव प्रत्यभिज्ञानस्य ज्ञानाभेदकत्वे स्यादतिप्रसक्तिरित्यर्थः ।
तामेव व्यनक्ति -
एकमपीति ।
एकस्यानेकगुणवत्त्वेनानेकधोपास्यत्वे दृष्टान्तमाह -
परेति ।
यथोद्गीथस्यैव परोवरीयस्त्वादिगुणवत्त्वेन हिरण्यश्मश्रुत्वादिगुणवत्त्वेन च बहुधोपसनं दृष्टं तथा ब्रह्मणोऽपि तत्तद्गुणकत्वेनानेकधोपासनाद्ब्रह्मसम्बन्धमात्रेण प्रत्यभिज्ञाने स्यादतिप्रसक्तिरित्यर्थः ।
सम्भृत्यादीनां मनोमयत्वादीना च विद्याप्रत्यभिज्ञापकत्वायोगे फलिताह -
तस्मादिति ॥ २३ ॥