पृथगप्रतिबन्धः फलमिति फलपृथक्त्ववदुपगमनपृथक्त्वमाह -
प्रदानवदिति ।
बृहदारण्यके छान्दोग्ये चाधिदैवाध्यात्मभेदेनोक्तौ वायुप्राणावुदाहरति -
वाजसनेयक इत्यादिना ।
श्रेष्ठत्वमभग्नव्रतत्वेनोत्कृष्टत्वम् ।
तयोर्भेदाभेदवादिवाक्याभ्यां संशयमाह -
तत्रेति ।
अत्र वायुप्राणयोरुपगमनविद्योक्त्या वाक्यार्थधीहेतोरेव कथनात्पादादिसङ्गतिः । पूर्वपक्षे विद्यैक्यात्प्रवृत्तिभेदासिद्धिः ।
सिद्धान्ते तदैक्येऽपि गुणभेदात्तत्सिद्धिरिति सिद्धवत्कृत्य पूर्वपक्षयति -
अपृथगिति ।
फलभेदात्कर्माङ्गानां तद्युक्तोपास्तीनांं च नित्यत्वानित्यत्वरूपप्रयोगभेदवद्वायुप्राणयोस्तत्त्वाभेदात्तत्प्राप्तिफलैक्याच्चोपास्तिप्रयोगैक्यमिति भावः ।
तत्त्वाभेदेऽपि कथमपृथगनुचिन्तनं, तत्राह -
नेति ।
न खल्वेकस्मिन्नग्निहोत्रे प्रयोगभेदोऽस्तीत्यर्थः ।
तत्त्वाभेदे मानमाह -
दर्शयतीति ।
वायुः प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशदिति श्रुतिरत्रोपयुक्ता । आध्यात्मिकप्राणस्याधिदैविकवाय्वभेदे लिङ्गमाह -
तथेति ।
अध्यात्ममधिदैवं च तयोस्तत्त्वाभेदे सर्वश्रुतिसंमतिमाह -
तथान्यत्रेति ।
वायुप्राणयोस्तत्त्वाभेदे वाक्यमपि मानमित्याह -
क्वचिच्चेति ।
अथेममेव नाप्नोन्मृत्युर्योऽयं मध्यमः प्राण इत्युपक्रम्य प्राणाद्वा एष सूर्य उदेतीत्युपसंहाराच्च तयोरैक्यमित्याह -
तथेति ।
यदि पृथगनुचिन्तनं तयोर्विधित्सितं तर्हि तदङ्गव्रतोपदेशोऽपि पृथगेव स्यात् । इह च प्राण्यादिति प्राणने प्राप्तेऽपान्यादित्यपाननमुक्त्वा तस्मिन्प्राप्ते प्राण्यादिति प्राणनवचनेन प्राणापाननिरोधं कुर्यादित्येकमेव व्रतं दर्शयति ।
ततश्चापृथगनुचिन्तनमित्याह -
तस्मादिति ।
छान्दोग्यालोचनायामपि तयोः स्वरूपाभेदधीरित्याह -
तथेति ।
वायुं प्राणं च संवर्गगुणकं भेदेनोपक्रम्य परस्ताद्वाक्यशेषे संवर्गमेकमेव गमयतीति सम्बन्धः । महात्मन इति द्वितीयाबहुवचनम् । चतुरश्चतुःसङ्ख्याकाग्निसूर्योदकचन्द्रानन्यांश्च वाक्चक्षुःश्रोत्रमनोलक्षणानेको निरपेक्षः सन्को देवः प्रजापतिर्जगार गीर्णवानुपसंहृतवानिति यावत् ।
भेदे मानाभावादपि तयोरैक्यमित्याह -
नेति ।
बहुश्रुत्यालोचनया वायुप्राणैक्यसिद्धेस्तदुपास्तेरपि तदधीनत्वादभेदः । न चाध्यात्माधिदैवगुणभेदाद्भेदः, तदभेदोक्तेरुत्पन्नोपास्तिसंयोगाद्भेदकत्वायोगात् । नो खल्वग्निहोत्रं जुहोतीत्युत्पन्नाग्निहोत्रस्य दधितण्डुलादिभेदाद्भेद उत्पद्यमानकर्मयोगिगुणभेदस्यैव भेदकत्वात् ।
तस्मादुत्पन्नोपास्तियोगित्वाद्गुणभेदस्योपास्तिभेदाभावादपृथगनुचिन्तनमित्युपसंहरति -
तस्मादिति ।
उक्तनीत्या विद्यैक्येऽप्यध्यात्माधिदैवगुणभेदात्प्रवृत्तिभेदः सायम्प्रातःकालगुणभेदादेकस्मिन्नप्यग्निहोत्रो प्रवृत्तिभेदवदिति सिद्दान्तयति -
एवमिति ।