నను అనాప్తప్రణీతత్వాద్యభావేఽపి నేదం శాస్త్రం వ్యాఖ్యేయం విషయాద్యనుబన్ధస్యానభిహితత్వేన శాస్త్రత్వాభావాదిత్యాశఙ్క్య సర్వవ్యాపారాణాం ప్రయోజనార్థత్వాదాదౌ ప్రయోజనమాహ –
తస్యేతి ।
ప్రసాధితప్రామాణ్యస్య, వ్యాఖ్యేయత్వేన మనసి సంనిహితస్య గీతాశాస్త్రస్య సఙ్క్షేపతః సఙ్గ్రహః సమ్పిణ్డితత్వమేకవాక్యత్వం, తేనేదం పరమం ఫలం యన్నిశ్చితం శ్రేయో నిఃశ్రేయసం కైవల్యమ్ । అవాన్తరఫలం తు తత్రతత్రావాన్తరవాక్యభేదేన మనోనిగ్రహాది వివక్ష్యతే ।
నిఃశ్రేయసం చ ద్వివిధమ్ – నిరతిశయసుఖావిర్భావో నిఃశేషానర్థోచ్ఛిత్తిశ్చ । తత్రాద్యముదాహరతి –
పరమితి ।
ద్వితీయం దర్శయతి –
సహేతుకస్యేతి ।
సంసారోపరమస్యాత్యన్తికత్వం ప్రతియోగినః సంసారస్య పునరుత్పత్త్యయోగ్యత్వమ్ । తచ్చ స్వాపమూర్చ్ఛాదివ్యవచ్ఛేదార్థం విశేషణమ్ । తదేవ సాధయితుం సహేతుకస్యేత్యుక్తమ్ ।
ఉక్తం ఫలం సముచ్చితాదేకాకినో వా కర్మణః స్యాదితి తస్యైవ శాస్త్రప్రతిపాద్యతేత్యాశఙ్క్యాభిధేయమభిధిత్సమానః సమాధత్తే –
తచ్చేతి ।
ఆత్మజ్ఞాననిష్ఠాశేషత్వేన కర్మనిష్ఠా అత్రోచ్యతే । ప్రాధాన్యేన త్వాత్మజ్ఞాననిష్ఠైవాత్ర ప్రతిపాద్యత ఇత్యర్థః ।
నను శేషిణీ నిష్ఠా కుతో భవతి సంన్యాసాత్ ? న కర్మనిష్ఠాయాః శేషత్వాత్ తత్రాహ –
సర్వేతి ।
సంన్యాసద్వారేణాసకృదనుష్ఠితశ్రవణాదేః శేషిణీ నిష్ఠా సిద్ధ్యతి, శేషత్వం చ కర్మణః, తత్ర పరస్పరాశ్రయత్వమిత్యర్థః ।
నను ‘యజ్ఞదానతపఃకర్మ న త్యాజ్యం కార్యమేవ తత్ ’ [భ. గీ. ౧౮.౫] ఇతి వాక్యశేషాత్ సముచ్చితమాత్మజ్ఞానమత్ర ప్రతిపాద్యతే, నేత్యాహ –
తథేతి ।
సర్వకర్మసంన్యాసపూర్వకమాత్మజ్ఞాననిష్ఠారూపం ధర్మం నిఃశ్రేయసప్రయోజనం ప్రాగుక్తం పరామృశతి –
ఇమమేవేతి ।
వక్తృభేదాదభిప్రాయభేదాశఙ్కాం వారయతి –
భగవతైవేతి ।
ఉక్తమనుగీతాస్వితి సమ్బన్ధః ।
బ్రహ్మణః పదం
బ్రహ్మణః పదం – పూర్వోక్తం నిఃశ్రేయసమ్ । తస్య వేదనం లాభః । తత్ర విశిష్టో జ్ఞాననిష్ఠారూపో ధర్మః సమర్థో భవతీత్యర్థః । యజ్ఞదానాదివాక్యస్య తు తద్వయాఖ్యానావసరే తాత్పర్యం వక్ష్యతే ।
కర్మత్యాగస్య భగవతోఽభిప్రేతత్వే వాక్యాన్తరమనుగీతాగతమేవోదాహరతి –
తత్రైవేతి ।
ధర్మాధర్మాపూర్వాసంసర్గిత్వే హేతుమాహ –
నైవేతి ।
క్రియాద్వయసమ్బన్ధాభావాత్ తన్నిర్వర్త్త్యాపూర్వాభ్యామసమ్బన్ధే ప్రాప్తమర్థమాహ –
యః స్యాదితి ।
వాగాదిబాహ్యకరణవ్యాపారవిరహితత్వం తూష్ణీమిత్యుచ్యతే । కిఞ్చిదచిన్తయన్ ఇత్యన్తఃకరణవ్యాపారాభావోఽభిప్రేతః । ద్వివిధకరణవ్యాపారవిరహితః సన్ ప్రాగుక్తో యోఽధికారీ కేవలమేకస్మిన్ – అద్వితీయే బ్రహ్మణి ఆసనమవస్థానమ్ , తత్ర లీనః, తస్మిన్నేవ సమాప్తిభాగీ స్యాత్ , తస్యాసమ్ప్రజ్ఞాతసమాధినిష్ఠస్య సర్వకర్మత్యాగహేతుకం జ్ఞానం ముక్తిహేతుర్భవతీత్యర్థః ।
న కేవలమనుగీతాస్వేవ యథోక్తం జ్ఞానముక్తమ్ । కిన్తు ప్రకృతేఽపి శాస్త్రే సమాప్త్యవసరే దర్శితమిత్యాహ –
ఇహాపీతి ।
నన్వత్ర నివృత్తిలక్షణధర్మాత్మకం ససంన్యసమాత్మజ్ఞానమేవ న ప్రతిపాద్యతే, ‘కురు కర్మైవ తస్మాత్ త్వమ్ ’ [భ. గీ. ౪.౧౫] ఇత్యాదౌ ప్రవృత్తిలక్షణస్యాపి ధర్మస్య వక్ష్యమాణత్వాత్ , ధర్మయోశ్చ ప్రకృతత్వావిశేషాత్ , తత్రాహ –
అభ్యుదయార్థోఽపీతి ।
నను వర్ణిభిరాశ్రమిభిశ్చానుష్ఠేయత్వేనాన్యత్ర విహితస్యాపి తస్య న యుక్తం మోక్షసాధనత్వాధికారే విధానమ్ , దేవాదిస్థానప్రాప్తిహేతుత్వేన మోక్షం ప్రతి ప్రతిపక్షత్వాత్ । సత్యమ్ , తథాపి ఫలాభిలాషమన్తరేణేశ్వరార్పణధియా కృతస్య బుద్ధిశుద్ధిహేతుత్వాత్ తస్యేహ వచనమిత్యాహ –
స దేవాదీతి ।
ఫలాభిసన్ధిద్వారా కృతః సన్నితి శేషః ।
ప్రవృత్తిలక్షణధర్మస్యోక్తరీత్యా చిత్తశుద్ధిహేతుత్వేఽపి మోక్షహేతుత్వేన కుతో మోక్షాధికారే నిర్దేశః స్యాదిత్యాశఙ్క్యాహ –
శుద్ధేతి ।
ప్రతిపద్యతే ప్రాగుక్తో ధర్మ ఇతి శేషః ।
యదుక్తం ఫలాభిసన్ధివర్జితమీశ్వరార్పణబుద్ధ్యాఽనుష్ఠితం కర్మ బుద్ధిశుద్ధయే భవతీతి, తత్ర వాక్యషేషమనుకూలయతి –
తథా చేతి ।