तत्त्वमसीत्येकत्वोपदेशस्योपदेशान्तरवदित्यनेेन सूत्रावयवेनोदाहृतत्वात्तत्प्रसङ्गेनैकत्ववादिवाक्यान्तराणां तात्पर्यमाह -
व्यतिहार इति ।
ऐतरेयकवाक्यं जाबालवाक्यं चोदाहरति -
तदिति ।
वाक्यद्वयमधिकृत्य व्यतिहारस्यान्योन्यं विशेषणविशेष्यत्वस्य दृष्टेरुत्कृष्टदृष्टिर्निकृष्टे फलवतीति न्यायाच्च संशयमाह -
तत्रेति ।
उषस्तकहोलयोर्विद्यैक्येऽपि यथादरार्थोऽभ्यासस्तथायमपीति मत्वा पूर्वपक्षयति -
एकेति ।
पदान्तराणामर्थान्तरपरत्वस्वारस्यात्कथं मतेरैकरूप्यमित्याशङ्क्याह -
नहीति ।
अन्योन्यात्मत्वमर्थान्तरमित्यशङ्क्याह -
यदीति ।
अन्योन्यात्मनानुचिन्तनस्यायुक्तत्वे फलितमाह -
तस्मादिति ।
तर्हि किमर्थं व्यतिहाराम्नानं तदाह -
व्यतिहारेति ।
व्यतिहारपाठे द्विरूपाया मतेरनुष्ठेयत्वोक्त्या विद्यैक्योक्तेर्वाक्यार्थधीहेतोरेव चिन्तनात्पादादिसङ्गतिः । पूर्वपक्षे मतेरेकरूपत्वे लाघवम् ।
सिद्धान्ते तस्या द्वैरूप्ये दृढत्वमैक्यस्य सिध्यतीति मन्वानः सिद्धान्तयति -
एवमिति ।
व्यतिहारो मिथो विशेषणविशेष्यत्वमाध्यानमुभयरूपमतिकरणम् ।
प्रतिज्ञातमर्थं दृष्टान्तेन स्पष्टयति -
इतरवदिति ।
दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकभागौ व्याख्याय हेतुं व्याख्याति -
तथा हीति ।
उभयरूपोच्चारणेऽपि कथं प्रतिज्ञासिद्धिः, तत्राह -
तच्चेति ।
तदेव व्यतिरेकमुखेनाह -
अन्यथेति ।
जीवे ब्रह्मधीरेकैव चेत्तदा त्वमहमित्येतावतैव सिद्धेरुभयोच्चारणमनर्थकं तस्मात्तदर्थवत्त्वानुपपत्त्या मतिरुभयरूपैव कार्येत्यर्थः ।
उक्तं स्मारयति -
नन्विति ।
निर्गुणस्य सगुणत्वोक्तिवदन्योन्यात्मतया ध्यानमात्रस्य विधानान्न वस्तुतो निकृष्टतेत्याह -
नेत्यादिना ।
ईश्वरे जीवतादात्म्यस्यारोप्योपास्यत्वान्नेश्वरस्योत्कर्षनिवृत्तिरित्यर्थः ।
वचनादुभयत्रोभयानुचिन्तने मदुक्तमेवायातमिति शङ्कते -
नन्विति ।
किमिह नान्तरीयत्वेनैकत्वमपि दृढीभवतीत्युच्यते किंवा तत्त्वमस्यादिवत्तदेवोपदिश्यत इति, तत्राद्यं प्रत्याह -
न वयमिति ।
न द्वितीयो ध्यानविधिपरत्वाद्वाक्यस्येत्याह -
किं तर्हीति ।
इहेत्युदाहरणोक्तिः । एकत्वज्ञानस्यापीह भानात्तत्परत्वं किं न स्यात् , तत्राह -
फलतस्त्विति ।
अर्थादित्यर्थः ।
कथमुपास्तिपरत्वेऽर्थादपि तद्दृढीकरणं, तत्राह -
यथेति ।
अन्यपरस्यापि मानान्तराविरुद्धेऽर्थे स्यान्मानत्वमित्यर्थः ।
उभयोच्चारणसामर्थ्यसिद्धमुपसंहरति -
तस्मादिति ।
व्यतिहारानुचिन्तनकार्यताकीर्तनस्य पादसङ्गतिं सूचयति -
समाने चेति ।
यत्र यत्राहङ्ग्रहेणोपास्तिस्तत्र तत्रेति यावत् । उभयरूपमतिकरणे सत्येकत्वमर्थतो दृढीभवतीति वक्तुमितीत्युक्तम् ॥ ३७ ॥